Kitabı oku: «Шигырьләр / Стихи (на татарском языке)»

© Татарстан китап нәшрияты, 2021

© Моратов Г. В., төзү, 2021

«Акмулланың сүзе шул, кылсаң нәзар…»

 
Акмулланың сүзе шул, кылсаң нәзар¹,
Тереләй үлгәнгә исәп без бер мәзар²;
Дуслар җыелып, мәҗлес хушлаганда,
Алдымыз әле дә булса кызма базар!
Бер лаикъ урынга туры килмәй,
Казакъта тинтерәп йөр азар-мазар.
Һәрнәрсәгә моң булып гомрем үтде,
Мондан болай тәкъдирдә калай³ язар?
Карасаң, Акмулланың диваны¹⁺ бу,
Диванда – шүлләгәнгә⁴ ширбәтле су;
Бәйтенең бере көләр, бере сүгәр,
Туры сүз²⁺ берәүгә – им, берәүгә – у⁵.
Тәзкирә⁶ буламы дип язган булдык,
Хата булса, гаффарсыз⁷, йа Аллаһу!
Күңел дәрде кузгалып тышка чыкды —
Тулган суң чыдатбады⁸ эчтәге⁴⁺ бу!
 

I

Галим булса, лаф орсын хикмәт берлән!..

* * *

Казанда бер фазыйль чыкды алмас булып…

* * *

Сүз кузгар ул ир асыл – кирәк йирдән…

Дамелла Шиһабетдин хәзрәтнең мәрсиясе

 
Казанда бер фазыйль⁹ чыкды алмас булып,
Хасидләре¹⁰ күбәйде гам-хас булып¹¹,
Мәгани җәваһирен¹² кулга элгән,
Хәкаикъ¹³ диңгезендә гаувас¹⁴ булып,
Мәйданда ул чыкарды артык гайрәт,
Мизмарда сабикълардан чыкды гъәсрәт¹⁵;
Хәмде лиллаһ, бу диярда¹⁶ бездән чыкды
Мәрҗани Шиһабетдин ахунд хәзрәт!
Караңгыда фанусны¹⁷ кабызган ул,
Кайнар сөткә сары майны тамызган ул;
Янбугыссәлямәтдән¹⁸ юллар ачып,
Әнһарелхәкаикъны¹⁹ агызган ул.
Сүз кузгар ул ир асыл – кирәк йирдән,
Ходаем фирасәтле²⁰ йөрәк биргән;
Мөһәндисләр²¹ сизмәгән йирдән казып,
Чыкарды татлы суны тирән йирдән.
Болагы²² – саф, чәйгә һәркем су алгандай,
Хаклыкка чүлләгәнләр²³ куангандай;
Дөррәсендән²⁴ канча бала сөткә туеп,
Башкалар була калды су алгандай.
Тәхкыйкләрен²⁵ күргән адәм куангандай,
Голямага²⁶ сәрдар булып ту²⁷ алгандай;
Мөбариз мәйданына бу чыккан соң²⁸,
Батырлар була калды җугалгандай.
Аңлаусыз һичкем аңа тотынмасын,
Анау-монау кеше имәс²⁹ чобалгандай.
Палуанлардан³⁰ йыгълып бу күргән юк,
Бәйгене берәү алса – бу алгандай!
Мөселманга каршуга лаикъ имәс,
Инсафлы урыс күрсә инангандай,
Ул бер фазыйль галляма³¹ – узган тапдан³²,
Хаззы³³ бар дәрәҗәи иҗтиһаддан;
Әгъдасенә³⁴ җан аямай каршы торып,
Аның өчен мөҗаһидмез³⁵ алгы сафдан.
Дәкаикътә³⁶ мөшкил чишеп калдырган ул,
Биш йөз елгы батырларны талдырган ул,
Мисленә әһле гасыр гъәдил тапмай³⁷,
Йөрәген мөганиднең³⁸ яндырган ул.
Һәр йирдә сәнәд³⁹ илә сүзе баһир⁴⁰,
Халенә къале⁴¹ шаһид көндәй заһир⁴²;
Бу заманда туган юк аңа нәзыйр⁴³
Мәгърифәтерриҗальдә⁴⁴ мондай маһир.
Үтә алмайлар эзендән басып аның,
Китә алмайлар юлындан ашып аның;
Хакъ нурын сүндерә алмай мөганидләр,
Күрә алмайлар галәмгә фашын аның⁴⁵!
Аһ, дәрига⁴⁶! Баралмадым кашына аның,
Сүзенә артыкча мин гашыйк аның;
Һәр тарафка сөйүледдәкаикъдан⁴⁷
Агызган йиме гыйрфан⁴⁸ ташып аның.
 

* * *

 
Мин үзем бер дәрдемәнд⁴⁹ диванәмен,
Кайда бер тәхкыйк күрсәм, куанамын.
Бу затда гаҗәб тәхкыйк⁵⁰ күргәнән соң,
Биззарур⁵¹ шул сәбәбдән хуб аламын.
Мин бер¹⁺ арык бүредәй җилеп йөргән,
Куян, карсак, төлке исен сизеп йөргән;
Берәүе кулга төшсә, бере төшмәй,
Арык, аксак киз килсә⁵², элеп йөргән.
Мәҗлесенә карай гына гаугамыз бар,
Кодыгына⁵³ карай гына каугамыз⁵⁴ бар,
Эрбет менән Мәкәрҗәгә²⁺ чама кайда —
Базарына карай гына сәүдәмез бар.
Бәхтемез ачылмаган без бер фәкыйрь,
Абыруем артык юк, эшем такыр.
Яшьтә җыйган бер буаз мәҗмәгым⁵⁵ бар³⁺,
Аның һәм бәгъзе йире какыр-макыр.
Ул заман китаб кайда бу замандай,
Йөримен тирән йирдән су алалмай;
Бер шәрик⁵⁶ калын китаб остап торса⁵⁷,
Кызыгып, мин фәкыйрьнең күзе алаңдай.
Үгәй ана кулында йәтим калдым,
Андан да бик эрәтем китеп калдым.
Өстемдә керле күлмәк, йыртык дамбал⁵⁸,
Кайда мелла⁵⁹ бар дисә, йитеп бардым.
Фәкыйрьлекдән артык фән күрә алмадык,
Шәһәр чыгып, алыс юлга йөрә алмадык;
Мәргәннәрне танырлык хәлемез бар,
Шул сәбәбдән сабыр кылып тора алмадык.
Аз гына дәресем бар кыш вакытда,
Китаб карау – гадәтемез буш вакытда;
Бездән дә фәйзъ бабы⁶⁰ бикләнгән юк —
Аңлаймыз кәеф килгән хуш вакытда.
 

* * *

 
Уйламаңыз «Җарудә»не⁴⁺ күргән юк дип,
Әгәр күрсә, гыйбарәтен белгән юк дип.
Кадәри халь⁶¹ садак тарткан⁶² егетләр бар, —
Уйламаңыз дөньяда мәргән җук дип⁵⁺.
Мәргәнгә Ходай бирсә туры сәһем⁶³,
Аңа булса мөкарин туры фәһем⁶⁴,
Гатасына манигъ юк⁶⁵, – беләсезме?
Къәдде гыйлем көлле аннас мәшрәбеһем,
Тәгаррызга минем нә микъдарым бар?⁶⁶
Үземнең ноксаныма⁶⁷ икърарым бар;
Без – кырмыска, сез Сөләйман⁶⁺ булганда да,
«Фә-әйнә тәзһәбунә?» дән әхбарым бар!⁶⁸
Дамелла икәнеңез исемездә,
Фәкыйрьне дә алыңыз исеңезгә;
Акырын җәяүләтеп артка төштек,
Акмулланы фәлән-төгән дисәңез дә.
Ирнең хәле беленер ләфыз атса⁶⁹,
Кемнең хәле беленер мөбһәм ятса⁷⁰?
Мәгърифәгә⁷¹, сыйфатка ярап китә,
Некирә бер вәҗһедән тәхсыйс тапса⁷².
Берәүгә морад булса хакъның яды⁷³,
Мәгърифәт микъдарында аңа бади⁷⁴.
Әлһади әсмасына мазһар булыр:
Истигъдад, кабилият, шарты гади⁷⁵.
Һәркемгә хазз бирелгән кыйсмәт берлән⁷⁶,
Ирләргә нисбәт бирмә хиссәт⁷⁷ берлән;
Тәхкыйрьгә⁷⁸ меллалыкның хаҗәте юк,
Галим булса, лаф орсын хикмәт берлән!
Дәрдсезләрнең эше юк һиммәт берлән,
Һиммәтленең⁷⁹ кулы кыска кыйльләт⁸⁰ берлән;
Халыкның нәзарында⁸¹ хур күренеп,
Гомре үтәр бичараның зилләт⁸² берлән!
 

* * *

 
Сүз чыгар шагыйрьләрдән хикмәт берлән,
Анчә күз алартманыз хиддәт берлән;
Ниһайя булса мөкайяд йә мәъүл⁸³:
Хәрәм-хәләл шәхсенә нисбәт берлән.
Һәр фәндә шигырь менән китаб тулы.
Карасак, ияләре кандай⁸⁴ олы!
Газалидәй⁷⁺ риҗальгә⁸⁵ кем туктамай,
Үзеңез дә беләсез, Алла колы!
Әһле дәрд шагыйрь булса, үзен – малик,
Булмаса, шигырь менән вирдән тарикъ⁸⁶:
Мотлака мәнгы кылмак⁸⁷ уңай булмас,
Һәм йәнә, ләһү булса, ләм йөбарик⁸⁸.
Шагыйрьләрнең әксәре әһле салик⁸⁹,
Әйткәнләр ничә төрле көйгә салып,
Вәхшәтдә шигырь түгел – җыр җырлаган
Әзһәде сәхабәдән⁹⁰ Ибне Малик⁸⁺.
Шигырь дөрест – нәсихәтне хамил булса⁹¹,
Иясе кадәри халь гамил булса⁹²;
Ишеткән адәмнәрне йылаткандай,
Вәгазь менән гыйбрәтне шамил булса⁹³.
Киткәнләр кандай ирләр гәүһәр сачып,
Аларның эшләренең юлы ачык.
Гаҗаиб кыйммәт әсәр калдырганлар,
Хикмәтнең мәхзәнендән мисраг ачып⁹⁴.
Һәр җандар⁹⁵ сәйран кылыр сәбилендә⁹⁶,
Былбыллар җәүлан кылыр⁹⁷ сәрирендә⁹⁸,
Әсаҗигылькәләмне тәхмир кылды
Ходаем фөсәханең замирендә⁹⁹.
Кандай рижаль туган юк йир йөзендә —
Остазның нәтиҗәсе тәлмизендә¹⁰⁰.
Җариядән тәганни вакыйг булган¹⁰¹
Гаед көн рәсулулла дәһлизендә¹⁰².
Мәкъсудны бу урында кылдык нәфад¹⁰³,
Иншалла, карышмас әһленнәкъкад¹⁰⁴,
Җарияне тәмкиндән заһир – дәлил,
Шаригънең сөкүтендән җәваз мөфад¹⁰⁵.
 

* * *

 
Бер китаб бар, иясе кайсыңыз ул?
Китабында исме юк, шәхсе мәҗһүл¹⁰⁶,
«Тәварихел-Болгар»⁹⁺ дип исем биргән,
Эчендә сәвабендан¹⁰⁷ хатасы мул.
«Назурә»гә¹⁰⁺ бер мөганид¹⁰⁸ батыр икән,
Тиз керсә ярар иде оҗмахка шул!
Үз тарафын күтәргән күккә чаклы,
Муллалары булган соң үзенә кол.
Борадәр¹⁰⁹, сезгә үтенәм сәлам язып,
Күзең сал: Мәрҗани – ул Тимер казык!¹¹⁺
Булмаса, кыйбла тапмай адашырсың,
Караңгыда җүн белмәй юлдан язып!
Имгәнеп, коры, бикяр¹¹⁰ азапланма,
Бакыр чыкмас урындан алтын казып!
Төлкедәй йөгрекмен дип ашсаңыз да,
Сыйракдан ала торган мин бер таз эт¹¹¹.
Бу сәбәбдин сезләргә сәлам язам,
Бу якка килеп ятыр сезнең азан;
Ир булган ирәнләрне хур тотмаңыз —
Гатасына¹¹² шарт имәс Кышкар¹²⁺, Казан.
Әдәбсезлек имәсме¹¹³ бу кылганың:
Ишәккә тиңәрәсез ир толпарын!
Мөхакәмә кылмас дип уйладыңмы,
Сукыр дип белепмидең йортның барын?!
Сезләргә таң каламын уйлай-уйлай, —
Калайынча¹¹⁴ сезнең як зиһен куймай?
Болытдай, көннең нурын пәрдәләгән
Сезләргә шул сәбәбдин күңел тулмай!
Хәленчә голямага мәдех¹¹⁵ лаикъ,
Вәләкин һәр кош очып лачын булмай.
Мондан башка әйтер сүзем тулып ятыр,
Тәгъийнләп һәрбер сүзне әйтеп булмай.
Эшеңез мөзәйяндер вәһмеңездә,
Сүзеңез мөбәйяндер зәгъмеңездә¹¹⁶,
Мең мулла рәдд кылсаңыз¹¹⁷ – ни кайгы бар? —
Дустлар да бар кагарлык рәгъмеңезгә¹¹⁸!
Җик күргәч, бер яланы ябарсыз сез,
Кик кылгач¹¹⁹, бер караны ягарсыз сез;
Арткы як ачылганның ачуындан,
Әлбәттә, бер яман ат тагарсыз сез.
«Бәркыльвәмиз¹²⁰»¹³⁺ чигәңезгә чирткәндәй соң,
Чаяндай, чыдай алмай чагарсыз сез.
Ул фазыйль Газалидәй булсадагы,
Рәдденә тәһафөтләр¹⁴⁺ язарсыз сез¹²¹.
Хәкаикыльголүмдән әгъраз кылып,
Киберсеп, ул ягына нәзарсыз сез¹²².
Үзеңездән бер фазыйль була калса,
Иттифакы җәмилгә¹²³ – начарсыз сез;
Хәсәд бәгьзы гадаүәткә мөбдаэ булып¹²⁴,
«Фә-исляху!»¹²⁵ әмерендән качарсыз сез.
Арыслан берлә алышып арыклаган,
Хәсәд берлә саргайган аҗарсыз¹²⁶ сез.
Әлбәттә, инде мине сөймәссез сез,
Бер бичара хакъгүй¹²⁷ икән димәссез сез.
Карендәш, бер инсафка килсәңез ни? —
Фиргавеннең¹⁵⁺ варисы имәссез сез!
Борадәр, минлекне куй галялхосус¹²⁸,
Мин-минлек иясенә китерер носс¹²⁹,
Мәрҗанигә алышырга кем чыдасын? —
Куәсенә дәлаләт кылса носус!¹³⁰
Фазыйльне фазыйль белсәк, эчен көймәс,
Һәркачан тәвазыйгда бармы нәкыс¹³¹?
Батыр менән көрәшсәң, сау калмассың,
Аяймын, бил-умыркаң өзелсә, дус.
Ул сезгә җәүһәр җыеп нәсар кылды¹³²,
Инде син кадерен белеп итәгең тус¹³³;
Ала алмай ул җәүһәрдән коры калсаң,
Бәхтеңнең шомындан, бел, артыңны кыс!
Кил, зинһар, борадәрем, инсафка кил,
Куәтең канча¹³⁴ икән – чамаңны бел!
Халь килсә, аның эшен сез дә эшләңез.
Булмаса – файда бирмәс такылтак тел.
Белгәнгә нигә эчең көя синең? —
Эшен күр моталәга иясенең¹³⁵!
Һәр фәннең бер сайлаган риҗале бар, —
«Иясе серен белер биясенең».
Керләсәң һәрнәрсәне – карайтырсың,
Хасидсез¹³⁶ андай фазыйль калай¹³⁷ торсын?
Исламбул, Мисыр, Шамда¹⁶⁺ нәзыйре юк¹³⁸, —
Кышкар, Казан, Дагыстан болай торсын!
Бу чакда һичкем аңа тиң килмәйде,
Бу яклар һичкемне аңа тиңәрмәйде.
Батырлары мәйданга чыгып күрсен,
Булмаса, «ул белмәй» не кем белмәйде?!
Үлчәде истыйрлябен мөһәндисләр,
Тәхкыйкын тәхсин күреп мөбарисләр¹³⁹,
Һәр йирдә табгы сәлим¹⁴⁰ әфазыйльдән¹⁴¹,
Хосусән Труйски¹⁷⁺ мөдәррисләр.
Хосусән хаҗи хәзрәт кылды тәсдикъ,
Ушандак¹⁴² ишан хәзрәт галяттәхкыйк¹⁴³¹⁸⁺ —
Фөкарага¹⁴⁴ кыйблэ-и хаҗәт булган,
«Хәвалиһе мин көлли фәҗҗе гъәмикъ»¹⁴⁵.
Болар да сез белгәнне белгәндәйләр,
Китабны сез чамалы күргәндәйләр;
Шаһбаздай¹⁴⁶ ялтыраган бер шоңкарлар,
Тойгынның¹⁴⁷ аягындан элгәндәйләр.
Моталиб талиядә хәккан мәркат,
Мәкасыйд талиядә хакка миръат¹⁴⁸,
«Игътибар» да игътибарга алган икән
Хөрмәтле Ризаэтдин¹⁹⁺ – бер кямил зат.
Җөмлә дилсаф¹⁴⁹ әһле инсаф алды гыйбрәт,
Казанга бу сәбәбдин килде фәхрәт¹⁵⁰,
Рөтбәсенә мөтталигъ мөхлис икән¹⁵¹
Дамелла Борһанетдин казый²⁰⁺ хәзрәт.
Әлхасыйль¹⁵², күп әфазыйль салды колак,
Барып табып әйтүгә телем чулак;
Мәмсәви дамелланың²¹⁺ мәдхе калай?
Ләззәтле гыйбарәте – егет сымак.
Гайре чит вилайәтдән¹⁵³ ничә ирләр,
Исламбул, Һиндстандан мөшаһирләр¹⁵⁴
Китабларын кабул кылып бастыртканлар²²⁺,
Чалкаеп йөри бирсен мөкябирләр¹⁵⁵!
Тәгассыбын¹⁵⁶ калдырмас бозык замир¹⁵⁷,
Сусыныңны²³⁺ кандырмас корык гадир¹⁵⁸,
Ай торганда чулпанга гашыйк булган, —
Ни кылсын көннең нурын ул бер зарир¹⁵⁹!
Ай булмаса, йолдыз берлә төн яктырмай,
Фәркъдандан²⁴⁺ мөстәгъни бәдре мөнир¹⁶⁰,
Замирем мөзәккәр¹⁶¹ дип мактанмасын,
Кояшка хурлык бирмәс тәэнис замир^{162 25+}.
Ничә мин-мин дигәнләр йоксын ачкан,
Гафләтдән тәнбиһ кылган бу бер нази¹⁶³,
Җиһанда хале гайан къале бәйан^{164 26+},
Әфазыйльдән мөсәлләм җами гафи¹⁶⁵;
«Җәлал» га хашиясе^{166 27+} аңа шаһид,
Нә кадәр мәдех кылсак, шунчә җәдир¹⁶⁷.
Ливаъи тәхкыйкатьне хамил булга¹⁶⁸
Мөбариз¹⁶⁹ арасында бу – бер әмир!
Җәридәи замандай җәмал ачы¹⁷⁰,
Күргәзде йәде бәйза²⁸⁺ ялгыз бу ир.
Кайсысындан күренде мондый бәйан?
«Өййәһум йүнәббиъүкә мисле хәбир?»¹⁷¹
«Хикмәте балигасе»²⁹⁺ кандай икән?
Зәукы сәлим¹⁷² иясенә балдай икән;
Осуле хәкаикъны хамил булган¹⁷³
Адәмнең тәнендәге җандай икән.
Хәдисдә¹⁷⁴ мәһарәтен нәзар кылсаң,
Әсхабдән ишеткәндәй³⁰⁺ аңлай икән¹⁷⁵.
Мондай гали галимгә тел озаткан —
Ул үзе дүрт аяклы малдай икән!
 

* * *

 
Казакъча шигырь яздым ачык кылып,
Хасидләрнең йөрәген ачындырып.
Тәхкыйкләрен күргән соң куангандан,
Китабларын карыймын да гашыйк булып.
Тәсныйфлары басыйрәтне ярук кылган¹⁷⁶,
Нәфис, хәсис¹⁷⁷ арасын фәрекъ кылган¹⁷⁸;
Адашканда киз килеп¹⁷⁹ балга төшкән —
Мин байгыш бер кырмыска гарык булган.
Унбиш ел «Назурә»сен алганыма,
Карай-карай баш очыма салганыма;
Шифаи садр андан хасил итдек¹⁸⁰,
Эленмәй хасидләрнен кармагына.
Морадлары мөкябәрә¹⁸¹ булгандай соң
Хасидләр күз салмайлар аръягына;
Гавайлары, мулласына табигъ булып¹⁸²,
Дөрләтеп ярып йөри ярмагына¹⁸³.
Нигә мончә безләрдә әдәб кыска?
Кәмаләт болай торсын – гакыл вуста¹⁸⁴.
Бер йиргә килештереп хат язалмай,
Берәүне яманларга кандай оста!
Бәгъзесе укый да алмай гыйбарәтен,
Кямилгә кандай кыла хәкарәтен?
Дамеллалар бәгъзесе, белә торып,
Хасмының морад кыла хәсарәтен¹⁸⁵.
Әдвия хамил булмас бәгъзе мәрыйз,
Нәсихәт кабил булмас фәззы гализъ¹⁸⁶.
Шәятыйнның¹⁸⁷ әбһәрен¹⁸⁸ өзеп киткән —
Атылып түбәсендән «Бәркыльвәмиз¹⁸⁹».
«Җарудә» иясенә сүземез юк,
Аларга каршы килер йөземез юк,
Рәхимуллаһи рәхмәтән васигатән¹⁹⁰,
Дөньяда сүземез бар – үземез юк!
Ул да бер галим икән сөйләй торган,
Голяма мәҗлесендә мәйдан алган,
Морадына монафины¹⁹¹ сөймәй торган,
Курае килешкәндә көйдәй торган.
Без дә күрдек угының аткан йирен,
Кай йиргә угы төшеп яткан йирен, —
«Фәликөлли вәҗһәтин муәҗҗиһәтин»¹⁹²,
Бәрәкалла, килештереп тапкан йирен.
Ана шәрик дамелла Мөхибулла³¹⁺,
Раббани голяманы мөхиб мулла¹⁹³,
Әүвәлдә кырын-ярын йөреп иде,
Ахырында кайтып булды мөхикъ¹⁹⁴ мулла.
Дамелла Рәхмәтулла аңа нәзыйр^{195 32+},
Тәхрират иттилягъда рәүшан замир¹⁹⁶,
Мәрхүмләр Мәрҗанигә гъәкс төшкән¹⁹⁷,
Аларга һәм мөтабигъ җәме гафир¹⁹⁸.
Остазлары Кышкар хәзрәт³³⁺ алга чыккан,
Галялхосус кәлямдә³⁴⁺ данга чыккан,
Бәрагатьдә¹⁹⁹, дамелла Мәчкәрәдәй,
Күп галимләр, мөдәррисләр андан чыккан.
 

* * *

 
Курса хәзрәт³⁵⁺ алардан борын булган,
Мәдехка ул бер лаикъ урын булган,
Ул, мәрхүм, Мәрҗанидәй мәфтүн булып²⁰⁰,
Күп галим ул газизгә кырын булган.
Бу зат һәм үз гасрында әгъля галим²⁰¹,
Хасидләрен мөбтәля табгы сәлим²⁰²,
Артына бераз әсәр ташлап киткән,
«Камигыльбидәга»³⁶⁺ гүя сәйфе сарим²⁰³.
Һәр бәндә хәзинәсен идәр изһар²⁰⁴,
Вәләкин хәзинәдә тәфаүәт²⁰⁵ бар;
Ни бар-югын белерсез – дөкян²⁰⁶ ачса,
Һәркемдә бер сәүдә бар хале микъдар²⁰⁷.
Вәләкин Мәрҗанинең эше башка,
Йылкының толпарындай йолдыз-кашка.
Алыстан шәгъшәгасе²⁰⁸ балкып торган
Җәүһәрдәй кундырылган алтын ташка.
Кай эше ул фазыйльнең таң калмастай,
Кай сүзе ул кямилнең күз салмастай? —
Дәрденә дәрдемәндләр шифа тапды,
Сукырлар күзен ачды карманмастай!
Сәрхәбадлы²⁰⁹ кешеләргә бик килешде,
Булдылар аяк-кулы сызланмастай.
Кәмале йир йөзенә мәшһүр булды,
Булдылар яманлауга алданмастай,
Әсмаэи мөстәүрәдән җәмал ачып²¹⁰,
Әхбабын²¹¹ гашыйк кылды җан калмастай;
Шәҗәрәи дәлилнең²¹² тамыры тирән, —
Алай-болай койынга²¹³ кузгалмастай.
Беркеткән хөҗҗәт²¹⁴ берлән мөддәгасен²¹⁵,
Остайы сылу²¹⁶ җунып салган таштай;
Эше пөхтә машинаның, ширазындай,
Җебенең төйгән йире таркалмастай.
Хасидләрнең йөрәкләре салмакланды,
Кирәсе²¹⁷ авыр булды тарталмастай.
Батырларның кылычындан каяу чыкды,
Кайтадан эшкә кереп ялганмастай.
Айрылдылар күп хасидләр әдәбендән —
Хасыйле тәкәбберлек сәбәбендән;
Мөганид²¹⁸ күркәм йиргә күзен салмай —
Мәкъбулатка тәмәррөн гадәмендән²¹⁹.
 

* * *

 
Адәм кямил булмады кайнап пешмәй,
Мәхәббәт фәнҗанендән²²⁰ шәраб эчмәй.
Дошманлар хәбаләне²²¹ салып карай —
Тургайның тозагына лачын төшмәй.
Һавада ул бер шоңкар әйләнә очкан,
Без йөрәмез кара коштай эзләп тычкан;
Төлкеләр анда чыдап тора алмайлар,
Гүя бер киң апандан²²² йөрәге очкан.
Без сатдык меллалыкның коры атын,
Бездән артык яулыклы дөрест хатын;
Күңлемезне бер сындырып еламаймыз,
Уйланып гарасатның вәкафатын²²³.
Ашкан бер галим чыкса – яманлаймыз,
Мәҗлесне гайбәт илән тәмамлаймыз;
Эшемез йә истиһза²²⁴, йә хәкарәт,
Үземезне һәр гайбдән амандаймыз²²⁵.
Яхшыны сүккән илан аты китмәс,
Яман сүзнең күңелдән даты^{226 37+} китмәс;
Саф алтынны нәҗескә буяу илән
Нәҗес китәр алтынның заты китмәс!
Кыйсык ук аткан менән туры китмәс,
Күңелдән яман сүзнең куры²²⁷ китмәс,
Котырган эт һава карап өргән менән
Асманда торган айның нуры китмәс!
 

* * *

 
Ул²²⁸ ирде шәмсе базыгдан^{229 38+},
Мөнәүвәр бәркы лямигъдан²³⁰,
Галәшшәэн моназигъдан²³¹, —
Җөда булдык²³², дәрига, аһ!
Аның шөһрәтдә гонваны:
Мөхәкъкак дөрре мәрҗани²³³,
Хәкаикъ гыйльменең кяне²³⁴, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
Ки яздым мәрсия бән хар,
Хасаисын²³⁵ кылып изһар,
Бу хиндә²³⁶ юк аңа мәгъяр²³⁷, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
Аның фәкъденә күп пишләр²³⁸,
Көенде барча дуст-ишләр —
Труйский мөдәррисләр, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
Аның фазлына һиб гонван²³⁹,
Тәсанифы – ачык борһан²⁴⁰,
Басыйрәтне²⁴¹ ачык кылган, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
Качан ул зат китеп барды,
Казан күрке китеп калды,
Һәммә әхбаб²⁴² йәтим калды, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
Аның мәддахы бихәддер²⁴³,
Дагыстан, Һинддә бигадәддер,
Бәнем мәдхем вәкахәтдер²⁴⁴, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
Бәрагатьле шәһамәтдә,
Бәлигышшәэн нәҗабәтдә,
Бәдигылькъаль ләтафәтдә²⁴⁵, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
Мөхәддис җамигыль әхбар,
Мөхәкъкыйк хавиел әсрар,
Мөдәкъкыйк кяшифеләстар²⁴⁶³⁹⁺, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
Сәкыйулла рухә һәр ань,
Зөлял гафвилә гофран,
Фиракына йөрәк голйан, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
Гыйнайәт кылса²⁴⁷ ни, йа рабб,
Үзем байгыш, атым арык,
Казан шәһренә бер барып
Күралмадым, дәрига, аһ!
Илаһи, җөмлә хаҗәтем,
Кабул әйлә мөнәҗәтем²⁴⁸,
Кабахәт җөмлә халәтем, —
Түзалмадым, дәрига, аһ!
Аның мәдхендә бән газиб,
Казакъча бер бәет язып,
Тараттым йортка бән таз эт²⁴⁹, —
Җөда булдык, дәрига, аһ!
 

* * *

 
Акмулла, күп сөйләнмә, инде җитәр!
Үзеңнең кайгыңны күр, гомер үтәр.
Яхшының алдын бераз күреп идең,
Имәс идең²⁵⁰ юл күргәнсез мужик-мишәр.
Иң әүвәл тулып ятыр синең менең^{251 40+},
Ник кирәк сәмәрәсез²⁵² коры белем?
Сәфәр – алыс²⁵³, инсаф кыл, хакъдан оял.
Борынгы кабахәтлек йитәр, энем!
Хур кылган үз-үзеңне син бер кисер²⁵⁴,
Әфлисун арасында син бер кишер;
Намазда лөббе мәгънә²⁵⁵ бернәрсә юк,
Заһирга²⁵⁶ горурланган син бер кыйшер²⁵⁷!
Миңа мәгълүм: син үзең күпдән яман,
Нәфсең сине өйрәтеп бөккән яман.
Бәлки, бераз яхшырак булыр идең,
Син күрсәң үз-үзеңңе этдән яман.
Котырып, нәфсең буйлап киткән яман,
Җуан муен үгездәй җиккән яман;
Морадынча йитәкләп алып йөреп,
Ничә урында абруеңны түккән яман.
Күкрәгең катып калган таштай яман…⁴¹⁺
Эшең күп килешмәгән андан башкай,
Гыйбадәт дип азапланган коры гадәт
Ахирәт файдасына ярамасдай.
Андан башка бик күп синең начар йирең,
Каберчыгар²⁵⁸ йокыңны ачар йирең,
«Вә-әмтаз вәлйәүем» дигәндә көндә²⁵⁹,
Бәдбәхет! бармы шунда качар йирең?
Борадәр, башдан бәла без кичергән,
Күп кайгы тарта-тарта без исергән;
Башым хәйран, эчем вәйран – диванәмен,
Ни мәгънә чыгар дисез бер исәрдән?
Кимчелегем билгеле каләмемдәй,
Җүнсезлегем билгеле кәлямемдән²⁶⁰;
Сад-һәзар гаибанә догаңыздан,
Өмидвармыз олугъларның җәнабендән²⁶¹.
Бар микән бу дөньяда миндәй яман?
Һичбер эшем бармады алга табан;
Моң булып кырык биштән яшем үтде⁴²⁺,
Бер эшем төзәлгән юк әле һаман.
Эчемдә юк яшереп саклаганым,
Яманлыкда үземә тиң тапмаганым;
Үземне эт, дуңгызга хисаб итсәм —
Үземне ул вакытда мактаганым
Мәгъзурмен²⁶² – инсаф кылып карасаңыз,
Без байгыш биекләрдән аласамыз⁴³⁺,
Кечрәйтсәңез, кечрәергә мин яраймын,
Үзеңез зураерга ярасаңыз!
 

«Бәгъдәссәлам, Нургали мулла, сезгә…»

а)

 
Бәгъдәссәлам, Нургали мулла¹⁺, сезгә,
Ходаем инсаф бирсен күңлеңезгә;
Бозау улып уйнакласа, утка басар, —
Тик ятмасаң, төшдең инде безнең күзгә.
Сез дә бер йөгрексенгән төлке икәнсез,
Без йөреп төшдек инде сезнең эзгә;
Бер дә нәүбәт килде инде бу көн безгә,
«Безгә йитәр кеше юк», – дип өмид өзмә.
Синең дә бер әрүахың²⁶³ күтәрелсен,
Җәелсен хасиятең бераз «йөз» гә²⁺;
Хәрарәтдән мәхмүм булып²⁶⁴ эчең көйсә,
Сусыныңны кандырыр безнең сөзмә.
Мөхәкъкыйк²⁶⁵ Мәрҗанигә аузын ачкан,
Йыландай зәһрен сачкан мулла сезмә?..
Моныңны аяймын, борадәрем, —
Котырсаң да, Уралдай тауны сөзмә!
Һәр шәйне мәузыйгына²⁶⁶ куймак кирәк,
Мөрәүәрне²⁶⁷ мунчак берлә бергә тезмә!
Мулла дигән кари була беләсезме?
Тасаууф²⁶⁸ китабларын күрәсезме?
Башкортның наград алган кантонындай,
Мулласызмы йә чинауник-түрәсезме?!
Мөҗтәһид²⁶⁹ галимгә каршы торып,
Кабергә талаш берлә керәсезме?
Гомреңезнең күбе үтде гауга берлә,
Мәрҗанине йиткәрмәм³⁺ дигән сәүдаэ²⁷⁰ берлә;
Сөннәтчә эшемез юк һәм алдаймыз,
Әһле сөннәтмез⁴⁺ дигән дәгъва берлә.
Артыкызны ачкан соң күрәсез йик²⁷¹,
Әйтәсез шул сәбәбдән «залль-мозыйлль»²⁷² дип.
Кәлимулладан⁵⁺ әсдәкъ²⁷³ ни нәрсә бар?
Әйтделәр: «Әсатирел әүвәлин»²⁷⁴, – дип.
Сез дә шулай тәҗавез кылдыңыз²⁷⁵ күп,
Йортымызга фетнә салды ушындай гәп.
Сезгә каршы без әйтсәк – ник ярамай:
«Вә һәм фи тогъяниһим йәгъмәһун», – дип?²⁷⁶
Батырны «батыр» диләр – көчен күргәч,
Останы «оста» диләр – эшен күргәч,
Ул минем атам имәз, остаз имәз^{277 6+}, —
Хаклыкны тәсдикъ зарур, эшен күргәч!
Фикъһдә²⁷⁸ бу заманның Ногманы⁷⁺ бу,
Хикмәтдә бу заманның Локманы⁸⁺ бу;
Үткәнләр үтеп китде, инде хәзер
Әһле сөннәт рәһбәре²⁷⁹ – солтаны бу!
Борадәр, син үзеңне ихтисаб ит²⁸⁰,
Мәрҗанине мөҗтәһиддән⁹⁺ син хисаб ит, —
Йир йөзенә нуры төшкән ул бер кояш,
Ул кояшның нурындан икътибас ит²⁸¹!
 

б)

 
Күп сәлам, Нургали мулла, сезгә,
Ходаем инсаф бирсен күңлеңезгә;
Бозау¹⁰⁺ күп уйнакласа, утка баса, —
Тик ятмай син дә төштең безнең күзгә.
Синең дә әрүахың¹¹⁺ күтәрелсен,
Җәелсен хасиятең бераз «йөз» гә;
Сез дә бер йөгерек төлке икәнсез,
Без бүредәй төштек инде эзеңезгә.
Тик тору кирәк иде җүнең белән,
Тыныч кына, кадәри халь көнең белән;
Гыйлемең зур, йәшең өлкән ага булсаң,
Сөйләшеп кара син бер энең белән.
Ишетдем акырып яткан бер батыр дип,
Борын сәүдәм юк иде синең белән.
Бер чалуга мин дә яман имәс идем,
Кем икәнең инде бел моның белән.
Борындай белгәнем юк синең серең,
Бу якка мәгълүм түгел үлең, терең;
Мәрҗанине һәм җиңалмай, ни куялмай,
Кан булып җыелдымы эчтә чирең?!
(…)
Бәлки сез ул тарафда дамелласың,
Хәкыйкатьдә йә мулла, йә сулдасың,
Раббани голямадан²⁸² булам дисәң,
Сабыр кылу кирәк иде бу юлда син!¹²⁺
Мәрҗанигә галиб булу²⁸³ сезгә мәмнугъ²⁸⁴,
Гадавәт җиһанга фаш: хөссәд, матмугъ²⁸⁵;
Ул фазыйльне ифк газим²⁸⁶ нийәт кылып¹³⁺,
Уйнай торган улмы иде синең тиңең?
Мөҗтәһиддәй галимгә тел тигезгән,
Сәлямәт торса икән кямил динең¹⁴⁺.
Биниһайә хәкарәт¹⁵⁺ кылды дигәч,
Йөрәгем булып китде телем-телем;
Бер газизне талатып тормайык дип,
Кузгалды бу сәбәбдән фәкыйрь энең.
Кызу мичтән чыккан соң, эссе булып,
Аузыңды пешермәсен безнең белен!
Мөселманның пәрисе суккан микән,
Касыйдәсез басылмас синең җенең¹⁶⁺.
(…)
Батырны «батыр» диләр – көчен күргәч,
Останы «оста» диләр – эшен күргәч;
Ул миңа остаз имәс, ата имәс, —
Хаклыкны тәсдикъ зарур, эшен күргәч¹⁷⁺.
(…)
Гомреңнең күбе үтде гауга белән,
Барыгызны җиңәм дигән сәүдаэ белән,
Сөннәтчә һәм булмаймыз, һәм алдаймыз,
Әһле сөннәтмез дигән дәгъва белән¹⁸⁺.
Тыя торган аксакаллар вафат булды,
Инде безгә фетнә салу ансат булды;
Казан халкы башларын без каңгырттык¹⁹⁺,
Вөҗүдемез гайне²⁸⁷ бер афәт булды.
(…)
Сүз күп булыр дөньяда тотылмаган,
Дошмансыз һичкем тыныч утырмаган,
Даимән сәбәб: әгъдаэ²⁸⁸ фетнәсендән
Җиһанда әфазыйльләр котылмаган.
Симерсә, берен бере этдәй талар,
Дәүләткә адәм бармы котырмаган?
Сәлиметтамгъ²⁸⁹ адәм табыр хәл юк,
Эчен бер гөман менән тутырмаган²⁰+.
Туры сүзгә һауалылар очынып китә,
Чатнаган пыяладай шытырдаган;
Хаклыкда урыны килсә, тел тартмайды,
Акмулла дигән байгыш тыпырдаган.
(…)
Әрләшкән хатын-кыздай, көлке булып,
Ояты ким булганы юк усыргандан.
Әүляде хакыйкатькә хәҗаләт шарт²⁹⁰ —
Нәтиҗә хасил булмай кысыр малдан.
Бокаларны²⁹¹ сөзештереп, бак-бак булып,
Мөселман сыйырлары кысыр калган.
Ясауылны шайтандай сайласаңыз,
Дөньяда нәрсә куймас мөселмандай?
Әллә качан сезнен паруд²⁹² тунган микән,
Булмаса, хакъдан күзен йомган микән?
Артыкча таза йирне артка ташлап,
Чебендәй кутыр җиргә кунган микән?
(…)
Йөргән җирем казакъның, бадиясе²⁹³,
Гыйлемгә аз әсбабе гадиясе²⁹⁴.
Тирә-ягым китабдан хали имәс,
Утырган урыным – бер каз оясы!
Куйганмын төрле китаб каршыма өеп,
Караимын фарсымдан²⁹⁵ башым иеп;
Сезнең дә рәддеңезгә²⁹⁶ күз саламын
Форсатымның барында, күңел җебеп.
Мулла икән дип һәркемгә алданмаймын,
Җебе таза булмаса – җалганмаймын;
Азрак җунып куйган сөялләр бар,
Ибе килсә, җилкәдән салгандаймын.
Шәп икән туйыңызда сезнең сорнай,
Ишеткән чыдамай колак бормай; һай-һайсың,
Бохар чыккан мулла икәнсең,
Күккә чыгып китсәңче, җирдә тормай!
Галим булса – дин бабында зарлы булсын,
Кирәк ул бай, кирәк [ул] ярлы булсын.
Бу сүземне сөймәгән тәкәбберләр
Бәгазабә вә гъизә²⁹⁷ ярлып үлсен!
Белмәйсез мәртәбәдә галиясен²⁹⁸,
Нигә син шунчә артык далиясең²⁹⁹?
Әфәндем, Мәрҗани кем, үзеңез кем? —
Тәнавел кыл³⁰⁰ [бер]къәтрә³⁰¹ даниясен³⁰²!
(…)
Бәланең күбе чыга эчемездән,
Дамелла-фәлән дигән кешемездән,
Мәгазалик³⁰³, эшем хак дигән дәгъва
Зөлҗәлал³⁰⁴ гафил имәс эшемездән³⁰⁵.
Бу якда батырлар бар сулдыргандай,
Алышканда билеңне сындыргандай;
Тәкыйсскә³⁰⁶ суйылдай³⁰⁷ дәлилләр бар,
Кундырганда колагыңны тондыргандай.
(…)
Мин әйтдем кадәри халь эчемдәген,
Һәркем эшләр үзенең көчендәген.
Бер кямалнең хәйрәте дәлил батыйнән³⁰⁸ —
Һәр савыт чәчрәтер эчендәген.
Беленде күкрәгендә хәкыд³⁰⁹ барлык,
Гомереңдә китмәде күңел тарлык;
Тәзвират³¹⁰ базарына төшеп алып,
Сәүдәңез йә гаддарлык³¹¹, йә мәккярлык³¹².
Казанда мондай фазыйль зат килмәгән,
Казан торсын – күп гайре җиргә тап килмәгән.
Йөз мосанниф³¹³ китабларын бер якка куй —
Бу кешенең бер үзенә чак килмәгән!
Һәр «йөздә» була икән бер мөхәкъкыйк³¹⁴,
Һәрбере мәгасөннәт әһле тәхкыйк³¹⁵;
Сөйутый, Газалидән²¹⁺ зат булмаса,
Башкалар әксәрендән³¹⁶ бу – мөдәкъкыйк³¹⁷.
Хирфәтеңез³¹⁸ ихласы – мөназәрә³¹⁹,
Хакыйкать нәзыйр имәс мөкябәрә³²⁰.
Бу талаш нәтиҗәсе, мәгаз Алла³²¹,
Шифаһ-хәзрәт³²² булмасын парә-парә!
Ул кешене танымай күп бәйләнсәң,
Дошманың бер йөз имәс – меңгә тулар.
Әсхабләр безгә салып киткән эз бар,
Сезләрдә ярма булса, бездә тоз бар —
Акмулла әйтә бирсә, эчең сызлар!
Хаклыкны күрәм дисәң, бездә күз бар,
Арыслан айга сикреп аягы сынар;
Чырадай янып торган күзең тонса,
Батыр үлеме марҗадан дигән сүз бар!
Сез караган китабны без карыймыз,
Аягыңны чалуга бер ярыймыз,
Тәнкыйс кылган³²³ [сездәй] адәмләргә
Карышып яткан [без дә] бер малаймыз.
Нургали, курыкды дип, булма алаң,
Әгәр син таяк алсаң, мин ук алам;
Батыр «батыр» аталыр – көчен күргәч,
Инкярдә бер мәгънә юк – эчең белгәч;
Ул минем атам имәс, остаз имәс,
Алыстан гашыйк булдык – эшен күргәч!
Башым минем исән торса – китаб кулда,
Әгәр син мылтык алсаң, мин туп алам!
Һичкем мондай талаш белән морад тапмай.
Талашыгыз дәфтәрен бер ат тартмай;
Мөназәрә ачылып, мирза белән
Әйтешмәй һәм тартышмай, колак тартмай.
Көчле су тавыңны базып китсә,
Казакъның тегермәнен Форат²²⁺ тартмай!
 

* * *

 
Бу заман – табигате шундай хәтәр,
Кирәк ул казакъ булсын, кирәк – татар;
Күрәбез морны³²⁴ биек кәттәләрне —
Фәрештә затыннан имәс – безнең катар³²⁵!
 

II

Мәкяным минем яткан – аты зиндан…

* * *

Егет башым әсир булды вакытсыз…

* * *

Ак җаны нахак көйгән бичараңыз…

«Һәр заман сүз башланыр бисмилладан…»

 
Һәр заман сүз башланыр бисмилладан,
Һәр вакыт эш башланыр бисмилладан;
Яхшылар бисмилласыз эш кылмаган,
Эш тәмам бисмилласыз һич улмаган¹⁺.
Кандай тел әйтеп бетәр хакъ сәнасен³²⁶,
Бәндәнең хәлас кылсын мөбтәлясен³²⁷;
Мескенләргә мөнәҗәт, дога кирәк,
Зарланып телдән салмай раббанасен³²⁸.
Мөхәммәд²⁺ әрүахыңа³²⁹ сәлам, салат³³⁰, —
Өммәткә гасый булган һомай канат³³¹;
Калдырган аять, хәдис³⁺ – дин чирагы³³²,
Сүзенә җаным фида йөз-мең кабат.
 

* * *

 
Бәгъдәссәлам мин мосафир Акмулладан⁴⁺,
Тугъры әйтеп, халыкга җазган⁵⁺ хак мулладан,
Сахрауи эчләренә³³³ бездән сәлам,
Дошманның җаласынан пакь мулладан.
Бәгъдәссәлам³³⁴ фәкыйрь хәлем сорасаңыз,
Хат менән белдерәен каласаңыз³³⁵,
Аһ орып, аш эчбәй³³⁶, кан йотамыз,
Үлгәнгә, үлмәсәк тә, җанасамыз³³⁷.
Язайын³³⁸ сезгә гыйбрәт – карасаңыз,
Җайылган тәмам йортка тамашамыз.
Симезләр җабыгады нәзар итбәй³³⁹, —
Бол³⁴⁰ җирдә биекләрдән аласамыз^{341 6+}.
Саргаеп, төн ойкламай^{342 7+} таңасамыз³⁴³,
Гакылдан госса³⁴⁴ мәнән адасамыз³⁴⁵;
Ау корып чебен тоткан үрмәкүчдәй,
Кандала, бөргә³⁴⁶ менән таласамыз.
Мәкяным³⁴⁷ минем яткан – аты зиндан,
Һәртөрле адәми бар җәфа кылган;
Эчендә төрле гыйбрәт – хисабы юк,
Сәргыя³⁴⁸ ничә төрле – бар җыелган.
Тимермин³⁴⁹ кадакланган тирәзәсе,
Кара тас³⁵⁰ кабатланган кирәгәсе³⁵¹;
Урысның тулып ятыр кенәгәсе, —
Ходадан дошманыңны теләмәче!..⁸⁺
Килмәйде күңел җитәр күңел сорай³⁵²,
Мылтыкды³⁵³ салдат җөрер урай-урай;
Ходаем кылган эшкә чара бармы? —
Җатырмыз, бичаралар, җылай-җылай.
Тоткындың, сорасаңыз, җайы сулай,
Адәмде усындайда адәм сынай³⁵⁴;
Күрәмез тирәзәдән мирзаларды³⁵⁵,
Үтәде касымыздан сабай-сабай³⁵⁶.
Кей адәм³⁵⁷ ун җыл җатыр, озап калган³⁵⁸,
Эшләре Питербурга озап калган,
Һиммәтле³⁵⁹ кандай ирләр заигъ булып³⁶⁰,
Аякы кесән³⁶¹ менән тозакланган.
Саргайтды ак йөземне кара тас өй,
Ат менән ни күрмәйде адәм басы?
Каңгырды басым⁹⁺ минем тауыс³⁶² менән —
Яхшының ямандай юк аермасы!
Адәмдең караңгы өйдә кайгырмасы
Аурады җата-җата кабыргасы;
Эчендә нахак да бар, хаклы да¹⁰⁺ бар,
Җатады җилкәләрен касый-касый³⁶³.
Катыксыз кара күҗә³⁶⁴ – эчкән асы³⁶⁵,
Эчкәндә тамчылайды күзнең ясы³⁶⁶;
Борадәр, эчбәймен дип булма гасый³⁶⁷,
Дөньяның вафасы юк, атаң басы!¹¹⁺
Миндагы³⁶⁸ моны теләп алганым юк,
Казакъка зурлап кияү булганым юк¹²⁺.
Ходаның кылганына чара бармы? —
Йөрәгем җанады утдай, дәрманым юк.
Бездагы бер шаһбаздның³⁶⁹ баласы идек,
Хәлфәнең дин өйрәткән тазасы идек;
Гыйлемлек мәйданына катар килгән³⁷⁰, —
Дүртенче-бишенчегә талас идек³⁷¹.
Киң япан тар булады – каза килсә,
Җук гайеб бар булады – җәза килсә;
Кадере амандыкдың аман чакда³⁷²,
Басыңнан³⁷³ гакыл китәр – бәла килсә.
Бәлане күреп калган асыл затлар,
Казадан тар-мар булган алтын такълар³⁷⁴.
Дошмандың бәла аударган кайгысымин³⁷⁵
Кителгән булат кылыч, мәрвәрд³⁷⁶ саплар,
Һәркемгә бер сәбәбдин афәт булган,
Яхшыга булсадагы – нахак бултан;
Карыскан³⁷⁷ бер солтанга каршы килеп,
Хибестә³⁷⁸ Имам Әгъзам вафат булган¹³⁺.
Әсәре асыл сүзнең балдай татыр³⁷⁹,
Бол җирдә күңел куркак – телем батыр;
Ак җаны нахак көйгән бичараңыз
Акырын кыйсса кылып³⁸⁰ сулкылдатыр.
Бәндәне ризык дигән кыймылдатыр,
Сачелгән ризкы булса, җөреп татыр;
Һәр бәндә күрәсене күрмәй калмас —
Кирәк солтан булсын, кирәк – император!
Таусылды кайгы менән гакыл, хатер³⁸¹,
Эчемдә кайгы-хәсрәт тулып җатыр;
Сөйтеп³⁸² җатып, Акмулла¹⁴⁺ бичараңыз
Тирәндәй әйләндереп сүз кузгатыр.
Бер каза күрмәенчә адәм тасыр³⁸³,
Бәндәнең каза дигән күңлен басыр;
Җимәйтен³⁸⁴ баурсакды Акмулла идем,
Чәйнәймен кара нанды кашыр-кашыр³⁸⁵.
Салдатлар кич булганда куйдай камай,
Җабады малдай кылып, санай-санай;
Үләрем исемдә иде, бол истә юк,
Каза җитсә, бирәде икән җәббар Ходай³⁸⁶.
Саргайдым тирәзәдән карай-карай,
Зарыгып чыдамайды, тәтте җанай³⁸⁷.
Исәнгилде, Батучка¹⁵⁺ остаз булып,
Акмулла хурлык күрде талай-талай³⁸⁸.
Җабыкдым кайгы менән уйлай-уйлай,
Бол җирдә һич берәүгә сүзем сыймай.
Казага гариб бәндә³⁸⁹ чыдайды икән, —
Залимләр Акмулланың җанын кыйнай.
Ачы икән мәзлүм булып калган көнай.
Коръәндә залимлекдән тыйган Ходай;
Кылганы Исәнгилде искә төшсә,
Җылаймын ике күздән җасым тыймай³⁹⁰.
Күп иде мине дошман табалаган,
Чыгарган төрле үсәк³⁹¹, җала җаман;
«Җук, дигән, хакка зәуаль» бер мәкаль бар,
Хакъ әсәде – бер Ходаем аралаган³⁹².
Мәгънәләп инде әйтәем, кара маган³⁹³!
Лаикъсыз яхшы сүзгә карамаган,
Язылды кайгы менән, гайб итмәңез, —
Каскырлар³⁹⁴ йөрәгемдә җаралаган.
Күтәрмәйсез туры айтканды³⁹⁵, надан адәм,
Борынгы рәсем³⁹⁶ калган заманадан:
Дошманга пәйгамбәр дә ярамаган,
Сары май эт карнына онамаган³⁹⁷!
Һауалы – бу заманда караламан³⁹⁸,
Арасын кара чикмән¹⁶⁺ аралаган;
Тередә күнбәйде икән³⁹⁹ кара надан,
Заң⁴⁰⁰ куып, шәригатькә карамаган;
Кылганы бер Ходайга ярамаган,
Пәйгамбәр сөйләгәнен каламаган⁴⁰¹,
Йорт бозган үсәкчеләр ярамаган,
Җылкыны кырчаңгыдай алалаган^{402 17+};
Адәмдә үсәк менән җала җаман,
Чебендә – чага торган ара⁴⁰³ җаман;
Сөйләсә, сөйләй бирсен кара таган,
Кусылмас ак маралга⁴⁰⁴ кара кабан;
Карамас гыйлем кадрен кара надан,
Кара эт тә пәйгамбәргә абалаган⁴⁰⁵,
Этләрдән дә эт калган юк таламаган,
Итемнән дә ит калган юк канамаган;
Җау кайтып, бас ачылыр дулыгудан⁴⁰⁶,
Шаһбаздай күзен ачкан тумагадан⁴⁰⁷;
Тоткын кып⁴⁰⁸ җәүһәремде алалмаган,
Ул җәүһәр бер Аллаһе Тәгаләдән;
Яхшыны күрә алмайды надан адәм,
Рәсем буп⁴⁰⁹ калган борын заманадан, —
Һәр Мусага бер фиргавен дигәндәен1⁸⁺,
Калыпдыр бойрык булып голямадан⁴¹⁰.
Динкарендәш, барчаңызга күп-күп сәлам,
Сезләргә бәгъдәссәлам гыйбрәт-кәлям⁴¹¹.
Һәртөрле мәгънә менән кыйсса яздым,
Җөзәдай⁴¹² һөнәрле адәм үргә таман⁴¹³!
Хур булдым хата төсеп козгындарга,
Яранлар илтифат ит безем зарга;
Арыкды аса баскан аргымакыйм⁴¹⁴,
Тоектан туктап калдым кисә җарга⁴¹⁵.
Мондай эш кылганы җук, күргәне җук
Казагы Кече җөздең, Ырымбурдың¹⁹⁺.
Атлас тун базарында кымбат⁴¹⁶ үтәр,
Сом⁴¹⁷ илдең базарында сәүдә бикяр⁴¹⁸;
«Зәр кадрен зәргәр белер» дигән сүз бар,
Гәүһәрде эт муйнына таксаң, китәр.
……………………………………………….²⁰⁺
Сауыскан⁴¹⁹ хаким булып тутый булмас,
Җук илдең бузбаласы коты⁴²⁰ булмас⁴²¹;
Бозауы үлгән сыердың сөте булмас,
Җолдызы саратандың⁴²² кауес⁴²³ булмас;
Җамандың кәсафәте⁴²⁴ алыс булмас,
Ала куңыз⁴²⁵ тиресе игә күнбәс⁴²⁶,
Җүкәне майлау менән кайыс⁴²⁷ булмас;
Яхшының сәүдәсендә сагыш булмас,
Сәүдәсендә җамандың табыс⁴²⁸ булмас.
Сыерга келәм җабу җарасбайды⁴²⁹,
Чагала⁴³⁰ буяу менән тавис булмас,
Күк тимер кайрау менән алмас булмас,
Күк исәк кордас булып, мондас булмас⁴³¹,
«Җаман дуст – кара җылан!» дигән мәсә
Җар булып, юха җылан җулдас булмас!
Җаманды күп үстерсәң – өмид кисәр,
Хызырдың²¹⁺ кадрен белмәс тинтәк, исәр;
Залимдек зольме күп, күп симертсәнез,
Табактан эттең башы чурчып төсәр⁴³²;
Җаманды түрә кылсаң – йортың бозар,
Гакылсызны үстерсәң – ботын сузар!
Түрә димә, кара димә⁴³³ – фиглен кара —
Кей җаман аргымакдан мәстәк⁴³⁴ узар.
Адәме бол замандың хәрам тамак,
Күңле кара, аузы ала, ирне җалак⁴³⁵,
Дин җулына чамҗул атдай чигнәд иде,
Дау дисә, җауыр атын китәр сабап⁴³⁶.
Калмады йорт эчендә оят, әдәб…
…………………………………………………
………………………………………………..²²⁺
Ходага унчә⁴³⁷ кылмайды коллык, тагать⁴³⁸.
Зар кылып, мин җатырмын жаббар хакъкаай⁴³⁹,
Җабыгып, сөяк калган аргымакдай;
Залимләр кадер белмәс һәлак итде,
Көн нурын күрә алмаган ярканатдай.
Кылдылар онытбасдай җаман бер эс⁴⁴⁰,
Эстәре дингә зыян, заңга дөрест⁴⁴¹;
Саклансын данешмәнд⁴⁴² ир җаман дустдан,
Надан дуст – бер айлык дуст, төбе – дошман.
Җофардың почык кесе⁴⁴³ исен сизмәс,
Гөл исен кайдан тойсын томсыгы очкан⁴⁴⁴!
Күп җатып тар җирләрдә саргайды бит,
Бол җирдә җандай җакын булады чит,
Сом илдең базарында дөкян корып⁴⁴⁵,
Җәүһәрем бәһасез буп⁴⁴⁶ хур булды тик.
Җамандың, борадәрем, сыртынан⁴⁴⁷ кит,
Әүлия булсаңдагы, куймайды эт:
«Эт өрде пәйгамбәргә» дигән сүз бар, —
Эт атым югалмасын дип айта дип.
Борадәр, бу сүземде күрмәңез җик⁴⁴⁸,
Минем җук яхшыңызга эчемдә кик⁴⁴⁹;
Җаманды дошман күрмәк – дин сөннәте²³⁺»,
Бәгъзесенең иманындан кыламын шик.
Пәйгамбәр хәдисеннән риваять бар:
«Үсәкче⁴⁵⁰ – җәһәннәмнең канчыгы⁴⁵¹», – дип.
Дуст имәс – дустны сыртан җамандаса,
Кесе имәс⁴⁵² – бер хатаны җабалмаса;
Бәндәне сыртдан адәм ни димәйде,
Инсаф итеп, бер Ходайдан оялмаса.
Мактамас адәмде адәм – күралмаса,
Аксак эт җатып өрер – җөралмаса;
Агъзына тупрак тулып, сунда туктар —
Газраил эшен килеп тәмамдаса.
Нәгылып⁴⁵³ җаның чыдар, борадәрем,
Ак сөтең бер эт килеп хәрамдаса?
Аһ ормас ир, җөрәген саралмаса⁴⁵⁴,
Кайгысы кайгы өстенә җамалмаса;
Барынан усы⁴⁵⁵ хурлык җаман икән,
Хәстәдән күңел хушлык сөралмаса, —
Тилмергән бу вакытда тоткын идек,
Күреп китеп җөрсәңдәрче амандаса!⁴⁵⁶
Кайгылы бәндәсенә Ходай җакын,
Җылатыр бәндәсенең асыл затын,
Һәркемне артык сөйсә – артык кыйнар,
Дустының, иштәен дип, мөнәҗәтен.
Әбүҗәһел²⁴⁺ Мөхәммәдкә инанмаган,
Иманга өндәсә дә телалмаган;
Өч йөз алтмыш могҗизасын сихер диеп,
Җарылган аймин кәнде⁴⁵⁷ күралмаган.
Айтайын кыска сүздең мин тулгауын,
Дошмандың үсәгенә җукдыр дауым,
Без түгел, пәйгамбәргә үсәк булган, —
Булыр, дип, һәр Мусага бер Фиргавен²⁵⁺.
Тоткын буп⁴⁵⁸ газиз Йосыф²⁶⁺ канча⁴⁵⁹ җатды,
Чыгарып агалары кол дип сатды;
Мөндан соң Зөләйханең җаласымин⁴⁶⁰
Зинданда унике жыл җәфа тартды.
Нәгылды⁴⁶¹ Исраилнең²⁷⁺ даналары⁴⁶²,
Үзләре – җакын нәби⁴⁶³ балалары,
Орлыкчы, үтерекче, үсәкче дип⁴⁶⁴,
Йосыфды кандай⁴⁶⁵ кылды агалары?!
Асылды сүккән менән аты китбәс,
Күңелдән җаман сүздең даты^{466 28+} китбәс;
Нәҗескә саф алтынды буяу менән
Нәҗес китәр алтындың заты китбәс!
Кыйсык ук аткан менән туры китбәс,
Күңелдән җаман сүздең куры⁴⁶⁷ китбәс,
Котырган эт һава карап әргән менән
Асманда⁴⁶⁸ торган айның нуры китбәс!²⁹⁺
Күп сәлам барча сахра, динкарендәш,
Күңлеңез гарибләргә киң карендәш,
Адәмдең үсәк сүзе бары бикяр⁴⁶⁹, —
Җазылган ләүхелмәхфуз⁴⁷⁰ үзгәрелмәс.
Языптыр мосаннифлар⁴⁷¹ һәр китабка,
Фискъ сүз⁴⁷² алынмас дип илтифатка;
Кабрендә Имам Әгъзам³⁰⁺ эт булды дип,
Канчамы үсәк булды асыл затка!
Бәлане күреп калган пәйгамбәрләр,
Җәфаны тарта килде чын гәүһәрләр,
Булды дип нәгып⁴⁷³ тоткын уйламаңыз —
Файда җук артык сүздән, борадәрләр!
Аргамакка кимчелек җук кесән⁴⁷⁴ менән,
Наданлар мондай сүзгә төсенбәгән;
Мөслим^{475 31+} дип үсәкчене әйталмаймын,
Без түгел, пәйгамбәр дә эсинбәгән⁴⁷⁶.
Яхшы сүз тыңдамакка хуб мөбарәк,
Яхшыга Хода – мәдәд⁴⁷⁷, гакыл – сәбәб;
Бу сүзем үләң⁴⁷⁸ имәс – бер нәсыйхәт,
Җазганы булмаганы фарсы, гарәб³²⁺.
 

«Гаҗәб: һәркем гъәни булса…»

 
Гаҗәб: һәркем гъәни⁴⁷⁹ булса,
аңа хөсне дидар⁴⁸⁰ әйләр,
Фәкыйрь мескенгә пәрва⁴⁸¹ юк,
мөзәлләт⁴⁸² берлә зар әйләр.
Фәсахәтдә хисан⁴⁸³ булса,
ки Локман¹⁺ хикмәте булса,
Дәрига, бәхте юк ирне
фәкыйрьлек шәрмсар әйләр⁴⁸⁴.
Гъәни бер нафилә эшдә
дийән тәгърифенә йитмәз⁴⁸⁵, —
Зарурәтдән фәкыйрь яшен
түгеп мең игътизар әйләр⁴⁸⁶.
Гаҗәбдер, гомдәтел-әгъян⁴⁸⁷
фәкыйрьне гайненә алмаз⁴⁸⁸;
Вәләкин әгънияләрне⁴⁸⁹
зәһи садр кибар әйләр⁴⁹⁰.
Менеп һиммәт мәтаййасын⁴⁹¹,
мәһабәт җилдереп байлар,
Берен бере хозур әйләп,
мәрамен⁴⁹² иддихаль әйләр⁴⁹³.
Шаһамәт малике сәтъвәт
табып, бәһҗәтдә ба-фәрҗам,
Тәфәкөһ бабидә оббоһа
сафалар өстевар әйләр⁴⁹⁴.
Ләбасе фахирә үзрә⁴⁹⁵
мөсәйкъәл мөргы тависдай⁴⁹⁶,
Төзеп мәйдан фәзасында⁴⁹⁷
мәҗалисен ифтихар әйләр⁴⁹⁸.
Тәвангирләр⁴⁹⁹, берен бере
тәбәссемлә итеп икъбаль⁵⁰⁰,
Урамчы өенә биңзәш⁵⁰¹
фәкыйрьне тар-мар әйләр²⁺.
Аны шунчә тотарлар хар,
җөлүсендән идәрләр зар⁵⁰²;
Әгәрчә булса ул диндар,
аны гүя химар⁵⁰³ әйләр³⁺.
Мәсаиб⁵⁰⁴ чикмәгән инсан
Һауасына дәва булмаз⁵⁰⁵;
Сорашмаз шәйлә кибрендән⁵⁰⁶,
фәкыйрьне ихтикар әйләр⁵⁰⁷.
Сафа әүкатилә мәгърур
улып дәүранә биш көнлек⁵⁰⁸,
Тәмәтти үзрә⁵⁰⁹ көрлекдән
фәкыйрьләрдән нәфар әйләр⁵¹⁰.
Санадир мөтрифинләрең⁵¹¹
һауасындан, мәгаз Алла⁵¹²,
Ләбасе иске галимдәй
сәлам алмага гъар әйләр⁵¹³.
Дәрига, әрҗөмәнд⁵¹⁴ ирләр,
фәкыйрьлекдән булып паймал⁵¹⁵,
Хәйа пәрдәсене – ихракъ⁵¹⁶,
Замирен поргобар әйләр⁵¹⁷.
Күренсә капкадан бер бай,
кирәк – кыргыз, кирәк – нугай,
«Хуш-амәд» ләп⁵¹⁸ аңа, һай-һай,
мөфахирән софар әйләр^{519 5+}.
Фәкыйрь Акмулла, кил, сабыр ит,
чәрхнең җәүренә⁵²⁰ син һәм,
Үзең мәхбүс, сүзен мәрдүд⁵²¹ —
сиңа кем игътибар әйләр?
Казаның⁵²² серенә һәргиз⁵²³
гакыл бары өчен йитмәз,
Ләтаиф зимн⁵²⁴ белүе дә
гыйбарындан зимар әйләр⁵²⁵.
Кемен сурәтдә лотф⁵²⁶ идеп,
хакыйкать газабына тартыр.
Кемен игъзаз идәр⁵²⁷ ахыр —
әгәр заһирдә хар әйләр⁵²⁸.
Кемен тоткын идеп бауда,
агызып дидәсендән⁵²⁹ кан,
Кемен сәйр итдереп⁵³⁰ багъда,
мәкамен⁵³¹ гөлгозар⁵³² әйләр.
Кемен…⁶⁺ заһир
ләтаиф нигъмәте үзрә,
Кемен мәсрүр⁵³³ идеп даим,
Гыйбадын⁵³⁴ ихтияр әйләр.
Назыймне⁵³⁵ сорсаңыз, әй яр,
мәкяне⁵³⁶ – хар, эчендә – нар⁵³⁷,
Ләкабе⁵³⁸ мәшһүр Акмулла,
хибесдә⁵³⁹ зар-зар әйләр.
Агызып яшь, йөрәкдән – кан,
ятыр тик чыкмаган бер җан;
Дога бирең, әйя хөллан⁵⁴⁰! —
сезә күп игътизар әйләр⁵⁴¹.
 

«Минем кебек булыр микән бәхетсез…»

 
Минем кебек булыр микән бәхетсез,
Егет башым әсир булды вакытсыз;
Әсир диеп, борадәр, сүкмәңезләр,
Күземдәй канлы яшем түкмәңезләр.
Теләп алмадым үземә моны, әй яр!
Къәдәр⁵⁴² килсә, япан булыр икән тар.
Бәла килсә, күрер күз күрмәз улыр,
Каза килсә, аяклар йөрмәз улыр;
Кеше мәхбүс булыр тәкъдир эшендән,
Сәбәб булган исә дә кылмышындан.
Сәбәб булыр дәхи дошман кешедән,
Тәҗәссес әйләюп мәстүр эшидән⁵⁴³.
Бу эшдә мөбтәлядер⁵⁴⁴ канча әхъяр⁵⁴⁵,
Асыл фетнәгә мәншаэ тагъны әгъяр⁵⁴⁶.
Кәзаликә мөбтәля канча мөшаһир⁵⁴⁷,
Мөгаллиме Санидәк¹⁺ хикмәтдә маһир;
Шифа, шиддәт күрә килгән галиләр⁵⁴⁸,
Әфазыйлдән⁵⁴⁹ пәйгамбәрләр, вәлиләр⁵⁵⁰.
 

«Әссәламегаләйкем асыл затка…»

 
Әссәламегаләйкем асыл затка¹⁺,
Мәйданда узып килгән аргымакка;
Лаикъдап⁵⁵¹ дәрәҗәңә яздым сәлам,
Төбендә аса җөйрек⁵⁵² булмасак та.
Бөстансыз⁵⁵³ былбылдагы сайрай алмас, —
Бу көндә охшап тормыз җабалакка.
Ходаның язганына чара бармы? —
Язылмыш ләүхелмәхфуз дигән такъка⁵⁵⁴.
Илтимас⁵⁵⁵ хәзрәтеңә сад-һәзәран⁵⁵⁶:
Без факыйрь бичараны читкә какба;
«Ишарәт – гакыллыга» дигән сүз бар²⁺, —
Артык сүз әдәбсезлек асыл затка.
Дөньяның төсеп тормын⁵⁵⁷ мәзарына⁵⁵⁸,
Сатылдым бер сом илдең базарына⁵⁵⁹;
Агяһлек һич берендән сүз алмадым⁵⁶⁰,
Сунда да⁵⁶¹ өмидемне өзалмадым, —
Хибестә интизар буп⁵⁶² зарыккандай
Сезләргә тагы җаздым – түзалмадым³⁺.
Бәндәдә булады усындай хәл,
Дананың ләфзы⁵⁶³ – шикәр, мәгънәсе – бал;
Бичара зарыккандай айтканды дип⁵⁶⁴,
Солтаным, илтимаска нәзарың сал⁵⁶⁵.
Тоткынлар кыйбласиде⁵⁶⁶ бусагаңыз,
Сүз полын⁵⁶⁷ белмәгәнгә охшамаңыз⁴⁺.
Җусаңыз, бер төскән кер китбәй калмас,
Кайраса, кителгән җир үтбәй калмас;
«Һәрбер зат үз аелына кайтыр» дигән —
Дат җогып⁵⁶⁸, булат кылыч үтбәй калмас.
Күп иде мөселманга нәзарыңыз,
Көн саен бәләнд⁵⁶⁹ мәйдан базарыңыз,
Саркытдан⁵⁷⁰ Акмулланы буш куймаңыз, —
Тасады сездең дәүләт казаныңыз⁵⁷¹.
Дөньяда артык кылган хакъ багыңыз⁵⁷²,
Җәелгән мәмләкәткә әрүагыңыз⁵⁷³,
Данишмәнд⁵⁷⁴ алмагачның мивәсидең⁵⁷⁵,
Кышы-җазы көелдәсен⁵⁷⁶ җафрагыңыз.
Китбәгән⁵⁷⁷ бәхет, дәүләт бас-малыңдан,
Чыкмаган ир-азамат икъбалеңдән⁵⁷⁸;
Кәрәмең Бәхре Гоман къәтрәсендәй⁵⁷⁹, —
Канча җорт⁵⁸⁰ су эчәде ихсаныңдай⁵⁸¹.
Дәүләтең бәхетеңмин⁵⁸² таса бирсен,
Каһәрең дошманларны баса бирсен,
Дошманың кырдан өркеп кача бирсен,
Ходаем маңдаеңды ача бирсен!
Дога сул⁵⁸³ Акмулладан, солтанымыз,
Эчендә күп җолдыздың Чулпанымыз;
Тумагасы – көмешдән, турын – алтын,
Һиммәте бәләнд мәйдан шоңкарымыз⁵⁸⁴.
Киләсең ата-затдан нәкыйс⁵⁸⁵ булмай,
Һиммәтең поркуәт⁵⁺, дәүләтең – сай⁵⁸⁶;
Дога кунып, кот җоккан⁵⁸⁷ бер урын дип,
Ботакка пәнаһлаган⁵⁸⁸ без торымтай⁵⁸⁹.
Җәһәннәм хәрам булсын этеңезгә.
Килмәсен дошманларың битеңезгә,
Гыйнайәт⁵⁹⁰ өстәлеңдәй бер умыртка
Ташласаң ни булады этеңезгә?
(…) ⁶⁺.
 

«Кыпчак эче карабалык карагызлар…»

 
Кыпчак эче карабалык карагызлар¹⁺,
Зарына Акмулланың караңызлар,
Мине остап бирдеңез⁵⁹¹ дошманларга, —
Барчамыз Тәңре алдына барамызлар.
Ходаем сезгә бирсен изге таләб,
Мин тордым илеңездә Тәңре калап^{592 2+};
Хыянәт кылгандарың искә төшсә,
Җылаймын күңлем бозлып, кабат-кабат.
Булмады үпкә җазмай чарамыз да,
Ачу тотып чыдар хәл юк җарамызга;
Бигөнаһ⁵⁹³ хыянәтләп саргайтдыңыз³⁺ —
Үкертсен тычкан төшеп сабаңызга⁴⁺!
Кем чыдар усы⁵⁹⁴ төрле бәлаңезгә,
Агъзы нәҗес саускандай алаңызга⁵⁹⁵,
Мондай эс⁵⁹⁶ мөселманга казакъ кылмас,
Бәрәкалла сезде тапкан анаңызга!
Тел тиде барча ата-карагызга,
Барчыгар⁵⁹⁷ яхшыңыз да араңызда;
Җәфаны кайсың кылса, шуңа әйтәмен —
Күкрәге кара майдан⁵⁹⁸ караңызга.
Разыймын сезең ата-бабаңызга,
Күкрәге фирасәтле⁵⁹⁹ данаңызга⁶⁰⁰;
Тимәсә яхшылардан бер шәфәгать⁶⁰¹,
 
 
Хур булып усы арада⁶⁰² каламызма?!
Күп-күп сәлам, бәхил мин данаңызга,
Изге дога изге ата-бабаңызга, —
Кятибен⁶⁰³ сорасаңыз – мин бер тоткын,
Акмулла⁵⁺ Труйски калаңызда.
 

«Йа Хода, юлыңда булсын…»

 
Йа Хода, юлыңда булсын
бу гъәзиз җаным фида,
Идәмен сиңа мөнаҗәт —
агъласын телем нида⁶⁰⁴.
Мөстәгыйн⁶⁰⁵ бел һәр урында
бәндәңи, әй солтаным,
Саклану бәйлә улырмы —
бәндә фәрмандин җөда⁶⁰⁶.
Афтабең⁶⁰⁷ нуры төшмәсә,
рәүнәкъ улмас⁶⁰⁸ бу җиһан;
Сайрамас былбыл, әгәр булса
гөлестандин җөда.
Әй борадәр, нә сорайсың
бу әсирең халене? —
Сезгә салус⁶⁰⁹ нисен әйтсен,
булса икърардин җөда!
Нә гаҗәб: пешкән йимешдин
татлыдыр бу йәш вакыт,
Аһ [мин] булдым сәшкәдәй⁶¹⁰
кыйммәтле дәүрандин⁶¹¹ җөда.
Кайгы-хәсрәт тарта-тарта
башымда һуш калмады,
Гомречендә⁶¹² булмадым бер
кайгы-хәсрәтдин җөда.
Бары гомрем көя-көя
йөздә нурым калмады,
Ялгыз булмаганымын бер
гъәзиз җанымдин җөда.
 

III

Хаким берлән галимдән күп сорау бар…

* * *

Ни файда аһ органдай үлгәндән соң?..

* * *

Иң әүвәл пакьләү кирәк эчнең керен!..

«Хат йибәрдек…»

 
Хат йибәрдек Ырынбург каласындан,
Каласында голямалар⁶¹³ арасындан,
Хөрмәтле әткәемә йөз-мең сәлам
Күпле сынык ак¹⁺ шоңкар баласындан.
Хөрмәтле әткәемә – сезгә сәлам,
Сезләргә бәгъдәссәлам⁶¹⁴ ошбу кәлям⁶¹⁵:
Берничә күңле сынык госса⁶¹⁶ язды,
Зарланып, бер мосафир мелла балаң.
Әткәем, килешмәде эшең артык,
Без кайтдык сезне сагнып, күңел тартып;
Унөч елда бер кайтып, күңел сынды,
Инде безгә тереклекдән үлгән артык!
Үпкәм шул мөрәүәтсез⁶¹⁷ әткәмезгә,
Әнкәмезә – гаҗәб къаль көтәмезгә²⁺;
Без бичарә догачы³⁺ идек барчагызга⁴⁺,
Үзеңезгә, ата-баба, җөдаңызга⁶¹⁸.
Әткәем, инде сезгә юк бүтән сүз —
Бу дөнья малына туялмай күз⁶¹⁹.
Унөч елда бер кайтып, үзитмәдең⁵⁺,
Инде сагнып кайтырдай булмадык без.
Күп гаҗәб бу сыйфатлы катып калмак,
Сезгә йиңел булса да, безгә – сагакъ⁶²⁰;
Без догагүй^{621 6+} варис идек, дәгел үгәй^{622 7+},
Сез безләргә ата идең, дәгел калмак⁸⁺.
 
 
Гомремез йә бер көн, йә бер айлык,
Күңел йитсә, уйланмас ярлы-байлык.
Безне бер матчак⁶²³ чаклы күралмадың,
Булалмадык сезнең кашда⁶²⁴ ялгыз тайлык!
Сыйратка⁶²⁵ мәркәб^{626 9+} булмас көрән атың,
Беләлмадың үзеңнең син галәмәтең;
Бер атка бер вакытда торыр идек:
Без дә бер мәрданәмез⁶²⁷ – түгел хатын.
Абруйсыз калганы юк озынборын,
Алда шайдә хур булмас коры борын⁶²⁸;
Ат да булыр, тун да булыр – без булмабыз,
Әман булса, сезгә кайтыр туры айгырың.
Безләрдин артык икән сезнең турат,
Мөҗәррәд⁶²⁹ туры ат да сезгә морад.
Безләрдин бер ат тирен кызгандыңыз,
Без сезгә бала идек, дәгел бырат⁶³⁰.
Йортым дип кайтыр идем сагынгандин,
Вәгъдә шул иркен йирдә табылгандин¹⁰⁺;
Унөч елда бер кайтып үзитмәгәч,
Күземдин канлы йәшне агызгандин.
Сезгә әйтмәй кемгә әйтәек, әй солтаным,
Сызылды көйә-көйә йөрәк маем.
Уйлаган эш йиренә йитмәй калды,
Бәхил бул инде бездин, миһербаным.
Сәламәт, әман булсын баш-малыңыз,
Мал булганда юк сезнең арманыңыз⁶³¹;
 
 
Алтынның кулда барда кадре булмас, —
Табылмас мең тәңкәгә мыскалымыз!
Кадерле йорт эшендә булсын башың,
Галимгә күңелләрең ник аумасын;
Сандугач козгын белән бергә тормас,
Юньсезләр кайдан белсен ир сәүдаэсен⁶³²…
 

«Адәмнән һауа калмас…»

 
Адәмнән һауа⁶³³ калмас гариб булмай⁶³⁴,
Фокара сохбәтенә⁶³⁵ къәриб булмай⁶³⁶;
Гадәте – йә истиһза, яки тәхкыйрь⁶³⁷,
Сүз сөйләмәс берәүне җәрех кылмай⁶³⁸.
Берәүгә дөнья бәхте хасыйль улса,
Морадка һауасынча васыйль улса⁶³⁹,
Нәфсе аның Фиргавендәй¹⁺ дәгъва кылыр, —
Бер фетнә, каза күреп басылмаса.
Бүтәндә хасиятне бар дип белмәс,
Үзенә хөсне занне хәсыр кылса⁶⁴⁰,
Кямилне хәкыйрь⁶⁴¹ күрер вә билгакес⁶⁴²,
Истигъдад фитъриясе касыйр булса⁶⁴³.
Гарьләнеп хатасына мөкъирр булмас⁶⁴⁴,
Ибне Кәрим²⁺ алай булмас, асыл булса;
Шул көйгә ахирәткә күчеп китәр,
Бер пешкән алмагачка асылмаса³⁺.
Сүзендән һәр адәмнең адәм сынар,
Бер-берен киметүгә адәм комар⁶⁴⁵;
Кара чебен сау җиргә күз салмайды,
Бар булса җауыр⁶⁴⁶, кутыр – анда кунар.
Инсафдан бер мыскал юк эшемездә,
Кинә, хәсәд⁶⁴⁷, фәсад⁶⁴⁸ тулган эчемезгә, —
Һөнәремез йә тәгъәннет⁶⁴⁹, йә истихфаф⁶⁵⁰,
Үз кылган эшемез юк исемездә!
Раббани голямада⁶⁵¹ катлау да юк,
Белә торып, бүтән юлга атлау да юк,
Вәләкин күңелләре бәлид^{652 4+} ирләр
Һәркемне хурлауга бар, мактауга – юк;
Якын барсаң, тимерче күрүгендәй,
Ул сине керләүгә бар, пакьләүгә – юк;
Тиеп китсәң, кара май⁶⁵³ чиләгендәй,
Карайтып датлауга⁶⁵⁴ бар, аклауга – юк;
Хата [дан] аяк таеп, колап⁵⁺ китсәң⁶⁵⁵,
Башыңдай атлауга бар, туктауга – юк;
Зәррәдәй⁶⁵⁶ гаебеңне күрә калса,
Гъәүрәтне җапмауга бар, ачмауга – юк!
 

* * *

 
Һәркемне мулла димез алдаганда,
Чын мулла аз табылыр таңдаганда⁶⁵⁷.
«Иннәмә йәхши Алла» га мисдах кайда⁶⁵⁸,
Күз салып, хакыйкатен аңлаганда.
Хәшийәти галямәте⁶⁵⁹ шуннан заһир⁶⁶⁰:
Дин биреп, дөнья сатун алмаганда⁶⁶¹.
Җүне килсә, элүгә хәзер тора,
Кармагы алыс имәс⁶⁶² – бармагында.
Голямаи ахирәтнең⁶⁶³ эше башка,
Ул кулга аз эленер кармаганда;
Галямәтен белерсез – бәхет кунса,
Гыйззәти горурлыкка⁶⁶⁴, салмаганда.
Вирд менән⁶⁶⁵ мәсҗеддә ялгыз калып,
«Раббәнә, зольмәна⁶⁶⁶!» дип зарлаганда⁶⁶⁷;
Нәфсе һауа әмренә мөкайядмез⁶⁶⁸,
Тырышмас шайтан да алай – яллаганда!
Ярар иде үземезне карасак без,
Гыйлемнең сәмәрәсен⁶⁶⁹ арасак⁶⁷⁰ без;
Гыйлемне гыйбадәткә аләт⁶⁷¹ кылып,
Күберәк тәфсир, хәдис⁶⁺ карасак без.
Унбер йәшдән бирге эшкә тәүбә кылып,
Мәсҗеддә ялгыз калып җыласак без;
Баягы горурлыкны болай ташлап,
Аягына ишанның коласак⁶⁷² без;
Муллалык шунда безгә файда бирер, —
Нәфес этнең колагыннан борасак без!
Билфигыль⁶⁷³, кулдан килер һичнәрсә юк,
Күңелмин⁶⁷⁴ әллә ниләр кылачак без;
Күрер күзгә мулла сымак солтанатмыз,
Сәлләне⁶⁷⁵ килештерер урасак без;
Укысак вәгыйд айәт – инфигаль юк⁶⁷⁶,
Аһ, дәрига, мәхшәрдә⁶⁷⁷ ни булачак без?..
Яшемез үткән саен, күңлемез яшь, —
Тәүбәне соңырарак кылачакмыз.
Гавайга бер ак сәлләң өлкән булсын,
Атың-чанаң, киемең күркәм булсын,
Хосусән⁶⁷⁸ җаһил халык нәзарендә⁶⁷⁹
Үзең – симез, корсагың өлкән булсын!
Бер байда йә вулысда⁸⁺ тормак кирәк,
Мәгърурләрне үз җаныңа бормак кирәк.
Тәһарәт-намаз дөрстләп белмәсәң дә,
Меллалыкны төрле фәндән ормак кирәк.
Һауасына⁶⁸⁰ муафикъ гәпләр сөйләп,
Тозак-ау килештереп кормак кирәк;
Аларның морадынча җөрә бирсәң,
Дин-ислам гъөррәсене⁶⁸¹ кырмак кирәк,
Һәр нә кылса, зольменә тәүҗиһ ясап⁶⁸²,
Ли-әһла мөдаһинә кылмак кирәк⁶⁸³.
Җөнүде шәятинне тәрҗих кылып⁶⁸⁴,
Андан соң безне Ходай ормак кирәк!
Эчемез карт бәкъәрнең⁶⁸⁵ буазындай,
Телемез җәһәннәмнең шуазындай⁶⁸⁶;
Котырып һәркемгә бер кампаямыз⁶⁸⁷,
Симерткән күркә-тауык куразындай⁶⁸⁸!
Тыя торган аксакаллар вафат булды,
Инде безгә афәт салу асат булды.
Гавам халкы башларын без каңгырттык,
Вөҗүдемез гъәйне бер⁶⁸⁹ афәт булды!
Фетнәнең күбе чыгар телемездән,
Сәлләсе өлкән дигән кешемездән;
Бол көндә тышымыз хуб, эчемез буш,
Зөлҗәлял⁶⁹⁰ гафил имәс эшемездән.
 

* * *

 
Муллалык эше кыен – җүн белмәсә,
Ходаем тәүфикъ биреп күндермәсә,
Нәбүәтдән мөкътәбәс гыйльм – бер нур,
Бар чырагын һауасы сүндермәсә⁶⁹¹.
Мулла имәс – багым багып ил алдаса,
Фазыйльне⁶⁹² хәкарәтләп яманласа, —
Фәзаильне яхшы кеше яманламас,
Зинадан аслы туып яралмаса!
Мулла шул – дин өйрәтеп хак алмаса,
Дөньяга динен сатып югалмаса9+;
Хаким берлән галимдәй күп сорау бар:
Көтүче таяк җийәр^{693 10+} – багалмаса⁶⁹⁴.
Гыйльмемезнең сәмәрәсе – ашып-ташу,
Җил биреп, котырганга кабатлашу;
Берен бере ислях кылып⁶⁹⁵ кую түгел, —
Кызынкырап киткәндә таяклашу.
Кямилнең кәмәленә инкяр кылып,
Түбәләшмәй басылмай безнең ачу;
Истикбәрдән⁶⁹⁶ башка һичнәрсәмсез юк,
Морадымыз маддәсе – гъәүрәт ачу!¹¹⁺
Һәркемне әнанийәт⁶⁹⁷ адаштырды,
Кыйшайды шул сәбәбдән аяк басу.
Әхлякы мәрзыяне⁶⁹⁸ артка ташлап,
Мәхсүдне⁶⁹⁹ хәкарәтләп күңел басу;
Гөнаһымыз шомлыгыңдай җир күгәрмәй⁷⁰⁰,
Ягъмурдан коры калды безнең басу!
Капкага бер бай килсә: «Хуш килдең!» – дип,
Мосафир гариб килсә – өркеп качу!
 

* * *

 
Мулла булса, кибр⁷⁰¹ булмай, куркак булсын,
Дин җулында җилмаядәй⁷⁰² җуртак⁷⁰³ булсын;
Нисбәт берлән форма төзеп, сурәт сатмай,
Диндә – зирәк, дөньясына чуркак⁷⁰⁴ булсын.
Өйрәтсен шәкердләргә әүвәл иман,
Мелла булсын дин өчен җанын кыйган;
Мәгънәсен һәм үз теленчә төшендерсен, —
Вә илля⁷⁰⁵ ике яклап булыр Ибан¹²⁺.
Мулла булса – хаиф улып⁷⁰⁶, зарлы булсын,
Кирәк – бай, кирәк ул җарлы булсын!
Бу сүзне яратмаган мөганидләр⁷⁰⁷
Бәгазабә вә гъизә⁷⁰⁸ ярлып үлсен!
Дәүләткә адәм бармы котырмаган,
Эчләрен бәдгөманга⁷⁰⁹ тултырмаган?
Тугъры сүзгә һауасы очып бара,
Чатнаган пыяладай чытырлаган.
Хаклыкдан, урны килсә, тел тартбайды,
Акмулла дигән байгыш тыпырлаган¹⁴⁺;
Җарадан җөдәп җаткан мин кәретмен⁷¹⁰,
Саескан-каргалар тор чыйкылдаган.
Шәригать исе чыкмас эшемездән,
Тәгамда хатамыз күп ашап-эчкән⁷¹¹;
Казакъ илә нугайда⁷¹² ибан-күйләк⁷¹³,
Кыскартып киемләрен ноксан печкән⁷¹⁴.
Ләфзы⁷¹⁵ җирдә калмастай әфәнделәр,
Тәнбиһ кылу⁷¹⁶ кирәк иде мондай эштән!
Хәзрәтләре бездәй хәкыйрь, гариб имәс,
Аларның пылауы¹⁵⁺ әзер, наны⁷¹⁷ пешкән;
Мин байгыш әйтсәмдагы⁷¹⁸ бәһасе җук,
Сүземнең къәдре китеп, өнем үчкән⁷¹⁹, —
Дөньяда тулып яткан гъәзизләр бар,
Телләрен сандугачтай – акча кискән!
Үлчәгәч, күп салмаклар җиңел чыкды,
Бизмәненең поты чыгып утыз бишдән¹⁶⁺;
Тәдбир⁷²⁰, тәфәккерләр⁷²¹ болай торсын,
Гъәйнендән «истигъфар» ның⁷²² нокта очкан¹⁷⁺.
Тәкбирдәге фәтхәдән әлиф туар¹⁸⁺,
Әйтмәймен монау сүзне хәсәд-үчдән.
Нәсихәтдән мөстәбәгъәд кабул кайда?⁷²³
Хатасын тәхсин менән⁷²⁴ гомер кичкән.
Фарыз¹⁹⁺ гыйлем, тәгъәллемдә⁷²⁵ юк кайгысы,
Үзе укыр тәһәҗҗед⁷²⁶, торып кичдән
Тыш тәһарәт алу менән эш бетмәйде,
Булмаса чын тәһарәт әүвәл эчдән;
Дөньяга тую да юк, кую да юк —
Капчыгын канәгатьнең тычкан тишкән!
Бу йортка андан башка афәт тулган,
Тәрәкъкыйе истибдаддан без булдык хам⁷²⁷;
Башка милләт җәһәдендән⁷²⁸ дөньяны алды. —
Талаш берлән соңга калды әһле ислам²⁰⁺.
 

«Иң әүвәл кирәк нәрсә…»

 
Иң әүвәл кирәк нәрсә иман дигән,
Ахирәт эшләренә инан дигән;
«Хода кичәр» дигән менән эс⁷²⁹ бетмәйде,
Иман шартын өйрәнмасә – Ибан дигән¹⁺.
Икенче кыйммәт нәрсә күңел дигән,
Күңле бозык адәмнән түңел^{730 2+} дигән;
Бозыкка җир өстеннән асты артык,
Булмаса күңел таза – күмел дигән!
Өченче кыйммәт нәрсә гакыл дигән,
Гакылсызда тәүфикъ җагы такыр дигән;
Аз эшкә ачуланып, динен бозар,
Иманын көферлеккә сатыр дигән³⁺.
Дүртенче кыйммәт нәрсә шөкер дигән,
Нигъмәткә шөкерсезлек көфер дигән;
Җаткан җирдән «Ходай кичәр» дигән – хурлык,
Сәбәб эзләп, төз җул менән җөгер дигән!
Бишенче кыйммәт нәрсә әдәб дигән,
Әдәб дигән – мәхәббәткә сәбәб дигән;
Көферлек әдәбледә тормагандай,
Әдәбсездә иман тору гаҗәб дигән.
Алтынчы кыйммәт нәрсә сабыр дигән,
Сабыр кеше морадын табыр дигән;
Һәр эшдә сабырсызның төбе – хурлык,
Сабырсызлык башка бәла салыр дигән!
 

* * *

 
Үткән җук алдымызда хәүф-хәтәр,
Бу халык белә тора гафил җатар;
Гъәфләтдән уяну җук, оялу җук, —
Кәрваннар үтеп җатыр катар-катар⁷³¹.
Гыйбрәтләр күз алдында күреп җатыр,
Кулымин⁷³² канча адәмде күмеп җатыр;
Күп күрдек кабер казган җегетләрне, —
Арасында һәзел-уен тулып җатыр!
Ни файда аһ органдай үлгәндәй соң,
Эш үтеп, гүр газабын күргәндәй соң,
Алладан курку дигән кайда калды
Зар җылар урынларда көлгәндән соң?!
Иманның бер шартыннан: хәүф-зарлык⁷³³,
Булмаса хәүф-зарлык – көфер барлык;
Танар көн исемезде⁷³⁴ алдымызда,
Хәзрәтдән «Вәмтазу!» дип килсә җарлык⁷³⁵
Адәме бол замандың булды сундай⁷³⁶,
Бу халык бу холыкмин⁷³⁷ һәргиз уңбай⁷³⁸:
Дин җагына артык күңел куялмайды, —
Дөньяга зирәклеге Әфлятундай!⁴⁺
Җаксылар Хакъдан күңел аудырмаган⁷³⁹,
Җаманга Ходай рәхмәт җаудырмаган;
Белемсез үзе белмәс, җүнгә күнмәс, —
Холкы тинтәк сыердай саудырмаган!
Иң әүвәл пакьләү кирәк эчнең керен,
Эчтә тулып җатмасын сасык эрен.
Аһ, дәрига! Эч тазарсын, эч тазарсын, —
Булмаса, файда бирмәс коры белем!
Белмәгән казакъ да бар, нугай да бар,
Иң әүвәл иман гыйльмен уңайлап ал!
Китабны, фәрештәне, пәйгамбәрне —
Коры атын белү менән ни файда бар?!
Өйрәнең меллалардан моны сорап,
Булмасын мөселманмын дигән корат⁷⁴⁰;
Сурәтдә мөселмандай күренсә дә,
Ахирәт файдасына – мәгънә морад!
 

* * *

 
Айтамын үгет кылып казакъ халкын,
Күңлеңез дин җагына сунчә⁷⁴¹ салкын;
Канчама⁷⁴² голямалар айтсадагы⁷⁴³,
Борынгы куялмайсыз ата салтын⁷⁴⁴.
Сез бикяр⁷⁴⁵ бер мелласыз утырмаңыз,
Өйрәнмәй фарыз, ваҗиб⁵⁺ тик тормаңыз;
Ул мелланың кыйраәте⁷⁴⁶ яхшы булсын,
Күргән дип «Мелла җәлал»6+, котырмаңыз.
Хәлен белмәй, мелласынып каңкаймасын⁷⁴⁷,
Яшь, сабый балаларга катаймасын⁷⁴⁸;
Бирҗакда⁷⁴⁹ күп эшләр бар – артын белсен,
«Гакаид»⁷⁺ укыдым дип какаймасын⁷⁵⁰.
Остайсыз⁷⁵¹, уңай күреп, бала мелла,
Күбесе дин гыйльмендә чала⁷⁵² мелла.
«Шәмсиярдән⁸⁺ биш-алты ауыз бәхәс җатдан⁷⁵³,
Аталыр наданларга дана⁷⁵⁴ мелла.
Канча айтсам да татды⁷⁵⁵ кылып, балдагандай⁷⁵⁶,
Ходай өчен әфсүн укып арбагандай⁷⁵⁷,
Үзеңездең телеңезчә анык кылып,
Баласы мөселмандың аңлагандай, —
Сунда да⁷⁵⁸ һичбер дәва килесмәйде⁷⁵⁹,
Колакка күренәсез алмагандай;
Бу айтканым китабка хилаф имәс.
Сез уйлайсыз Акмулланы⁹⁺ алдагандай!
Телемез сунчә татды, күңел катты —
Жулдасын касындагы⁷⁶⁰ җалмагандай;
Дөньяга сунчә зирәк булды халык,
Күз алдында карманнан⁷⁶¹ кармагандай⁷⁶².
Атаңның аузы…¹⁰⁺ дигән бер гадәт бар,
Күкрәкдә мыскал иман калмагандай;
Нигә мончә⁷⁶³ хәүфсез булдык икән,
Җәһәннәм газабына танмагандай⁷⁶⁴?
Аһ, дәрига, алдымызда бер көндәр бар,
Жан калтырап, кан-җас⁷⁶⁵ түгеп зарлагандай⁷⁶⁶.
Сыйратдан¹¹⁺ үтәмезбә, каламызба —
Хәлемез анда булыр әлдә кандай⁷⁶⁷;
Без бертөрле халык булдык үлмәгәндәй,
Гүрестанга җалгыз бас⁷⁶⁸ бармагандай!
 

* * *

 
Тугърылык бу заманда корып калган,
Тура әйтүче арт җакда торып калган.
Кей⁷⁶⁹ меллалар казакъка җалгандайды⁷⁷⁰,
Мокадан каламын⁷⁷¹ дип курыккандай.
Көче бар мирзаларга җарамсынып⁷⁷²,
Шәригатьне күңел өчен борып салган.
Байланган тамгъ менән⁷⁷³ телемез бар, —
Жылкычылар муйнымызга корык салган;
Эшемез үземезгә дәлил булды,
Ничә җиргә шайтан тозак корып салган.
Шаһбазлар⁷⁷⁴ Каф тагына¹²⁺ күчеп киткән,
Урнына – козгын, байгыс⁷⁷⁵ кунып калган;
Сөяккә сеңгән бидгать⁷⁷⁶ айрылмайды,
Жасыннан⁷⁷⁷ жаман гадәт куып калган.
Бу әйтелгән бидгатьэшләр табылады
Адәмсынган⁷⁷⁸ гакылга тулыклардан.
Җәбраил¹³⁺ төшеп әйтсә күнбәгәндәй⁷⁷⁹,
Кара кан эчемезгә тулып калган, —
Дин китсә дә, заң⁷⁸⁰ куюга разый имәс,
Күңелемез сул⁷⁸¹ сәбәбдән суып калган.
Фидиясенә¹⁴⁺ остап бирер арык-кутыр,
Байгыш мулла шул кутырны көтеп утыр;
Иншалла, усы⁷⁸² мал булмасмы дип,
Искатга⁷⁸³ чыгарыр бер күзе сукыр.
Куй-җылкыдан остарлар⁷⁸⁴ аксак-чатан,
Төядән бирә калса – кутыр атан⁷⁸⁵,
Мактанчылык җир булганда мал аямай,
Дигәндә сәдакага – сунчә катаң!⁷⁸⁶
Онтылып муллалары утыр⁷⁸⁷ алдан,
«Кисекбаш», «Ахырзаман»¹⁵⁺ укыгандан,
Җаманын малдан бирер, сайлап остап,
Тезгәннәр: кутыр – алдан, сукыр – арттан.
Кор ауызмин⁷⁸⁸: «Кичерә күр, Ходай!» – дип.
Тәүбәне өйрәнгәнләр тукырандан.
Безләргә бирәме дип, мискин булып,
Истәк¹⁶⁺ мулла тагын утыр сукыранган.
Байлаган сыер-малдан ике мөчкә⁷⁸⁹,
Байгыс мөчкә арыклыкдан торыр көчкә.
Саргаеп, таң алдыннан үлгән мәет
Күмелмәй, киңәс менән⁷⁹⁰ калыр кичкә.
Кагынган⁷⁹¹ бу заманда бузбалалар
Хәрамлык ягына тиз кузгалалар;
Тыюсыз бит алдына йөреп үскән, —
Аман⁷⁹² торса ярар иде кыз балалар!
Бозыклар берен бере кулдайды икән⁷⁹³,
Хыянәтен белә торып кургайды⁷⁹⁴ икән,
Залимләргә хәзерләнгән җәһәннәм бар, —
Ходайым бу дөньяда ормайды⁷⁹⁵ икән!..¹⁷⁺
 

«Акмулла, халеңне бел…»

 
Акмулла, халеңне бел, үзең калай?
Үзеңә лаикъ имәс сүзең калай?
Вагыйз⁷⁹⁶ бар, иттифакъ⁷⁹⁷ юк, оят кайда? —
Колагыңны борырлык синең, малай!
(Үземнең мәхәббәтдән) зиһенем тарау¹⁺,
Көне-төне гадәтемез китаб карау;
Мөдаһин⁷⁹⁸ булмаган соң юлдаш калмай,
Булмаса артык симез – эчең ярау.
Күп йөрдек аркамызны бетләр талап,
Таласа да, калмады бездән таләб.
«Вәлләзинә җаһиду» – икътибасым⁷⁹⁹, —
Гомремне сарыф кылдым китаб карап.
Һәрни булса, тырышкан юлда калмай,
Кайда булса, тик яткан файда кылмай;
Гатасына⁸⁰⁰ шарт имәс Бәгъдад, Хәләб,
Чобар үгез Бохар барып мулла булмай!
Галим булса, милләт өчен зарлы булсын,
Кирәк ул – бай, кирәк ул ярлы булсын!
Бу сүземне сөймәгән тәкәбберләр
Бәгазабә вә гъризә⁸⁰¹ ярлып үлсен!
Һәр кешенең сүзендән адәм сынар,
Бер-берен киметүгә адәм комар.
Маса-чебен⁸⁰² таза җиргә күз салмайды,
Кайда черек, кутыр бар – шунда кунар²⁺!
Дуст күрсәң, какъбасына⁸⁰³ барып кара —
Оятдан чыгаралмай күңелең сынар.
Мәхәббәт, ширбәтдән сохбәт кылсаң⁸⁰⁴,
Ул сигъан⁸⁰⁵ бал урнына зәһәр сонар;
Нәфис, ләзиз⁸⁰⁶ сүзеңә каршы килеп,
Мәҗлесдә шаулавына колак тонар.
Хөлләмез⁸⁰⁷ буйымызга карарланган,
Белмәймен килешәрен кандай томар.
Ходага бер ярарлык эшемез юк, —
Акмулла дигән байгыш шуңа йылар.
Кайгы сезгә асканынан йөрәгем нар⁸⁰⁸,
Җаманга бидил салып⁸⁰⁹ түгелде ар⁸¹⁰;
Гакълым хәйран, башым вәйран – диванәмен,
Булсаң да йортдан аскан⁸¹¹ йөгрек толпар.
 

«Адәм сул – гадел булып…»

 
Адәм сул – гадел булып, диндар булса,
Залим сул⁸¹² – дин тотбаган мөрдар⁸¹³ булса;
Инсафка адәм нигә килмәйде икән?..
………………………………………………..
Җан бирер дин юлында мөселман ир,
Адашмас яхшыларга кусылган⁸¹⁴ ир.
Алланы сыйфат белән танымаса,
Кай китаб ул кешене мөселман дир?
Белеңез муллалардан моны сорап,
Булмасын «мөселманмын» дигән корат⁸¹⁵,
Заһирдә⁸¹⁶ «мөселман» әйтелсә дә,
Ахирәт файдасына мәгънә морад.
 

«Аһ, дәрига, безнең җортда җук иттифакъ…»

 
Аһ, дәрига, безнең җортда җук иттифакъ⁸¹⁷,
Безне нигә ислях кылсын⁸¹⁸ мондай шокакъ⁸¹⁹,
Арадан бер кәшшафе хак⁸²⁰ чыгып иде,
Мөсахинләр мөрәддөн галял-иттифакъ⁸²¹.
Моганиддә⁸²² хакны күрмәй күзе тонса,
Мөгасый мәхсүддән күзен йомса⁸²³,
Хәлаүәте мәгънәдә⁸²⁴ дә бәһра⁸²⁵ алмас,
Чебендәй кутыр йирне эзләп кунса.
Аткан укдан файда аз – җонсыз булса¹⁺,
Юлдашыңдан файда аз – җүнсез булса;
Мөнәҗәт, шигырь илә эше булмас —
Күнле каткан бер дәрдсез, моңсыз булса!
Дәрдемәндләр шагыйрь улмай – эч пошмаса,
Дин дәрде галиб булып⁸²⁶, эше йышмаса;
Йөрәгенең чакмасы чагылганда,
Үпкәсенең куәтенә ут төшмәсә!
 

«Борадәр, чын мелла кем, беләсезме?…»

 
Борадәр⁸²⁷, чын мелла кем, беләсезме?
Тасаууф⁸²⁸ китабларын күрәсезме?
Башкортның Бузикәев кантунындай¹⁺
Зур исәреп⁸²⁹ сез әфисәр-түрәсезме?
Нәфес үлмәй, күңел сынмай, вөжүд⁸³⁰ китмәй,
Оҗмахка бик тиз генә керәсезме?!
Һай кардәшләр, талашмаек булып бак-бак,
Бу сүземдә максудым – изһары хак⁸³¹!
Милләтдә хәмийәтдә⁸³² кямил булсак,
Талибләрең⁸³³ укысын «Изһарелхак»²⁺.
Әһле ислам йоклабрак калыр булды,
Башка милләт алга таба барыр булды,
Әгъдага⁸³⁴ мәкауәмәт кылмак⁸³⁵ өчен,
Голүме җәдидләре⁸³⁶ зарур булды.
Халь килсә, төрле фәнне күргән яхшы,
Кямилләр катарына кергән яхшы;
Урысча укып кына түгел белмәк —
Халь килсә, фырансузча белгән яхшы!
Иң әүвәл үз динеңдә заһир булсын,
Игътикадда⁸³⁷ кодрәте таһир⁸³⁸ булсын,
Һиндыстан галәмендәй мәхкәм⁸³⁹ торып³⁺,
Исламга каршыларны каһир булсын⁸⁴⁰!
 

«Намәрдкә сүзең зая…»

 
Намәрдкә⁸⁴¹ сүзең зая, ялынсаң да,
Накәскә⁸⁴² – үзең һәба⁸⁴³, ягылсаң да;
Гарибнең үзе мәбгуз⁸⁴⁴, сүзе – мәрдүд^{845 1+},
Аузыңдан дөрре-җәүһәр агызсаң да.
Хийәмеңә бусә булмай, сыйып булмай⁸⁴⁶,
Гәрчә син диндар булып табылсаң да;
Хәлауәте мәгънәдән бәһрә алмас⁸⁴⁷,
Канча син сүздең майын агызсаң да.
Дәрдсезнең дустлыгындан сәмәрә⁸⁴⁸ юк —
Ул сагынмас, син аны сагынсаң да.
Җаман сине сыйламас, сыйласаң да,
Син аны сыемызга кыймасаң да⁸⁴⁹;
Җаксылыкды җамандыкка хисаб идәр,
Аңа син канча изгелек уйласаң да.
Җаман пычак тиз үтмәс – кайрасаң да,
Былбылдай килештереп сайрасаң да.
………………………………………………
Фәсахәт⁸⁵⁰ казанында кайнасаң да²⁺.
 

«Акмулла күпне күреп сырганаган…»

 
Акмулла күпне күреп сырганаган⁸⁵¹,
Һәр җирдә яман адәм кургалаган⁸⁵²;
Һәркемнең алып җийтен¹⁺ бер аңы бар⁸⁵³, —
Мысык⁸⁵⁴ да тычкан күрсә – юргалаган.
 

«Бер миһман өеңезгә булып китдек…»

 
Бер миһман⁸⁵⁵ өеңезгә булып китдек,
Жортыңызны аралап күреп китдек;
Кадер белмәк – адәмгә кыен сәүдә⁸⁵⁶, —
Аман-сау исәнләшеп йөреп китдек¹⁺.
 

«Бер үлем мөселманга…»

 
Бер үлем мөселманга – зурлык кылса⁸⁵⁷,
Тиңлек бар мөселманга – хурлык кылса⁸⁵⁸;
Китаб сүзен бозып айткан бозык мулла
Артыкчыгар ундан да – орлык кылса!⁸⁵⁹
 

«Би булмаз…»

 
Би булмаз – билне җалпак буган⁸⁶⁰ менән,
Тазармас⁸⁶¹ аслы нәҗес – юган менән;
Кей надан күзен җомып кор мөлгиде⁸⁶², —
Суфыйлык табылмаз күз йомган менән.
 

«Бирелдем мин яшьлегемдә…»

 
Бирелдем мин яшьлегемдә угърылыкка¹⁺,
Бу очратды мине бик зур ким-хурлыкка…
Нәтиҗәдә Акмулла дип исем алдым,
Бу исем бүләк булмыш тугърылыкка.
 

«Бирмәсә Ходай насыйб…»

 
Бирмәсә Ходай насыйб, бәһаң китәр,
Шул чакда дустың булса – дошман итәр;
Яшьдән кылган яхшылык зарар итсә,
Җиреңә бодай иккән тикән үсәр⁸⁶³.
 

«Ир-егет, айрылмаңыз илтифатдан…»

 
Ир-егет, айрылмаңыз илтифатдан, —
Изгелек табалмадым сезнең якдан.
Җал узып, кара куңга тиңәлдем гуй,
Миндәге сөяге ауыр аргымакдан⁸⁶⁴.
 

«Казакъны сайлау дигән җилектерде…»

 
Казакъны сайлау дигән җилектерде⁸⁶⁵ —
Бер бәла ил эченә килеп керде:
Фәкыйрьгә мыскал хәер бирмәйтогын⁸⁶⁶
Байларны ташдай каты эреттерде⁸⁶⁷.
 

«Карагым, нә сорайсыз…»

 
Карагым, нә сорайсыз – хәлем кыен,
Күп җафа тарта-тарта киткән көем;
Саргаеп тар җирләрдә ваем менән,
Оксайды таусылганга минең мием⁸⁶⁸!
 

«Куаныр тиге яман сурлы…»

 
Куаныр тиге яман сурлы мандай⁸⁶⁹,
Кяфергә ярамсынып әллә кандай⁸⁷⁰;
Кияүенең буенда биле юк кыз
Берәүнең зәкәренә⁸⁷¹ куангандай!
 

«Укыдым кан йотып кайгы китабын…»

 
Укыдым кан йотып кайгы китабын,
Мөдәррисләр кеби гүйанә⁸⁷² булдым;
Нитәен, нәйләен: бу нәфсәлендән⁸⁷³
Бу дөньяда гаҗәб әсфәнә⁸⁷⁴ булдым.
Әзәлнең кятибе⁸⁷⁵ язган икәндер, —
Шуның өчен дәрд илә диванә булдым!
 

«Эш бәһасе – биля мәгъна…»

 
Эш бәһасе – биля мәгъна⁸⁷⁶ лаф органдан,
Май төшмәс кара суны¹⁺ сапыргандан⁸⁷⁷;
Канча «чибәр⁸⁷⁸» хунхарлардан⁸⁷⁹ дөнья калган —
Меллаңыз Тимерләңдәй²⁺ батырлардан.
…………………………………………………
Бөркетдәй тырнакларын батыргандан.
 

«Яхшының ләфзы татлы…»

 
Яхшының ләфзы⁸⁸⁰ татлы баллы майдан,
Килтерер сүз мәгънәсен әллә кайдан;
Кирелү⁸⁸¹ ут башында¹⁺ киңәш имәс, —
Билгесе ир-егетнең булсын мәйдан!
 

«Әй дөнья! Кудым сине…»

 
Әй дөнья! Кудым сине ун яшемдән¹⁺,
Ярадым шул вакытда юлдашыңа;
Мәхрүм ташлап китәрең белгәнемдә,
Җуламай⁸⁸² китмәсмидем⁸⁸³ үз²⁺ башыма?!
 

«Һәр җәүһәрнең асыллыгы…»

 
Һәр җәүһәрнең асыллыгы – алтын ташы,
Берәүнең милиун сумлык кара башы⁸⁸⁴;
Сөягең сөягемдәй ким димәймен,
Затыңыз – затымызның сәдакасы!⁸⁸⁵
 

Хатимә

 
Дуст дигәнеңдә риядән
       зәррә⁸⁸⁶ микъдар улмасын,
Дөньясы тар улса улсын,
       күкрәге тар улмасын.
Бар көнеңдә дуст улып,
       тарлыкда ташлап китмәсен,
Бер вакытда хаҗәт улып,
       зыйльленә⁸⁸⁷ зар улмасын⁸⁸⁸.
Гъәйбенә күз салма дустның,
       гыйсмәте мәнзур имәс⁸⁸⁹,
Гъәйбе изһар⁸⁹⁰ улса улсын,
       гъәйбе мазһар⁸⁹¹ улмасын!¹⁺
Мәгънәви дустка мәкамдә⁸⁹²
       иттихад мәшрут имәс⁸⁹³,
Калыбы әгъяр улса улсын,
       къәлбе²⁺ әгъяр⁸⁹⁴ улмасын.
Һәр таләбдар⁸⁹⁵ бәндәсенең
       фәйзы хакъдан⁸⁹⁶ хаззы⁸⁹⁷ бар,
Сән химар⁸⁹⁸ дип хурлаганың³⁺
       зате толпар⁸⁹⁹ улмасын.
Җамәсе көһнә уланә
       бәдгөман матлуб имәс⁹⁰⁰⁴⁺,
Сән гораб⁹⁰¹ дип уйлаганың
       асле шоңкар⁹⁰² улмасын.
Фәйзы хакъ һәр мөмкинә⁵⁺ гам⁹⁰³ —
       шарт имәс Бәгъдад, Хәләб⁶⁺;
Йорты Болгар⁷⁺ улса улсын —
       йортны болгар улмасын!
Иншад иткүче – мөләкъкаб
       дәрдемәнд Акмуллаңыз⁹⁰⁴,
Дөньяда хар⁸⁺ улса улсын,
       мәрҗигы⁹⁰⁵ нар⁹⁰⁶ улмасын!
 

Аңлатма һәм искәрмәләр

56 бит.

*** Акмулланың сүзе шул, кылсаң нәзар… – Дусмаил Качкынбаев дәфтәреннән. Шагыйрьнең үзе тарафыннан төзелгән җыентыгыннан күчерелгән булырга тиеш, чөнки эчтәлеге буенча шундый җыентык-диванга язылган кереш шигырьгә охшый.

¹⁺ Диван – бер шагыйрьнең тезмә әсәрләреннән торган, шигырьләр рифмаларның алфавит тәртибе яисә жанр үзенчәлеге буенча төзелгән җыентык.

²⁺ Ксерокопиядә «турасез» рәвешендә язылган.

³⁺ Шушы дүртьюллыкның варианты X. Гали җыентыгында да очрый:

 
Күрсәңез Акмулланың диваныны,
Диванында – чүлләгәнгә ширбәтле су;
Күргән соң берәү огар⁹⁰⁷, берәү сүгәр,
Тугъры сүз берәүгә – им, берәүгә – у!
 

Бу факт шагыйрь диванының кулъязма килеш халык арасында шактый таралып өлгерүен күрсәтсә кирәк.

4 Күчермәдә «эчтәйә бу» кебегрәк язылган.

59 бит.

Дамелла Шиһабетдин хәзрәтнең мәрсиясе. – Шагыйрьнең үзе исән чакта дөнья күргән бердәнбер әсәре. 1892 елны Казанда кечкенә күләмле аерым китап рәвешендә басылып чыккан (Дамелла Шиһабетдин хәзрәтнең мәрсиясе. Казан, 1892. Университет типо-литографиясе. 15 б.). Текст 506 шигъри юлдан гыйбарәт. Әгәр әсәрнең соңгы өлешеннән хәреф җыйган вакытта дүрт юл төшеп калган дигән фаразыбыз дөрес булса (44 нче искәрмәгә карагыз), шагыйрь тарафыннан нәшергә җибәрелгән әсәрнең күләме 506 юлдан артыграк булганга охшый. Р. Фәхретдинев сүзләренә караганда, Уфада очрашкан чакта Акмулла галимдә булган текстны үзе карап төзәтеп чыга, 1892 елгы китапның бит кырыйларына «бер урында – сигез сәтыр, икенче урында дүрт сәтыр» язып куя. Димәк, автор ихтыяры буенча, «Мәрсия» нең соңгы редакциядәге гомуми күләме 518 юлны тәшкил итә икән.

Әсәр икенче мәртәбә «Фазыйль Мәрҗанинең мәрсиясе» дигән исемдә, 1892 елгы басма күләмендә, 1907 елгы җыентыкка да кертелә (Мәшһүр шагыйрь Акменланың Шиһабетдин әл-Мәрҗани мәрсиясе вә башка шигырьләре. Казан, 1907, «Шәрык» матбагасы. 3–12 б.). Анда текст әзме-күпме дәрәҗәдә мөстәкыйль өлешләргә бүленеп, тематик цикл рәвешендә басылган. Соңгы дәвер галимнәре (мәсәлән, М. Гайнуллин) тарафыннан да кабул ителгән әлеге бүленеш бу җыентыкта да сакланды.

«Мәрсия» азагындагы «Моң булып кырык биштән яшем үтде» дигән сүзләргә караганда, әсәр якынча 1877–1878 еллар тирәсендә Мәрҗанигә багышланган мәдхия-поэма (касыйдә) рәвешендә нигездә язылып беткәнгә һәм, 1889 елның маенда Шиһабетдин Мәрҗани вафат булгач, аны өлешчә үзгәртеп, махсус бүлек өстәп («Җөда булдык, дәрига, аһ!» рефренлы чын мәрсия рухындагы махсус өлешне язып), 1889–1890 елларда Казанга җибәргәнгә охшый. Моның шулай икәнлеге хакында вакытында Акмулла үзе дә ачык әйткән: «Бән аны мәдехнамә итеп язмыш идем. Шул арада аның (Мәрҗанинең – М. Г.) вафат хәбәре ишетелде. Шундан соң касыйдәмә «Мәрсия» исеме бирүне муафикъ күрдем» (Шура, 1912, 14 нче сан). Әсәрнең икенче бер җирендә (кара: 80 б.) «Унбиш ел «Назурә»сен алганыма» дигән гыйбарәсе исә 1885–1886 елларда да («Назурә…» 1870 елда басылып чыккан) шагыйрьнең текст өстендә эшләвен күрсәтә. Димәк, автор бу әсәрен дәвамлы рәвештә кат-кат эшкәрткән, һәм аның язылу тарихы 1877–1890 елларга туры килә. Бу хәл исә, беренчедән, «Мәрсия» нең озак еллар дәвамында туган чын-чынлап программ әсәр икәнлеген раслый, икенчедән, аның кулъязма текстларында моңарчы басмага кермәгән строфаларның да (Р. Фәхретдинев телгә алган өстәмәләрдән тыш) булу ихтималы хакында сөйли.

¹⁺ 1892 елгы басмада «Миндә бер…» рәвешендә ялгыш басылган.

²⁺ Эрбет менән Мәкәрҗә – чорның зур ярминкәләре; Россиядәге иң мәшһүр Мәкәрҗә ярминкәсе XVI йөздә Нижний Новгород (хәзерге Горький) шәһәреннән ерак түгел Макарьев монастыре янында барлыкка килгән (1849 елда Н. Новгородка күчерелгән); Эрбет – хәзер Свердловск өлкәсендәге Эрбет (русча – Ирбит) шәһәрендә 1643 елдан яшәп килгән ярминкә; XIX йөзнең ахырларында әһәмиятен югалта башлый.

³⁺ Буаз мәҗмәгъ – Акмулланың төрле шигырьләрен эченә алган кулъязма әдәби җыентык. Күптән эшләнеп бетеп тә, дөньяга чыга, ягъни «туа алмавына» ишарәләп, шагыйрь аны шулай «буаз җыентык» дип атаган; ул 1895 елда, шагыйрь үлгәч, бик аңлаешсыз шартларда юкка чыккан.

⁴⁺ «Җарудә» – китап исеме (тулысынча «Мөзаһирел-кәлимәти әл-Җарудәти әлләти һәйә фин-Назурәти» – «Назурәдә булган шомлы фикерләрне фаш итүче»); язучысы – кадимчеләрнең атаманы карагруһ Исмәгыйль Үтәмешев Кышкарыйның (33 нче искәрмәне карагыз) иярченнәреннән мулла Габдулла ибне Мозаффар ән-Насави. Гарәпчә язылып, 1874 елда басылып чыккан бу китапчыкта автор Шиһабетдин Мәрҗанинең «Назурәтел хак…» исемле хезмәтендәге галимнең прогрессив, кыю фикерләрен, фикерләү һәм дөньяны танудагы иреклелеген кире кагу максатын куя. Азмы-күпме дәрәҗәдә мөстәкыйль фикер йөртүче татар укымышлылары аңында да протест хисе уяткан клерикаль рухлы иң консерватив әсәрләрнең берсе (тулырак мәгълүматны 10 нчы искәрмәдән карагыз).

⁵⁺ 1892 һәм 1907 елгы басмаларда ике юллыкның беренчесе «Кадәри хәл сәдәф арткан егетләр бар» рәвешендә ялгыш басылган; «сәдәф арткан» урынына, асылда, «садак тарткан», ягъни җәя керешен тарткан булуын шагыйрь әсәрләренең кулъязма күчермәләре белән танышкан Хәсән Гали ачыклаган (Шура, 1912, 14 нче сан, 430 б.).

⁶⁺ Сөләйман – яһүдиләр һәм ислам дине мифологиясе буенча пәйгамбәр (яһүдчә исеме – Соломон); бик бай һәм гаҗәп юмарт патша булган дип тә исәпләнә. Сөләйман пәйгамбәрнең кош-корт «телен белүе», төрле ияләрен генә түгел, хәтта суларны, җилләрне дә ихтыярына буйсындыра ала торган тылсымлы кодрәткә ия булуы хакында мөселман дөньясында төрле риваятьләр киң таралган булган.

⁷⁺ Газали – Әбү Хәмид Мөхәммәд ибне Мөхәммәд әл-Газали (1058–1111). Урта гасыр мөселман дөньясының иң мәшһүр фикер ияләреннән берсе – шәригать кануннары белгече, философ һәм суфыйчылык тәгълиматы теоретигы. Чыгышы буенча иранлы, Хорасандагы Тус шәһәрендә туган. Аның төп хезмәтләрендә («Ихйа голүм әд-дин», «Мәкасид әл-фәласифә», «Тәһафөт әл-фәласифә» һ. б.) ул чорда әле чын социаль эчтәлеккә ия булган тасаууф (суфыйчылык) хәрәкәтенең идеологик нигезләре, шәригать һәм ислам этикасы мәсьәләләре карала. Газали ортодоксаль ислам тарафыннан үзенә хәтле «бидгать өйрәтү» (ересь) сыйфатында кабул ителгән суфыйчылыкны төп дини тәгълиматка яраклаштыруда, якынайтуда һәм Урта гасыр прогрессив фикер ияләренә каршы көрәштә сизелерлек нәтиҗәләргә ирешә, шунысы белән төрле чор руханилары каршында зур авторитет казана. (Газалинең бик күп әсәрләре Урта гасырларда ук яһүдичә һәм латинчага, аннары башка Европа телләренә дә тәрҗемә ителә.) Шул ук вакытта әл-Газали – бик талантлы каләм иясе, кабатланмас стилист, темпераментлы публицист, куәтле полемист та (аның бу өстенлеген үз чорындагы дошманнары да, соңгырак дәвер фикри оппонентлары да танырга мәҗбүр булалар).

«Мәрсия» дә Мифтахетдин Акмулланың Газали исеменә кат-кат мөрәҗәгать итүен әлеге фикер иясенең нигездә реакцион өйрәтүләре белән мавыгуы дип түгел, бәлки, беренчедән, XIX йөздәге консерватив татар муллаларына алар өчен «авторитетлы исем атау», икенчедән, Газалинең бәхәстәге өстенлегенә хөрмәт күрсәтеп, аның тәҗрибәсеннән файдалану дип аңларга кирәк, чөнки, шагыйрьнең икенче урындагы бер сүзенә караганда, ул үзе үк Газалинең кайбер хезмәтләрен тискәре гамәл мисалы рәвешендә бәяли (14 нче искәрмәгә карагыз).

⁸⁺ Ибне Малик – гарәпләрдә бу исем (дөресрәге, «фамилия») белән ике шәхес аерата мәшһүр. Аларның беренчесе – Әнәс ибне Малик – чыннан да ислам диненә нигез салган Мөхәммәд пәйгамбәрнең чордашы һәм иярчене булып, 632 елда ул үлгәч, аның хәдисләрен (хәтердә калган пәйгамбәр сүзләрен) туплап калдыра (30 нчы искәрмәгә карагыз). Акмулланың «әзһәде сәхабәдән» (турылыклы иярченнән) дигән билгеләмәсе шушы шәхескә туры килә. Әмма «шигырь түгел – җыр җырлаган» дигән гыйбарәсе исә икенче тарихи шәхескә – XIII йөздә яшәгән мәшһүр гарәп әдибе, зур тел белгече һәм атаклы шагыйрь Әбү Габдулла Җәмалетдин Мөхәммәд ибне Габдулла – Ибне Маликкә тарта. Акмулла менә шуларның икесенә дә хас сыйфатларны бергә кушып, чын әдәби образ тудырганга охшый.

⁹⁺ «Тәварихел-Болгар» – сүз Хисаметдин бине Шәрәфетдин Мөслими дигән кешегә нисбәт ителә торган һәм текстта язылуы XVI йөздә дип дәгъва кылынган «Тәварихи Болгария» исемле китап хакында бара. Ш. Мәрҗани үзенең «Кәшфел-гатаэ гъән әл-әбсар би-әгълати тәварихи Болгар», ягъни «Тәварихи Болгардагы ялганнарны һәм бозуларны фаш итү» дигән хезмәтендә (ул галимнең 1885 елда чыккан «Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар» исемле зур әсәренең беренче кисәгенә кушымта рәвешендә басылган) Мөслими язмаларының баштан ахырга кадәр гел ялган һәм оятсыз уйдырмалардан торуын, аның «авторы» дәгъва иткән XVI гасырга бернинди мөнәсәбәте юклыгын, бәлки бик соң язылган булуын исбат итә. «Мәрсия» дәге «Китабында исеме юк, шәхсе мәҗһүл⁹⁰⁸» дигән сүзләр әсәр авторының исеме текстта ике төрле язылуга ишарә: кереш өлештә Хисаметдин бине Шәрәфетдин дип бирелсә, йомгакта Шәрәфетдин бине Хисаметдин рәвешендә теркәлгән. Акмулланың «сәвабендан⁹⁰⁹ хатасы мул» дигән сүзләре Мөслими «Тәварих» ында Болгар җире ул төрле сәхабәләр (Мөхәммәд иярченнәре), шулай ук әлеге «иярченнәрнең иярченнәре» яшәгән җир дип ялган дәгъва кылуына, шундый фальсификация, фактларны бозу ярдәмендә Болгар җирен дини күзлектән дә «изге җир» итеп сурәтләргә маташуына ишарә ясый. Шагыйрьнең мәгълүм «Хатимә» исемле әсәрендә дә Болгар җиренә, Болгар кешеләренә карата мондый ялганнарның һич тә кирәкмәгәнлеге хакында әйтелә:

 
Фәйзы хакъ һәр мөмкинә гам,
       шарт имәс Бәгъдад, Хәләб,
Йорты Болгар улса улсын,
       йортны болгар улмасын,
 

ягъни: «Алла мәрхәмәте һәр кешегә дә уртак, аннан өлеш алу өчен Бәгъдад, Хәләб шәһәрләренә (гарәп, мөселман җирләренә – М. Г.) сыену шарт түгел; иле Болгар булса булсын, мәгәр илне «болгар» – болгатучы, пычратучы булмасын».

¹⁰⁺ «Назурә» – Ш. Мәрҗанинең 1870 елда басылган һәм, күп шау-шу куптарып, карагруһ догмачыларның ачуын кабарткан мәшһүр әсәре; тулы исеме: «Назурәтел-хакки фи фарзыятел-гыйшаэ вә ин лям йәгыйбеш-шәфәкъ», ягъни: «Шәфәкъ күренмәгәндә кичке фарызны (ястү намазын – М. Г.) үтәү буенча хакыйкатьне күзәтүче». Бу китапта, кыскача итеп әйткәндә, җәй көннәрендә караңгы төшеп җитмәс борын таң ата башлый торган төньяк өлкәләрдә ястү намазын укыргамы, юкмы? Әгәр укылса, вакыт билгеләр өчен нинди критерий алырга? Төньяк өлкәләре өчен дә көньяк, ягъни Гарәбстан җирләренә хас «шәфәкъ кызыллыгы бетү» шартын абсолют кагыйдә итәргәме дигән һәм бик күптән (Болгар дәүләте чорыннан ук) килә торган, догматизм агуы белән сугарылган мөселман галимнәре өчен «хәл кылынмаган» авыр бәхәс хакында сүз бара, Мәрҗани мәсьәләне гарәп дөньясында туган кагыйдәләргә иярмичә, җирле географик шартлардан чыгып хәл итәргә һәм, мондый мәсьәләләрне чишкәндә, хәреф чәйнәп, догмалар сазлыгына батып калмыйча, иҗади, ирекле фикер йөртергә кирәк дигән карашны фәлсәфи нигездә раслап чыга һәм шунысы белән «изге китапларның» һәр хәрефен какшамас канунга әверелдергән клерикаль руханиларның актив каршылыгына очрый. Шул рәвешчә, «Назурә»дә сүз, беренче карауга, хосусый мәсьәлә хакында гына барган кебек булса да, асылда зур фәлсәфи, гносеологик һәм методологик проблема чишелә: узган чор дин әһелләре генә түгел, бәлки хәзерге заманның гади кешеләре дә актив һәм иҗади фикер йөртергә сәләтле һәм хаклы; «иҗтиһад монкарыйз», янәсе, хәзер чор кешеләре өчен актив эшчәнлек дәвере узылган дип уйлау – бөтенләй хата!

Югарыда әйтелгәнчә (4 нче искәрмәгә карагыз), «Назурә»гә каршы «Җарудә» кебек догматик рухлы башка пасквиль әсәрләр дә языла. Ләкин «Җарудә»нең дөньяга чыгуы чынлыкта аның авторлары теләмәгән нәтиҗәләргә китерә. Бу хакта түбәндәге истәлек аерата игътибарга лаек:

«…Авылда күтәреп сатып йөрүче китапчылардан «Җарудә» китабын сатып алып, башындан ахырына кадәр мөрәттәб моталәга итеп⁹¹⁰ чыктым. «Назурә»гә рәддия тарызында⁹¹¹ язылган бу әсәрне шул гасырда Русия исламләре эчендән иң шөһрәтле мөдәррисләре тәртиб итүләре хикәйәт кылыныр иде. Ләкин бик күп мәсьәләләр караңгы калды вә «Назурә» илә чагыштырырга мохтаҗ икәнлеге мәгълүм булды. Шуның өчен «Назурә»не дә сатып алдым вә һәр ике әсәрне янәшә куеп, моталәга кылып чыктым. Ләкин бу вакытда матбугъларымыздан⁹¹², айларның әкъран вә әмсалендан⁹¹³ кәсеб иткән гакыйдәләремез⁹¹⁴, фикер вә мәсләкләремез тәмам зилзиләгә очрады, янган шәһәр урынына икенче план берлә бөтенләй яңа шәһәр бина кыйлынуы⁹¹⁵ кабилендән, әүвәлге хәлләргә аз гына да мөнәсәбәте калмаган яңа гакыйдә вә яңа мәсләкләр бина кылынды. Хәтта бу эштә үземнең ихтыярым да булмады… бернәрсә эшли алмадым… Һәрхәлдә, Мәрҗанине тануыма беренче сәбәп «Җарудә» булды. Шул көннән игътибарән⁹¹⁶ Мәрҗанинең һәрбер матбугъ әсәрләрене тәгъкыйб итеп⁹¹⁷ тордым вә бик күп истифадә⁹¹⁸ кылдым» (Фәхретдинев Р. Мәрҗани мәҗмугасы. Казан, 1915, 384–385 б.). Димәк, Акмулланың «Җарудә» һәм «Тәварихи Болгария» ише китапларга Ш. Мәрҗанинең «Назурә»сен һәм башка әсәрләрен каршы куюы очраклы гына антитеза түгел икән.

¹¹⁺ Тимер казык – Тимер казык йолдызы, һәрвакытта Төньяк котып ягына күрсәтүе белән географик дүрт тарафны билгеләүдә файдаланыла торган табигый ориентир йолдыз (Поляр йолдызы).

¹²⁺ Кышкар – элекке Казан губернасындагы (хәзер Арча районына керә) Кышкар авылы. Бу авылда шул тирәләрдәге борынгы һәм иске методлы мәдрәсәләрнең берсе булган, аннан әйләнә-тирәдә шактый «дан казанган» клерикаль руханилар чыккан (33 нче искәрмәне карагыз). Бу строфадагы «азан» сүзен X. Гали мәчет манарасыннан әйтелә торган намазга чакыру дип түгел, бәлки «азнау» (кычкыру, иңрәү) тамырыннан ясалган һәм кычкыруны белдерә торган төркичә сүз дип аңларга тәкъдим итә (Шура, 1912, 14 нче сан, 430–431 б.). Безнеңчә, бу төзәтмә кабул ителерлек дәрәҗәдә ышанычлы түгел.

¹³⁺ «Бәркыльвәмиз» – Ш. Мәрҗани әсәренә ишарә. Аның төгәл исеме: «Әл-бәркыльвәмиз фи рәдди гали бәгыйз әл-мөсәмми бин-нәкыйз» («Нәфрәткә лаек ялганнарны сугучы яшен уты»). Галимнең бу китабы аңар яла ягарга омтылган Сәгыйть әл-Бәрәскәви дигән муллага җавап рәвешендә язылып, шәригать һәм фәлсәфәнең кайбер катлаулы мәсьәләләрен яктыртуга багышланган.

¹⁴⁺ Тәһафөт – Имам Газалинең «Тәһафөт әл-фәласифә», ягъни «Философларның үз-үзләрен кире кагулары» дигән, Урта гасыр философия фәнен инкяр итүгә юнәлгән хезмәтенә ишарә булса кирәк. Газалинең бу әсәренә материалист философ Ибн Рөшд каршы чыга һәм Тәһафөт әт-тәһафөт» («Кире кагуларның үзләрен кире кагуы») дигән мәшһүр китабын яза.

¹⁵⁺ Фиргавен – борынгы Мисыр патшасының исеме; Аллага буйсынмавы, аңар карата үзен бик тәкәббер тотуы өчен, Алла кодрәте белән, Нил елгасына батып үлә, киләчәк буыннарга гыйбрәт өчен тарихта исеме генә кала. Фиргавен исеме шулай ук мәрхәмәтсез, саран, явыз, үҗәт, кире кешеләргә карата да кулланыла; Акмуллада ул шушы соңгы мәгънәдә алына.

¹⁶⁺ Исламбул – Истанбул (элекке Константинополь) шәһәре исеменең мөселман илләрендә халык этимологиясе нәтиҗәсендә соңгырак чорларда туган бер варианты (янәсе, төрекләр Византия башкаласы Константинопольне яулап алган чакта, җирле халыкны, «ислам бул!» дип, яңа дингә өндәгәннәр); бу исем XVIII–XIX йөзләрдә күп кенә Шәрык илләрендә актив кулланылышта була. Мисыр – шул исемдәге ил, дәүләт белән бергә Каһирә шәһәренә карата да кулланылган. Шам – Сүрия дәүләтенә дә, аның башкаласы Димәшкъ шәһәренә карата да әйтелгән; татарларда «Шам шәриф» дип күбрәк шәһәрне атаганнар.

¹⁷⁺ Труйски – Көньяк Уралдагы (хәзер Чиләбе өлкәсенә керә) Троицк шәһәре; XVIII–XIX йөзләрдә анда зур гына татар бистәсе оешып, берничә мәдрәсә дә була. Белем алуын Троицк мәдрәсәләрендә тәмамлаган Акмулла соңга таба да анда яшәгән укымышлылар, күренекле руханилар белән элемтәсен өзми, аларның кайберләре белән фикердәш булып, икенчеләре белән конфликтларга кереп яши.

¹⁸⁺ Хаҗи хәзрәт… ишан хәзрәт – Троицк шәһәрендәге татар руханилары күздә тотыла.

¹⁹⁺ Ризаэтдин – язучы, журналист, тарихчы галим һәм мәгълүм теолог Ризаэтдин Фәхретдинев (1858–1936). Аның беренче әсәрләреннән булган «Игътибар» га карата Ш. Мәрҗанинең мондый фикерләре сакланып калган: «Бу егет өмидле. Мәсләгендә дәвам итсә, яхшы хезмәт итәр». («Мәрҗани мәҗмугасы», Казан, 1915, 181 б.)

²⁰⁺ Борһанетдин казый – шул елларда Диния нәзарәтендә казыйлык дәрәҗәсендә торган кеше. Кайбер чыганаклардан күренгәнчә, ул Мәрҗани хезмәтләренә карата уңай фикердә булган.

²¹⁺ Мәмсәви дамелла… – «Назурә» китабы дөньяга чыккач, каршы як вәкилләре активлашу белән бергә, Ш. Мәрҗанинең тарафдарлары да тик ятмыйлар: аларның кайберләре галимгә багышлап мәдхияләр – мактау шигырьләре, икенчеләре гыйльми-публицистик әсәрләр дә язып, аларны таратып, Мәрҗани позициясен яклыйлар; «Мәмсәви дамелланың мәдхе» дигәннән менә шундый күпсанлы одаларның берсе күздә тотыла.

²²⁺ Ш. Мәрҗанинең кайбер әсәрләре, бигрәк тә «Назурә» китабы шул елларда ук кайбер чит илләрдә, мәсәлән, гарәп илләрендә, Төркия һәм Һиндстанда күренекле философ һәм теологларның игътибарын җәлеп итә.

²³⁺ Сусыныңны – 1907 елгы җыентыкта сусыңны рәвешендә ялгыш басылган.

²⁴⁺ Фәркъдан – Тимер казык йолдызы (11 нче искәрмәне карагыз) тирәли әйләнүче вак йолдызлар «чылбыры» очындагы, зурлык җәһәтеннән әллә ни аерылып тормаган ике йолдыз (Зур җидегән йолдызларыннан ерак түгел, «чүмеч башы» ның югары ягында); аларның шактый якты, икенчесе аңа нисбәтән тоныграк, шуңа күрә элекке Шәрык халыклары арасында кеше күзенең үткенлеген шул янәшә торган, әмма яктылыгы ягыннан бер-берсенә охшамаган йолдызларны күрә алуы буенча бәяләгәннәр (фәркъдан – фәрекъ, ягъни аерма бирүче дигән исем шуңа ишарә). Бу йолдызларның төркичә исеме Акбүзат һәм Күкбүзат (тоныграгы). Миф буенча алар Тимер казыкка арканланып куелган («чылбыр» тәшкил иткән вак йолдызлар «җепсәсе» дә күренеп тора). Чыннан да алар, «арканнарын өстерәгән» килеш, һич хәрәкәтләнмәүче Тимер казык тирәли төгәл боҗра ясап, тәүлегенә бер мәртәбә әйләнеп чыгалар.

²⁵⁺ Акмулла гарәп теле грамматикасы күренешләренә (мөзәккәр һәм мөәннәс, ягъни «ирлек» һәм «тешелек», янәсе, «хатын-кызлык» категорияләренә) таянып, телдәге бу ике җенеснең дә тигез хокуклы булуына күрсәтеп, үзләренең ирекләре белән масаючы оппонентларга җавап бирә: «Йөрәгем ир җенесле дип мактанмасын, чөнки Кояш (табигать!) каршында хатын-кыз җенесле йөрәк тә үзен сынатмый». Шагыйрьнең ирләр-хатыннар мәсьәләсе буенча икенче сүзләре дә игътибарга лаек.

 
Без сатдык меллалыкның коры атын,
Бездән артык яулыклы дөрест хатын, —
 

ягъни: ялган сатучы зур чалмалы ир-атка караганда, дөрес юлдагы гади хатын-кыз артыграк, чөнки кешенең җәмгыятьтәге урынын җенес сыйфаты белән генә билгеләргә ярамый.

²⁶⁺ Къале бәйан – гарәпчә китаби стильдә «къаль» шәкеле (къалә тамырыннан: ул әйтте) махсус формула рәвешендә башка авторлардан күчерелгән фикерләр һәм цитаталар алдына куела, шуңа күрә «Мәрсия» дәге «къаль» не гадәти сүз дип түгел, бәлки «китапта язылган сүз» мәгънәсендә аңларга кирәк.

²⁷⁺ «Җалал» га хашиясе – Ш. Мәрҗанинең «Әл-газъбөл-форату вәл маэөз зәлалү фи шәрхил-Җәлали» («Җәлал китабын аңлау өчен кирәкле саф чишмә суы») исемле хезмәте Урта гасыр мөселман философы, теолог Җәлалетдин Дуваниның (1502–1503 елларда үлгән) «Шәрхе гакаид» исемле әсәренә комментарий рәвешендә язылган. Мәрҗанинең бу китабы, Казанда дөнья күргәч, Стамбулда да кабат басылган.

²⁸⁺ Йәде бәйза – ак кул, саф кул; бу урында борынгы яһүдиләр пәйгамбәре Мусаның (Моисейның) гаять юмарт һәм төрле могҗизалар күрсәтә торган «хикмәтле кулы» күздә тотыла.

²⁹⁺ «Хикмәте балигасе» – Ш. Мәрҗанинең «Әл-хикмәтел-балигати фи шәрхил-гакаидин-Нәсәфийәти» («Нәсәфи гакаидын аңлатуда җитлеккән фәлсәфә») исемле китабы күздә тотыла. Бу әсәрне уку хакында Ф. Әмирхан болай искә төшерә: «Әл-хикмәтел-балига» ул вакыт өчен бик җөрьәтле саналырлык фикерләр, галләмәи Тәфтазани шикелле, ул вакыт мөдәррисләренең мәгъбуде⁹¹⁹ булган кешеләргә каршы ыргытылган җөрьәтле тәнкыйтьләр – минем фикеремдәге Мәрҗани симасына⁹²⁰ гаҗәп муафикъ бер тәтиммә⁹²¹ булып китте дә, бу, Казанның мәһабәт вә олугъ имамы, минем карашта инде зур мосаннифлар⁹²² тезмәсенә барып тоташты… Без укыган заманның мәдрәсәләрендә бу тезмәнең нинди бер сихерле тезмә икәнен аңларга кирәк. Бу тезмә һәрбер тәнкыйтьтән югары, һәрбер фазыйләтнең⁹²³ югары баскычы иде… бер татар галименең шул тезмәгә илтихакъ итүен⁹²⁴ күрү миндә үзем аңлап җитә алмаган бер горур сыман нәрсә тудыра иде»⁹²⁵.

Нәҗметдин Нәсәфи 357/968 елда үлгән мәшһүр философ һәм теолог; аның төп әсәре «Гакаид Нәсәфи» дип аталган, һәм ул әсәр бөтен Урта гасырлар буена иң авторитетлы шәригать китапларыннан саналган. Үз хезмәтендә Ш. Мәрҗани шул китапка аңлатмалар язган һәм иске мәдрәсәләрдә абсолют авторитет булып исәпләнгән Сәгъдетдин Тәфтазани (1322–1390) белән кискен бәхәскә кереп, аның карашларын кире каккан.

³⁰⁺ Әсхаб – сәхабәләр (күплек санда); сәхабә – Мөхәммәд пәйгамбәрне күреп белгән иярчен; хәдисләр, ягъни пәйгамбәрнең үзе әйткәннәре дип исәпләнә торган, дөреслектә күпчелеге мәкаль, әйтем һәм канатлы фикер ише сүзләр, сөйләмнәр шундый сәхабәләр тарафыннан теркәлгән.

³¹⁺ Мөхибулла – элек Ш. Мәрҗанигә каршы сөйләп, соңрак мондый эштән туктаган муллаларның берсе.

³²⁺ Рәхмәтулла – бу да, Мөхибулла кебек, Мәрҗанигә бәйләнүдән туктарга мәҗбүр булган кеше.

³³⁺ Кышкар хәзрәт – «Назурә» китабы басылып чыккач, Ш. Мәрҗанигә карата клерикаль муллалардан укмашкан көчле оппозиция башында торган, «Җарүдә» ише пасквильләрне (4 нче искәрмәне карагыз) язу эшен оештырган ата карагруһ Исмәгыйль хәзрәт Үтәмешев. Ул иң кадими Кышкар мәдрәсәсенең баш мөдәррисе, авыл мәчетенең имамы була. 1873 елны Казан муллалары Ш. Мәрҗани өстеннән Диния нәзарәтенә «рапорт» язып, аны төрле «җинаятьләрдә» гаепләгәч, мөфтият бу мәсьәләне тикшерер өчен махсус комиссия төзи һәм аның башына галимнең кан дошманы И. Үтәмешевне билгели; нәтиҗәдә алты айга Ш. Мәрҗанинең указын тартып алалар. Соңрак Диния нәзарәтенең бу карары ялгыш дип табыла, һәм шуннан соң Исмәгыйль хәзрәт җитәкчелегендә Мәрҗанине эзәрлекләгән иске руханиларның кайберләре актив көрәш мәйданыннан качалар. Югарыда исемнәре аталган Мөхибулла, Рәхмәтулла муллаларның «әүвәле кырын-ярын йөреп», соңрак «акылга утырулары» хакындагы Акмулла кинаясе шушы вакыйгалар мөнәсәбәте белән барлыкка килгән.

³⁴⁺ Кәлям – 1) сүз, сөйләм; 2) догматик теология, схоластик фәлсәфә. Бу очракта Исмәгыйль хәзрәтнең дини схоластикада алдан баруы күздә тотыла булса кирәк.

³⁵⁺ Курса хәзрәт – Габденнасыйр Курсави (1776–1812). Ш. Мәрҗанигә хәтле бездә дини клерикализмга каршы баш күтәргән, шунысы белән консерватив руханиларның ачуын кабарткан, хәтта Бохарада чакта әмир тарафыннан үлемгә хөкем ителгән кеше, Мәрҗанинең рухи остазы. Акмулланың бу фикер иясенә мөрәҗәгать итүе аның татар иҗтимагый фикере тарихы белән тирәннән кызыксынуын, мәсьәләне шактый җентекләп өйрәнүен күрсәтә.

³⁶⁺ «Камигыльбидәга» – бидгатьләрне бастыручы, әсәр исеме.

³⁷⁺ Дат – кер, тап, кимчелек; 1892 һәм 1907 елгы китапларда «заты» рәвешендә ялгыш басылган («даль» хәрефе өстенә артык нокта куелудан «зәл» килеп чыккан) һәм шул килеш яңа басмаларга да кереп киткән. Чынлыкта биредә хикмәт «яман сүзнең асылы» яисә «нәселе» хакында түгел, бәлки начар тәэсире, күңелдәге пычрак эзләре хакында бара.

³⁸⁺ Әсәрнең Ш. Мәрҗани үлгәч өстәп язылган бу чын мәрсия өлешенең хәзерге әдәби телгә юлга-юл күчермәсе:

 
Ул кояшның зуры иде,
Якты яшен нуры иде,
Җәнҗалчыдан эре иде, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Шөһрәттә ул дан-ат алган:
Һич шөбһәсез энҗе-мәрҗән,
Чын белемгә юл башлаган, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Мәрсия яздым, мин – түбән, ким;
Сыйфатларын ачып бирим:
Бу чорда юк аңарга тиң, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Үлүен кайчан ишеттеләр —
Барча дус-иш көенделәр,
Труйский мөдәррисләр, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Гыйлеменә лаек даны,
Моңа дәлил язганнары
Һәм шулай ук зирәк аңы, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Кайчан ул зат китеп барды,
Казан күрке китеп калды:
Якыннары ятим калды, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Аны мактаучылар бик күп,
Дагыстан, Һиндтә дә чут юк;
Минем мактау исә чүп күк, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Батырлыкта иң көчле ул,
Затлылыкта иң өстен ул,
Чибәр сүздә иң үткен ул, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Узганнардан хәбәр биргән,
Сер дөньясын гизеп йөргән,
Чаршау-пәрдәләр күтәргән, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Рухын Алла тыныч итсен, —
Гафу, рәхим суын сипсен…
Бу кайгыдан йөрәк типсен, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
Ярдәмеңне итмәдең, Рабб, —
Үзем мескен, атым ябык:
Казан шәһренә бер барып,
       Күралмадым, үкенеч, аһ!
Илаһи, барлык хаҗәтем:
Кабул ит бу мөнәҗәтем, —
Әшәке бөтен халәтем, —
       Түзалмадым, үкенеч, аһ!
Юанам мин аны мактап,
Бәет язып казакъчалап,
Тараттым мин илләр буйлап, —
       Аерылдык, үкенеч, аһ!
 

³⁹⁺ Мөдәкъкыйк кяшифеләстар – пәрдә (чаршаулар) күтәрүдә төпченүче галим. Болай әйтүе белән М. Акмулла Ш. Мәрҗанинең «Галяләтеззаман фи тарихи Болгар вә Казан» дигән мәгълүм әсәренә ишарә ясый шикелле, чөнки бу хезмәт исеменең тәрҗемәсе болайрак яңгырый: «Болгар һәм Казан тарихын каплаган заман пәрдәсе».

⁴⁰⁺ Менең – 1907 елгы басмада «менем» яисә «мәнем (м.н.м.) рәвешендә ялгыш басылган.

⁴¹⁺ Бу урында текст бозылган (һәр ике басмада да шулай). Монда ике төрле ихтималның булуы мөмкин: 1) яки «Күкрәгең» дип башланган юлның ахыры «яман таштай» булырга тиеш, 2) яисә моннан соң хәреф җыйган вакытта нәкъ дүрт юл төшеп калган – «таштай яман» нан соң килә торган өч юл һәм «кай-тай» рифмасына беткән янәшә строфаның беренче юлы. Мәсьәләне төгәл хәл итү Р. Фәхретдинев шәхси китапханәсендәге «Мәрсия» нөсхәсен тапкач мөмкин булачак.

⁴²⁺ Әсәрнең беренче версиясе яки варианты язылып бетүгә ишарәли торган мөһим факт: М. Акмулланың 1831 ел ахырында туган булуын исәпкә алсак, бу сүзләрне әйткән чакта аңар якынча 46–48 яшьләр була һәм 1877–1879 елларга туры килә.

⁴⁵⁺ Аласа – элекке басмаларда алаша рәвешендә бирелгән. Әгәр шулай алаша – ат яисә «алача» ның казакъча яңгырашы (татарча: алача, казакъча: алаша) дип аңласак, мәгънәгә туры килеп бетми: бөекләрнең аты яисә идәндәге паласы… Дөреслектә, бу сүз казакъча киң мәгълүм аласа – тәбәнәкнең бозылган рәвеше булырга тиеш («син» хәрефе өстенә ялгыш өч нокта куелып «шин» гә үзгәрү нәтиҗәсендә), чөнки биек төшенчәсенең антонимы (киресе) – тәбәнәк (юлның мәгънәсе: «без мескен биек кешеләрдән тәбәнәкбез»). Мондый хәреф хатасы Акмулланың башка шигырендә дә очрый (232 нче биттәге искәрмәгә карагыз).

93 бит.

*** Бәгъдәссәлам, Нургали мулла, сезгә… – «Акмулланың озын бер касыйдәсендән бәгъзе бер бәетләр» дигән исемдә Риза Фәхретдиневнең «Асар» енә кертелгән (IV том, кулъязма), барлыгы 48 юл. Галим архивының табылу тарихын, андагы М. Акмулла шигырьләре хакында гомум мәгълүматны түбәндәге хезмәттән карагыз: М. Госманов. Яңа табылган әдәби, тарихи истәлекләр. – Казан утлары, 1966, 7 нче сан, 118–123 б.

Р. Фәхретдиневнең искәрмәсеннән күренгәнчә, шигырь Акмулланың зур күләмле әсәреннән аерым строфалар булырга тиеш. Текстны кайдан алуын Р. Фәхретдинев төгәл күрсәтмәгән. Әмма әсәрнең күчермәләре киң таралганга охшый, моны аның телдән язып алынган башка версияләре күрсәтә. Мәсәлән, Дусмаил Качкынбаев язмаларында сакланган версиядә 256 шигъри юл бар (шушы версия буенча, Ә. Вилданов тарафыннан башкортча басылган текст 200 дән артык юлны эченә ала; карагыз: Башкорт әдәбиятының текстологиясе мәсьәләләре. Уфа, 1979, 83–88 б.). Андагы текстның күп өлеше «Асар» дагы өзекләрдә күренми; шулай ук Р. Фәхретдинев теркәп калдырган строфаларның да күпчелеге Д. Качкынбаев версиясенә кермәгән. Өстәвенә соңгы язмадагы текстның телдән-телгә күчү нәтиҗәсендә шактый үзгәрүе дә, хәтта бераз яңаруы да сизелеп тора. Аерым юлларның, хәтта строфаларның бозылган булуы да шик тудырмый. Шулай да Акмулланың иҗат пафосын аңларга ярдәм итә торган моментлар бу версиядә дә шактый. Шуңа күрә «Асар» дан алынган текст белән бергә (а), Д. Качкынбаев версиясеннән дә кайбер өзекләр (б) китерүче лаек таптык (хәзер Казакъстан Фәннәр академиясенең гыйльми архивында саклана).

Укучыларга чагыштырып карау мөмкин булсын өчен, бераз үзгәреп кабатланган строфалар да тәкъдим ителде (барлыгы 156 юл).

Д. Качкынбаев тексты егерменче еллардагы шактый нык яңарган имля (орфография) белән язылганлыктан, ул версия документаль төгәллеккә дәгъва итә алмый.

Шушы версия буенча эшләнгән Ә. Вилданов публикациясе исә тагы да ныграк модернлашкан, нәтиҗәдә мәгънәгә зарар килгән. Моны б) бүлегенә бирелгән 10–20 нче (чагыштырулар шунда кадәр генә эшләнде) искәрмәләрдән укучылар үзләре дә ачык күрерләр (мисаллар татарча орфографик эквивалентта бирелә).

а)

¹⁺ Нургали мулла – Д. Качкынбаев язмаларында текстка бирелгән «Буауи Нургали хәзрәткә язган рәддиясе, Шиһаб хәзрәтне яклап» дигән искәрмәгә караганда, сүз Буа шәһәрендә яшәп, Мәрҗани эшчәнлегенә каршы чыккан бер консерватор рухани – Нургали Хәсән улы әл-Мирзави әл-Казани (1852–1919) хакында бара.

²⁺ «Йөз» гә – казакълардагы традицион кабилә-административ бүленеш – Олы йөз, Урта йөз һәм Кече йөзләр күздә тотыла. Биредә сүз Урта йөз хакында барса кирәк.

³⁺ Сүз бозылган, дөресе «йиңәм» (җиңәм) булырга охшый.

⁴⁺ Әһле сөннәт – сөннәткә иярүчеләр, ягъни Мөхәммәд пәйгамбәр кушканнары буенча эш йөртүчеләр, «чын мөселман» дигән мәгънәдә.

⁵⁺ Кәлямулла – Алла сүзе; Коръән күздә тотыла.

⁶⁺ Атам имяз, остаз имәз – атам түгел, остазым түгел, ягъни Ш. Мәрҗанинең Акмуллага кардәш тә, мәдрәсәдә дәрес укыткан хәлфә дә булмавына ишарә.

⁷⁺ Ногман – күренекле фәкыйһ, шәригать белгече Ногман ибне Габдулла Мөхәммәд Әбү Хәнифә әл-Мәгъриби (974 елда үлгән).

⁸⁺ Локман – легендар табиб һәм акыл иясе Локман Хәким.

⁹⁺ Д. Качкынбаев версиясендә «мөҗәддид» – яңартучы, яңалык кертүче.

б)

¹⁰⁺ Ә. Вилдановта: бузат; учак янында, гадәттә, бозау уйнаклый.

¹¹⁺ Әрүахың…– Ә. Вилданов публикациясендә бу сүз «рухларың» дип үзгәртелү нәтиҗәсендә мәгънәгә хилаф булган, чөнки монда сүз «җан» (дух) төшенчәсенең күплек саны хакында түгел, бәлки, татар һәм башкорт телләрендәге рухлар мәгънәсендәге әрвахтан үзгә буларак, казакъчага хас «ата-баба, нәсел даны» хакында бара. М. Акмулла карагруһ Нургалинең рухын күтәрергә, ягъни күңелен ачарга җыенмый, бәлки аның, ирония белән әйтсә дә, яманатын фаш итәргә ниятли.

¹²⁺ Уфа басмасында болай үзгәртелгән:

 
Бәлки, син ул тарафта дамелладыр,
Хакыйкатьтә йә уңда, йә сулдадыр?
Әмма чын галимнәрдән булам дисәң,
Сабыр кылу кирәк иде бу юлда бер.
 

¹³⁺ Шунда ук:

 
Мәрҗанине җиңеп чыгу сезгә мәмнугь,
Гадавәт җиһанга фаш хөсет матмугъ,
Ул Фазылны алдамакка ниәт кылып…
 

¹⁴⁺ Шунда ук: сәламәт торса икән камил телең…

¹⁵⁺ Шунда ук: биниһайә әшәкелек кылды дигәч…

¹⁶⁺ Шунда ук:

 
Мөселманның каһәре суккан микән,
Хат язмай басылмас синең җенең…
 

¹⁷⁺ Ә. Вилданов строфаны версия ахырындагы аның икенче варианты белән алмаштыра.

¹⁸⁺ Шунда ук:

 
Бөтенесен җиңәм дигән сәүдә белән.
Сөннәтчә һәм булмайсың, һәм алдайсың,
Әһле сөннәтмен дигән дәгъва белән…
 

Монда зат һәм сан формаларын алыштыру шигырьнең публицистик көчен киметкән.

¹⁹⁺ Шунда ук:

Казакъ (!) халкы башларын без каңгыраттык. Кулъязмада «Казан» сүзе (нун белән) бик ачык язылган.

²⁰⁺ Шунда ук:

Эчен явыз уй белән тутырмаган. «Гөман» белән «явыз уй» арасында шактый зур аерма бар бугай… һ. б.

²¹⁺ Сөйүтый – Җәләлетдин Абелфазыйль Габдрахман ибне Мөхәммәд әс-Сөйүтый (911 елда үлгән), күренекле Урта гасыр фәкыйһе, тарихчы һәм тәфсирчесе (Коръәнгә аңлатмалар бирүче); Газали – Әбү Хәмид әл-Газали (210 нчы биттәге 7 нче искәрмәгә карагыз). Әмма бу тарихи реалийләр белән тәэмин ителгән конкрет эчтәлекле юллар Уфа басмасында икенчерәк төсмер алган:

 
Һәрберсе гыйлемдә әһле тәхкыйк,
Нәселдән мыскыллаучы зат булмаса,
Күпчелек башкалардан бу – мөдәкъкыйк.
 

Нәтиҗәдә «мәгассөннәт» гадәти фәнгә, ә конкрет тарихи шәхесләр – Сөйүтый һәм Имам Газали – «нәселдән мыскыллаучылар» га әверелгән…

²²⁺ Форат – хәзерге Сурия һәм Гыйрактагы Евфрат елгасы күздә тотыла.

107 бит.

*** Һәр заман сүз башланыр… – «Акменла әфәнденең мәхбүс заманында иншад итдеке тәхәссер шигырьләре» («Акмулла әфәнденең төрмәдә утырган вакытта иҗат иткән моңсу шигырьләре») дигән баш белән 1904 һәм 1907 елгы җыентыкларга кергән. Барлыгы 279 шигъри юл; ләкин беренче басмада ниндидер бер сәбәпләр белән дүртме-бишме яисә аннан да күбрәк шигъри юллар төшерелгәнгә ишарә бар (8, 19, 20 һәм 22 нче искәрмәләрне карагыз). Бу кыскартуларның цензура тәэсирендә яисә җыентык өчен файдаланылган кулъязма чыганакның җитешсезлеге нәтиҗәсендә булуы бик ихтимал (1907 елгы китаптагы текст элгәре басманың орфографик яктан чак кына эшкәртелгән варианты булудан арыга китми).

Әсәрнең 160 юлга якын кыскарак варианты X. Гали җыентыгында саклана (аннан алынган өстәмәләрне 32 нче искәрмәдән карагыз).

Автор тарафыннан «сахрауи эчләренә» – казакъ танышларына адресланып махсус язылганлыктан, шигырьдә саф казакъча лексик һәм грамматик элементлар шактый актив кулланылган.

Совет чорында әсәрләрнең аерым-аерым өзекләре генә басылып килде.

Бу җыентыкта текст 1904 һәм 1907 елгы басмалар буенча чагыштырылып, ихтимал һәм бәхәссез ялгышлары төзәтелеп бирелде, орфографик дөресләүләр искәрмәләрдә махсус күрсәтелә барды.

¹⁺ Бисмилла – Коръәндә һәм башка дини, фәлсәфи китапларда еш очрый торган доганың: «Әгузе билләһи минәш-шәйтанир-раҗим, бисмилләһир-рахмәнир-рахим, ягъни «Алланың рәхмәтеннән сөрелгән шайтанның явызлыгыннан Аллага сыенам, һәрбер эшемне рәхимле Алла исеме белән башлыйм», – дигән мәгънәдәге махсус формуланың бер сүзе. Мөселман кешеләре өчен, һәр эшкә башлаганда, теләсә нинди гамәлгә тотынганда, әлеге формуланы уку зарури дип исәпләнгән. (Алай итмәсәң, имеш, бер эшең дә алга бармас…) Күбрәк ул доганың икенче өлеше генә әйтелгән, тора-бара шул икенче өлешенең беренче сүзен (бисмиллаһи – Алла исеме белән) әйтүне дә җитәрлек дип тапканнар. Бу сүз «гамәл башы» формуласы буларак фольклорга да кергән: «Бисмилләһи вә билләһи, җитте корбан гаете…» (бәетләрдә).

²⁺ Мөхәммәд – ислам диненә нигез салучы Мөхәммәд пәйгамбәр (570–632). Элгәреге дәвер Шәрык китапларында әсәрнең кереш-багышлау өлешендә Алла исеменнән соң пәйгамбәрне телгә алу киң таралган гадәти традиция күренеше булган.

³⁺ Аять – Коръән сүрәләрендә аерым җөмләләр, шигъри юллар; хәдис – Мөхәммәд пәйгамбәргә нисбәт ителә торган канатлы сүзләр, әйтем һәм мәкальләр.

⁴⁺ Акмулла – 1907 елгы басмада «Акменла» рәвешендә китаплаштырып бирелгән. Строфадагы башка рифмадаш сүзләрдән күренгәнчә, исемнең «Акменла» рәвеше соңрак редактор тарафыннан кертелгән булуы шиксез.

⁵⁺ Җазган – 1904, 1907 елгы җыентыкларда бу сүз «юлдан язган» мәгънәсендә «хаталанган, гөнаһлы булган» дип аңлатыла. Ләкин чынлыкта сүз «сахрауи» халыкка хат язу хакында бара; киресенчә булганда, шагыйрьнең үзенә алган «хак мулла», «пакь мулла» дигән эпитетлары мәгънәсен югалта.

⁶⁺ Аласа – элекке һәр ике басмада да «алаша» дип басылган; төзәтеп укуның сәбәбен «Мәрсия» гә бирелгән аңлатмадан карагыз (225 б.).

⁷⁺ Ойкламай – 1907 елгы басмада «йокламай» рәвешендә орфографик яктан яңартылып бирелгән. Шагыйрь теле стихиясенә 1904 елгы басма рәвеше туры килә.

⁸⁺ 1904 елгы басмада күпнокталар куелуга караганда, бу урында текстның яисә бозылган, яки бераз кыскартылган булуы ихтимал.

⁹⁺ 1904 елгы китапта: башым; 1907 елгы басмада төзәтелгән.

¹⁰⁺ 1904 елгы җыентыкта «хакы да» рәвешендә ялгыш басылган.

¹¹⁺ 1904 елгы китапта «башы» рәвешендә бирелгән.

¹²⁺ Мифтахетдин Акмулла бер-ике мәртәбә казакъ арасында өйләнеп карый, ләкин бер никяхы да уңышлы булмый; шундый никях җәнҗалларының берсе нәтиҗәсендә (әче теллелеге өчен дә!) ул хөкемгә тартыла, монда шуңа ишарә.

¹³⁺ X. Гали күчермәсендә бу ике юл болайрак яңгырый:

 
Мансурдай хәлифәгә каршы килеп,
Имам Әгъзам зинданда вафат булган.
 

Мондый турыдан ярган юлларның редактор тарафыннан үзгәртелгән булуы бик ихтимал.

Имам Әгъзам – ислам динендәге төп юнәлешләрнең берсе булган хәнәфи мәзһәбенә нигез салучы атаклы фәкыйһ Әбү Хәнифә Ногман ибне Сабитның (699–767) мактаулы титулы: имам әгъзам – бөек имам. Ислам динендәге халыкларның күпчелеге, җөмләдән татарлар, башкортлар, казакълар һ. б. Урта Азия халыклары элек шул хәнәфи мәзһәбен тотканнар. Аның төп хезмәтләренең берсе «Әл-фикъһ әл-әкбәр» («Фикъһелкәбир») бездә элек төп шәригать китапларының берсе сыйфатында кулланылган. Горур, буйсынмаучан холыклы Әбү Хәнифә Гарәп хәлифәлегендәге дәүләт башлыклары белән тыныч яши алмаган, берничә мәртәбәләр төрмәдә ябылган, шәһәр мәйданнарында камчы белән суктырылган. Габбасыйлы хәлиф әл-Мансурның (754–775) үзенә баш казый хезмәтенә чакыруын кире каккач, ул янә төрмәгә эләгә һәм, риваятьләргә караганда, хәлиф әмере буенча агулап үтерелә. Әбү Хәнифәнең җеназасына (күмү мәрасименә) кырык меңнән артык бәгъдадлы катнаша, егерме көннән артык шәһәр халкы аның каберен саклап ята.

¹⁴⁺ Һәр ике җыентыкта да Акменла рәвешендә бирелгән, моның хәреф җыю вакытында кертелгән яңалык булуы ихтимал.

¹⁵⁺ Исәнгилде, Батуч – Троицк шәһәренең көньяк-көнчыгышы тарафында яшәгән казакъларның кыпчак кабиләсе, карабалык таифәсенә кергән карагыз ыруы башында торучы казакъ байлары; риваятьләргә караганда (шигъри текстларда да шулай), Акмулла шуларның әләкләве буенча төрмәгә эләккән.

16+Кара чикмән – кара җилән киеп йөрүче христиан миссионерлары күздә тотыла.

¹⁷⁺ Корчаңгы чире өердәге бөтен атларга да йокмый, бәлки иң хәлсез, көчсез хайваннарга эләгә.

¹⁸⁺ «Мәрсия» әсәренә бирелгән 15 һәм 28 нче искәрмәләргә карагыз.

¹⁹⁺ Кече йөз – казакъ урдаларыннан Кече йөз (казакъ ханлыклары чорыннан калган административ бүлек). Ырымбур – Оренбург шәһәре.

Рифмалар системасының төгәлсезлегенә караганда, шушы бәеттән элек («Мондый эш…»кә кадәр) тагын ике юл төшеп калганга охшый.

²⁰⁺ 1904 һәм 1907 елгы басмаларда шулай күпнокталар куелган.

²¹⁺ Хызыр – дини мифология буенча, гел изгелек эшләп йөри торган Хозыр Ильяс исемле пәйгамбәр.

²²⁺ Элекке тулы басмаларның икесендә дә юллар төшерелгән.

²³⁺ Дин сөннәте – дин гадәте (Мөхәммәд пәйгамбәр эшләгән яисә эшләргә кушкан, эшләнүе кирәкле, файдалы табыла торган гамәлләр; үтәлүе мотлак зарур булган фарыздан соңгы икенче дәрәҗәдә дини бурычлар).

²⁴⁺ Әбүҗәһел – Мөхәммәднең ислам динен таратуына нык каршылык күрсәткән кораеш кабиләсе башлыкларыннан; чын исеме – Әбү Хәкәм Гомәр бине Һәшам; Әбүҗәһел исә Мөхәммәд тарафыннан бирелгән кушамат (624 елны мөселманнар тарафыннан үтерелгән). Әбүҗәһел исеме кирелеккә, наданлыкка синоним булып киткән.

²⁵⁺ Муса һәм Фиргавен – «Мәрсия» әсәренә язылган 15 һәм 28 нче искәрмәләрне карагыз.

²⁸⁺ Газиз Йосыф – борынгы яһүдиләр патшасы Ягъкуб пәйгамбәрнең улы гүзәл Йосыф Урта гасыр Шәрык риваятьләрендә агалары тарафыннан нахакка җәберләнгән, әмма нинди авыр хәлләргә төшсә дә, ул кешелек йөзен, рухи пакьлеген югалтмаган олы җан сыйфатында сурәтләнә. XIII йөз төрки шагыйрь Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасы да шул сюжетка корылган. Акмулла интерпретациясендә Йосыф образы нәкъ Кол Галидәгечә яктыртыла.

²⁷⁺ Исраил – Израил – яһүдиләрнең төп бабаларының исеме (биредә Ягъкуб пәйгамбәрнең һәм аның балаларының яһүдиләрдән булуына ишарә).

²⁸⁺ Бу сүз хакында «Мәрсия» гә язылган 37 нче аңлатманы карагыз. 1904 елгы басмада «даты» дип дөрес басылган, 1907 елгы китапта «заты» дип ялгыш үзгәртелгән.

²⁹⁺ «Асылны сүккән менән» дигән юлдан башлап, бу ике строфа Шиһаб Мәрҗанигә багышланган «Мәрсия» дә дә бар; соңгы әсәрдә ул чак кына үзгәртелеп, гади сөйләмгә якынайтылып бирелгән.

³⁰⁺ Имам Әгъзам – 13 нче искәрмәгә карагыз.

³¹⁺ 1907 елгы җыентыкта «мөселман» дип үзгәртелгән, ләкин бу ритмны боза.

³²⁺ Хәсән Гали җыентыгында басмага кермәгән мондый строфалар вариантлылык җәһәтеннән игътибарга лаек:

 
Асылда хәмед-сәна⁹²⁶ Ходайга хас,
Башкага филхәкыйкать әйтеп булмас;
Дөньяның кәмаләте – бары сагым,
Сагымга⁹²⁷ алданады исерек-мас.
Бер каза килмәй торса, бәндә ташыр,
Каза дигән адәмнең күңлен басыр;
Дәүләткә гафил бәндә исерәде,
Кей ахмак аша сөйләп былчылдашыр⁹²⁸,
(…)
Суфый буп⁹²⁹ Суфый Аллаяр-акын үткән,
Ходага әүлиялар җакын үткән.
Яшендәй Муса менән үчдәш булып,
Фиргавен шул сәбәбдән кяфер үткән.
(…)
Кайгыдан гъәзиз басым айналады,
Ир-җегет кулга төшсә – уйланады;
Ходайдан фәрман килсә, нә чара бар? —
Чынҗырмин⁹³⁰ арыслан да байланады⁹³¹.
(…)
Яхшылар җәфа тарткан җала менән,
Булганлар күп бичара бәла менән;
Ходайдан оялмаган Карун мәлгунь
Мусага җала җапкан зина менән.
(…)
Җабыктым моңчылыкны уйлай-уйлай,
Бол җирдә һичберәүгә сүзем сыймай;
Өстемдә керле күйләк⁹³², җәндеге күп⁹³³,
Шәшпайлары⁹³⁴ сәфәр кылар тегеш буйлай.
(…)
Димәң(ез) кандай затмин⁹³⁵ тиңдәшәмез,
Нә чара туры айтканга күнмәсәңез;
[Бер нәрсәдән], агалар, хәүфитәмен⁹³⁶:
Анасы нугай кызы димәсәңез.
 

Кайбер хәбәрләргә караганда, Акмулланы төрмәгә утыртуга сәбәп кешеләр аның өстеннән «ул үзе нугай! (татар), ләкин солдат хезмәтеннән качып, казакъ булып йөри» дип әләклиләр һәм төрмәгә яптыруга ирешәләр. Акмулла исә әкәсе, ягъни үз атасы Мөхәммәдьярны, кайсыбер әсәрләрендә казакъ кешесе итеп күрсәтә һәм, ул үлгәч, чичәсенең (анасының) истәккә (башкортка) иргә чыгуын әйтә:

 
Акмулла алты яшьдә йәтим калган,
Әкәсе үлеп, чичәсен истәк алган…
 

Әлбәттә, шагыйрьнең чыгышына, биографиясенә караган мондый материаллар җентекләп өйрәнүгә мохтаҗлар.

128 бит.

*** Гаҗәб: һәркем гъәни булса… – Троицкида төрмәдә утырган чакта «Таш мәдрәсә»дә укытучы Хафиз хәлфәгә адресланган хат белән бергә җибәргән. Хаттагы «Мөнәҗәтләр» дип исемләнгән ике шигырьнең (шушы һәм «***Минем кебек булыр микән бәхетсез…» дип башланган әсәрнең) оригиналы Уфадагы Р. Фәхретдинев архивында сакланып калган, ә 40 юллы варианты «Асар» ның дүртенче томына кертелгән (галим архивының табылуы хакында: Казан утлары, 1966, 7 нче сан). Шигырьнең кыскача, мәгәр «Асар» га кермәгән строфаларын эченә алган ике варианты «Шура» журналында басылган (1913, 18 нче сан; 1917, 20 нче сан). Кайбер текстологик фактлар әсәрнең соңрак та эшкәртелүенә һәм тулыландырылуына ишарә итә. Текст кулъязма һәм басма вариантлар буенча алынды.

Хафиз хәлфәгә җибәрелгән әлеге ике шигырьнең ничек тууы хакында шагыйрь үз хатында болай яза:

«Югаргы Таш мәдрәсәдә мелла Хафизга. Бәйтелхәзиндән⁹³⁷.

Үткән җомгаларда Ташкәнд сартының мирзасы ясаган туй җыены илә олугълар вә кечекләр, атлылар һәм җәяүлеләр, зур җәмәгать булып, безнең тугърымыздан үтеп китделәр. Мин моны тәрәзәдән күреп утырдым. Баручылар һәм кайтучылардан, мине хәтерләренә төшереп, бер генә кеше дә безгә каерылып караучы булмады. Шушы вакытда үземезнең зилләтдә вә горбәтчелекдә⁹³⁸ булуымызны уйлап күңелемез бозылды, ихтыярымыз китеп, күзләремездән яшьләр тамды. Моңаеп, үз-үземә килеп утырдым да шушы мөнәҗәтне иншад итдем⁹³⁹. Ләкин, шул көндән бу көнгәчә килүче булмаганлыкдан, мөнәҗәтне тапшыра алмадым.

Мелла Хафиз! Сез ләтафәт вә фәсахәтдән беркадәр миһермәндсез⁹⁴⁰. Шуның өчен бу мөнәҗәтне сезгә йибәрдем. Әкъсайы мәрам вә матлабы къәлбе мөттәһам⁹⁴¹ шулдыр ки, фәкыйрьнең каләмендән садр булган⁹⁴² кимчелекләрне гафу кыласыз вә дәрдемәнд җаныны дога белән мәсрүр итәсез⁹⁴³. Мондан элек дә сөйләгән мөнәҗәтләрем бар иде. Аларны казакъ шәкердләре сорап алып китделәр. Калганлары булса да, акка күчерелмәгәнләр. Әгәр дә кәгазь алдыра алсам, язып йибәрермен.

Барча талибләргә сәлам күндереп, фатихә өмид ителде. Хөрмәтле Дамелла Мөхәммәд мәхдүмгә сәлам әйтәсез».

Хаттагы шигырьләр һәм адресат хакында Р. Фәхретдинев болай яза: «Бу мәктүбне вә ике төрле вәзендәге шигырьләрене Акмелла Труйский шәһәрендәге хибесханәдән мәдрәсәдә хәлфә булып торучы Ләмәзтамак авылының Хафизгә язган. Бу Хафиз мелла күпдән вафатдыр».

¹⁺ Локман – 228 нче биттәге искәрмәгә карагыз.

²⁺ «Асар» ның 4 томына кергән бу строфаның басма варианты болайрак яңгырый:

 
Казакъда булса би әмдель
       бәшашәтлә идәр икъбаль,
Ки бәйтелгъәнкәбүт мисле,
       фәкыйри тар-мар әйләр, —
 

ягъни «казакъта биләр килгәндә, шатлык белән каршы алырлар, (әмма), үрмәкүч оясы шикелле (тозак корып), фәкыйрьне юк итәрләр».

«Асар» да тагын мондый строфа китерелә:

 
Дәрига, әрҗөмәнд ирләр
       Фәкыйрьлекдән булып паймал,
Хәйа пәрдәсене ертып,
       Замирен порхобар әйләр.
 

Акмулланың автографына караганда, Р. Фәхретдинев өч строфадан соң килә торган строфаны бу урында ялгыш кабат язып куйганга охшый (автографның фотокүчермәсен карагыз: Башкорт әдәбиятының текстологиясе мәсьәләләре. Уфа, 1979, 76 б.). Шуңа күрә «Асар» да шигырь күләме 38 буласы урынга 40 юлдан гыйбарәт, һәм анда «поргобар» – бик томанлы, караңгы урынына «порхобар» дип уңышсызрак укылган.

³⁺ Бәет «Шура» да басылган варианттан алынды (1913, 18 нче сан).

⁴⁺ Бу урында хәзерге кыргызлар түгел, ә казакълар күздә тотыла (элекке рәсми атама буенча).

⁵⁺ Бәет «Шура» дан алынды.

⁶⁺ Бу урында ике сүзне укып булмый; «Асар» да да укылмыйча калган; «Шура» га исә бу строфалар бөтенләй кермәгән.

135 бит.

*** Минем кебек булыр микән бәхетсез… – Р. Фәхретдинев архивындагы кулъязмалар буенча бирелә. Әсәрнең язылу тарихы, табылу шартлары буенча тулырак мәгълүматны «Гаҗәб: һәркем гани булса» дип башланган шигырьгә бирелгән искәрмәдән карагыз (238 б.). Татарча беренче мәртәбә «Казан утлары» журналында басылган (1966, 7 нче сан). Теле беркадәре үзгәртелгән, строфалары үзара буталган икенче вариантын Ә. Вилданов башкортча бастырган (Башкорт әдәбиятының текстологиясе мәсьәләләре. Уфа, 1979, 73–74 б.).

¹⁺ Мөгаллиме Сани – Икенче Мөгаллим, атаклы Урта гасыр фикер иясе, баек галим – энциклопедист, мәшһүр философ Әбүнасыр Мөхәммәд ибне Тархан ибне Узлагъ әл-Фарабиның (870–950) мактаулы исеме. Сырдәрья буена урнашкан Утрар шәһәре янындагы Фараб (Параб) дигән җирдә төрки гаскәр башы гаиләсендә дөньяга килгән; башлангыч белемне үз илендә алып, төрле фәннәрдә югары дәрәҗәгә гарәп илләрендә (Димәшкъ, Бәгъдад һ. б. шәһәрләрдә) ирешкән. Күп телләр белеп (җөмләдән, борынгы сирия, грек телләрен дә), формалашып килә торган классик «Шәрык фәннәрен» антик Греция, Рим дөньясының гыйльми казанышлары белән таныштыруга, бигрәк тә Аристотель хезмәтләрен аңлатуга, шәрехләүгә күп көч куйган. Шуңа күрә Шәрык дөньясында Аристотельне (Аристу хәкимне) «Мөгаллиме әүвәл», ягъни «Беренче остаз» дип атасалар, әл-Фарабины «Икенче мөгаллим» дип олылаганнар. Зур дәрәҗәләргә ирешүгә карамастан, әл-Фараби көнкүрештә һәм кешеләр белән мөнәсәбәттә үзен бик гади тоткан, шунысы өчен замандашларының ихтирамын казанган.

137 бит.

*** Әссәламегаләйкем асыл затка… – 1904, 1907 елгы җыентыкларда «Акменла әфәнденең солтан Гобәйдулла (Чыңгызхан) ибне Җиһангирхан җәнабләренә яздыгы иштикя вә гаризаседер (Акмулла әфәнденең солтан Гобәйдулла (Чыңгызхан) Җиһангирхан җәнабләренә язган зар һәм гаризасы)» дигән баш белән басылган.

Текст 1904, 1907 елгы басмалар буенча бирелде.

¹⁺ Әсәрдә, адресатка нисбәтән кулланылган эпитетларга караганда, бу шигъри үтенечнең бик дәрәҗәле аристократка, югарыда аталган солтан Гобәйдуллага адреслануы шик тудырмый. Гобәйдулла солтан Бүкәев – Кече йөз казакъларының соңгы ханы Җиһангирнең улы – Гобәйдулла солтан Петербургта укый, хәрби белем ала, генерал дәрәҗәсенә ирешә. Аның тарих-этнография белән кызыксынуы, фән кешеләре, җөмләдән, казакъ мәгърифәтчесе Ч. Ч. Вәлиханов, татар галиме һәм фикер иясе X. Фәезхановлар белән якыннан аралашуы мәгълүм.

1935 елны Алма-Атада чыккан китапта исем «Солтан Габдулла» дип укыла⁹⁴⁴, бернинди аңлатма һәм искәрмә бирелми.

X. Гали мәгълүматларына караганда, Акмулланың бу шигыре солтан Чыңгыз Вәлихановка (1811 елда туган), ягъни Чукан Вәлихановның әтисенә адресланган. Әсәрдәге титуллар (асыл зат һәм солтан, принц) ике шәхескә карата да туры килә. Версияләрнең кайсысы дөрес – моны киләчәк эзләнүләр күрсәтер.

²⁺ «Гакыллы кешегә ишарә дә җитә» дигән әйтем күздә тотыла.

³⁺ Күрәсең, Акмулланың шушы рухтагы икенче бер шигъри хаты да булган.

⁴⁺ Бу урында ике юл шигырьнең төшкән булуы ихтимал – строфа тулы түгел.

⁵⁺ Ике басмада да «пиркуәт» (яисә «пир-кот») рәвешендә бирелгән булса да, поркуәт – тулы куәт дип уку дөресрәк табылды.

⁶⁺ Беренче басмаларда моннан соң:

 
Алмагач ашъян⁹⁴⁵ тоткан сез бер шаһбаз,
Шаһбаздан⁹⁴⁶ ит дәм иткән⁹⁴⁷ без дә бер таз;
Чын затым сорасаңыз – мин бичарә
Дәрдемәнд Хөббихуҗа ибне Нияз, —
 

дигән дүрт юл китерелә. Хәсән Гали язмаларыннан алынган Р. Фәхретдинев материалларында исә әлеге дүртьюллыктан соң аның дәвамы сыйфатында тагын бер строфа китерелә:

 
Аргы атам Әбүталиб Ширьяздан,
Бер мулла тапдан чыккан⁹⁴⁸ моны язган;
Сезләрдән изге нәзар⁹⁴⁹ өмид итеп,
Акмулла без фәкыйрең илдән язган.
 

X. Гали сүзләре буенча, бу сигез юллы шигырь Акмулланың «Себер ханларындан Чыңгызхан ибне Вәлиханга» язган хатыннан булуы аңлашыла.

Сигезьюллыкның Мифтахетдин Акмуллага нисбәт ителүе бәхәсле икәнлеге хакында югарыда (кереш мәкаләдә), Ш. Мәрҗани, Р. Фәхретдинев фикерләренә таянып, беркадәре язылган иде инде. Өстәп шуны гына әйтергә кирәк: әлеге ике строфаның текстка бер-бер артлы өстәлүе (1904 елгы басмага керү һәм X. Гали тарафыннан «тулылану») аларның шигырьгә соңрак, башка текстлардан алып кушылуын күрсәтә. Әмма төп текстның Акмулланыкы булуы артык шик тудырмый: анда кулланылган характерлы эпитетлар, поэтик фигуралар, Мифтахетдингә генә хас сүз тезмәләре, махсус алымнар шагыйрьнең башка әсәрләрендә дә очрый. Шигырьнең ялварулы тонына килсәк, бу бик аңлаешлы: 1867–1871 еллар тирәсендә нахакка тоткынлыкта интеккән шагыйрьнең бик аптырау минутларында «асыл зат солтанга» сыенырга омтылуы табигый хәл.

141 бит.

*** Кыпчак эче карабалык… – «Мәзкүр Исәнгилде, Батучлар мәнсуб улан карагыз таифәсенә хассәтән яздыкы (Югарыда аталган Исәнгилде, Батучлар нисбәт ителгән карагыз таифәсенә атап язганы)» дигән исем белән 1904 һәм 1907 елгы җыентыкларга кергән. Текст шул ике басма буенча алынды.

¹⁺ Карагыз – казакъларда кыпчак кабиләсенең карабалык төркеменә кергән ыру исеме.

²⁺ Мифтахетдин Акмулла Исәнгилде, Батуч авылында имам һәм хәлфә булып, балалар укытып торган.

³⁺ Кайбер хәбәрләргә караганда, Исәнгилде һәм Батучлар белән Акмулла арасында мондый бәрелеш була: бер карчыкның җеназасы вакытында Исәнгилде бай Акмуллага таягы белән төртеп көлә: «Мулла, безнең казакъның бер мәкале бар: үләнле җирдә үгез симерә, үлекле җирдә мулла симерә». Моңа каршы Акмулла: «Бай, бик дөрес сөйлисең, үләнле җирдә – үгез, үлекле җирдә – мулла, даулы җирдә түрә симерә; сахрада безнең ише муллалар булмаса, сезнең кебек җаһилләрнең башын эт кимерә!» – дип җавап биргән.

Сүздә җиңелгән Исәнгилде, Акмулладан үч алыр өчен төрле ялалар ягып, аның өстеннән патша хөкүмәте органнарына донос ясый. Риваятьләргә караганда, Исәнгилденең бер яласы казакъ булмаган Акмулланың гаскәри хезмәттән качып йөрүе, патшага хезмәт итмәс өчен (патша Россиясендә казакълар гаскәри хезмәттән азат ителгән иделәр) үзен казакъ дип күрсәтүеннән гыйбарәт була. Тикшерү эшләре тәмамланганчы, Акмулла Троицк төрмәсендә утыра. «Кыпчак эче карабалык…» дип башланган шигырьдән күренгәнчә, Мифтахетдиннең хыянәт, донос нәтиҗәсендә гаепсезгә төрмәгә эләгүе бәхәс тудырмый. Болай килеп чыгуга, ихтимал, шагыйрьнең туры сүзле, әче теллелегеннән тыш, аның казакътан өйләнеп, хатыны белән аерылып йөрүләре дә сәбәп булганга охшый.

⁴⁺ Саба – кымыз әчетер өчен куллана торган махсус ысланган зур тире капчык. Сабага тычкан төшү хуҗаны зур казага дучар итә. Әгәр тычкан үзе үлеп, ризык савытын нәҗесләмәсә дә, ул барыбер аны кимереп, тишеп чыга. Һәр ике очракта да саба эшкә яраксыз булып кала.

⁵⁺ Исем ике җыентыкта да Акменла рәвешендә бирелгән.

143 бит.

*** Йа Хода, юлыңда улсын… – Д. Качкынбаев дәфтәреннән. Мәгълүм «Хатимә» шигыренең тулы текстын» нан (258 нче биттәге искәрмәгә карагыз) алда, 1 нче тәртип саны белән 75 нче биттә бирелгән. Әгәр «Хатимә» әсәре Акмулланың иҗат юнәлеше өчен фәлсәфи-этик йомгак ролен уйнаса, бу шигыре аның «төрмә циклына» лирик нәтиҗә булып яңгырый.

Шигырь өлешчә һәм тел ягыннан беркадәр үзгәртелеп (мәсәлән, «Афтабең нуры…» дигән юлны «Котобына нур төшмәй матур булмас бу җиһан» кебегрәк яңгыратып) бирелә. Ә. Вилданов тарафыннан басылган (Башкорт әдәбиятының текстологиясе мәсьәләләре. Уфа, 1979, 81–81 б.).

147 бит.

*** Хат йибәрдек Ырынбург каласындан… – «Акмулланың әткәсенә язмыш мәктүбе» дигән кулъязма китаптагы исем астында транскрипциядә Вафа Әхмәдиев бастырып чыгарган («Агыйдел», 1976, 8 нче сан); текстның зур өлешен эченә алган кулъязма битенең фотокопиясе дә тәкъдим ителгән. Археографик белешмәгә караганда, 56 юлдан гыйбарәт бу шигъри хат 1974 елны уфалы галимнәр тарафыннан Башкортстанның Бүздәк районына оештырылган гыйльми экспедиция вакытында Каңлы-Төркәй авылында табылган кулъязмалар арасыннан чыккан. Текст 1904 елны Габделрәфикъ Якуб углы Балгазин тарафыннан күчереп язылган. Археографик белешмәдә шигырьнең Мифтахетдин Акмуллага нисбәт ителүен раслый торган кайбер мәгълүматлар китерелә. Күчермәдә кайбер сүзләрнең бозылган яки текстның тәмамланмый калган булуы ихтимал.

Текст транскрипция һәм фотокопия буенча алынды.

¹⁺ Күчереп язу вакытында «ак» тан соң «кош» сүзе, безнеңчә, механик рәвештә артык язылган.

²⁺ Ата белән бала арасындагы ызгыш өчен мәрхүмә әнинең дә «теге дөньяда» борчылуына ишарә.

³⁺ Кулъязмада: «догасы» (башкорт теле күренеше).

⁴⁺ «Агыйдел» дә: «барчамызга».

⁵⁺ Үзитмәдең – үз итмәдең; озатмадың дип аңларга да мөмкин.

⁶⁺ «Агыйдел» дә «бездәй гүй» дип ялгыш укылган; догагүй – догачы, дога укучы.

⁷⁺ Бу «үги түгел» дигән гыйбарә. В. Әхмәдиевкә Мифтахетдиннең чын атасы Мөхәммәдьяр исемле казакъ түгел, ә Камалетдин дигән ашыгычрак нәтиҗә ясарга нигез бирә.

⁸⁺ Дәгел калмак – калмык түгел, ягъни динсез түгел.

⁹⁺ «Агыйдел» дә: «мокариб», ялгыш укылган. Юлның мәгънәсе: сәфәр өчен менүгә ярамас көрән атың.

¹⁰⁺ Моннан соңгы текст фотокопиягә кермәгән.

151 бит.

*** Адәмнән һауа калмас гъәриб булмай… – 1904 һәм 1907 елгы китапларда «Акменла әфәнденең әхвале заманаи тәэссеф идарәк голямаи заманы тәнбиһ өчен яздыгыдыр (Акмулла әфәнденең, замана хәлләреннән кайгырып, замана галимнәрен кисәтер өчен язганнары)» дигән баш белән басылган. Басмада 170 юл; X. Гали җыентыгында исә 108 юллык күчермәсе сакланган (124–125 кәгазьләр). Текст X. Гали күчермәсе буенча тулыландырылып һәм йолдызчыклар ярдәмендә бүленгән тематик бүлекчәләргә аерылып бирелде.

¹⁺ Фиргавен – 216 нчы биттәге искәрмәне карагыз.

²⁺ Бу урында конкрет шәхес түгел, ә «бөек кешенең улы» дигән образ күздә тотыла (кәрим – бөек, олугъ).

³⁺ Дүртьюллык X. Гали җыентыгыннан алынды.

⁴⁺ 1904 елгы китапта «бәләнд» (б.л.н.д.), ягъни югары, өстен рәвешендә ялгыш басылган. 1907 елгы басмада төзәтелгән.

⁵⁺ 1904 елгы басмада ялгыш: «колак».

⁶⁺ Тәфсир – Коръәнгә язылган аңлатма.

⁷⁺ Сүз ислам дине өйрәтүе буенча ир җенесле кешенең унбер яшьтән балигълыкка ирешүе һәм шуннан соң һәрбер гамәле, кылмышы өчен Ходай каршында җавап тотачагы хакында бара.

⁸⁺ Вулыс – волость, иске Россиядәге өязләрнең өлешләрен тәшкил итә торган кечкенә административ-территориаль берәмлек.

⁹⁺ Акмулла дини йолалар үтәү өчен махсус хак алуның дөреслеген инкяр иткән, бу хакта махсус китап язарга да җыенып йөргән (Д. Качкынбаев истәлекләреннән).

¹⁰⁺ Ашау мәгънәсендә кулланыла торган бу борынгы төрки сүз «җимәк», «җийү» рәвешендә нечкә әйтелә, аны калын яңгырашлы туплау мәгънәсендәге «җыймак», «җыю» белән бутарга ярамый.

¹¹⁺ Бу ике юл X. Гали җыентыгыннан алынды.

¹²⁺ Ике яклап булыр Ибан – әгәр укытучы шәкертләргә сабакны аларның үз ана телләрендә аңлатмаса, бөтенләй нәтиҗә чыкмас; андый хәлфә теле дә аңлашылмый торган һәм дине дә башка рус кешесе Иван кебек булыр.

¹³⁺ X. Гали җыентыгында бу фикерләр икенчерәк редакциядә бирелгән:

 
Аркам минем күп сөйкәнеп кутырлаган,
Хаклыкка Акмулла тик утырмаган;
Сикерсә, берен бере этдәй талап,
Дәүләткә адәм бармы котырмаган.
 

¹⁴⁺ 1907 елгы басмада пылайы дип үзгәртелгән; X. Галидә: бәлеше.

¹⁵⁺ Бер потта кырык кадак булуга ишарә.

¹⁶⁺ Гарәпчә «истигъфар» сүзе гъәфәрә (гъәфрүн) тамырыннан ясалган «гъ» авазы каты әйтелеп, язуда аның өстенә нокта куела. Ул «гафу итү», «кичерү» мәгънәсен белдерә. Әгәр әлеге хәрефнең ноктасы җуелса, өрелмәле «гъ» белән әйтелә торган «‘ъәфәрә» тамырына үзгәрә дә, «пычрату», «тузанлату», «хурлау» дигән мәгънә килеп чыга.

¹⁷⁺ Тәкбир дип Ходайны олылый торган «Аллаһе әкбәр», янәсе, «Алла бөек» дигән формулага әйтәләр. Бу гыйбарәдәге «Алла» сүзе язуда озын «а» ны белдерә торган әлиф хәрефеннән башка, «э» гә туры килүче «фәтхә» галәмәте ярдәмендә генә язылса да, тәҗвид, ягъни Коръәнне дөрес уку кагыйдәсе буенча Алла`һе әкбәр рәвешендә озын «а» белән укыла.

¹⁸⁺ Фарыз – мөселманнар өчен үтәлүе зарури таләпләр.

¹⁹⁺ Соңгы дүрт юл X. Гали күчермәсеннән алынды.

162 бит.

*** Иң әүвәл кирәк нәрсә… – «Дәһа бер кач нәсихәтләри мөтәзаммин әбъяты» («Тагын беркадәре нәсыйхәтләрне эченә алган бәетләре») дигән исемдә 146 юлдан гыйбарәт тексты 1904 һәм 1907 елгы җыентыкларга кергән, аннан соң кайбер өзекләре генә басылган. Бу китапта әсәр, тематик төркемнәргә аерымланган хәлдә, шул ике җыентык буенча бирелә. Шигырь Акмулланың фәлсәфи-этик көчле якларын да (социаль тигезсезлеккә протестын, консерватив руханиларга нәфрәтен), тирән идеологик каршылыгын да (динне пакьләүгә омтылуын) үзендә калку гәүдәләндергән әсәрләрнең берсе.

¹⁺ Ибан дигән… – сүз билгеле бер шәхес яисә халыкның гына вәкиле түгел, бәлки гомумән мөселман динендә тормаган кеше хакында бара. Элекке дини килешмәүчәнлек, милли тигезсезлек чорында башка дин һәм культура вәкилләре өчен «универсаль» образлы персонаж, ягъни шәхси исем куллану күренеше башка телләр һәм даирәләрдә дә киң таралган. Мәсәлән, Абрам – яһүди (дин һәм милләт вәкиле), Ахмет (мөселман һәм гомумән Шәрык кешесе), Абдул – татар…

²⁺ 1907 елгы басмада «түгел» дип ялгыш төзәтелгән.

³⁺ Бу әсәрдә «иман» мәсьәләсе киң фәлсәфи планда каралган кебек, «көфер» сүзе дә гомумән «ышанмаучы, карышучы, һичнәрсәне кабул итмәүче» дигән беренчел мәгънәдә алына. Иман – көфер, шөкер – көфер, әдәп – көфер, сабыр – көфер тезисларының куелуы шуңа күрсәтә.

Шулай ук аңар «көфране ишъмәт» («ризыкка хөрмәтсезлек») формуласына кайта торган дөньяви, саф практик, мораль-этик эчтәлек тә салына.

⁴⁺ Әфлятун – борынгы грек-юнан фикер иясе, философы Платон (б. э. к. 428–348), Сократ Хәкимнең шәкерте; Шәрык илләрендә Әфлятунның исеме иң күп белүче, иң галим кешенең исеменә синоним рәвешендә дә кулланыла.

⁵⁺ Ваҗиб – үтәлергә тиешле дини эш; дини бурычларның беренче дәрәҗәлесе булган фарыздан соң килә торганы.

⁶⁺ «Мелла Җәлал» – Җәлалетдин Дуваниның әсәре (219 нчы биттәге 27 нче искәрмәгә карагыз); ул китап мәдрәсәләрдә иң авторитетлы дини дәреслек булып хезмәт иткән.

⁷⁺ «Гакаид» – дингә, Аллага ышануның «нигезләрен» бәян итүче дәреслек китабы.

⁸⁺ «Шәмсия» – төркичә язылып, тәҗвидкә, ягъни Коръәнне дөрес укуга өйрәтә торган дәреслек.

⁹⁺ 1907 елгы басмада: Акменла.

¹⁰⁺ Казакълар арасында киң таралган сүгенү формуласына ишарә.

¹¹⁺ Сыйрат – ислам дине мифологиясе буенча җәһәннәм өстенә корылган һәм үтүе бик кыен булган күпер. «Юл» дигән мәгънәдә дә кулланыла.

¹²⁺ Каф тагы – Каф тавы; борынгы инану буенча, бик ерактагы серле тау (Кавказ тавы дигән караш та бар).

¹³⁺ Җәбраил – дини өйрәтү буенча, пәйгамбәргә Алладан хәбәрләр китерүче фәрештә.

¹⁴⁺ Фидия – үлгән кешенең гөнаһысын йолып алу, ягъни үз өстенә алу өчен бирелә торган мал (йолым).

¹⁵⁺ «Кисекбаш» һәм «Ахырзаман» – мәдрәсәләрдә түбән дәрәҗә шәкертләргә уку китабы рәвешендә бирелә торган борынгы чор шигъри ядкярлекләр.

¹⁶⁺ Истәк – башкорт, казакълар тарафыннан кулланылган этноним; Акмулла башка әсәрләрендә дә башкортларны шулай «истәк» дип атый.

¹⁷⁺ Соңгы юлны «Ходаем залимнәрне нигә бу дөньяда ук ормый икән?» дип аңларга кирәк. Акмуллада бу сүз ормайды – ормый дигән коры констатациядә түгел, бәлки теге дөньяда вәгъдә ителгән җәзаның бу дөньяда ук үтәлмәвенә карата үкенү, көенү мәгънәсендә алынган.

171 бит.

*** Акмулла, халеңне бел, үзең калай… – Д. Качкынбаев дәфтәрендә 81–83 нче битләрдә «5» тәртип саны белән бирелгән.

¹⁺ Күчермәдә юл бозылган, шигъри вәзенгә сыеп бетми: Мин булсам мәхәббәтем бик аз, зиһнем тарау.

²⁺ Бу ике юл X. Гали җыентыгындагы текст буенча бирелде; Д. Качкынбаевта «таза» урынына «тар», «шунда» урынына «аңа» дип язылган.

174 бит.

*** Адәм сул – гадел булып, диндар булса… – Д. Качкынбаев дәфтәрендә 86–87 нче битләрдә теркәлгән (№ 9), барлыгы 11 генә юл сакланган. Өченче юл урынына күп нокталар куелган.

Текст шуннан алынды.

175 бит.

*** Аһ, дәрига, безнең җортда җук иттифакъ… – Д. Качкынбаев дәфтәренең 80–81 нче битләрендә «4» саны астында бирелгән.

¹⁺ Җәя угы һавада төз очсын өчен, аның сап очына кош каурыеның җонын кыстырганнар.

176 бит.

*** Борадәр, чын мелла кем, беләсезме? – Д. Качкынбаев дәфтәрендә «6» нчы бүлекчә сыйфатында 83–84 нче битләрдә бирелгән.

¹⁺ Кантун – кантон, XVIII–XIX йөзләрдә Башкортстан җирендә гамәлдә булган административ-территориаль бүленеш; шундый административ берәмлекләрнең башында торучы башкорт түрәләрен дә кантон дип атаганнар; Бузикәев шундыйларның эреләреннән булырга охшый.

²⁺ «Изһарелхак» – дини дәреслек исеме.

³⁺ XIX йөзнең өченче чирегендә Һиндстанда инглиз колониализмына каршы кузгалган милли-азатлык хәрәкәтенә ишарә.

178 бит.

*** Намәрдкә сүзең зая, ялынсаң да… – Д. Качкынбаев дәфтәреннән. Күчерүче тарафыннан «1» дигән тәртип саны куелган (автор тәртибе буенча 78–79 нчы битләр).

Хәзерге башкорт теленә яраклаштырылган вариантын Ә. Вилданов бастырган (Башкорт әдәбиятының текстологиясе мәсьәләләре. Уфа, 1979, 83 нче бит).

¹⁺ Күчермәдә «үзе» урынына да «сүзе» кабат язылган.

²⁺ Җитмәгән юллар өчен күп нокталар куелу һәм соңгы дүрт юлның да рифмалар үзенчәлеге бу текстның язылып бетмәгән әсәр булуына ишарә ясый.

180 бит.

*** Акмулла күпне күреп сырганаган… – X. Гали җыентыгыннан.

¹⁺ Җийтен – җийә торган (йимәк, җийү – ашау тамырыннан), «җыю» тамыры белән бутамаска.

181 бит.

*** Бер миһман өеңезгә булып китдек… – X. Гали җыентыгыннан.

¹⁺ Әсәр өенә килгән кунакка тиешле игътибар күрсәтмәүчеләргә адресланган.

182 бит.

*** Бер үлем мөселманга – зурлык кылса… – X. Гали җыентыгыннан.

183 бит.

*** Би булмаз – билне җалпак буган менән… – «Асар» да китерелгән X. Гали хатыннан алынды. Хат авторы мондый искәрмә бирә: «Кызылъяр өязендә Кузыбай вулысной⁹⁵⁰ исемле кеше мәҗлесендә биләрне вә суфыйларны һөҗү кылып⁹⁵¹ сөйләгән…»

Текст X. Гали җыентыгында да бар; анда бер генә сүз үзгәргән: «аслы нәҗес» урынына – «аслы хәрәм». Кызылъяр – хәзерге Петропавловск шәһәренең төркичә исеме.

184 бит.

*** Бирелдем мин яшьлегемдә… – «Үзе турында язылган шигырьләреннән» дигән исемдә «Татар поэзиясе антологиясе» нә кергән һәм Мөхәммәт Гайнуллин тарафыннан басылган 46 юллы текстның башында килә. Шигырьнең башка юллары Ш. Мәрҗанигә багышланган «Мәрсия» гә төгәл кереп бетсә дә, бу дүртьюллык бүтән басмаларда очрамый.

¹⁺ Мифтахетдиннең «йортындан азык барып тормаганлык вә атасы да моның халенә артык игътибар итмәгәнлеге сәбәбендән, мәдрәсәдәге гомере ачлы-туклы үткән; хәтта бәгъзе бер вакытларда сорамый алырга да мәҗбүр булган. Бу хосусда бәгъзе бер маҗаралар да риваять ителенәдер» (Фәхретдинев Р. Асар, IV том).

185 бит.

*** Бирмәсә Ходай насыйб, бәһаң китәр… – X. Гали җыентыгыннан.

186 бит.

*** Ир-егет, айрылмаңыз илтифатдан… – X. Гали җыентыгыннан. Шигырьдә авторның картаеп, хәрәкәт һәм гамәлдә салмаграк кыймылдавы хакында көрсенү чагыла.

187 бит.

*** Казакъны сайлау дигән җилектерде… – X. Гали җыентыгыннан. Шигырьдә сүз казакълар арасында үзләреннән волость башлыгына һәм аннан да югары дәрәҗәгә, мәсәлән, «ага солтанлык» вазифасына сайлаулар тәртибе керү хакында бара. Мондый сайлаулар чорында төркем-төркем бүленгән казакъ байлары, үз тарафдарларын үткәрер өчен күп чыгым тотып, бер-берсе белән ызгышып беткәннәр, ә мондый низаглар патша Россиясе администрациясе өчен бик кулай булган.

188 бит.

*** Карагым, нә сорайсыз… – Д. Качкынбаев дәфтәрендәге истәлек тексты эчендә «Укыдым кан йотып…» дигән парчадан соң китерелә.

189 бит.

*** Куаныр тиге яман… – X. Гали җыентыгыннан. Шигырьдә сүз патша хөкүмәте чиновниклары алдында ялагайланган, шул ялагайлыктан тәм тапкан куштаннар хакында бара.

190 бит.

*** Укыдым кан йотып… – Д. Качкынбаев дәфтәрендә кереш текст эчендә шагыйрьнең холкын, характерын тасвирлаган чакта түбәндәге аңлатма белән бергә бирелгән: «Бәгъзе вакытларда ташып китеп, үзенең ошбу бәетене һәрдаим укыр иде».

191 бит.

*** Эш бәһасе… – Д. Качкынбаев дәфтәренең 79 нчы битендә «2» дигән аерым бүлекчә итеп бирелгән. Күп нокталардан соңгы бишенче юл дүртенчесе өчен вариант рәвешендә язылганга охшый.

¹⁺ Кара су – сазлы җирдән чыга торган бик тонык су.

²⁺ Тимерләң – мәгълүм Урта гасыр илбасары Тимер Тарагай бәк углы (1336–1405); кансызлыгы белән дан тоткан мәшһүр җиһангир; 1391–1395 елларда Идел буе шәһәрләрен җимереп, талап киткән. 1382 елда аягы яраланып, аксак булып кала һәм шуннан соң төркиләр арасында Аксак Тимер, фарсы телле халыкларда Тимерләнг (ләнг – аксак) дигән кушамат белән күбрәк мәгълүм була.

192 бит.

*** Яхшының ләфзы татлы… – X. Гали җыентыгыннан.

¹⁺ Ут башы – «учак яны» дигән төп мәгънәсеннән тыш, өйдәге (тирмәдәге) табын яны дип аңларга да кирәк. Шигырьдә сүз өйдә хатын-кыз, бала-чага янында әтәчләнергә яраткан «егетләр» хакында бара.

193 бит.

*** Әй дөнья! Кудым сине ун яшемдәй… – X. Гали җыентыгыннан.

¹⁺ Яшьли атасы үлеп ятим калуга ишарә.

²⁺ Үз… – кулъязмада бары вау гына (у, о) язылган; моның хәреф хатасы булуы ихтималга якынрак.

194 бит.

*** Һәр җәүһәрнең асыллыгы – алтын ташы… – X. Гали җыентыгыннан; төзүче искәрмәсе: «Моны Мөхәммәд исемле казакъка айткан».

195 бит.

Хатимә – Шушы исемдә 1904, 1907 елгы китапларда һәм соңрак шагыйрь әсәрләреннән үрнәкләр бирелгән башка җыентык һәм хезмәтләрдә «Гайбенә күз салма дустның…» дип башланган өлешеннән генә (12 юл) басыла килгән. Әсәрнең 8 бәеттән (16 юлдан) торган бу тулырак варианты Д. Качкынбаев дәфтәрендә теркәлгән, кайбер юлларның урыннары алмашкан. Шигырьнең, асылда, шушы күчермәдәге беренче бәет (икеюллык) белән башлануы шик тудырмый: гаруз вәзенендә язылган классик газәлләрдә тулы рифмаларның аа, ба, ва, га… на… системасы саклануы канунлашкан күренеш. Форма үзенчәлекләреннән тыш, мәгънә бөтенлеге җәһәтеннән дә Д. Качкынбаев дәфтәрендәге текст төгәллеккә дәгъва итә.

Шигырьнең кыскартылган варианты X. Гали җыентыгында һәм 1904, 1907 елгы басмалардан күчерелгән текстлары башка кулъязма дәфтәрләрдә дә очрый.

Бу җыентыкка текст Д. Качкынбаев дәфтәре һәм 1904 елгы китап буенча реконструкцияләнеп бирелде.

Бөтен басмаларга кереп канунлаша язуын һәм әсәрнең генә түгел, шагыйрь иҗатының рухына да кулай килүен игътибарга алып, шигырьнең «Хатимә» дигән исеме, гәрчә башкалар тарафыннан бирелүе ихтимал булса да, үзгәртмичә калдырылды.

¹⁺ X. Гали җыентыгында һәм 1904 елгы китапка нигезләнгән М. Гайнуллин хезмәтләрендә бу юл «Гайбе заһир улса улсын, гайбе мозһир улмасын» рәвешендә, Ә. Харисовта (русча китабында) «…гъәйби мазһир» дип укылган. Шагыйрьнең үзен күреп белгән, күп тапкырлар аның шигъри сөйләвен тыңлаган Д. Качкынбаевта ул болайрак яңгырый: «Гъәйбе изһар улса улсын, гъәйбе мизһар улмасын». М. Гайнуллинның бу юл эчтәлеген «Гаебе ачык булса булсын, гаепне ачып салучы булмасын» дип аңлатуы (мозһир дип укуның шөбһәле булуына карамастан), безнеңчә, мәгънәгә бик үк туры килеп җитми. Гарәпчә «заһара» (ачыклану, күренү) тамырыннан ясалган һәм төрлечә язылган әлеге сүзләрнең шигъри контекстка туры килү һәм әдәбичә дөрес укылу ихтималын, шулай ук аларның рифмалар системасындагы урыннарын исәпкә алганда, шушы реконструкцияләнгән вариант дөреслеккә якынрак. Шулай аңлаганда, шагыйрьнең фикере тирәнрәк ачыла: «Дус дигәннең гаебе ачылган булса булсын, ләкин ул үзе гаеп чыганагы булмасын». Әмма «гаепне ачып салучы булмасын» дип аңласак, әсәрнең мәгънәсе фанатикларны фаш итүгә юнәлгән шагыйрь иҗатының рухына һәм пафосына туры килеп бетми.

²⁺ Д. Качкынбаевта: таләбе.

³⁺ Д. Качкынбаевта: уйлаганың.

⁴⁺ Д. Качкынбаевта: «Би бәһага (дөресе: бәһа – М. Г.) вә би нәвага бергә сан матлуб имәс» («бәясе һәм моңы юклар бергә исәпләнү таләп ителми»). Бу юлның автор тарафыннан эшләнгән икенче редакция нәтиҗәсе булуы да ихтимал.

⁵⁺ X. Гали язмасында (Казакъстан Фәннәр академиясе архивы) «һәрбер яратылмыш кешеләр» дигән мәгънәдәге киң эчтәлекле «һәр мөмкинә» урынына җиңелрәк аңлаешлы, мәгәр таррак һәм бик үк дөрес булмаган мәгънәле «һәр мөэминә» (һәр мөселманга) дип язылган.

⁶⁺ Бәгъдад – хәзерге Гыйрак дәүләтенең башкаласы; Урта гасырларда Гарәп хәлифәлегенең пайтәхете һәм иң зур мәдәни үзәкләреннән берсе. Хәләб – Сүриядәге борынгы мәдрәсәләре белән дан тоткан, күп галимнәр чыккан мәшһүр шәһәр (Алеппо).

Юлның эчтәлеген һәм киная мәгънәсен «Мәрсия» гә бирелгән 9 искәрмәнең ахыр өлешеннән карагыз.

⁷⁺ Яңа дәвер басмаларында бу сүз «хур» дип укыла, ләкин элекке орфоэпия кагыйдәләре һәм әсәрнең эчке рифмалар яңгырашы буенча аның «хар» рәвешендә әйтелеше сорала.

Шигырьнең хәзерге әдәби телгә күчермәсе:

ХАТИМӘ

(Соңгы сүз)

 
Дус дигәнеңдә рыядан
       бөртек микъдар булмасын,
Дөньясы тар булса булсын,
       күңеле тар булмасын.
Иркен чакта дус булып,
       тар җирдә ташлап китмәсен, —
Бервакытта мохтаҗ булып,
       ышыкка зар булмасын.
Гайбенә күз салма дусның —
       пакьлеге тышта түгел,
Гайбе ачылган булса булсын,
       гаеп сатар булмасын!
Мәгънәви дуска тормышта
       бергәлек һич шарт түгел,
Тыштан төрле булса булсын,
       эчтән чуар булмасын.
Һәр тырышкан бәндәсенең
       тәңресеннән хакы бар, —
Син ишәк дип хурлаганың
       затлы толпар булмасын.
Киеме иске булганга
       начар уй зарур түгел,
Син карга дип уйлаганың
       асыл шоңкар булмасын.
Тәңре миһре һәммәгә тиң —
       шарт түгел Бәгъдад, Хәләб,
Йорты Болгар булса булсын,
       йортны болгар булмасын!
Иҗат итүче аталган:
       моңлы җан Акмуллагыз,
Дөньяда зар булса булсын,
       гүрдә янар булмасын!