Kitabı oku: «Müridizm və Şamil»

MİRZƏ KAZIM BƏY

Müridizm və Şamil

Bab və babilər

Uyğurlar

1

Ön söz

Görkəmli Azərbaycan şərqşünası, türkoloq, Rusiya Akademiyasının ilk azərbaycanlı üzvü Mirzə Kazım bəyin həyatı və yaradıcılığının ümumi mənzərəsini yazmağa başlayarkən bir az araşdırma aparanda şərqşünas alim Qabil Camalovun “Kazım bəy” adlı məqaləsinə rast gəldim. Məqalənin elmi çəkisini, əhatəliliyini nəzərə alaraq, tərcümeyi-hal xarakterli heç nə yazmamağı, məqaləni olduğu kimi ön sözə əlavə etməyi qərara aldım.

Buna baxmayaraq, Mirzə Kazım bəyin üç böyük əsərinin tərcüməsinə – əlinizdəki bu kitaba olan dərin sevgi-mi və münasibətimi yazmaya bilməzdim.

Dünya şöhrətli azərbaycanlı alim Mirzə Kazım bəyin həyatı və yaradıcılığı ilə tanışlığım dəyərli alim və Mirzə

Kazım bəyin ilk azərbaycanlı tədqiqatçısı Ağababa Rzayevin “Dərbənddən başlanan əzablı yol” romanı ilə başlamışdır. Hələ yeniyetmə yaşlarımda oxuduğum bu roman məndə Mirzə Kazım bəyə qarşı böyük bir rəğbət yaratmışdır. Bir neçə il öncə dünyagörüşümdə maraq oyadan bu romanı nəşr etdirdim. Lakin həmişə Azərbaycan elminin, mədəniyyətinin Mirzə Kazım bəyə qarşı laqeydliyinə

təəssüflənmiş, heç xatırlanmamasına isə, əlbəttə ki, kədər-lənmişəm. Əgər bir millət istərsə ki, beynəlxalq aləmdə öz imzasını “imzalar içində” və ən layiqli yerdə görsün, o zaman gərəkdir ki, elm və mədəniyyətini sərgiləyə bilsin.

Kimdəsə bu iki amil olmaya bilər, lakin türklərdə bu cür şəxsiyyətlər çoxdur və yetərincə bəşəri ideya carçıları var.

Bu cür alimlərdən biri də XIX əsrdə yaşayıb-yaratmış Mir-2

zə Kazım bəydir ki, biz hələ də onun haqqında nə əməlli-başlı bilir, nə də danışırıq.

Eyni münasibəti az qala Mirzə Fətəli Axundzadəyə

də göstərmişik bir zamanlar. Lakin Axundzadəni xilas edən onun elmi yox, bədii fəaliyyəti idi, bəlkə də. Lakin Mirzə Kazım bəyin elmi fəaliyyəti, dinini dəyişib xristian olması onu az qala Azərbaycan xalqının yaddaşından sil-mişdir. Bu həqiqət böyük təəssüf doğurur. Mirzə Kazım bəy İslamı tərk edib, xristianlığı qəbul etsə də, bir ömür Azərbaycan-türk təfəkkürü ilə yaşamışdır. Əlbəttə ki, Mirzə Kazım bəy bir din xadimi olub Vətənində −

Azərbaycanda yaşasaydı, nə bəşəriyyətə, nə də xalqına bu qədər yararlı ola biləcəkdi. Rusiya Akademiyasının ilk azərbaycanlı üzvü olan bu düha yaşadığı və yaratdığı müddətdə doğulub, boya-başa çatdığı torpaqların eşqini ürəyində gəzdirmişdir. Onun yaradıcılığından bəhs edən aşağıdakı məqaləni oxuduqda görəcəksiniz ki, o hər nəfəsində xalqını düşünürdü.

Bir daha təəssüflə qeyd etməliyəm ki, indiyə qədər Mirzə Kazım bəyin əsərləri bütöv şəkildə Azərbaycan dilində çap edilməmişdir. Sözsüz ki, bu, qaragüruhçula-rın təzyiqi və ya kimlərinsə ona hami çıxması nəticəsində

imicinə edəcəyi təsirin qorxusudur. Bəzi tədqiqatçılar be-lə, bir müsəlmanın xristian olması ifadəsini qəbul edə bilmir, özündən uzaq tutur. İnsan inancını özü seçir. Bu inancın kimlərəsə görə nə qədər də xoşagəlməz olmasına baxmayaraq, bütün dinlər inancın seçimindəki azadlığı yüksək səslə ifadə edir. Fanatik düşüncəli insanların bunu qəbul edib-etməməsi isə gördüyümüz bu cür mənzərəni −

bir xalqı öz dəyərli oğlundan uzaqlaşdırmağı şərtləndirir.

Bir ata öz oğlunu düşüncə tərzinə görə qəbul etsə də, et-3

məsə də həmin övlad onun qanını, onun genini daşıyır.

Məhz Mirzə Kazım bəy həm ruhunda, həm də qanında Azərbaycan mədəniyyətini və düşüncəsini daşıyan dəyərli bir şəxsiyyətdir.

Azərbaycan şərqşünaslıq elmi, dilçilik elmi, tarixi, mədəniyyəti Mirzə Kazım bəyə sahib çıxmalı, bu torpağın övladı olmasını uca səslə bəyan etməlidir. Hətta onun heykəli, büstü qoyulmalı, elm müəssisələrinə onun adı verilməli, hər yubileyində böyük konfranslar keçirilməli-dir. Sahib çıxmadıqlarımıza sahib çıxılandan sonrakı peş-mançılıq isə daldan atılan boş güllələrdir.

Bu gün çox böyük qürur hissi keçirirəm ki, təşəbbü-süm və səyim nəticəsində dəyərli tərcüməçi İsmayıl Umudlunun sayəsində professor Ağababa Rzayevin rusca nəşr etdirdiyi “Müridizm və Şamil”, “Uyğurlar” və “Bab və babilər” əsərlərini məhz Azərbaycan dilində çap edirik. Bu nəşr Azərbaycan tarixində önəmli hadisədir. Bunu kimin həyata keçirməsindən asılı olmayaraq. Ümid edirəm ki, bu nəşr Mirzə Kazım bəyə olan laqeyd münasibətə son qoyar, onun dilimizə tərcümə olunmamış mə-qalələrinə qapı açar.

Diqqətinizə onu da çatdıraq ki, kitabdakı qeydlərin əksəriyyəti Ağababa Rzayevindir. Bir qismi isə Mirzə Kazım bəyə aiddir. Ağababa Rzayevin əsəri çapa hazırla-yanda heç bir hissə qapılmaması, bəzən də Mirzə Kazım bəyin yanlışlığa yol verdiyini obyektivcəsinə qeyd etməsi əsl elm adamına xas olan bir əlamətdir ki, biz də onun ruhunu alqışlayırıq.

İndi isə kitabı oxumazdan öncə yuxarıda adını çəkdiyim məqalə ilə tanış olun. Və Mirzə Kazım bəyin kim ol-4

duğunu bilin və indiyə qədər onu tanımadığınıza görə

özünüzü bir az da məzəmmət edin.

"Kazım bəy"

Görkəmli Azərbaycan şərqşünas alimi XIX əsr Çar Rusiyasında şərqşünaslıq elminin əsasını qoyan alimlərdən olan Məhəmmədəli Mirzə Kazım bəy Çar Rusiyasının və Azərbaycanın elm tarixində silinməz izlər qoymuşdur.

Çar Rusiyasının şərqşünas elm tarixini Məhəmmədəli Mirzə Kazım bəysiz təsəvvür etmək qeyri-mümkündür.

Onun elmi fəaliyyəti şərqşünas alimlərin yetişməsində

misilsiz rol oynamışdır. Səkkiz dildə yazıb-yaratmış bu alimin elmi irsi Rusiya elm tarixində və elmin inkişafında misilsiz rol oynamışdır. Bu nadir istedad sahibi Azərbaycan, alman, rus, ərəb, fars, türk, fransız, ingilis dillərində

əsərlər yazmış, nəinki XIX əsr Rusiyasında, eyni zamanda, dünyanın bir çox ölkələrində məşhur olmuşdur.

Məhəmmədəli Mirzə Kazım bəyin atası Hacı Qasım Mədinə şəhərində təhsil almış, bir çox ərəb ölkələrinə səyahət etmişdir. Hacı Qasımın nəsli əslən Dərbənd şəhərindən olmuşdur. Hacı Qasım Məkkədən Həcc ziyarətindən qayıdarkən İranın Gilan əyalətinin Rəşt şəhərində

Şərəfnisə xanım adlı bir qadınla ailə qurmuş və 1802-ci il iyun ayının 22-də Məhəmmədəli dünyaya gəlmişdir. Hacı Qasım 2-3 il Gilanda yaşamış və Məhəmmədəli 3 yaşında olarkən Dərbəndə qayıtmışdır. Hacı Qasımın ilahiyyat təhsilini nəzərə alaraq, xalq onu Dərbənd şəhərinin şiə

icmasının Şeyxül-islamı seçmişdir. O, Məhəmmədəlinin 5

cavan yaşlarında çar xəfiyyələrinin və yerli çarizm cəsus-larının iftiralarının qurbanı olmuş və qətlə yetirilmişdir.

Məhəmmədəli kiçik yaşlarında ilk təhsilini atasından almış, dövrünün əsas təhsil ocağı olan mədrəsələrdə İslam dinini, Quranı, şəriəti, fiqh qanunlarını, məntiq, kəlam, fəlsəfə, sərf-nəhv elminin bütün incəliklərini öyrənmişdir. Heç də təsadüfi deyildir ki, aldığı dərin elmi bilik nəticəsində 1819-cu ildə 17 yaşında olarkən ilk elmi əsərini “Ərəb dilinin qrammatikası” kitabını yazmışdır. 1820-ci ildə isə “Fars dilinin qrammatikası” kitabını yazmışdır.

Məhəmmədəli gənc yaşlarında ikən atasına qarşı olan intriqalardan sonra Dərbənddən Kazana gəlmişdir və bu mühacirəti onun həyatında dönüş nöqtəsi olmuşdur.

O, 1826-cı ildən etibarən Kazan Universitetində dərs deməyə başlamışdır. Artıq 1834-cü ildən etibarən Kazan Universitetinin professoru seçilmiş, 1837-ci ildə isə türk-tatar dilləri kafedrasının müdiri təyin olunmuş, 1845-ci ildə şərq fakültəsinin dekanı seçilmişdir.

Məhəmmədəli Mirzə Kazım bəy Kazanda yaşayıb işlədiyi müddət ərzində “Yeddi səyyar”, “1660-cı ildə

Həştərxanın alınması”, “Türk-tatar dilinin qrammatikası”, “Uyğurlar haqqında tədqiqatlar”, Ə.Firdovsinin “Şah-namə” əsəri və sair bu kimi əsərləri nəşr etdirir.

Mirzə Kazım bəyin Kazan şəhərində yaşadığı dövr onun həyatında və elmi yaradıcılığının püxtələşməsində

mühüm rol oynamışdır. Artıq onun qeyd olunan əsərlərinin nəşr edilməsi, onu, nəinki Çar Rusiyasında, hətta onun sərhədlərindən kənarda tanıtmışdır. Kazanda yaşayıb-yaratdığı illərdə o dövrün görkəmli rus və digər mil-lətlərdən olan alimlərlə görüşüb fikir mübadiləsi apar-mışdır. O, Lev Tolstoya türk-tatar dilindən dərs demişdir.

6

Mirzə Kazım bəy Kazanda yaşadığı və Kazan universitetində işlədiyi vaxt görkəmli alim, Kazan Universitetinin rektoru Lovaçevski ilə əməkdaşlıqdan əlavə onunla dostluq etmiş, ona türk dilini öyrətmiş və özü isə ondan fransız dilini öyrənmişdir.

Həmçinin, M.Kazım bəy Kazanda tədqiqat işləri aparan alman alimi Qumbolta tədqiqat işlərində yaxından kömək etmişdir. Məşhur rus yazıçısı Melnikov-Peçeprski-nin müəllimi olmuş, A.Puşkinin dostu Jukovski ilə yaxın dost olmuşdur. Heç də təsadüfi deyildir ki, A.Puşkin Kazana səfər edən zaman M.Kazım bəy onun “Baxçasaray”

əsərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, geniş tədqiqat və dünya-görüşünə malik olan alimi Kazan həyatı çox sıxırdı. O, daim Peterburqa – Çar Rusiyasının elm və mədəniyyət mərkə-zinə can atırdı. Bu ideyanı onun İmperiya Elmlər Akademiyasının akademikləri olan Fren və Dorna yazdığı məktublar da təsdiq edir. Sankt-Peterburq şəhərinin arxivində

saxlanılan 67 məktubun 63-ü ingilis və 4-ü alman dilində

yazılmışdır. Aparılan tədqiqatlara əsasən bu məktubları iki hissəyə bölmək olar: Şəxsi xarakterli məktublar və

elmi mübadilə və tədqiqatlar haqqında məktublar.

Onun Kazandan yazdığı şəxsi xarakterli məktublarından görünür ki, Kazan həyatı onu sıxır. Kazan elmi mühitindən, xüsusilə də, təhsil məmurlarının ona olan münasibətindən şikayət edir. Məsələn, Frenə yazmış olduğu məktubların birində deyilir: “Nə üçün mən rəhbərlərin gözündə mənim başqa bütün həmkarlarımdan bu cür kəskin şəkildə fərqlənirəm. Mənə belə gəlir ki, hamı tərəfindən unudulmuşam, tərk olunmuşam. Bütün bu şərait-lərə baxmayaraq, mən heç vaxt qəmgin olmuram və se-7

vincimi işdə tapıram. Bu yaxınlarda cənab Puşkin mənə

dedi ki, nazir səni sevmir. Mən isə bütün bunlara laqey-dəm…”.

Mirzə Kazım bəy başqa bir məktubunda yenə də

Kazan mühitindən şikayətlənərək yazır: “Kazan tədris ok-ruqunun qəyyumu Musun-Puşkin mənim əleyhimədir.

Çox tez-tez mənim haqqımda xoşagəlməz sözlər danışır”.

Odur ki, Kazanda yaşadığı müddət ərzində Mirzə

Kazım bəyi Peterburqa köçmək fikri tərk etmirdi. O, məktubunda yazırdı: “…Mən inanıram ki, tez bir zamanda həmişə arzusunda olduğum Peterburqda işə düzələcə-yəm”. O, 1842-ci ildə başqa bir məktubunda bu məsələyə

yenidən qayıdaraq yazır: “Mənim həyatımda böyük dəyişiklik olmasına baxmayaraq, mənim Peterburqa getmək məqsədim dəyişməmiş qalır…”

O, Peterburqa köçmək haqqında öz planlarını Frenə

yazdığı məktubda geniş şəkildə belə şərh edir: “Peterburqda həyat tam başqadır, mən həmişə Peterburqa köçmək arzusunda olmuşam. Mənim həyatım onda başqa cür olacaqdır… 14 il uzunu mən Kazanda yaşadım. Lakin həmişə dünya şəhəri barədə düşünmüşəm, özümü fikrən orda görmüşəm. Peterburqda olsam, özümü bu qədər tək hiss etmərəm. Nəhayət, Peterburqda olsam, şəxsən özüm əsərlərimi çap və nəşr etməklə məşğul olaram”.

Mirzə Kazım bəy 1844-cü ilin noyabrında akademik Dorna yazdığı məktubda öz arzularını belə ifadə edir:

“Əlbəttə, mən taleyimdən razı deyiləm. Peterburqa köçmək fikri həmişə məni müşayiət edir”.

Lakin Mirzə Kazım bəyin tərcümeyi-halından məlum olur ki, çar hökuməti Mirzə Kazım bəyin Peterburqa köç-məsinə icazə vermirdi. Onun hələ Kazanda ikən ingilis 8

dini missionerləri ilə tanış olmasından ehtiyat edirdilər ki, alim Peterburqdan İngiltərəyə gedə bilər. Bu, Mirzə Kazım bəyin özünə də məlum idi. O, akademik Dorna məktubunda bu barədə yazmışdır: “Mənim Peterburqa getmək fikrim və Akademiyada işləmək istəyim hələ də həll olunmamış qalır və məlum olduğu kimi, bu məni çox narahat edir. Mənim planlarım çoxdur. Fikirlərim məni yalnız cəmiyyət və elm qarşısında borcumu yerinə yetirməyə

yönəltmişdir”.

Heç də təsadüfi deyil ki, çar hökuməti tərəfindən Mirzə Kazım bəyin həmişəlik Rusiyada qalmasını möhkəmləndirmək üçün o, 1835-ci ildə elmi xidmətləri nəzərə

alınaraq, Rusiya İmperator Elmlər Akademiyasının üzvü seçildi. O, bu xəbəri aldıqdan sonra Rusiya İmperator Elmlər Akademiyasının akademiki Frenə 1836-cı ilin yanvar ayında məktubunda yazmışdır: “İmperator Elmlər Akademiyasının daimi katibi cənab Fuss S.Peterburqdan mənə rəsmi məktubla bildirmişdir ki, mən Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü elmi dərəcəsi almışam. Bu mənim üçün gözlənilməz bir şərəfdir. Mən bunu gözləmirdim…

Mən vaxt tapıb cənab Fussa cavab məktubu yazmamışam ki, məşhur Elmlər Akademiyasının bütün hörmətli üzv-lərinə mənim təşəkkürlərimi və bütün biliklərimi Akade-miyaya vermək üçün səmimi arzularımı bildirsin”.

Mirzə Kazım bəyin həyatında oxucular və tədqiqatçılar üçün maraq doğuran hadisələrdən biri də 1842-ci ilin avqust ayında Kazan şəhərində baş verən yanğındır. Çünki Mirzə Kazım bəy “Xrestomateya” haqqında öz əsərlərində danışsa da, bu əsər çap olunmamışdır. Nəhayət, onun akademik Frenə yazdığı məktubda bu məsələyə aydınlıq gətirilir: “Bizim şəhər həftələrlə davam edən yan-9

ğın nəticəsində çoxlu dağıntılara məruz qaldı. Demək olar ki, Kazanın yarısı, o cümlədən şəhərin ən yaxşı binalar yerləşən hissəsi yanmışdır. Hər şey külə dönmüşdür.

Yanğın avqust ayının 17-də başladı… 25 gün davam etdi.

Mənim evim xoş təsadüfdən xilas olundu, amma içəridə

olan nə vardısa, yararsız hala düşdü. Kitablara gəlincə isə, mənim “Xrestomatiya”m və “Dərbəndnamə”nin bir neçə

hissəsi məhv oldu… Mən yenidən kitabxanamı komplekt-ləşdirməliyəm”.

Elm aləmində və alimlər arasında Mirzə Kazım bəyin azərbaycanlı olması haqqında bir çox qaranlıq məqamlar vardır. Bizim fikrimizcə, Mirzə Kazım bəy kimi dünya şöhrətli alimlərin milli mənsubiyyəti haqqında danışmaq ən azı elmi cılızlıqdır. Bu cür alimlərin milli mənsubiyyəti haqqında danışmaq onların yaradıcılığına kölgə salmaqdan başqa bir şey deyildir. Rəhmətlik Ağababa Rzayev (hüquq elmləri doktoru, professor, əmək elm xadimi) öz tədqiqatlarında Mirzə Kazım bəyin milli mənsubiyyəti, azərbaycanlı olması haqqında son nöqtəni qoymuşdur.

Lakin hələ də bir çox Moskva alimləri, o cümlədən Mirzə

Kazım bəyin tələbəsi olmuş İ.H.Berezinin, V.V.Bartodun, A.N.Kononovun, N.A.Smirnovun tədqiqatlarına səthi ya-naşaraq, onun Gilanda dünyaya gəldiyini və fars olduğunu iddia edərək, onu rus şərqşünası adlandırırlar. Burada N.A.Kuznetsovun yalnız bu fikri ilə razılaşmaq olmur. Belə ki, Gilanda (Rəşt şəhərində) anadan olmaq hələ

milli mənsubiyyəti müəyyənləşdirmir. Mirzə Kazım bəyin milli mənsubiyyəti haqqında onun əleyhdarlarının nəzərinə təkcə bu fikri çatdırmaq kifayətdir. Mirzə Kazım bəyin atası Hacı Qasım 1801-ci ildə Məkkədən qayıdarkən Gilanda (Rəşt şəhərində) Şərəfnisə xanım adlı bir qadınla 10

evlənmiş və əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi 22 iyun 1802-ci ildə Məhəmmədəli Mirzə Kazım bəy anadan olmuşdur.

Mirzə Kazım bəyin özünü “persiyanin” adlandırması haqqında isə N.A.Kuznetsova və başqaları bilməlidir ki, orta əsrlərdə, hətta 1926-cı ilədək Dərbənddən tutmuş, daha dəqiq desək, Mazdakdan tutmuş Fars körfəzinədək ərazi Persiya, əhalisi isə “persiyanin” adlandırılırdı. Bunu bilmək üçün şərqşünas alimlərin əsərlərini oxumağa ehtiyac yoxdur. Elə XX əsrin əvvəllərində yaşayıb-yaratmış, Azərbaycanın Mərdəkan qəsəbəsindən cənuba getməyən rus şairi Sergey Yeseninin «Persidskie pesni» əsəri ilə

səthi tanışlıq kifayətdir.

Mirzə Kazım bəyin azərbaycanlı olması haqqında onun dövrünün alimləri ilə məktublaşmasında elə anlar vardır ki, onun mənsub olduğu xalqın taleyi ilə, sevinci və kədəri ilə yaşaması aydın görünür. Mirzə Kazım bəy 31 oktyabr 1826-cı ildən Kazan Universitetində pedaqoji və elmi fəaliyyətə başlasa da, Azərbaycanla əlaqəsini kəs-məmişdi. Məsələn, o, akademik Dorna yazdığı məktubların birində Quba şəhərinə su çəkilməsindən çox sevindi-yini bildirmiş və bu münasibətlə yazılmış şeirləri ona göndərərək akademik nəşrlərdə və qəzetlərdə çap etdir-məsini xahiş etmişdir. Məhz Quba şəhərinə su çəkilməsindən hər hansı başqa bir millətin nümayəndəsi yox, mənşəcə azərbaycanlı bu cür sevinə bilərdi. Alimin “Türk-tatar dilinin qrammatikası” və “Dərbəndnamə” kitablarının yazılması bir daha onun kim olduğuna, hansı millətin nümayəndəsi olduğuna canlı sübutdur. Heç də təsadüfi deyildir ki, “Türk-tatar dilinin qrammatikası” kitabı haqqında 21 avqust 1843-cü il tarixli məktubunda “Türk-tatar 11

dilinin qrammatikası” kitabına Rusiya imperiyasının müxtəlif yerlərində, xüsusilə, Qafqazda böyük tələbat olduğu və həmin kitabın yenidən çap olunmasına ehtiyac olduğu göstərilmişdir. 1849-cu ildə Mirzə Kazım bəyə

S.Peterburq şəhərinə köçməyə icazə verilir. 1849-cu ildən etibarən o, öz həmyerlisi azərbaycanlı alim Mirzə Cəfər Topçubaşovla birgə universitetdə türk (Azərbaycan) və

fars dillərindən dərs deyir. Hələ 1848-ci ildə Mirzə Cəfər Topçubaşov tərəfindən əsası qoyulan şərq dilləri fakültəsinin 1853-cü ildən dekanı olur və ömrünün sonunadək –

1870-ci ilədək bu vəzifəni icra edir. Peterburqda o, böyük rus demokrat-inqilabçısı olan A.Çernışevski ilə tanış olmuş və ona türk-tatar (Azərbaycan) dilini öyrətmişdir.

Mirzə Kazım bəyin Peterburq Universitetində elmi-pedaqoji fəaliyyəti çox məhsuldar olmuşdur. O, Peterburqda “Müridizm və Şamil”, “Bab və babilər”, “İslamın tarixi”, “Şərayül-əl-islam” və bir çox fundamental elmi əsərlər yazmışdır. Bu əsər bir çox Qərb dilləri ilə yanaşı şərq dillərinə də tərcümə olunmuşdur. Məhəmmədəli Mirzə Kazım bəy, Rusiya həyatı üçün xarakterik bir hal olmasa da, öz parlaq zəkası, istedadı, elmdə göstərdiyi xidmətlərinə görə dünyanın bir sıra elm ocaqlarının və cə-miyyətlərinin, o cümlədən Rusiya İmperator Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, Böyük Britaniya Kral Asiya Cəmiyyətinin həqiqi üzvü, Paris Asiya Şərqşünaslıq cəmiyyətinin həqiqi üzvü, Boston Şərqşünaslıq cəmiyyətinin üzvü, Amerika Birləşmiş Ştatları Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.

Mirzə Kazım bəy, eyni zamanda, Kazan və Peterburq universitetlərinin fəxri üzvü, Peterburq arxeologiya-nu-mizmatika cəmiyyətinin müxbir üzvü, Rusiya Coğrafiya 12

Cəmiyyətinin həqiqi üzvü və Kazan Vətən Dilləri Cəmiyyətinin üzvü seçilmişdir.

Mirzə Kazım bəy əməkdar professor, şərq dilləri üzrə

fəxri doktor kimi adlara da layiq görülmüşdür. Bütün bunlarla yanaşı, Mirzə Kazım bəy dühası Çar Rusiyasının Maarif Nazirliyinin bürokratlarına qələbə çalmış elmi tədqiqat işlərinə, elmi fəaliyyətinə və elmi əsərlərinə görə üç dəfə İmperator Elmlər Akademiyasının Demidov mükafatını almışdır”.

f.ü.f.d., dos. Şəmil Sadiq

13

MÜRİDİZM VƏ

ŞAMİL

“Russkoe slovo” jurnalı, 1859 N 8

14

15

Rusiyanın qüdrət və ehtişam üfüqləri yeni doğan gözqamaşdırıcı bir ulduzun ziyasına bələndi, bizim tarix salnaməsinə rus silahının Qafqazdakı şöhrətinə parlaq işıq salan uğurlu bir hadisə yazıldı – bir zamanlar şöhrəti yeri-göyü tutmuş olan yavuz Şamil bu gün bizim müti əsirimizdir…1

Bəlkə də, bu marağın ömrü qısa olacaq, lakin bu gün onun şəxsiyyəti üzərində ümumi və qüvvətli bir diqqət cəmləşib…2

Sizə təqdim olunan bu məqalə ilə mən* müəyyən dərəcədə həmin marağı təmin etmək, bu fövqəladə insanı yetirən mühitin necə olduğunu, onun tarixdə tutduğu mövqeyinin başgicəlləndirici zirvəsinə necə yüksəldiyini, oradan aşağı düşürülməsinin və Qafqazda dinc həyata başlamasının nə üçün bu qədər çətin olduğunu və əgər belə demək mümkünsə, bunun nə üçün Rusiyaya bu qədər baha başa gəldiyini izah etmək arzusundayam3.

* Mətndə “*” işarəsi ilə təqdim edilən bütün şərhlər müəllifə məxsusdur.

1… 25 avqust 1859-cu ildə Şamil əsir götürüldü. Bununla da, müridizm bayrağı altında 25 ildən artıq davam edən Dağıstan və Çeçenistan dağlılarının hərəkatı başa çatdırılmış oldu. (AKAK, т. XII, с.707; Эсадзе С. Штурм Гуниба

и пленения Шамиля. – Тифлис.1909)

2 Əsir götürülən Şamili Peterburqa gətirdilər. N.Q. Çernışevskinin sözlərincə, bununla bağlı olaraq “Peterburqda indiyədək görünməmiş möhtəşəm bir atəş-fəşanlıq hazırlanmışdı, hətta tacqoyma zamanı təşkil olunan mərasimlər belə

indiki ilə müqayisədə parlaq deyildi… Burada (yəni Peterburqda) əsir Şamil haqqında çox söhbətlər gedirdi. Onun üçün Tavriya Sarayında iqamət hazır-lanıb və o, ümumiyyətlə, böyük bir təmtəraqla qəbul olunacaq; işin gedişinə

baxaraq, ona Kazan və ya Kiyevdə yaşamasını təklif edəcəklər”. (Чернышевский Н.Г. Полн.собр. соч. – М., т.XIV, с.381)

3 Müridizm bayrağı altında gedən hərəkat yatırıldığı zaman hər iki tərəfdən böyük insan tələfatı olub. “Tanrıya şükürlər olsun ki, – deyə N.Q.Çernışevski yazırdı, – indi Qafqaz hər il 25 min rus əsgərini udmayacaq; Rusiyanı əldən-16

Mən müridlik haqqında söz açmaq istəyirəm. Rus hərb ədəbiyyatında Şamil və müridlik bir-birilə sıx bağlıdır, lakin hələ də bu anlayışlar nə leksik, nə də tarixi anlamda lüğətlərə daxil edilməmişdir. Ona görə də arzumu yerinə yetirərkən, təhkiyəmi elə bir tərzdə quracağam ki, yazdıqlarım rus ədəbiyyatı və elmi üçün doğru-düzgün material təqdim edə bilsin. Qarşıdakı mərama uyğun olaraq məqalənin proqramı aşağıdakı istiqamətləri əhatə

edir.

1. Müsəlman Şərqində müridlik barədə tarixi oçerk.

2. Qafqazda müridliyin inkişafı və;

3. Şamil.

Müsəlman Şərqində müridlik barədə tarixi oçerk

İnsan ehtiraslarının tarixi hər zaman və hər yerdə çox böyük əhəmiyyətə malik olmuşdur. Bu ehtirasları yalnız yüksək ruhani təhsil yumşalda bilərdi. Keçmişin dərinliklərinə endikcə görürük ki, xalqların siyasi tarixi ona daha çox əsaslanır. Hərçənd ki, kədər içərisində etiraf etməliyik: tərəziyə qoyularsa bəşəriyyətin ən yeni tarixində hakimiyyət sevdasına mübtəla olanların ehtirasları xalqların taleyindən çox vaxt daha ağır gəlir. Ən yeni cəmiyyətlər isə bir çox hallarda bizə heç vaxt xristian maarifinin ha-vasını udmamış4, ruhani tərbiyənin şüaları ilə isinməmiş

dildən salan yaralardan birinin ağzı qaysaqlanacaq” (Чернышевский Н.Г.

Полн.собр. соч. – М., т.XIV, с.381)

4 Mirzə Kazım bəy hələ gənclik illərində xristianlığın presviterian məzhəbini qəbul etmişdi və bir xristian olaraq “xristian maarifinə” xüsusi önəm verirdi.

17

yarımvəhşi xalqlar və toplumların tarixində gördüyümüz eyni kədərli mənzərəni təqdim edir. Və zaman etibarilə

bizə daha yaxın olan Avropa tarixinin bir çox səhifələrini al qana bələmiş məşhur inqilablar zamanı hakimiyyət hərislərinin iradəsini şüursuz şəkildə yerinə yetirən və özlərini onların yolunda kor-koranə qurban verən hiddətli, coşmuş və azğın tərəfdarlar yığnağı özü üçün qana susamış başçılar tapa bilibsə, barbarların, cahil insanların və fanatiklərin yaşadığı ölkələrdə buna bənzər halları görməyimiz təəccüblü deyildir.

Yeri gəlmişkən, fanatizm bütün inqilablara, xüsusilə

də, üsyan qaldırmaq bəhanəsinin, dinin və onun hərəkətverici qüvvəsi olan xalq inancının olduğu yerlərə xasdır: islahatlar tarixində buna çoxlu sayda aşkar və inandırıcı misallar görə bilərik. Məgər Xilaskarın bu sözlərini bizim dövrün bir çox xristianlarının olduğu kimi qəbul etməsinə

fanatizm səbəb deyilmi: “Elə düşünməyin ki, mən yer üzünə

sülh gətirmək üçün gəlmişəm; sülh deyil, qılınc gətirmək üçün gəldim” 5* ?

Halbuki bu onun mülayimlik, mütilik və dözümlülü-yə əsaslanan təliminə tamamilə ziddir. Doğrudanmı Var-folomey gecələrində qanı sel kimi axıdan qüvvə həmin bu xristian dini idi? Doğrudanmı milyonlarca bidətçini kilsə-dən kənarlaşdıran İsa Məsih təlimi idi?

Xeyr, bu fanatizmdir, xurafatın övladıdır! Bu, cəhən-nəmin Yer üzündə mələk cildinə girən törəmələridir, bu, İblisin qisas silahıdır!

Fanatizm öz həyatını ictimai fəlakətlər üzərində quran adamların məqsədlərinə çatması üçün gözəl vasitədir.

5 * Matfey İncili, X, 34.

18

Bu cür adamlar gah hiyləgərcəsinə itaətkar olmağı, gah yaxşı hesablanmış fədakarlıq etməyi, əhatəsindəki insanların hüsn-rəğbətini özlərinə doğru yönəltməyi və daim onların zəif damarlarından tutaraq, məhəbbətlərinə və

iradələrinə hakim olmağı bacarırlar. Bundan sonra onları kölə kimi sədaqətli etmək artıq xeyli asanlaşmış olur.

Biz ictimai həyatda bir dəfə aldanmış, saxta özünəvurğunluq səbəbindən rüsvayçı vəziyyətdən çıxmaq istəməyən və yanlışlıqlarını həyasız inadkarlıqla danan kifayət qədər təhsilli adamlar görürük. Və əgər məkrli, ictimai sanbalına görə kiçik, hətta sözü və əməli ilə hiyləgərcəsinə idarə etdiyi insanlarda nifrət doğuran adam izlədiyi hədəfin predmetinə məhvedici təsir göstərə bilirsə, o zaman təsəvvür edin ki, çoxsaylı tərəfdarların iradəsini idarə edənlərin geniş düşünülmüş pis niyyətlərinin nəticəsi nə qədər böyük və fəlakətli olar!

Yaxşını pisdən seçə bilməyən korazehin qurbanların fanatizmi onların enerjisini yüz qat artırır. Bu nəzarətsiz enerjinin təsirindən beyinlər kütləşir, qurban isə düşdüyü əziyyətlərin pəncəsində qıvrılaraq dəli kimi qəhqəhə çəkir. İnsan övladının yaşam tarixində bu cür heyrətamiz təzahürlər tez-tez təkrarlanır.

Növbəti fakt – Şərqdə müridlik tarixinin səhifələrində

tez-tez rast gəlinən hallardan biridir. Hicri tarixin III yüzilliyinin lap başlanğıcında, əl-Məmunun hökmranlığı zamanında6 (hicri 201-ci il və miladi 810-cu ildə) İranda 6 Əl-Məmun – yeddinci Abbasi xəlifəsi, 813-833-cü illərdə hakimiyyətdə

olmuşdur (Босворт К.Э. Мусульманские династии. – М., 1971, с.32).

19

Babək7 adlı biri peyda olaraq əvvəlki yalançı peyğəmbərlərin yolunu davam etdirdi və özünü Allahın elçisi, ardınca isə Allahın yer üzündəki təcəssümü elan etdi. Onun uğurları o qədər böyük oldu ki, iyirmi il ərzində xəlifələrin hakimiyyətini təhdid etdi8. Fədakar tərəfdarlarının başçılığı altında hərəkət edən qüvvələrlə dəfələrlə

Məmun və Mötəsimin9 qoşunları üzərində qələbə çalması, həmçinin qana hərisliyi və rəhmsizliyi özünə qarşı yönəlmiş daxili üsyanı hazırlamış oldu10*.

Nəhayət, onun qüvvələri darmadağın edildi və o, Bizansa qaçmaqla canını bir müddətliyə qurtardı. Erməni 7 Babək (gerçək adı Həsən) – 816-cı ildən xürrəmilərin antiərəb, antifeodal hərəkatının rəhbəri. Onlar İslamı tanımır, kəndlilərin feodal asılılığının ləğvinə və bütün torpaqların azad icmalara verilməsinə tərəfdar çıxırdılar. Babəkin başçılıq etdiyi üsyançılar 819-827-ci illərdə ərəblərin Azərbaycandakı cani-şinlərinin qoşunlarına bir sıra hiss ediləcək zərbələr endirdilər; bunun ardınca üsyan bir sıra ətraf vilayətləri də bürüdü. Xürrəmilər hərəkatını yatırtmaq üçün ərəblər Azərbaycana dişinəcən silahlanmış çox böyük ordu göndərməyə

məcbur oldular. Ordu bütün qüvvəsi ilə üsyançıların üzərinə yeridi. Xürrəmilər doğma torpağın hər qarışını mərdliklə müdafiə edirdilər, lakin hərəkata qoşulan müvəqqəti cığırdaş feodallar böhranlı məqamda Babəkə xəyanət etdilər. Ərəblərin 837-ci ildə bütün cəbhə boyu hücumu nəticəsində üsyançıların son istinadgahı olan Bardza qalası süqut etdi. Öz silahdaşlarının kiçik qrupu ilə mühasirədən çıxa bilən Babək tezliklə feodallardan biri tərəfindən tutulub ərəb komandanlığına təhvil verildi və 837-ci ilin sentyabrında edam olundu (История Азербайджана, т. 1-й, – Баку, 1958, с. 117-124). Mirzə Kazım bəy onu “yalançı peyğəmbər” adlandırır.

8 Xəlifə – (hərfi mənası – özündən sonra gələn, varis, müavin) – Məhəmmədin 622-ci ildə Mədinədə vəfatından sonra ali idarəçilərin – varislərin titulu. Xəlifə dini və dünyəvi hakimiyyəti əllərində cəmləşdirmişdi. (Беляев Е.А.

Арабы, ислам и арабский халиат в раннее средневековье, – М., 1966, с.133.).

9 Əl–Mötəsim – doqquzuncu Abbasi xəlifəsi, 833-842-ci illərdə hakimiyyətdə

olmuşdur (Босворт К.Э. Göstərilən əsəri, c.32) 10 * Müsəlman tarixçiləri deyirlər ki, dəfələrlə baş vermiş üzbəüz meydan müharibələri zamanı onun əli ilə iki yüz mindən çox müsəlman öldürülmüşdür.

20

knyazlarından və ya əyanlarından olan Sahil adlı biri onu arvadları və uşaqları ilə birlikdə yaxaladı və xəlifənin ordu komandanı Afşil vasitəsi ilə qəzəbdən alışıb yanan Mötəsimə təhvil verdi.

Onun üçün hazırlanmış işgəncələr müdhiş idi; divan tutulduğu gün Babəkin meydanı doldurmuş insanlara etinasız və nifrət dolu baxışlarla baxması ona verilən cəza-nın şiddətini on qat artırdı. Lakin o, verilən əzablara sarsılmaz bir mətanətlə dözdü və cəlladları məsxərəyə qoydu.

Babəkin qəddar cəlladlarının onunla nə şəkildə rəftar etdikləri barədə təfərrüatlı məlumat avropalıda ikrah doğura bilər: məsələn, əvvəlcə onun ailə fərdlərini və uşaqlarını işgəncəyə məruz qoyub, sonra tikə-tikə doğradılar; ardınca özünün bədən əzalarını bir-bir baltalayıb ayırdılar və rəhmsizliyin təlqin edə biləcəyi ən müxtəlif üsullar-la işgəncələr verdilər…, o isə sonadək öz halını pozmadı və dedi ki, həqiqət naminə ölür.

Fanatiklərin bütün başçıları öz davamçıları ilə birlikdə məhz bu şəkildə məhv olurdular; hətta İranda babilərin rəhbərləri də öz tərəfdarları ilə bərabər bu cür həlak edilmişdilər11.

11 İranda 1842-1852-ci illərdə antifeodal üsyan. Babilər üsyanının hərəkətverici qüvvəsi kəndlilər və sənətkarlar, şəhər yoxsulları və xırda alverçilər idilər. Çıxışlara Babilər təriqətinin təşkilatçısı, özünü Bab (hərfən: Qapı) elan etmiş Seyid Əliməhəmməd (1820-1850) başçılıq edirdi. O, iddia edirdi ki, şiələrin on ikinci imamı Mehdi xalqa öz iradəsini bu qapıdan elan edir (Bab və

Babilik hərəkatı haqqında təfsilatı ilə bax. Токарев С.А. Религия в истории

народов мира. – М, 1965, с. 495-520; Крывелов И.А. История религии.

т.2, – М., 1976, С.296-343).

21

Lakin əvvəlcə Məhəmməd və digər fanatiklərin zühur etdiyi zəmanədəki Şərq mühitinə ötəri bir nəzər sal-maqla işimizə başlayaq.

İslamın hakim olduğu məkanlarda, xüsusən də Ərəbistanda, Suriyada və Efiopiyada xristianlığın aciz və zəif durumda olması hələ Məhəmmədə qədər müxtəlif bidətçilərin və yalançı peyğəmbərlərin meydana çıxmasına zəmin yaratmışdı. Təkcə o çağın Ərəbistanında islahatlara beş iddiaçı: Məkkə və Mədinədə Məhəmməd özü, Yəmam-da Müsəylimə, Taifdə kifayət qədər güclü hökmdar olan əl-Əsvad, onun ardınca Əsad və Səcad nəslindən Tuləyhə və

Tamimdən olan Uləmu Sədr ləqəbli peyğəmbər qadın var idi . Onların hamısından öncə fəaliyyətə başlamış Məhəmmədin, ardınca isə xəlifələrinin uğurları bu rəqiblərin irəli keçmək şanslarını heçə endirirdi. Onların arasında Məhəmməd daha güclü idi.

İranda və Xorasanda maqların təlimi də bir çox qola ayrılmışdı. Hər hansı oxumuş və ya alim, özünü imam, mürşid, yəni mənəvi yol göstərən adlandırmaqla, ona məxsus olmayan hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirir, onun vasitəsilə əlahiddə bir kastanın başına keçərək ən yüksək imkanlara sahib olmaq istəyirdi. Bu ölkələrdə artıq çoxdan bəri dərin kök atmış buddizm12 isə Zərdüşt fəlsəfəsi13

12Buddizm – e.ə. VI yüzildə Hindistanda yaranan üç dünya dinindən biridir.

Daha çox Cənub-Şərqi Asiya ölkələrində yayılmışdır. Rusiya ərazisində

Buryatiyada XVIII yüzildə bərqərar olub; Dağıstanda buddizmin izlərinə rast gəlinmir.

13 Zərdüştilik – Sasanilər İranında dövlət dini. Harada və nə zaman yaşadığı qəti şəkildə bilinməyən Zərdüştün (Zaratuştra) adı ilə adlanır. Tədqiqatçıların əksəri zərdüştiliyin meydana çıxmasını e.ə. VII yüzilə aid edirlər. Zərdüştiliyə

iki başlanğıcın – xeyir tanrısı Ahura Mozda və şər tanrısı Anxra Manyunu tanımaq xasdır; Zərdüşt təliminə əsasən, onların mübarizəsi fərdin həyatını və

bəşər tarixini müəyyən edir (Струве В.В. Родина зороастризма. – СВ, 1948, 22

ilə birlikdə tanrının insan obrazında təcəssümü təliminin toxumlarını hər yerə səpmişdi.

İslam yayılmağa başlayanda Şərq bu vəziyyətdə idi.

Məhəmmədin ağlının gücü və siyasəti ona bütün yalançı peyğəmbərlər və təriqətçilər qarşısında birinciliyi təmin edirdi: o, həmin dövrün ruhani və siyasi qüvvələrinin zəifləməsindən yüksək şəkildə faydalanmağı bacardı. Lakin hər yerdə islahatlar ruhu hökmran idi və Məhəmməd bilirdi ki, onun təlimi vahid və bütöv şəkildə qalmayacaq-dır. O, gələcəkdən xəbər verərək deyirdi ki, İslam çoxlu sayda təriqətlərə parçalanacaqdır14*.

Həqiqətən də, bu belə də oldu. İslamın yayılmağa başladığı ilk əsrdə möminlərin çevrəsində doğulan müxtəlif təlimləri bir kənara qoyaq15, İslamdan tamamilə ay-N 15; Дьяконов И.М. История Мидии. – М, 1956; Дандамов М.-А. Иран

при первых ахолинизах. – М., 1963).

14 * Məhəmmədin hədislərinin birində oxuyuruq: “Mənim ardıcıllarım arasında fikir ayrılıqları – xeyirli işdir”, yəni müsəlmanların təfsirinə görə, yaxşı nəticələr verəcək. Bir peyğəmbər kimi Məhəmməd öz mülahizələrində baş verməli olanları öncədən söyləmək, həm də öz ardıcıllarını gələcək mübahisələrdə təlimin əsaslandığı başlıca müddəalardan yayınmamağa meyilləndirmək istəmişdi. Yəni sanki “bir nəticəyə – həqiqətin üzərinə gəlib çıxmaqdan ötrü hər kəs öz bildiyi kimi, lakin dinin başlıca ehkamlarına əsaslanaraq mübahisə etsin, həqiqəti araşdırsın”, – deyirdi. Başqa bir yerdə peyğəmbər gələcəkdən xəbər verərək, “İslam yetmiş üç təriqətə bölünəcək”, – söyləyir. Bundan çıxış

edərək, bəzi təəssübkeş müsəlmanlar bu sözdən İslamın əhatəli və güclü bir din olduğu nəticəsini çıxarır və vurğulayırlar ki, maqlar yetmiş təriqətə, yəhudilər yetmiş bir, xristianlıq yetmiş iki, məhəmmədilər isə yetmiş üç təriqətə

bölünüblər.

15 Bütün digər dinlərdə olduğu kimi, İslamda da fərqli cərəyanlar və istiqamətlər arasında mübarizə gedirdi. Xüsusilə də, Məhəmmədin vəfatından sonra müsəlman mühitində ixtilaflar kəskin xarakter almışdı və zaman keçdikcə İslam indi də mövcud olan iki istiqamətə – sünniliyə və şiəliyə bölündü. Ortodoksal təlimin təmsilçiləri sayılan sünnilər müsəlmanların müqəddəs kitabı olan “Quran”la yanaşı sünnələri (ilkin mənasında – gedilməsi doğru olan yol, istiqamət; məcazi mənada – əcdadlardan nəsilbənəsil gələn adət-ənənə) də

qəbul edirlər. Sünnilər müsəlman icmasının başçısı olaraq əksəriyyətin seçdiyi 23

rılan və sonrasında müsəlmanlar üçün düşmən təlimlərə

çevrilən bir çox digərləri də üzə çıxdı. Bunlar: ravəndilər və onların qolları, xürrəmilər və ya babəkilər, qərmətilər və

onların qolları, nəhayət, ismaililərin fərqli qolları, onlardan

assasinlər Şərqdə 200 ilə yaxın (1088-1272) davam edən və

bəşəriyyət üçün bu qədər qorxulu olan tarixi sülalə təşkil etmişdilər. Bunlardan başqa, İslamın meydana çıxmasının hələ lap əvvəlində Şərqdə “Allaha yol” və ya “sufizm”

adlandırılan xüsusi bir təriqət əmələ gəlmişdir16 . Yeni bir xəlifəni qəbul edirlər. Şiələr və ya “şiat Əli” Məhəmmədin qanuni varisləri olaraq yalnız 12 imam sülaləsini – Əli və onun birbaşa varislərini tanıyırlar.

XII yüzilin ortalarında sünnilər və şiələr arasında silahlı mübarizə dönəmində

xaricilər (“üsyançılar”) meydana çıxmışdılar. Təriqətçilər xəlifəni icmanın maraqlarının ifadəçisi kimi təsəvvür edir və buna görə hesab edirdilər ki, İslam təlimini bilən istənilən şəxs xəlifə seçilə bilər. Buna əsaslanmaqla onlar xəlifə məqamına iddiaları olan Əli və Müaviyəni qanundankənar elan etmişdilər. Sonralar xarici dəstələrə tutulan divana görə təriqətçilər qisas alaraq, Əlini öldürmüşlər. İlk vaxtlar xalq kütlələri arasında populyarlıq qazanan xaricilər təriqəti xəlifə qoşunlarının təzyiqi altında tədricən zəifləməyə üz qoydular; xarici ehkamların təbliğatını qarşılarına əsas vəzifə kimi qoyan ibadilər qrupu və xarici təliminə əməl etməyən bütün müsəlmanlarla “müqəddəs müharibə”

aparmağı zəruri sayan əzraqilər qrupu ayrıldı. Xaricilər təriqəti X yüzildə öz əhəmiyyətini itirdi.

16 Sufizm – islamşünasların əksəriyyətinin hesab etdikləri kimi, adın özü “suf”

– “yun”, “qaba yun geyim” sözündən gəlir. Sufizmin başlıca məzmunu tərki-dünyalıq, “dünya işlərindən asketik qaçış”dır. Müəyyən edilib ki, ilk vaxtlar sufilik qeyri-bərabərliyə qarşı yönəlmiş hərəkat olaraq, müsəlman ruhaniliyi-nin aşağı təbəqələrində yaranmışdır. Yoxsulluq kultu, yaşayış üçün zəruri olanları şəxsi əməklə, ya da əl açmaqla qazanmaq tələbi buradan gəlir. Sufizmin fərqli istiqamətlərində “mənəvi kamilliyin” mərhələləri haqqında təlim təşəkkül tapıb. Onların çoxu dörd mərhələni qəbul edir: 1.Şəriət – hamı üçün icbari olan qanun. Bu mərhələyə sufilər mistik yola hazırlıq kimi baxır. 2. Təriqət – həqiqətə, Allaha aparan yol. “Bu termin artıq XI yüzildə meydana çıxıb, ilk vaxtlar kamillik axtaran adamın bunun köməyi ilə qısa yolla bu hədəfə

yönəldilə bildiyi müxtəlif mənəvi-psixoloji metodları ifadə edirdi (Бертельс

А.Е Суфизм и суфийская литература. – М., 1956, с.37). Təriqət yalnız qabiliyyəti olan (“dərin ağla” malik) və özünü bütünlüklə Allaha xidmətə həsr etməyə, dünya işlərindən uzaqlaşaraq, duyğusal aləmdən imtina edərək ona ruhani təzimə qədər yüksəlməyə özündə daxili tələbat duyanlar üçün nəzərdə

24

“yol” istisnasız olaraq bütün məzhəblərdə vardı və səadət axtaranların hamısı özlərinin düşünüb tapdıqları hər hansı yeni bir inancın örtüyü altında gələcək tərəfdarların ağlını və iradəsini fəth etmək, fanatizmin köməyi ilə arzusunda olduqları məqsədə yetişmək üçün təriqətdən mənəvi silah qismində az və ya çox dərəcədə istifadə edirdilər.

İslamın inkişaf tarixində və dini inqilablar sistemində

müsəlmanlar arasında müridlik başlıca rol oynayır. Müridlik: cihad, təriqət və dəvət adlanan üç təməl üzərində qərar tutur. Birincisi hərfi mənada din uğrunda savaş, ikincisi

– ilahi həqiqətə aparan yol (mistiklərin təlimidir), üçüncüsü – insanları mənfur hakimiyyətə qarşı üsyana, qanuni və ya dini hüquqların müdafiəsinə dəvət etməkdir. Leksik mənada mürid sözü [həqiqət] axtaran, arzu edən deməkdir: təriqət təliminin ilk təsisçilərinın yeni tərəfdarları bu adla adlandırılırdılar. Biz bu təməlləri sıra ilə gözdən keçirək.

tutulan ikinci mərhələ kimi gözdən keçirilir (bax. Bu nəşrin ikinci paraqrafı).

3.Mərifət. 4. Həqiqət. Bəzi sufi məktəbləri üçün sonuncu iki mərhələnin bir mərhələdə birləşdirilməsi xarakterikdir, lakin bütün sufilər mərifət və həqiqətə

yalnız müqəddəslərə, imamlara nəsib olan mərhələlər kimi baxırlar. Sufi təliminə görə, dünya işlərindən uzaqlaşmağa və özünü Allaha xidmətə həsr etməyə qərar verən hər bir müsəlman mürşidin müridi ola bilər (bax. qeyd 20).

Mürşid təriqətin sirlərini və Allahı görmə üsullarını ona öyrədir. XII yüzildə

qardaşlıq və ya rahib ordenləri şəklində sufi təşkilatları meydana gəlir. Bu təşkilatların üzvləri – dərvişlər öz nizamnaməsi və şeyxləri ilə monastırı xatırladan zaviyələrdə (rəbatlar, xanəgahlar, təkyələr) yaşayırdılar. Sufilər tərəfindən asketizmə, tərki-dünyalığa, dini qaydada yaşayışa çağıran bir təlim cəmiyyətin sosial-siyasi inkişafına dağıdıcı, mürtəce təsir göstərirdi (Петрушевский И. П. Göstərilən əsəri, с. 310-350; Беляев Е.А. Мусульманское

сектантство. – М., 1957).

25

1. Cihad 17

Məhəmməd bu ilk silahdan öz dinini möhkəmləndirmək üçün olduqca düzgün və sərrast şəkildə istifadə etmişdir. Bu silah müxtəlif ölkələrin fəthində xəlifələrə xidmət etmişdir; yüz il müddətində təkcə cihadın vasitəsilə

bu qədər nəhəng və qorxulu İslam imperiyası təşəkkül tapmış və bu mərhələdən keçmək yolu ilə sonralar impe-riyanın hüdudları daxilində ayrı-ayrı dövlətlər yaranmışdır. Xaç yürüşlərinin uğurlarının səbəbləri haqqında az-çox mühakiməsi olan hər kəs bu dini ideyanın yaradılma-sında Məhəmmədin siyasətinin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu anlayar. Allah “Quran” sözləri ilə Məhəmmədə

deyir: “Ey peyğəmbər, kafirlərə və münafiqlərə qarşı vuruş

(Kafirləri qılıncla, münafiqləri isə dəlil-sübutla, sözlə

məhv et). Onlarla sərt davran. Onların məskəni Cəhənnəmdir, 17 Cihad (ərəbcə “cəhd etmək”, “can atmaq”, “mücadilə etmək”) – “Quran”ın tam aydın olmayan və ziddiyyətli göstərişinə əsasən hər bir müsəlmanın iştirak etməli olduğu “müqəddəs savaş”dır. Müsəlman vaizləri “Quran”ın bu göstərişinə əsaslanmaqla cihadı İslama mənsub olan hər kəsin mükəlləfiyyətlərin-dən biri hesab edirlər. Eyni zamanda, bəzi müsəlman ilahiyyatçıları bu fikir-dədirlər ki, cihad – müsəlman torpaqlarını genişləndirmək və başqa dinlərdən olanları İslama gətirmək məqsədilə başladılan hücumçu savaşdır, digərləri cihadı yalnız müdafiə müharibəsi kimi təsəvvür edirlər. Bizim müəllif – birinci fikrin tərəfdarıdır. Qəzavat (ərəbcə “yürüş” “axın”, “basqın”) – cihadın adlarından biridir. Qəzavatın gedişində həlak olan şəhid sayılır və deyilir ki, onun Cənnətdə yeri hazırdır. VII-X yüzillərdəki ərəb fütuhatı dövründə qəzavat nəzəriyyəsi xilafətin işğalçılıq müharibələrinin ideoloji əsası idi. Sonralar Osmanlı İmperiyasının torpaqlarını genişləndirməkdə qəzavat ideyasından istifadə olunmuşdur. Bəzən qəzavat müsəlman ruhaniləri tərəfindən milli-azadlıq uğrunda mübarizənin şüarı kimi də irəli sürülürdü, lakin “müqəddəs savaş”

ideyası başqa dinlərdən olanlara dözümsüzlüyü qızışdırmaqla bərabər, dini mənsubiyyəti qabartmağa, qapalılığa, digər xalqların mübarizəsinə yad nəzərlə baxmağa gətirib çıxarır. (Смирнов Н.А. Мюридизм на Кавказе. – М., 1962; Климович Л.И. Ислам. – М., 1962).

26

ora nə pis yerdir!” (“Quran”, IX surə, 73-cü ayə). Yenə orada deyilir: “Allah mömin kişilərə və mömin qadınlara (ağacların) altından çaylar axan cənnətlər və Ədn18* cənnətlərində

gözəl məskənlər vəd buyurmuşdur” (72-ci ayə). Başqa bir yerində (“Quran”, II surə, 218-ci ayə) Allah Məhəmmədə

deyir: “Həqiqətən, Allaha iman gətirənlər, (Məkkədən Mədinəyə) köçüb gələnlər və Allahın yolunda cihad edənlər Allahın rəhmətinə ümidvardırlar”.

Susuz Ərəbistan səhraları sakinlərinin arzu və xəyal-larını şirnikləndirən, bol suların axdığı bu möhtəşəm bağlar, səmavi ölkələrdə hər neməti olan məskənlər, daima Allahın yanında, cah-cəlal, hurilər-qılmanlar arasında olmaq imkanı cihadda həlak olan və hətta həyatını itirmədən onda iştirak edən hər kəsin axirət mükafatıdır. Onları real şəkildə və maddi olaraq daha nə cəlb edə bilərdi?

Məhəmməd məsələnin bu tərəfini də unutmurdu: bu zəngin qənimətlər, kölələr, məğlubların əmlakı, onların arvadları və uşaqları idi. Müsəlman qanunlarına üz tutaraq bu bölmənin yalnızca başlıqlarını gözdən keçirək. Bunun üçün hər hansı müsəlman hüquq kitabını, məsələn, Təhtə-vinin əlimin altında olan kitabını götürürəm. Onun I və II fəsillərini, 436-493-cü səhifələrini gözdən keçirək. Başlıca məzmun belədir.

1. İmamın buyurduğu cihadın müsəlman cəmiyyətin-də müqəddəs borc olması haqqında.

2. Müsəlmanlara kafirlər hücum edəndə, cihad buna qabil olan19* hər bir müsəlmanın müqəddəs borcudur, 18* Peyğəmbərin təfsirinə görə, Ədn – Allahın məskəninin adıdır, onu nə eşidən, nə də görən olub.

19* Yəni nə xəstə, nə uşaq, nə də dəli olan.

27

hərçənd bunu imamın icazəsi olmadan da etmək mümkündür.

3. Cihad kimə qarşı yönəldilə bilər; fəth edilmiş ölkələr, qüvvə tətbiq etməklə itaətə gətirilmiş xalqlar və insanlarla necə davranmalı, kimi qılıncdan keçirməli, kimə

rəhm etməli.

4. Qənimətlər və əsirlər haqqında: a) imamın çağırışı üzrə döyüş əsnasında kimin kimi öldürməsi; öldürülənin əşyaları qatilə məxsusdur; b) belə bir döyüşə çağırış əsnasında müharibədən kim nə gətirirsə, bu ona məxsusdur.

c) yerdə qalanlar – qoşun arasında ümumidir, xüms istisna təşkil edir – beşdə bir imam üçündür; ç) imam kimin həyatını bağışladısa, o, əsir sayılır: onun geriyə satın alınmasına yalnız müharibə müddətində yol verilir.

5. Vergilər və yığımlar haqqında.

6. Qorunmağı xahiş edən dinc əhali haqqında.

7. Xainlər haqqında və s.

Cihad, İmamın ac-yalavac təbəələrindən ötrü, əlbəttə, şövqlü ovçu üçün ov ilə müqayisədə daha xoş və könüla-çan məşğuliyyətdir. Doğrudan da, görün nə qədər fərq var! Sonuncu – imam – özünün müridləri olan tazıları və

ov itləri20 ilə evini, dostlarını tərk edir, şirin yuxusundan olur və sevimli səfərinə yola düşür; Bəzi hallarda ağlasığmaz çətinliklərdən keçir, qaçağan atın belində yorulmadan qarşısına çıxan çayları, bataqlıqları, dərələri vecinə

almadan, tər və köpük içində məsafələr qət edir və gənclik rəşadətindən xəbər verən zil səsi ilə nəfəs dərmədən 20 Mürid (ərəbcə “arzu edən” “can atan”; şeyxə itaətkarcasına tabe olan) –

özünü mənəvi kamilləşməyə həsr edən müsəlman. Mürid şəriətin bütün qaydalarını yerinə yetirməli, bütün vaxtını orucda və ibadətdə keçirməlidir.

28

arxasınca gələn itlərini haya basır: “Tut! Basmarla! Gözünə dönüm sənin! Qoyma! Al!”

Bəs sonrasında nə olur? Yorğun-arğın, bir çox halda üzgün, itirilmiş günün ona verə biləcəyi hər hansı fayda-dan məhrum vəziyyətdə geri qayıdır və yıxılıb yatır; qazancı – bir tikə qızardılmış ət və ya dəri, daş kimi yuxu və ovçu şöhrəti olur. Nə zəngin qənimət var, nə səmavi nemətlərə ümid.

Cihad isə əksinə, ovun verdiyi zövq-səfa və yüksək şan-şöhrətdən fərqli olaraq bu günün saysız qənimətləri ilə bərabər, fikri ac-yalavac, başının üstündə damı olmayan müsəlmana tam mənası ilə Cənnəti təlqin edir. Başlıcası isə, gələcək axirət həyatında Allahın vəd etdiyi nemətlərə möhkəm ümid aşılayır! Bax, hüquqi və texniki baxımdan cihad bu deməkdir.

İslamın ilk hökmdarları bütün fəthlərdə yalnız cihada borcludurlar. Suriyada, Misirdə, İranda, Türküstanda, Er-mənistanda, Kiçik Asiyada və nəhayət, Dağıstanda hələ

İslamın ilk əsrində onların azsaylı fanatiklərlə birlikdə qazandıqları parlaq qələbələr şübhə doğurmur. Suriya və

Fələstinin bir qismi komandanlardan Əbu-Übeydə və Xalid tərəfindən hicrətin 14-15-ci illərində cihadın köməyi ilə

itaətə gətirilmişdir. İranın bir hissəsi cihad yolu ilə hicrətin 15-16-cı illərində sərkərdə Saad tərəfindən itaətə gətirilmiş və Sasanilərin paytaxtı alınmışdır. Misir hicrətin 20-ci ilində cihad yolu ilə sərkərdə Amr tərəfindən itaətə

gətirilmişdir. Həmin bu mənəvi silahla İranın qalan böyük qismi 21-22-ci illərdə sərkərdələr Neman, Təlxə, Muqi-rə, Xazafa və digərləri tərəfindən fəth edildi. Dağıstanın 29

bir hissəsi və Dərbənd ilk dəfə hicrətin 30-cu ilində İbrahim və Salman tərəfindən işğal olundu21.

Kiçik Asiyada ilk cihadlar 32-ci ildə olmuşdu, bu vaxt ərəblər Müaviyənin başçılığı altında Konstantinopol yaxınlığında məğlub edilmişdilər. İkinci belə uğursuz cihad 52-ci ildə oldu, Konstantinopol bu vaxt Süfyanın başçılıq etdiyi qoşunlar tərəfindən mühasirəyə alındı: ərəblər böyük qənimətlə geri dönmüşdülər. Türküstan 53-cü ildən 57-ci ilə qədər davam etmiş çoxsaylı cihadlardan sonra sərkərdələr Abdulla və Sad tərəfindən qəti olaraq tabe edildi. Bir sözlə, Məhəmmədin ölümündən sonrakı 50 il-də Asiyanın böyük hissəsi, Afrika və Avropanın bir qismi və Aralıq dənizindəki adalar cihad yolu ilə sasasinlər tərəfindən fəth edildi. Sanballı hakim sülalələrin əsasını qoyan türk soylu müxtəlif hökmdarların xəlifələri himayə

etmək bəhanəsi altında səs-küylü hərbi şöhrətləri, Sultan Mahmudun Hindistanda, Səlcuq oğullarının Türküstanda, Kiçik Asiyadakı qələbələri, Əlaəddinilərin Türkiyənin Asiya hissəsində və hətta indiki Osmanlıların uğurları, nəhayət, İslamın bütün Dağıstanda və Qafqazda yayılması, həmçinin bu ərazilərdə saxta hakimlərin müvəqqəti uğurları yalnız və yalnız cihada borcludur!

2.Təriqət

Bu söz, artıq yuxarıda izah edildiyi kimi, Allaha aparan yol anlamındadır. Başqa ifadə ilə onu sufizm və misti-21 Salman ibn Rəbiə 652/3-cü miladi ilində Bələncərdə öldürülüb.

30

sizm 22 də adlandırırlar. Hələ İslamın ilk çağlarında, hətta Məhəmmədin sağlığında belə bəzi yumşaq ürəkli və

mömin adamlar vardı ki, onlar təbiətləri etibarilə və ya xristian rahibləri ilə ünsiyyət nəticəsində dünya işlərindən tamamilə uzaqlaşır, günlərini dua və ibadətdə keçirir, canlarına cəfa verirdilər. Gündüzləri səhrada, gecələri mağaralarda olur, bitki kökləri və yeməli otlarla qidalanır, adamları özlərinə cəlb edərək onlarda gah maraq, gah heyrət, gah da öz fədakarlıqlarına ehtiram hissi oyadırdı-lar. Bu tanrısevər insanlar sonralar xristian rahibliyinə çox bənzəyən qardaşlıq ocaqları təşkil etdilər23*.

İslam İranda öz yerini möhkəmlətsə də, bütpərəstliyin və odpərəstliyin izləri xalqın inanclarında qalmaya, zaman keçdikcə, hətta yeni təlimin əsaslarına yol tapmaya bilməzdi. Onlar həmçinin qardaşlıq ocaqlarının islaha-tında da başlıca vasitələrə çevrildilər. Əvvəllər sadə və

adi, misteriyasız olan şeylər indi heç də hamının anlaya bilmədiyi mistika xarakteri almağa başladı, təşkilati əsaslarla təlimlər, məktəblər quruldu, bunların üzərində sonralar otuz beş rahiblik ordeni əmələ gəldi. Biz bu ordenləri təfsilatı ilə təsvir etmək kimi çox mürəkkəb işi öz üzə-rimizə götürmürük, lakin onların təsis olunduğu çağları və təlimin əsasında duran prinsipləri sizə göstərəcəyik.

İlk qardaşlıq ocağı Ciddədə, Məcnunun oxuduğu sevgi himnlərinin ilahəsi olan Leylinin bir zamanlar yaşa-22 Bax. qeyd16.

23* Məhəmməd təriqətə qarşı deyildi, hətta onu özünə aid edib və deyib:

“Təriqət – mənim gördüyüm işlərdir”. Lakin o, xristian rahibliyini bəyənmir-di. Çünki bu yol evlənməni rədd edir. Ona görə də hədislərdə belə bir fikri ona aid edirlər: “İslamda rahiblik yoxdur”. Burada xristian qaydaları ilə rahiblik nəzərdə tutulur.

31

dığı çılğın xəyalpərəstlər ölkəsində yaranmışdır24. Seyid-lərdən, yəni peyğəmbərin nəslindən olan Ulvan adlı təhsilli bir ərəbin hind fəqirlərinin, xristian tərki-dünyaların və dayrların maq qardaşlıq ocaqları ilə tanışlığı vardı. O, səmimi dostlarından, xeyirxah ərəblərdən ibarət adamları başına topladı və az-çox dərəcədə nizamlı, öz qərarlarını, ibadət ayinlərini icra etmək üçün məclisi olan qardaşlıq ocağı təşkil etdi. Bu, hicrətin 149-cu ilində olmuşdu. Bu orden öz təsisçisinin adı ilə “ulvani” adlanır.

Yarandığı çağı və təsis yerini göstərməklə, bütün ordenlərin xronoloji siyahısı bu şəkildədir:

Ordenin adı

Təsisçinin adı

Təsis yeri

Hicri il Miladi il Ulvani Şeyx Seyid Ulvan

Ciddə

149

766 Haşimi Əbu Haşim Sufi

Dəməşq

156

722 Sakati

Əbülhəsən Sirri

Ba

ğ

d

a

d

261

865

Sakati Bestami Bayazid

Cəbəli-

Bestam Tustari Səhl bəni Abdulla

Şüştər

283

896

(İran)

Sührəvərdi-1

Əbülqədir

Bağdad

490

1096 Arqiani Səhl bin Əhməd

Arqian

499

1015 Qədiri Əbülqədir Gilani

Bağdad

581

1165 Rifaqi Seyid Əhməd

Bağdad

578

1182

(Betaixi)

Əbülabbas

və Vasit

Sührəvərdi-2

Şihabəddin

Bağdad

602

1205

24 Dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin məşhur “Leyli və Məcnun”

poemasının personajları nəzərdə tutulur.

32

Kubrəvi

Nəcməddin

Xarəzm

617

1220 Şazili Şeyx Əbdülhəsən

Məkkə

956

1258 Mövləvi Mövlana

Konya

672

1273

Cəlaləddin Rumi

Bədəvi

Əbülfəth Əhməd

Mis

ir

675

1276

əl-Bədəvi Nəqşbəndi

Bahaəddin

719

1319

Məhəmməd

Nəqşbənd Sədi Sədəddin əl-

Dəməşq

736

1335

Cəqavi Bəktaşi Hacı Bəktaş

Kırşehir

759

1357

Xorasani Xəlvəti Şeyx Ömər

Kayseri

800

1397 Zeyni Zeynəddin əl-Xafi

Kufə

838

1434 Babayi Əbdülqəni Babayi

Edirnə

870

1465 Bayrami Hacı Bayram

Ankara

876

1471

(Kiçik

Asiyada) Əşrəfi Əşrəfi-Rumi

Kiçik

899

1493

Asiya Bəkri Əbu Bəkr Vəfayi

Hələb

902

1496 Sünbüli Yusif Sünbül

Konstanti

936

1529

nopol Gülşəni İbrahim

Qahirə

940

1533

(Rövşəni) Ümmü Şeyx Ümmü Sinan Konstanti

947

1540 Sinani nopol İgdişbaşi Şəmsəddin

Maqnesi

951

1544

İgdişbaşi

ya

(Manisa)

33

Celvəti

Pir Celveti

Bursa

988

1580 Oşacaki

Hüsamuddin

K onstanti

1001

1592

əl-Oşaçaki

nopol Şəmsi Şəmsuddin Sivasi

Mədinə

1010

1601 Sənani Sənani Ümmi

əl-Məxli

1079

1668 Niyazi Məhəmməd əl-

Lemnos

1100

1694

Mifi ən-Niyazi

Müs’ədi

Murad Şami

Konstanti

1132

1719

nopol Nuri Cerahi

Konstanti

1146

1735

(Nurəddini)

nopol Camali

Camaluddin

K

o

nstanti

1164

1750

Edirnəvi

nopol

Bu ordenlərdən başqa, müridlərin özəl, formal təşkilatı olmayan bir çox digər qardaşlıq ocaqları da vardı.

Sufilərin ədəbiyyat tarixi az və ya çox sayda tərəfdarı-müridi olan altı yüzdən bir az artıq məşhur şeyxdən ibarət siyahı təqdim edir. Onlardan ən azından üçdə biri məşhur ədiblər və şairlər idi.

Göründüyü kimi, yetərincə sadə olan təriqət təliminin çoxlu müəmmalı və maraqlı təfsilatları vardır. Dolğun və müfəssəl izahını başqa vaxta saxlayaraq, onların əsaslandığı başlıca prinsiplərlə kifayətlənmək istərdim.

1) Təriqət həqiqət axtaranı həqiqətin dərkinə ( mərifət)

– Allaha aparıb çıxarır.

2) Yolla gedən, yolçu ( salik) onda mənəvi tərbiyəni ( irşad) inkişaf etdirən həvəs və şövqü ( iradət) əldə rəhbər tutur.

34

3) Mənəvi tərbiyə hüquqi təlim üzrə varisliklə olur, yəni tərbiyəçi müəllimdən (mürşid) bilavasitə onun mənəvi tərbiyə verdiyi şagirdinə (mürid) keçir.

4) Bu tərbiyə öz mənşəyini qədim çağdan – sufilərin hamisi olan Xızır dan, İslamda isə Məhəmmədin kürəkəni Əlidən götürür.

5) Tərbiyə və inkişaf nemətlərindən keçən salik kamilliyə ( kamal) çatır; kamillik yolunda vüsul dərəcəsinə, yəni həqiqətlə – Allahla mənəvi ünsiyyətə yetişir.

6) Ruh vüsul dərəcəsinə can ataraq və ya həqiqətə

doğru səyr edərkən müxtəlif dərəcələrə yetişir, onların arasında ən yüksək olan əs-seyru-fillahi, yəni ilahi ruhun ağuşunda Allaha sarı can atmaqdır: öləri insan burada ilahi kəşfə qovuşur və müsəlmanların ifadəsincə huva fihi və

huva fihi, yəni insan Allahda, Allah insanda olur.

Sufilərin və mistiklərin bütün məktəbləri bu təməllər üzərində inkişaf etmişdir, yalnız müəyyən incəliklərdə

fərqlər vardır.

Ümumiyyətlə, sufilər özlərini arif (yuxarıda xatırlatdığımız mərifət sözündən), yəni həqiqəti dərk edən sayırlar. İnsanın bu dərketməyə qabiliyyəti cəzb adlanır. Bu qabiliyyət insanı süluka, ardınca isə kamal və vüsul kamilli-yinə həvəsləndirir; birinciyə yetişən salik adlanır, ikinciyə

yetişən kamil və ya vasil sayılır. “Kamillik” dairəsinin bütün üzvləri evliya (tək halda vəli), yəni müqəddəs adını daşıyırlar.

Biz müridlik tarixində görürük ki, ilk dəfə mürid sözü təriqət icmaları arasında üzə çıxır. Məhəmmədin zamanında onun şagirdləri və yeni tərəfdarları – şərikləri ümumi əshab adını daşıyırdılar. Ayrı-ayrı şəxslər isə: 35

a) mühacirin – Məkkədən qaçarkən (hicrət) ona yoldaşlıq edənlər25;

b) ə nsar – qaçışdan sonra onu qəbul edən və başladığı işlərdə ona yardımçı olan köməkçilər belə adlanırdı. Bu və digərlərinin adlarını Əshab və Əshabi-bədr başlığı altında ayrı-ayrı kitabçalarda tapmaq olar. Sonuncu risalə

1843-cü ildə Kazanda nəşr edilmişdir. Əshabların şagirdləri tabiin, yəni “ardıcıllar” adlanırlar. Deməli, mürid özlüyündə təriqətə mənsubdur və bu sözün ilk dəfə işlədilməsi İslamın birinci əsrinə aiddir.

İslamın bütün çevrilişlərində və inqilablarında inqilabi firqələrin başçıları özlərini ardıcıllarla əhatə edə bilən və xalq arasında yetərincə nüfuz qazanmış ruhani şəxslər idi və mürid sözü bu ardıcıllara verilirdi, yalnız bir şərtlə

ki, onların mürşidi (müəllim) yalandan olsa belə, bu və digər dərəcədə təriqətin mənsubu olsun.

Belələrini biz Şərqdə çox tanıyırıq və onlardan sonuncusu Hacı Seyyid Məhəmməd Şirazi idi. Hardasa iyirmi beş il öncə özünü Bab, yəni həqiqətin qapısı adlandıraraq İranda üsyan qaldırdı və orada bu yaxınlarda26 baş verən çaxnaşmaların əsasını qoydu. Belə görünür ki – yaxud rəsmi məlumatlara əsasən deyilsə daha yaxşı olar – o öl-25 Hicrə (ərəbcə “başqa yerə köçüb yerləşmək”) – Məhəmmədin və onun ardıcıllarının 622-ci ildə məcbur qalaraq Məkkədən Mədinəyə köçüb getmələri. Hicrədə iştirak edən şəxslər mühacir (cəm halda – mühacirun) – köçkün adını aldılar. Xəlifə Ömərin dönəmində (634-644) təqribən 638-ci ildə hicrə

müsəlman ilsayımının başlanğıcı elan edildi (Петрушевский И. П. Göstərilən əsəri, с. 22).

26 “Kəmfül-məhcub”dan, “Nəfahətül-üns”dən və sufilər haqqında bu kimi digər əsərlərdən görmək olur ki, əsl sufilər irşada irsi hüquq almayan, yalançı təlimlər təsis edən, özünəvurğunluq ilə özünü mürşid adlandıran, adamları həyəcana salan və onların arasında nifaq və fəlakətlər törədən bir çox yalançı mürşidləri rədd edirlər.

36

kənin hökuməti babilərin təliminin kökünü qazımaqdan ötrü güclü, həm də həddən artıq güclü və sərt tədbirlər gördü. Söylənənlərə görə, bunu bacardı, odur ki, babi-müridlər indiyədək İranda və Zaqafqaziya əyalətlərində

gizli fəaliyyət göstərirlər.

2. Dəvət27

Məhəmməd qüvvətləndikdə, qonşu tayfa başçılarına və padşahlara İslamı qəbul etməyə çağırışla elçilər göndərdi. Bu çağırış dəvət mənasında idi. Qanunda deyilirdi ki, hələ dəvəti almayanlara qarşı cihada yol verilmir. Belə

ki, cihad dəvətdən imtina olunmasının nəticəsidir.

Siyasi və dini zəmində öz işini qurmağa başlayan hər hansı fırıldaqçı öz dostları və məsləkdaşları olan agentləri və missionerləri müxtəlif ölkələrin sakinlərini öz təliminə

bağlanmağa, yaxud bayrağı altına toplaşmağa dəvət etməyə göndərirdi. Mən xəlifələrin və imamların tarixinə

dair kitabların səhifələrini dolduran önəmsiz hadisələri bir kənara qoyaraq Şərq tarixində bu kimi halları yetərincə xarakterizə edən iki mühüm hadisəni göstərmək istəyirəm. Əməvilər sülaləsinin ulduzunun sönməyə başla-ması28 ilə demək olar eyni vaxtda (İslamın ikinci yüzilinin əvvəlində) Ərəbistanda imam və xəlifə adına iki iddiaçı meydana çıxdı. Onlardan biri Suriyada peyğəmbərin əmi-27 Dəvət (ərəbcə) − çağırmaq, çağırış.

28 Əməvi xəlifələri mənşəcə Bəni-Üməyyə nəslinin iki müxtəlif qanadından –

birinci Əməvi xəlifəsi Müaviyənin atası Əbu Süfyan ibn Harb ibn Üməyyənin adı ilə Süfyanilərdən və öz mənşəyini Əbu Süfyanın əmisi oğlu əl-Həkəm ibn Əbu-l-As ibn Üməyyədən götürən Mərvanilərdən idilər.

37

si Əl-Abbasın kötükcəsi, Abdullanın nəticəsi, Əlinin nəvəsi, Məhəmmədin oğlu İbrahim; digəri Yəməndə Əbu Həmzə idi. Birincisi, yəni İbrahim yalnız öz atası, imam adını hələ Ömər Əbdüləzizin29 hökmranlığı zamanında, hicrətin 100-cü ilində mənimsəmiş olan Məhəmmədin başladığı işi davam etdirirdi. Həmin bu Məhəmməd xəlifənin xoş münasibətindən və belə demək mümkünsə, zəifliyindən və Abbas evinə ehtiram bəsləyən bir çoxlarının hüsn-rəğbətindən istifadə edərək, hələ o vaxt hakimiyyət sevdasına düşmüşdü. Ona görə də yetmiş agenti gizlicə Abbas evinin xeyrinə dəvətlə müxtəlif ölkələrə, əksərən də Xorasana göndərmişdi. Göndərilən adamlar az-çox nələrəsə macal tapmışdılar, lakin on doqquz ildən bə-ri xilafəti enerji ilə idarə edən Hişamın hökmranlığı onların sonrakı uğurlarına əngəl törətdi. Dəməşq yaxınlığındakı Ruxeymə adlı yerdə İbrahim öz atasının yerini tutdu və “əl-himar” – “eşşək” ləqəbli Mərvanın hökmranlığı30

dövründə ona irsən qalmış ideyanı uğurla davam etdirməyə başladı. O, uzaqgörən adam olduğundan başladıqları işin geniş yayılması üçün Abbas evinin ehtiramını saxlayanlar arasından Əbu Müslüm adında birini seçdi və

imamın adı ilə müqəddəsləşən qeyri-məhdud hakimiyyətlə, çoxsaylı yeni tərəfdarların başında Xorasana, orada başlanmış işləri davam etdirməyə yola saldı və ona fəxri sahibüd-dəvət, yəni “dəvət etməyə ixtiyarı olan adam” adını verdi.

29 Ömər ibn Əbu əl-Əziz – səkkizinci Əməvi xəlifəsi, 717-720-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.

30 II Mərvan əl-Himar – 14-cü, sonuncu Əməvi xəlifəsidir, 744-754-cü illərdə

hakimiyyətdə olmuşdur.

38

İbrahim Mərvan dostları tərəfindən ələ keçirilərək ölümə məhkum edilsə də (yeri gəlmişkən, bu hadisə xalq arasında həyəcanlara səbəb oldu və Abbas evi tərəfdarlarının sayını artırdı), Əbu Müslümün ağlı, igidliyi, aman-sızlığı və hətta rəhmsizliyi onun eşidilməmiş uğurlara aparan yolunu açdı. O, hər yerdən Əməviləri qovur, onları qoyun kimi kəsir, istədilər, istəmədilər hər kəsə Abba-silərə sədaqət andı içdirirdi; öldürülən İbrahimin kiçik qardaşı Abdulla əs-Səfahı31 xəlifə taxtına çıxdı, cəsur Səy-yarın başçılığı altında Xorasanda Əməvilərin ordusunu darmadağın etdi və Abbasilər sülaləsinin tarixində şöhrət qazandı32.

Digər yalançı – Əbu Həmzə hər şeydə öz rəqibini yamsılayaraq İbrahimlə eyni vaxtda (129-cu ildə) üsyan qaldırdı, lakin bir şey bacarmadı. O da öz məsləkdaşı Abdulla ibn Yəhyanı dəvətlə dörd bir yana göndərdi və böyük mötəbərlik üçün ona talibül-həqq, yəni qanuni haqqı arayan ünvanı verdi, bununla da bir növ böyük əks-səda doğurmuş “dəvət etməyə ixtiyarı olan adam” adını iflic etmək və hər tərəfdə qanunsuzluğun hökm sürdüyü bir zamanda qanuni hüquq məsələsində həssas xəyalpərəstləri şirnikləndirmək istəyirdi. Lakin Əbu Müslümün qılıncı daha kəsərli, ağlı daha aydın və məsləkdaşları daha çoxsaylı idi. Əbu Həmzə Yəməndə çoxlu fəlakətlər törət-sə, çoxlu qanlar axıtsa, nəhayət, Mədinə hakimi olaraq ta-nınsa və talibül-həqq Yəmən hökmdarı təyin edilsə də, 31 Əs-Saffah – birinci Abbasi xəlifəsi, 749-754-cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.

32 Abbasilər sülaləsi öz mənşəyini Məhəmmədin əmisi, Məkkənin Haşimilər soyundan olan Abbasdan götürür. Abbasilər 449-1258-ci illərdə hakimiyyətdə

olmuşlar.

39

bütün bunlar çox çəkmədi. Mərvanın qoşunları Əbdül-Məlikin başçılığı altında tezliklə Mədinəni mühasirəyə

aldı və məğlub edilən Əbu Həmzə qaçmaqla canını qurtardı, sonra da naməlum şəraitdə öldü. Az sonra talibül-həqqi də Sənada mühasirəyə aldılar. O, danışıqlara girdi, lakin sülhün şərtləri ilə razılaşmadı; ardınca öz legionu ilə

döyüş meydanına yeridi və dəhşətli bir döyüş oldu. Əb-dülməlik üstün gəldi, Abdulla öz tərəfdarları tərəfindən öldürüldü.

İndi oxucuların diqqətini Qafqaza yönəldirəm və müridlik toxumlarının buraya hansı yollarla səpildiyini, xüsusilə də son zamanlar necə cücərdiyini göstərməyə çalışacağam.

40

II. QAFQAZDA MÜRİDLİK

a) MÜRİDLİYİN İNKİŞAFINA QƏDƏR QAFQAZIN VƏZİYYƏTİ

Qafqaz qədim çağlardan bəri müxtəlif xalqların cəm-ləşdiyi yığnaq yeri olmuşdur. Onun zəngin təbiəti Hind və Fərat çayları sahillərindən koloniyaları özünə cəlb edirdi; məhəlli üstünlükləri müxtəlif tarixi dövrlərdə şimaldan, şimal-şərqdən qərbə və cənuba doğru axınlar edən barbarların arxasınca irəliləyən yorğun və geri qalmış mühacir cəmiyyətlərini uca dağların arasındakı qonaqsevər və təhlükəsiz dərələrdə tutub saxlayırdı33.

Ölkənin aborigenləri tədricən gəlmələrlə qaynayıb-qarışır, öz ilkin xarakterlərini dəyişirdilər. Aradan minil-liklər ötüb keçdi və indi Qafqaz cəhalətə qərq olan yerli hakim ruhun tabeliyindəki müxtəlif tayfa və qəbilələrdən ibarət toplum şəklindədir.

Qədim qafqazlıların ilkin inanc simvolları bütpərəstlik mahiyyətində idi. VII yüzilin ikinci yarısında Qafqazın cənub hüdudlarına yol açan müsəlman fanatikləri onları bütpərəst olaraq görürdü. İslamizm indiki Dağıstanın başlıca yaşayış məntəqələrində, demək olar ki, iki yüz il 33 Müəllif o çağın tarixşünaslığında hakim olan, lakin müasir tarix elminin qəbul etmədiyi belə bir versiyanı ifadə edir ki, guya Qafqaz xalqları daha güclü xalqlar tərəfindən qovularaq əlçatmaz dağlara doldurulmuş qəbilələrdən tö-rəmişlər.

41

müharibə apardı və ərəblərin silahı onların siyasəti ilə birləşərək burada öz yerini möhkəmlətdi34. .

IX yüzilin başlanğıcında ərəb volontyorlar kütləsi Həmzə və Abbas soyundan (Məhəmmədin iki doğma əmisi) olan beş şeyxin rəhbərliyi altında cihad üçün Kiçik Asiyaya hərəkətə başladılar. Onların uğurları şərq tərəfdən Qara dəniz sahillərinə yollarını açdı. Sayları artıq beş

minə çatan bu mühacirlər Qara dəniz sahillərindən Xəzər sahillərinə qədər səpələndilər və orada olan müsəlmanların köməyi ilə bütpərəstləri söz və qılıncla müsəlman dininə gətirdilər. O vaxtdan burada şafeilik təlimi hakim-dir35.

Xəlifələrin qüdrətli çağlarında Dağıstan və müsəlman Qafqaz bəzən, həqiqətən, bəzən də nominal olaraq xəlifə

naiblərinin idarəsi altında oldu; lakin həm daxili çəkişmələr və qarışıqlıqlar, həm də müxtəlif tayfalardan ibarət camaatda növbəti hakimiyyətlərin mövqe dəyişkənliyi və

nəhayət, qonşularla toqquşmalar üzündan orada tez-tez iğtişaşlar baş verir, qan tökülürdü. Abbasilərin hökmran-lığının zəifləməsi ilə türklər, gürcülər və farslar arasında Dağıstan nifaq predmetinə çevrildi. Monqollar oraya türk tayfalarının yeni koloniyalarını yeritdi və Dərbəndin özünün qapıları önündə bu sülalənin iki qüdrətli xanı – Hüla-34 M.Kazım bəy İslamın Dağıstanda IX yüzildə yerini möhkəmlətdiyini söy-ləməklə yanlışlığa yol verir.

35 İslam dinində 4 məktəbin – məzhəbin (ərəbcə “yol”, “fəaliyyət üslubu”,

“doktrina”, “təlim”, “məktəb”) biri. Bu məzhəbin təməlini qoyan – eponimi Məhəmməd ibn İdris əş-Şafi (767-819) olub. Bu şəxs Əbu Hənif və Malik ibn Ənəsin məzhəblərini birləşdirməyə çalışıb. Misir, Livan, Suriya müsəlmanları ilə yanaşı Dağıstan, Çeçenistan və İnquşetiya dindarları da əş-Şafei məzhəbinə

mənsubdurlar (Массе Э. Ислам. – М., 1969, с.90; Керимов Г.М. Шариат. –

М., 1978, с. 18-19).

42

qu və Berke 36 arasında Dağıstanın taleyi məsələsində mübahisə yarandı. Sonra da döyüş baş verdi. Döyüşdə üstünlük əvvəlcə Hülaqunun tərəfində idi, lakin sonra Berke qələbə çaldı və Dərbənd onun qoşunlarına qismət ol-du. Bu ölkə hələ də Şərqdə öz təsirini saxlamış monqolların qüdrətinə tabe edildi.

Daha iki yüz il ötəndən sonra bu diyara yeni türklər, yaxud osmanlılar, həmçinin iranlılar iddiaçı oldular. Onların arasında savaş XVI yüzilin sonlarında başladı. İranlılar üstün gəldilər37, Cənubi Dağıstan Böyük Pyotr tərəfindən istila edilənə qədər onların idarəsində qaldı38.

36 XIII yüzilin ortalarında Xaqan Munke tərəfindən göndərilən Hülaqu xan çox geniş əraziləri özünə tabe etdi. Amu-Dərya (Ceyhun) çayından Aralıq də-nizinə və Dərbənddən başlamış güneydə İran körfəzinədək istila etdiyi torpaqlarda Hülaqular Ulusu adı ilə tanınan sayca beşinci monqol ulusu yarandı.

Onun hökmdarları elxanlar – cahan padşahları adlanırdı. Hülaquları öz hakimiyyətinə tabe etmək ümidində olan Qızıl Orda onunla mücadiləyə başladı.

1262-1318-ci illərdə Qızıl-ordalılar Güney Qafqaza 5 dəfə böyük yürüşə baş

vurdular, özü də 1262 və 1265-ci il yürüşlərinə Berke özü başçılıq edirdi. Sonuncu yürüş zamanı o, öldü və ordusu məğlub edildi; Hülaquları tabe etməyə

sonrakı cəhdlər də Qızıl-ordalılara uğur gətirmədi. Güney Qafqazın bir hissəsi, bir də İran və Suriya onların hakimiyyəti altında qalmaqda idi. Yalnız XIV

yüzilin sonlarında olduqca kəskin mübarizədən sonra Şirvan müstəqilliyə qo-vuşdu və görkəmli dövlət xadimi, diplomat İbrahim Dərbəndi (1382-1417) onun hökmdarı oldu.

37 XVI yüzilin əvvəllərində Səfəvilər və Osmanlılar Qafqazı tabe etmək üçün savaş yolunu tutdular. Bununla bağlı olaraq Güney Qafqaz amansız müharibə

meydanına çevrildi. Onillər boyu gah bu, gah da digər tərəfin müvəqqəti uğurları ilə davam edən hərbi əməliyyatlar yalnız 1555-ci ildə sülh müqaviləsinin imzalanması ilə başa çatdı. Bunun nəticəsində Qərbi Gürcüstan və Azərbaycanın qərb əyalətləri Osmanlının hakimiyyəti altına keçdi, Güney Qafqazın qalan qismi isə Səfəvilərin əlində qaldı. Lakin artıq 1578-ci ildə Osmanlı yenidən savaşa başladı və bu savaş 1590-cı ildə Şah I Abbas üçün ağır sülh müqaviləsinin imzalanması ilə bitdi – indi bütün Güney Qafqaz Osmanlı İmperiyasının hakimiyyəti altında idi. Bu sülhün ömrü qısa oldu və 1602-ci ildə

Qafqaza sahib olmaq uğrunda mücadilə yenidən qızışdı. 1612-ci ildə Səfəvi şahı İstanbulu sülhə məcbur etdi – 1555-ci il müqaviləsinin şərtlərini təsdiqləyən sülh müqaviləsi imzalandı. Qafqaza saysız fəlakətlər gətirən hərbi 43

Lakin vəziyyət yenə dəyişdi. Nadir şah İran monarxi-yasındakı çaxnaşmalar zamanı taleyin üzünə gülməsin-dən istifadə edərək, bütün İranı özünə tabe etdi və ölkənin hüdudlarını genişləndirdi. Dağıstanı da itaətə gətir-məklə39, oraya naib təyin etdi. Onun ölümündən sonra Cənubi Dağıstanda İran şahının naibindən narazı olan əməliyyatlar 1616-1617-ci illərdə yenidən bərpa olundu və Şah I Abbas üçün uğurlu sonluqla bitdı – Osmanlı sultanı şahın Dərbənd və onun ətrafı üzərində

suverenliyini tanıdı.

38 XVI yüzildən başlayaraq Qafqaz hakimləri himayə olunmaq xahişi ilə dəfələrlə Rusiyaya müraciət etmişdilər. Bu kimi müraciətlər XVIII yüzilin əvvəlindən etibarən tez-tez olurdu. 1722-ci ilin yayında I Pyotr Qafqaza yürüşə

başladı. Dağıstanın düzənlik qisminin hakimləri I Pyotru pişvaz etdilər və ona qiymətli hədiyyələr gətirdilər. Avqustun 23-də I Pyotr Dərbəndə daxil oldu.

“Bu şəhərin naibi, – deyə I Pyotr Senata yazırdı, – bizi qarşıladı və qapıların açarını təqdim etdi. Doğrudan da, bu adamlar bizi səmimi sevgi ilə qarşıladılar və elə sevinirdilər ki, elə bil onları mühasirədən qurtarmışdıq”. (Соловьев

С.М. История России. кн. IV, т. XVI-XX. c. 677). Həmin vaxt Şamaxı, Sal-yan, Rəşt, Bakı, Tiflis, İrəvan və digər yerlərin təmsilçiləri də I Pyotrun yanına gələrək onlara dəstək olmasını və Rusiya təbəəliyinə qəbul olunmalarını xahiş etmişdilər. Lakin çox tezliklə Pyotr əsas qüvvələrini də götürüb Rusiyaya qayıtdı. 1723-cü ilin yazında sultanın ordusu Qafqaza daxil oldu. Bundan bərk qorxuya düşən Səfəvi şahı Rusiya ilə onun Xəzəryanı vilayətlərə hüququnu tanıyan müqavilə bağladı. Bu addım Osmanlı-Rusiya münasibətlərini daha da kəskinləşdirdi, lakin qaçılmaz kimi görünən müharibəni 1724-cü ilin İstanbul sülhü sayəsində təxirə salmaq mümkün oldu. Sultan Xəzəryanı əyalətləri Rusiyaya könüllü olaraq birləşən torpaqlar kimi tanıdı. Lakin bu əyalətlər Rusiyanın tərkibində çox qalmadı. 1735-ci ilin Gəncə müqaviləsinin şərtlərinə

görə Rusiyanın Şimali Azərbaycandakı cənub sərhədləri Terek çayına qədər geriyə çəkildi (Пайчадзе Г.Г. Русско-Грузинские отношении в 1725-1735

гг. Тбилиси, 1965; Абдуллaев Г.Б. Азербайджан в XVIII веке и

взаимоотношение его с Россией. – Баку, 1965).

39 Nadir şah – Dağıstanı itaətə gətirmək üçün 10 ilə yaxın müharibə edib. Bizim müəllifin iddiasının əksinə olaraq, dağlar ölkəsinə dəfələrlə viranedici basqınlara baş vuran Nadir şah o yerləri özünə tabe edə bilməyib. Bu bir yana, dağlıların vuruşa-vuruşa geri çəkilən dəstələri onları dağların dərinliklərinə

cəlb etmiş və Andalal döyüşündə onun qüvvələrini məğlub etmişdilər (Сб.

РИО, т.96, док.III). Məğlubiyyətlə barışmayan Nadir şah 1747-ci ilin yazında öldürülənə qədər Dağıstanı fəth etmək fikrindən daşınmırdı, lakin bu, alınmadı.

44

müsəlmanlar öz xanlıqlarını qurdular40 və bu xanlıqlar 1806-cı ildə Dağıstan ruslar tərəfindən qəti olaraq tabe edilənə qədər öz varlıqlarını qoruyub saxladılar41.

40Nadirin ölümündən və şah qoşunlarının bu diyardan qovulmasından sonra

“hər əyalətin bir-birindən asılı olmayan hakimləri peyda oldular” (A.Bakıxa-nov). Lakin xanlıqların yaranmasını heç bir halda mexaniki olaraq yalnız Nadirin ölümü ilə bağlamaq olmaz. Bu prosesin dərin sosial-iqtisadi kökləri vardı, sosial münasibətlərin inkişafı ilə şərtlənirdi və bütün əvvəlki tarixi hadisələrlə hazırlanmışdı (Абдуллаев Г.Б. Указ.соч., с.71). Elə həmin dövrdə

(XVIII yüzilin ortaları) Dərbənd Xanlığı meydana çıxdı, lakin müstəqilliyini saxlaya bilmədi – əlverişli daxili və xarici şəraitdən istifadə etməklə, onu XVIII yüzilin 60-cı illərində qubalı Fətəli xan öz torpaqlarına birləşdirdi.

41Dərbənd vilayətinin Rusiya ilə qarşılıqlı münasibətləri uzaq keçmişlərə dayanır. Fətəli xan 1775-ci ildə yardım və dəstək üçün minnətdarlıq əlaməti olaraq Dərbəndin açarını II Yekaterinaya göndərmiş və onun torpaqlarının Rusiya təbəəliyinə qəbul olunmasını rica etmişdi (Бутков П.Г. Материалы по

истории Кавказа с 1722 по 1803 гг., ч.III. – СПб., 1869, с.138). Lakin Rusiya beynəlxalq vəziyyəti mürəkkəbləşdirmək istəmədiyindən Dərbənd Xanlığını öz ərazilərinin tərkibinə daxil etməyə getmədi (Архив Государственного

совета, ч.2. – СПб., 1869, с. 787-789). 1796-cı ildə Tiflisin Ağa Məhəmməd xan tərəfindən müdhiş bir şəkildə talanlara və dağıntılara məruz qoyulmasın-dan və Qafqaz xanlarının xahiş-minnətlərindən sonra rus hökuməti general V.Zubovun komandanlığı altında Qafqaza ekspedisiya korpusu göndərdi. Rus qoşunu hər yerdə “yardım və dəstəklə” qarşılanaraq (Алкадари Г.-Э. Асари-Дагестан. – Махачкала, 1929, стр.102), Dərbəndə yaxınlaşdı. Şəhərin hakimi Şeyxəli xan müqavimət göstərmək niyyətində idi, lakin şəhərin təslim edilməsinə nail olan Rusiya tərəfdarlarının təzyiqi altında öz planlarından əl çəkməyə məcbur oldu. V.Zubov heç bir müqavimət görmədən Dərbəndə daxil oldu. Xanın bacısı, Rusiya tərəfdarı kimi tanınan Pərəci xanım şəhərin hakimi təyin edildi. Mühafizənin sayıqlığını itirməsindən istifadə edən Şeyxəli xan Qubaya qaçdı. II Yekaterinanın ölümündən və general Zubovun qoşunlarının çıxıb getməsindən sonra o, yenidən Dərbəndin xanı oldu. 1799-cu ildə Şeyxəli xan Rusiya təbəəliyinə daxil oldu və 3-cü klass mənsəbinə yüksəldildi (Материалы по истории Дагестана и Чечни. – Махачкала, 1940, с. 57-58).

İran tərəfdən başlanan 1804-1813-cü il Rus-İran müharibəsi zamanı rus qoşunları Dağıstanın feodal hakimlərindən Şamxalın qoşun dəstəsinin müşayiəti ilə güneyə doğru hərəkətə başlayanda Dərbəndin şəhər əhalisi Şeyxəli xanın ağılsız hərəkətlərindən hiddətlənərək onu qovdular və Əlipənah bəyi öz təmsilçiləri seçərək onu bir heyətlə rusları qarşılamağa göndərdilər. “Şəhərlilərin çox böyük kütləsi” ilə müşayiət olunan rus qoşunları 21 iyul 1806-cı ildə

Dərbəndə daxil oldu. “Dikbaş xanı özləri qovan Dərbənd sakinləri “həmin bu 45

Bu yerdə qeyd etmək lazımdır ki, daxili Dağıstanda və ümumiyyətlə, Qafqazda qədim çağlardan bəri mövcud olan müxtəlif camaatlar öz xanları və ağsaqqalları tərəfindən idarə olunurdu, lakin onların böyük qismi həmişə hökmran iqtidarların baş idarəçilərinə bağlılıqda və

tabeçilikdə idilər. Qafqaz dağlarının əlyetməz dərələrində

yaşayan elə camaatlar vardı ki, onlar çox nadir hallarda kənardan idarə olunurdular və hətta elələri də vardı, heç bir vaxt kənardan idarəçilik görməmişdi.

könüllü tabelikdən…” sonra, ertəsi gün əbədi sədaqət və Rusiya təbəəliyinə

andiçmə mərasimindən keçirildilər”, – deyə general Qlazenap Peterburqa yazırdı (ЦГИАГ. ф. 16, д. 370, л. I; ЦГВИА, ф.ВУА, д. 6164, ч.56, л.25-28).

46

b. MÜRİDLİK42

Yuxarıda qeyd etdik ki, müridlik təriqətə mənsubluğu təşkil edir və firqə başçıları onlara sadiq olan kütlənin mürşidi, mənəvi tərbiyəçisi simasını az-çox kəsb etdikdə, 42 Müridizm – sufizm ideyalarını (İslamda mistik-asketik cərəyan) və xüsusən də, onun tərkib hissəsi olan, təriqət üzvlərindən öz dini müəllimi – mürşidə sözsüz tabelik tələb edən təriqəti (dini tərbiyə və dərvişlərin hazırlanması –

bax. qeyd13) əldə rəhbər tutan mistik istiqamət (bax. qeyd20 ). Təriqətin Qafqaza nüfuz etməsinin zamanı və qolları haqqında tarixi ədəbiyyatda müxtəlif fikirlər söylənmişdir, fəqət əksər qafqazşünaslar hesab edirlər ki, nəqşbəndi təriqəti burada XIX yüzildən xeyli əvvəl yayılmış (bizim müəllif hesab edir ki, Dağıstanda müridizmin izlərinə XV yüzildən etibarən rast gəlinir) və mövcud qayda-qanunlarla dinc bir şəkildə uzlaşmışdır. Yalnız qəzavat ideyası (bax. qeyd14) təriqət təlimi ilə birləşəndən sonra müridizm siyasi rəng almağa başlamışdır. Özü də ilk vaxtlar mömin təriqətçilər qəzavat elan olunmasına qarşı çıxırdılar. Gələcək birinci imam Qazi Məhəmməd qəzavatı təbliğ etməyə

başladıqda mürşidi Cəmaləddin Qazi-Kumuxlu nəqşbəndi təriqəti və qəzava-tın uyğun gəlmədiyini göstərməklə, Qazi Məhəmmədə, əgər o, təriqətdə mürid adlanırsa, bu xətti-hərəkət tərzindən geri durmağı məsləhət bilmişdi (Сб. свед.

о кавказ. горцах. – Тифлис, 1869, с.6 ). Cəmaləddin Şamilə də “silah qal-dırmağı” yasaq etmişdi (Движение горцев Дагестана и Чечни в 20-50 гг.

XIX в. – Махачкала, 1959, с. 419-420). Belə çıxır ki, sözdə Qafqaz müridizmi nəqşbəndi ordeninin ideya və təşkilati prinsiplərindən istifadə etməklə

“bütün müsəlmanların bərabərliyi” və onların “kafirlərin” hakimiyyətindən nicat tapmağı kimi demaqoq şüarlar səsləndirir və “kafirlərə” qarşı “müqəddəs savaşı” qarşıya qoyulan məqsədə çatmaq üçün başlıca yol olaraq görürdü.

Qeyd etmək lazımdır ki, hətta mürşid Cəmaləddin və onun müridləri dağlıların hərəkatına qoşulduqdan sonra da, onlar, yəni təriqətin müridləri hərbi əməliyyatlarda bilavasitə iştirak etmir, onların əvəzinə başqalarının vuruşma-sına üstünlük verirdilər. Onlardan fərqli olaraq nəqşbəndi təriqətinə aidiyyəti olmayan, dini bilikləri məzmunu anlamadan “Quran” oxumağı bacarmaqla məhdudlaşan, sözdə naib müridlərin qəzavatda iştirakını zəruri sayırdılar. Onlar çox deyildilər – hər naibin 5-12 müridi vardı. Deməli, bəzi müəlliflərin etdiyi kimi, əgər hərəkatın bütün iştirakçılarını mürid saymasaq, ümumi kütlədə

müridlər cüzi azlıq təşkil edirdilər. Və onlar çarpışmalara girən xalqın sırala-rında olmaqdan daha çox, xalqın başı üzərində idilər (Смирнов Н.А.

Указ.соч. с.147).

47

cihad və dəvət43 onu eyni şəkildə doğura bilər. Xəlifələr-dən Osman44*, Valid (hicri 96-cı il), Hişam (hicri 105-111-ci illər)45 tərəfindən göndərilən sərkərdələrin başçılığı altında ərəblərin ilk ekspedisiyalarının davamında cihad İslama qənimət də, torpaqlar da, çoxlu sayda ardıcıllar da qazandırırdı. Odur ki, İslamın III əsrində Həmzə və Abbasın soyundan olan dərviş şeyxlər Qafqazda öz dinlərindən olan yetərli sayda müsəlmana rast gəlmişdilər. Onlar yerli

“kafirlərlə”, Osetiyada46* yerləşən rus alayları ilə vuruş-muş və nəhayət, qalib gəlmişdilər47. Beləliklə, cihad Qaf-43 Bax. Qeyd17 və 27 .

44* Osman – dörd rəşid xəlifədən üçüncüsü, 644-656-cı illərdə hakimiyyətdə

olmuşdur. *İbn-ül-Ə’sam əl-Kufi bu ekspedisiyanı Osmanın ayağına yazır.

Lakin “Dərbəndnamə”də deyilir ki, bu ekspedisiya hicri 41-ci ildə, yəni on il sonra Xəlifə Müaviyənin zamanında olub. Lakin birinci iddia daha əsaslıdır.

45 Bax. Аbu Мухаммед Ахмад ибн А’сам ал-Kуфи. “Книга завоеваний”: Извлечения по истории Азербайджана VII-IX вв. /Перевод с арабского

З.М.Буниатова. – Баку. 1981.

46 * Svyatoslav 965-ci ildə Xəzərlərə qarşı yürüşə başlayıb. Qafqazda ərəblərlə

üzləşdiyi, Osetiyada və Kaxetiyada onlarla savaşdığı XIII yüzildə bir dağıstanlı alim tərəfindən ötəri təsvir edilib.

47Müəllif tərəfindən bu bilginin haradan iqtibas edildiyi və bu hadisəni “ötəri”

qeyd etmiş bir dağıstanlı alimə istinad edərkən, kimi nəzərdə tutduğu aydın deyildir. Bəllidir ki, Dağıstan mənşəli mənbələrdə Dağıstan dağlıları və rusların birgə mübarizəsi haqda məlumatlar yer alır. “Dağıstan sakinləri bundan (yəni ərəblərin hücumundan – Red. ) xəbər tutanda, − deyə mənbədə bildirilir,

− onların həmişə faydanı və ziyanı bərabərcə paylaşan rus qoşunları tərəfindən müşayiət olunan kafirləri bir yerə cəm oldular. Onlar müsəlmanları dəf etmək və onları fəlakətlərə ürcah etmək məqsədilə Çur adlanan şəhərin yanında gö-ründülər” (Тарихи-Дербенд-наме., прил. II – Тифлис, 1898, с.172; eləcə də

bax.: Бакиханов А.-К. Указ.соч. с.52 ). O da bəllidir ki, Dağıstan dağlılarının əcdadları rusların X yüzildə Güney Qafqaza yürüşlərində iştirak etmişlər (Сведения арабских авторов IX-X вв. о Кавказе, Армении и Азербайд-жане. /Пер. Н.А. Караулова. – СМОМПК, вып. 38, с.47; Якубовский

А.Ю. О русско-хазарских и русско-кавказских отношениях в IX-X вв. –

Изв. АН СССР, сер. истории, 1946, т. III, N 5, с. 467; Византийских

временник, 1926, т.XXIV, с.65). 965-966-cı ildə Svyatoslav Xəzərlərə qarşı yürüşə baş vurdu. Belə bir fikir söyləmək üçün əldə dəlillər var ki, bu yürüşdə

48

qazın içərilərində dini yaymaq və hakimiyyət əldə etmək üçün istifadə olunan daimi silah kimi qalmaqda idi. İslamın xeyli gücləndiyi, bütün Dağıstanı48 və Qafqazın böyük qismini əhatə etdiyi XIV yüzilin sonlarında bu diyar arasıkəsilməz müharibələr və uzun sürən çaxnaşmalar teatrına çevrilmişdi. Bundan başqa, özünün əlverişli mövqeyinə görə ərəblərin “qələbə dağları” adlandırdığı Qafqaz uzun müddətdə iranlılar, türklər, monqollar və digər qonşular arasında mübahisə və çəkişmə predmeti olmuşdur. Buna əlavə olaraq hakimiyyət hərisi olan yerli xanla-Tşina çayı (Kuban çayının qolu) üzərindəki vuruşmadan sonra ruslara qoşulan alanlar və adıqlarla birlikdə Dağıstan dağlıları da iştirak ediblər (Бутков П.Г.

Вести черкеса о князьях русских – Святославе и Мстиславе. – Северная

пчела, 1850, N 99).

48 Bəlli olduğu kimi, ərəblər IX yüzilin əvvəllərindən Dağıstanda hərbi əməliyyatlar aparmayıblar, bu yüzilin ortalarına doğru isə Şimal-Şərqi Qafqaz faktik olaraq Xilafətdən asılı idi. Bu yaxınlara qədər belə qəbul olunmuşdu ki, Dağıstanın islamlaşmasını Şirvan və Dərbənd hakimləri, eləcə də Səlcuqlar, Teymur və b. başa çatdırıblar. Heç şübhəsiz, onların hamısı Dağıstanda İslamın yayılmasında xeyli rol oynayıblar, lakin həlledici faktor qazilərin (ərəbcə: din uğrunda mücahid) fəaliyyəti olmuşdur. Dağıstanda, eləcə də digər yerlərdə xüsusi qoşun dəstələrində (səraya) birləşən qazilər, hətta yerli hökmdarların hesablaşdığı sanballı qüvvə təşkil edirdilər. Qazi dəstələri yerli sakinlərdən və eləcə də gəlmələrdən, o cümlədən Yaxın Şərq ölkələrindən olanlardan təşkil olunurdu. Din uğrunda mücahidlərin zümrəsi, Şərqdə bütün zümrələr kimi korporativ quruluşa malik idi, könüllü döyüşçü dəstələrinin rəisləri çox vaxt yerli hakimlər tərəfindən rəsmən tanınırdılar (Бартольд В.В. Соч., т.I. – М., 1963, с.273). Bir qayda olaraq öz rəisləri başda olmaqla, qazi dəstələri xüsusi tərzdə qurulmuş dayaq məntəqələrində yerbəyer olur, İslamı yaymaqla me-todiki olaraq və gündəlik məşğul olurdular. Qazilər bəzi hallarda adamları ov-layırdılar ki, onları sonra köləliyə satsınlar (Минорский В.Ф. История Шир-вана и Дербента. – М., 1963, с. 167-168). Beləliklə, Dağıstan əhalisinin bir hissəsi zorla, qan axıdılması və dağıntılarla, bir hissəsi xoşluqla İslama keçdi-lər (Тарихи-Дагестан, в кн.: Тарихи Дербенд-наме, с.175 ). Bununla birlikdə, hətta XVII-XVIII yüzillərdə, xüsusən də Şimal-Qərbi Dağıstanın yüksək dağlıq rayonlarında İslamaqədərki inanclar və ayinlər – daşlara, ağaclara və s. sitayiş qalmaqda idi.

49

rın və ruhanilərin daxili üsyanları da bu ölkəni uzun zaman həyəcanlarla yükləmişdir49.

Müridizmin kökləri burada həmin qarışıq zamanlara gedib çıxır, lakin o hələ siyasi məna kəsb etməmişdi. X

yüzilin sonlarına doğru Dağıstan şeyxlərindən o yerin bütün müsəlmanlarına gizli çağırış – dəvət edildi. Həmin çağırış onun nəticəsində üzə çıxmışdı ki, Dağıstanın bəzi dünyəvi hakimləri bu ölkənin iki hamisi – Həmzə və Ab-basın50 törəmələrinin bütün hakimiyyətlərini mənimsə-mişdilər, bundan sui-istifadə edir və qanuna zidd olan əməllərə yol verirdilər. Şeyxlərin fikrincə, bütün Qafqazın ruhani və dünyəvi idarəçiliyinə başqalarından daha çox qanuni hüquqları olan sözügedən törəmələrin taleyi çağırış əsnasında Əli nəslindən olan İmamların51 Əməvilər və

Abbasilər hökmranlığı zamanındakı halları ilə eyniləşdirilir: onlar dünyəvi hakimlərdən gələn arasıkəsilməz təhlükə altında idilər, hətta onlardan gizlənirdilər. Ona görə ki, hər yerdə onları tapıb öldürür və nəsillikcə qılıncdan 49 Yadellilərin fasiləsiz basqınları, bitib-tükənmək bilməyən feodal çəkişmələri buna səbəb oldu ki, orta əsrlərin Şərq müəllifləri Dağıstanı “qan çanağı”,

“ədavət ocağı” və ya “savaş evi” (dar-ül-hərb) adlandırırdılar (Тарихи

Дербенд-наме, с.170; вопросы истории Дагестана, вып. II. – Махачкала, 1975, с.114).

50 Həmzə və Abbas – Məhəmmədin əmiləri, Məkkənin Haşimilər soyundan idilər.

51 Əli (602-661) – dördüncü rəşid xəlifə (656-cı ildən), Məhəmmədin əmisi oğlu və onun qızının əri. 661-ci ilin yanvarında məsciddən çıxarkən xaricilər tərəfindən öldürülüb. Onun böyük oğlu, şiələrin ikinci imam saydıqları Həsən xilafətə iddiasından əl çəkdi və bunun müqabilində Müaviyədən 2 milyon dir-həm aldı. Xəlifə Müaviyənin ölümündən (680) və Həsənin vəfatından (669) sonra şiələr Əlinin ikinci oğlu, Əməvilərə qarşı çıxış edən Hüseyni imam olaraq tanıdılar. 680-ci ilin oktyabrında Kərbəla yaxınlığında Hüseyn qeyri-bərabər döyüşdə həlak oldu. Sonralar şiələr arasında o, şəhidlik kultuna çevrildi.

50

keçirirdilər. Odur ki, X yüzilin sonlarında siyasi meydan-da onlardan heç kəs qalmamışdı.

“Ey möminlər! – deyə XIII yüzilin yazılı abidələrin-dən birində qorunub saxlanan çağırışda deyilir, – Həmzə

və Abbasın nəslindən, onun nəvələrindən, nəticələrindən, kötükcələrindən olan, kişi və ya qadın cinsindən olan, yaşlı və cavan olan bir kimsə tayfalar arasında (Qafqaz tayfaları) görünsə, siz ona ehtiram göstərməli və yuxarıda təsvir edilən ölçülərdə ona hörmət etməlisiniz. Bunu siz, peyğəmbərə və onun iki əmisinə hörmət naminə etməlisiniz. Əgər kimsə bunu etməsə, qoy onda Allah bizi bağışlasın – qoy ona Allah-təalanın və onun mələklərinin lənəti olsun!”

Mətnin sonrasından göründüyü kimi, bu dəvət uğur qazanıb, çünki tezliklə Məhəmməd nəslindən olan ruhani şəxs – Kumık52 qazisi Əbdürrəhim Şirvani53* başda olmaqla silahlı dəstə təşkil olunur. Lakin müridlərin bu birləşməsinin sonrakı təfsilatları bizə bəlli deyildir. Ehtimal ki, bu birləşmənin uğur qazanmasına türklərin və ya türk-monqolların hərbi yürüşü mane olub. Kumıkın talan edilməsi ilə nəticələnən bu yürüş tarixi mənbələrin birində

göstərilir 54* .

52 Daha dəqiq – Kumuxi.

53 * O, öz epitetlərinə görə sufilərə mənsub olmalıdır. Dağıstan tarixinə aid bir məqalənin üzünü köçürdüyüm əlyazmada o, Mövlana, əl-Mühəqqəqi, əl-Səfəvi adlandırılır – bu epitetlər, xüsusilə də, birincisi və sonuncusu sufilərə aiddir. Bax, buna görə mən düşünürəm ki, onun başçılığı altındakı qoşun hissəsi müridlərdən təşkil olunubmuş, üstəlik də, burada müridliyin bütün şərtləri: dəvət, təriqət və cihad vəhdət halındadır.

54* Bax. Derbent Nameh. St.-Petersburg, 1851, p. XXI. Monqollar 1231-1239-cu illərdə ikinci yürüşləri zamanı Azərbaycanı fəth etdilər və Dərbəndi tutdular. Həmin bu vaxtlarda feodal ara müharibəsində Qaziqumux şamxalı Qaytaq hakimi olan öz düşmənini ağır məğlubiyyətə uğratdı. Yerli feodallar 51

Beləliklə, müridliyin izləri Dağıstanda hələ hicrətin VIII yüzilinin əvvəllərində və ya miladi XV yüzilin sonlarına yaxın mövcud idi, fəqət bütöv bir xalq qoşununun və

ya camaatın rəsmən, yaxud siyasi olaraq mürid adı daşı-dığını heç bir fakt göstərmir: bu yalnız əvvəlki bir çox hadisələrin nəticəsində ola bilərdi, bunlar barədə biz qismən növbəti fəsildə danışacağıq.

Mistiklərin tarixində biz ötən yüzillərdə Dağıstana mənsub iki-üç məşhur sufini tanıyırıq. Digər tərəfdən, sxolastik təlimlər Dağıstana ilk islam missionerləri ilə birlikdə daxil olub: bu təlimlər orda çox ləng, lakin möhkəm bir şəkildə və xeyli dərəcədə inkişaf etmişdir. Şərq alimləri nomenklaturasında əllidən çox şöhrətli ad Dağıstana mənsubdur. Orada əla (müsəlman qiymətləndirməsinə

görə) filoloqlar, filosoflar və qanunşünaslar olub və indi də vardır55*. Bütün bu alimlər və mistiklərin Kiçik Asiya, Türkiyə, İran, hətta Türküstanla əlaqələri olmuşdu. Bu surətlə, bir tərəfdən, irşad və iradət olmadan varlığını davam etdirə bilməyən təriqət (bax: yuxarıda təriqətin izahı) müridlərini doğurması zəruri idi; digər tərəfdən, qanunşünaslar və ümumiyyətlə, Şərqdə insanların siyasi taleyinin həmişə asılı olduğu ruhani təbəqə ac fanatiklərdə

əhatələrindəki başqa dinlərdən olanlara və kafirlərə nifrə-arasındakı ixtilaflara baxmayaraq Dağıstana soxulan monqollar inadlı müqavi-mətlə rastlaşdılar (xüsusən də, Riça kəndi yaxınlığındakı meydan müharibəsi uzun çəkdi). Yalnız 1240-cı ilin yazında monqollar Qazi-Kumuxa yaxınlaşdılar və uzun çəkən qızğın savaşdan sonra onu ələ keçirərək bünövrəsinə qədər dağıtdılar (История Дагестана, т.I. – М., 1967, с.203-205).

55* Dağıstan alimləri haqqında bax.: Бакиханов А.-К. Указ.соч. с.163-181; Алкадари Г.-Э. Указ.соч. с. 146-160; Али Каляев. Биография дагестанских ученых. Рук.фонд Инст-та истории, языка и литературы ДагФАН

СССР, ф.25, оп.1.

52

ti körükləməyə bilməzdilər. Bunun nəticəsində qədimdən, xüsusilə də, rus silahı o diyarda bərqərar olandan bə-ri Dağıstanda başqa tayfalardan olan qonşulara qarşı tez-tez soyğunlar və gözlənilməz hücumlar baş verirdi.

Əgər X-XI yüzillərdə Dağıstan ruhani zümrəsinin Svyatoslav zamanında Osetiyaya gələn ruslara qarşı cihad üçün tarixən o diyara gəlmiş mühacirlərdən ibarət könüllü qoşun yarada bildiyini görürüksə, onda, əlbəttə, İslamın daha genişlənmiş olduğu bir şəraitdə cihad ideyası daha mütəşəkkil ola və elliklə həyata keçirilə bilərdi.

Lakin kafirlər çoxsaylı olduqda, işin uğuruna ümid yeri qalmadıqda, əksinə, təhlükə yaratdıqda – qanun hücumçu cihadı yasaq edir56*. Bu səbəbdən də ona quldurluq və talan xarakteri verməklə, onu həmişə gizlilik şəraitində

edirdilər.

Beləliklə, əgər Dağıstanda 500 il əvvəl müridlər mövcud idisə və orada təriqət tədricən inkişaf edirdisə, həmçinin ruhanilərin təsiri yarımvəhşi dağlılar arasında57 cihad ideyasını ifrat dərəcəyədək inkişaf etdirməyə macal tapmışdısa, onda heç şübhəsiz, müridliyin indiki sistemi özündən əvvəlki bütün faktların ağıllı və bu keyfiyyətlərə

malik zəruri nəticəsi olmalıdır:

a) güclü dini mövqeyi;

b) təriqət barədə bilikləri;

c) soyuqqanlı və sarsılmaz igidliyi olan adamın hüzuruna gəlmək kifayət edirdi.

Birinci və sonuncu Dağıstanda nadir hal deyildir, lakin hakimiyyət məqsədlərinə qovuşmaq üçün gözəl bir si-56 * Müdafiə cihadı müsəlman üçün həmişə, xüsusən də, din təhlükədə olanda məcburidir.

57 Müəllif düzgün sayılmayan terminologiyadan istifadə edir.

53

lah olaraq ikincini də onlara birləşdirmək lazım gəlirdi; müridizmə rəsmi və ya siyasi xarakter vermək üçün əldə

bəhanə olmalı idi. Bu məsələni gözdən keçirək.

Biz yuxarıda qeyd etdik ki, rahiblik qardaşlığı müsəlman Şərqində ilk vaxtlardan mürid adını daşıyıb və rahib zümrəsindən ayrılıqda da müridlər vardı: bunlar hər zaman sayca xeyli çox olublar. Təriqətdə az-çox yüksək mövqeyə çatan və rəsmi ordenlərdən58* birinə mənsub olmayan adamların da müridləri olurdu. Bu ruhani şəxslər sırasından olan və əksərən imam-rəbbani Şeyx Əhməd59*

soyundan gələn Buxara işanlarının60* bütün Türküstanda və müsəlman Hindistanında müridləri vardı və bu gün də var. İyirmi il olar bundan əvvəl Xokand xanının elçisi qismində Rusiya sarayına gələn və hazırda Buxarada yaşayan İşan Sahibzadə Qufranullahın Türküstanda və Rusiya tatarları arasında 40 000 müridi vardır. Onlar ona hörmət edir və tam səmimi olaraq ehtiramını saxlayırdılar.

Fəqət bu müridçiliyə pis niyyətlərin kölgəsi düşmür: o, təriqətin zərərsiz, hətta faydalı olan təməllərinə söykənir.

Vyatka quberniyasında, Malmıj qəzasında müridlərin kiçik bir dairəsinə malik, onlara güclü təsiri olan İşan Ali 58 * Mən xanəgah və ya təkyələrdə (monastıra bənzər yerlər) yaşayan məlum qardaşlıq zümrəsini nəzərdə tuturam.

59*961-ci ildə (miladi 1563-cü il) doğulmuşdur, Fərrux şah Kabuli hökmdar evinə mənsubdur; onu “imami-rəbbani” – “Allahın imamı”, eləcə də təriqət-dəki yüksək məqamına görə “ikinci minilliyin başçısı” adlandırırlar, ona görə

ki, bu şəxs X yüzilin sonrası və XI yüzilin əvvəllərində yaşamışdı. 1034-cü il-də (1624) ölmüşdür.

60*Bu işan sözü farsca əvəzlik olaraq onlar deməkdir. Nəzakətli danışıqda bu sözü, eynilə rus dilində olduğu kimi tək halda o yerinə işlədirlər. Cəmiyyətdə

yüksək mövqe tutan şəxslər haqqında qiyabi danışıqda çox vaxt bu söz işlədilir; nəhayət bu söz xalq arasında böyük ehtiram və nüfuz sahibi olan ruhani mürşidlərin ünvanına işlədilir. Yeri gəlmişkən, sonralar bu söz yalnız Türküstan və Hindistan müsəlmanları tərəfindən mənimsənilmişdir.

54

adlı biri var. Onun bu təsiri həmin ölkənin sakinlərinin faydasınadır, onların arasında ruhaniliyin yayılmasına xidmət edir. Mən Vyatka quberniyasında – Malmıjda olarkən əminlik hasil etdim ki, işanın yaşadığı kəndin sakinləri, hətta qonşu kəndlərin sakinləri də özlərini digər tatarlardan yaxşı aparırlar: onlar əyyaşlıqdan, bizim tatarların sevimli məşğuliyyəti sayılan at oğurluğu kimi əməllərdən uzaqdırlar. Hətta tatarlar arasında qalmaqal və xoşagəlməz hallar baş verdikdə, xəzinəyə vergi borcları qaldıqda işan onları doğru yola yönəldir və işi elə nizamlayır ki, dairə rəisləri ondan tam razı qalırlar.

Bütün bunlardan görünür ki, müsəlmanlar arasında müridlik mənəvi tərbiyəçiyə sədaqətdən başqa bir şey deyildir. Rəhbərlər yaramazlıq və cinayətə istiqamət götürdükdə fəlakətli, yaxşı tərəfə istiqamət götürdükdə isə özlüyündə müsbət nəticələr verə bilər 61.

Kiçik Asiyada olduğu kimi Dağıstanda da müridlik nominal şəkildə mövcud idi. Bu, şər naminə istifadə edil-məzdən öncə, inkişaf etməli və dağlılar arasında ümumi ideyaya çevrilməli idi. Buna ötən yüzilin sonları, bu yüzilin əvvəllərində dağıstanlıların və onların ruhani şəxslərinin bir tərəfdən Kiçik Asiya və Türkiyənin, digər tərəfdən Buxara və Türküstanın ruhani şəxsləri ilə gizli və açıq əlaqələri sayəsində nail olunmuşdu. Buxara şeyxləri dəfələrlə Həştərxan vasitəsilə Dağıstana gəlmiş və orada təriqət qaydalarını tədris etmişdilər. Dağıstanın ruhani şəxsləri dəfələrlə Məkkəyə, oradan Türküstana səyahət etmiş, Bu-xaradan geriyə – evə qayıdarkən karvanlarla Orenburqa 61M. Kazım bəy müridizmin əgər rəhbərliyi yaxşı olarsa, müsbət nəticələr verə

biləcəyini söylərkən dərin səhvə yol verirdi. Müridizmin irticaçı xarakteristikası, bax. qeyd 36.

55

və Həştərxana gəlmiş, sonra isə öz vətənlərinə dönmüşdülər. Bu sürətlə müridlər xeyli çoxalmışdılar.

Orenburq tatarlarından Mansur adlı biri62 Buxarada ruhani təlim-tərbiyəsini başa vurub, 1742-ci ildə öz vətəninə qayıtmışdı; burada niyyətlərinə meydan görmədik-də, elə o vaxt Həştərxan vasitəsilə Cənub-Şərqi Dağıstana gəlib çıxmış, Şeyx Əlauddin Mansur adı ilə məşhurlaşmış-dı. O, burada çoxlu şər əməllər törədə bilərdi, bu işlərin artıq təməlini qoymuşdu, amma Dağıstanın bu qisminin itaət altına alınması və orada rus silahının bərqərar olması bəd niyyətinə son qoydu. Mansurdan sonra bizə Məhəmməd Xasməhəmməd, Həddislər və Camaluddinin adları məlumdur. Onlar Kürə və Avar xanlıqlarında indiki müridçiliyə zəmin hazırlamışdılar. Ata və oğul Həddislər mürşid idilər və çoxlu müridləri vardı. Kumıklı Camaluddin güclü mürşid63 idi, onun çoxsaylı müridləri sırasında Qazi Molla da vardı. Lakin onların hamısı ümumi şər üçün istifadə olunmurdu, müridlik özünün indiki siyasi xarakterini almamışdı. Bunun üçün ruhani biliklərin bütün 62Müəllif Şeyx Mansuru yanlış olaraq “Orenburq çöllərinin oğlu” deyə təqdim edən XIX yüzilin ortalarının rus şərqşünası N.V.Xanıkovun məlumatından qeyri-tənqidi olaraq istifadə etmişdir (Н.В.Ханыков. О мюридизме и

мюридах. Газ. Кавказ, 1847, N 15). Əslində isə Şeyx Mansur – Aldı kəndinin sakini – məzmunu anlamadan 5 duanı əzbərləmiş, savadsız çoban olan bir çeçen idi. O, heç vaxt Buxarada olmamışdı (Вопросы истории религии и

атеизма. – М., 1950, с.22-23).

63Cəmaləddin Qazikumuxi – nəqşbəndi təriqətinin müridi. Gəncliyində Kürə

və Qazikumux hakimi olan Aslan xanın yanında katib olmuşdu. Vaxt ötdükcə

“Camal, dünya işlərindən usanaraq idarəçilik işindən imtina edir və xanın yanında mirzə olaraq qalır (Джемал ад-Дин. Адабул Марзия. – Сб. свед. о

кавказ. горцах, 1869, вып. 2, с.3). Sonralar naibin yanında xidmətdən tam uzaqlaşır, təriqət şeyxi olur, bunun üstündə Aslan xan tərəfindən təqib olunur, guya xan onu, hətta öldürmək istəyib (Гаджиев В.Г. Абдурахман и его вос-поминания. – Из истории дореволюционного Дагестана. – Махачкала, 1976, с.127).

56

şərtlərini, yəni şəriəti də, təriqəti də birləşdirməyi, fanatizm silahı ilə müridlərə açıq şəkildə təsir göstərməyi, cihada dəvətə başlamağı, uğurla, cəsarətlə qanlı savaşlara girişməyi bacaran adam lazım idi: ilk dəfə bütün bunlar Qazi Mollaya və onun varisi Şamilə belə bir uğurla nəsib oldu. İndi ondan söz açmaq istəyirik.

Onun haqqında danışarkən, biz, əlbəttə, ötəri də olsa mürşidi Qazi Mollanı da xatırlayacağıq.

57

III. İMAM ŞAMİL

Ac-yalavac, talana həris64, quldurluqda cəsur, ovlarını təqib edərkən inadkar olan müxtəlif qəbilələr və yarımvəhşi camaatın yaşadığı məhəmədiyyə Qafqazı hərbi basqınların qanlı yolunda qoyulmuş şirnikləndirici tələ yem-lərinə həmişə həssas olmuşdur: hansısa bir qoçağın gecələr yad tayfalara, qonşu ərazilərinə qısamüddətli reydə

çıxması kifayət edirdi ki, onların gəlişini gözləməyən dinc sakinlərə qorxu və dəhşət yaşadan iyirmi-otuz silahlı və

cəsur dağlı dərhal onun arxasınca düzülsün.

1810-cu ildən 1820-ci ilə qədər mən yeniyetmə yaşlarında idim, müdhiş hadisələr isə bu yaşda olanların yad-daşına bütün dərinliyi ilə həkk olunur və həmişəlik orada özünə yer tutur;

Dərbənd və Quba sakinlərinin ləzgilərin bu sayaq basqınlarından necə əziyyət çəkdiklərinin və sonuncuların yazıq rəcbərlərin65 (əkinçilərin) sürülərini, ilxılarını 64Talançılığa və basqınlara “meyli” Qafqazın “məhəmmədi” xalqlarının az qala anadangəlmə cizgisi saymaqla, müəllif dərin yanlışlığa yol verir. Qonşulara basqınları, bir qayda olaraq, feodallar təşkil edirdilər. Yeri gəlmişkən, az sonra Kazım bəy özü yazır ki, bir sıra basqınların təşkilatçısı Dərbənddən qovulan Şeyxəli xan idi. Müəllifin fikrinin əksinə olaraq, feodallar dağlıları talançı basqınlara heç də asanlıqla təhrik edə bilmirdilər. Şeyxəli xan bunun üçün aldatmaya, hədə-qorxuya, çox vaxt isə pulla satın almağa əl atırdı. Bəllidir ki, Şeyxəli xanın yasavulları Dağıstan aullarını dolaşır və tələb edirdilər ki, “hər iki evdən bir döyüşçü verilsin, bu əmrə qulaq asmayanların evi-eşiyi dağıdılacaq, mülkü əlindən alınacaq (АКАК, т.IV, с.606). Zaman keçdikcə

təhdidlər və satınalmalar dağlılara təsirsiz qalırdı. Şeyxəli xan nə qədər çalışsa da, “Tarkudan tutmuş Göysuya və Kızılyara qədər heç kəs keçmiş xanın tərəfini tutmağa razılaşmırdı (АКАК, т. IV, с. 673).

65 Rəcbər (farsca – rəncbər) – asılı kəndli. Xanlıqlarda bu termin gah yardar, gah da istisnasız olaraq öz ağasının şəxsi təsərrüfatında işlə məşğul olan kəndlilərin xüsusi kateqoriyasını ifadə edirdi (Петрушевский И.П. Очерки по

58

necə sürüb apardıqlarının və bağ-bostanlarını, ev-eşikləri-ni, taxıl zəmilərini yandırdıqlarının və nəhayət, gecələr qala qapılarından bayırda qalmış gəncləri tutub apardıqlarının şahidi olmuşam. Dağlıların ruslara və ölkənin rus silahına tabe olan yerli sakinlərinə nifrəti o zaman indikindən daha güclü idi66. Ruslara qədərki Quba-Dərbənd hökmdarı Fətəli xanın 67 oğlu və varisi Şeyxəli xan öz adamları ilə o vaxtlar əlçatmaz Akuşa aulunda yaşayırdı. Dərbənd ruslar tərəfindən qəti olaraq tabe edilərkən ona göstərdikləri hörmət və ehtirama baxmayaraq, onların düşər-gəsindən68 “qoçaqcasına” qaçan69*, kafirlərə tabe olmadığına görə gənc xana öz aralarında mötəbər yer verən, истории феодальных отношений Азербайджана и Армении. – Л., 1949, с.316).

66 Müəllif çarizm və rus xalqı arasında bərabərlik işarəsi qoymaqla, yanlışlığa yol verir. Mövcud materialın təhlili şübhə yeri qoymur ki, dağlılar rus xalqına meyil edirdilər və dəfələrlə Rusiyaya onları öz himayəsi altına almaq xahişi ilə müraciət etmişdilər (Гаджиев В.Г. Роль России в истории Дагестана. –

М., 1965).

67 Fətəli xan (1736-1789) – Quba, 1758-ci ildən sonra isə həm də Dərbənd hökmdarı, görkəmli dövlət xadimi və diplomat. O, cənubda Ərdəbilə qədər, demək olar, bütün Şimali Azərbaycan vilayətlərini öz xanlığı ətrafında birləşdirməyi bacarmışdı. Rusiya ilə yaxınlaşmanın ardıcıl tərəfdarı idi (Левиатов

В.И. Фатали-хан Кубинский. – Изв. АН Азерб. ССР, серия историч.

1946, вып. 4, N 9; Абдуллаев Г.Б. Из истории Северо-Восточного

Азербайджана в 60-80 гг. XVIII в. – Баку, 1958, с.72).

68Bax. qeyd35. *Mən Dağıstan yürüşlərinin bəzi köhnə qəhrəmanlarını görmüş-düm və şəxsən tanıyırdım. Onlar danışırdılar ki, 1806 və ya 1807-ci ildə qaliblərə təslim olmuş və onların arasında hörmət-izzətlə saxlanan gənc xan qoşunlara hərbi baxış günündə Marlinskinin Ammalat bəyi sayaq atını bizim-kilərin arasından səyirdib getmiş və dağlarda görünməz olmuşdur. Ona görə

də “rus qoşunları Dərbəndin həndəvərində görünən kimi azğın xandan narazı olan sakinlər onu qovub itirdilər…”, – deyə “Şərq yollarının yolçusu”nda yazılanlar möhtərəm müəllifin öz düşüncələrinə məxsusdur və heç bir əsası yoxdur.

69 ”Şərqə səyahət” müəllifi İ.Berezini tənqid edərkən M.Kazım bəy haqlı deyildir. 1806-cı ildə dərbəndlilər gerçəkdən Şeyxəli xanı xanlığın idarəsindən kənarlaşdırmışdılar (bax. qeyd 35).

59

ruslara düşmənçilik münasibəti bəsləyən dağlılarla ittifaqda – Şeyxəli xan hər həftə öz nökərlərini say-seçmə

akuşalılarla birlikdə Dərbəndə və onun həndəvərinə gözlənilməz basqınlar etmək üçün göndərərdi. Öz taleyindən narazı olan gənclər tez-tez “xanın yanına qaçır”, öz ifadə-lərincə deyilərsə, onun yanında xidmətə daxil olurdular; çox vaxt arxası olmayan, cəmiyyətdə güclü adamlardan haqsızlıq görənlər də öz düşmənlərindən qisas almaq məqsədilə ora yollanırdılar; nəhayət, yerli hakimiyyətin təqibindən birtəhər qaça bilmiş bütün cinayətkarlar da xanın yanına gedirdilər. Beləliklə, Akuşa dağlıları ehtiyac olduqda şəhərin bütün sirlərini bilən, ətraf yerlər üzrə əla bələdçi olan insanları həmişə tapa bilərdilər.

Dərbənd və Bakını əhatə edən, həmçinin ruslara tabe olmuş kəndlərin dinc sakinləri onların bu əməllərinə barmaqarası baxa bilərdilər. Qaraqaytaq usmisi, Tarku şamxalı və Tabasaran məsumu (onların hakimləri belə adlanırlar)70 zahirən, ruslara sadiq olsalar, hətta bədəməl dağlıların təqibində onlara kömək etmək istəsələr belə bunu aşkar şəkildə və tam mənası ilə edə bilmirdilər; onlar demək olar hər şeyi bilir və susurdular, əks təqdirdə özləri nadinc qan qardaşlarının basqınlarından və öz ikili təbəələrinin narazılığından az əziyyət çəkməzdilər. Yəni istər-istəməz onlar özləri də ikili olmalı idilər.

Qazi Mollanın zühuruna qədər Dərbənd və Quba sakinlərinə və rus hakimiyyətinə itaət edən mahalların da, 70Usmi, şamxal, maysum, qazi Dağıstan – Qaytaq, Tarku və Tabasaranın feodal hakimlərinin titulları idi.

60

aulların da sakinlərinə dikbaş dağlıların münasibəti belə

idi71.

Alicənablıq, təmənnasız cəsurluq və ədalət mühakiməsi – bütün Qafqazı itaətə gətirməyi mümkün edən üç alətin mahiyyəti bunlardan ibarətdir: biri digəri olmadan uğur qazana bilməz.

Bu diyar üçün Yermolovun72 adı dəhşət saçırdı və xüsusilə yadda qalıb: o həm geniş qəlbli, həm də bəzən qəddar və sərt xarakterə sahib idi. Qafqazı dinclik və itaət içərisində saxlamaq üçün onun gördüyü tədbirlər o vaxt zəmanəyə uyğun və məntiqli hesab oluna bilər.

Yeri gəlmişkən, o, xanlara münasibətdə ciddiyyət və

səxavətlə hərəkət etdiyi halda, ruhani təbəqəni özünə

bağlamaq kimi bir siyasət aparırdı73. O, itaəti altında olan 71 Qazi Molla (Qazi Məhəmməd, 1795-1832) – avar uzdeni, Dağıstan və

Çeçenistanın birinci imamı. XIX yüzilin 20-ci illərindən təriqət tərəfdarı və

müridizmin təbliğatçısına çevrilir. 1830-cu ildə özünü imam elan edərək Xun-zaxa sahib olmağa çalışsa da, bacarmır. 1831-ci ildə hərbi əməliyyatları Şimali Dağıstana keçirdi, burada bir sıra qələbələr qazandı. Qazi Məhəmmədi dəstəkləyən Tarku şamxallığının kəndliləri feodal istismarından xilas olunacaq-larına ümidlərinin puç olduğunu yəqin etdikdə ondan uzaqlaşmağa başladılar.

Çar qoşunlarının təzyiqləri altında Qazi Məhəmməd Dağıstanın dağlıq bölgə-sinə çəkildi və 17 oktyabr 1830-cu ildə Gimri alınarkən öldürüldü (Берже А.

Кази-Мулла. – Кавказ, 1868, N 10; Материалы по истории Дагестана и

Чечни. – Махачкала, 1940, с.283).

72 A.P.Yermolov (1777-1861) – artilleriya generalı, Qafqazda baş komandan və çarın canişini (1816-1828). Yermolov çox mürəkkəb və ziddiyyətli xarak-terdə adam idi. 1812-ci il Vətən Müharibəsi qəhrəmanı, dvoryan inqilabçıların yeniləşən Rusiyada gələcək Ali Hökumətin tərkibində gördükləri siyasətçi, ömrünün son illərində I Aleksandrın etibar etmədiyi və II Nikolayın öz səltənətinin ilk illərində qorxub çəkindiyi dövlət xadimi idi (А.П.Ермолов. Материалы для биография. – м., 1864, с. 446). Qafqazda 1817-1820-ci illərdə

feodalların antirus çıxışlarını yatırtdığı vaxtlarda Yermolov ifrat sərtlik göstərmişdi.

73A.P.Yermolovun zamanında müsəlman ruhaniləri üçün xüsusi bir əsasnamə

işləyib hazırlamaq məqsədi ilə onların statusu haqqında məsələnin öyrənilmə-sinə başlanmışdı, lakin bu məsələ Şamilin başçılığı altında dağlıların hərəkatı 61

dağlılardan ən kasıb sakini belə təhqir edən rusları sərt şəkildə cəzalandırırdı. Bu kimi düşünülmüş idarəetmə

qayda-qanunu uzun müddət saxlandıqda bu, qəhrəman rusu şöhrətləndirdi. Bizim məqalənin ikinci hissəsindən göründüyü kimi, bir çox fanatiklərin Qafqaz daxilində

müridizmə meydan açmağa gizli cəhd göstərməsinə və

müridizmin bütün ünsürlərinin hazır olmasına baxmayaraq, Yermolovun zamanında bədniyyətlər və fanatik avantüristlər uğur qazana bilmədilər. Çünki itaətdə olan dağlılar ondan bu və digər dərəcədə razı idilər və ən əsası, çəkinirdilər.

Sonra İran müharibəsi, ardınca Türkiyə ilə müharibə

başlandı74. Bütün diqqət səltənətin sərhədlərinə yönəlmiş-yatırdıldıqdan sonra həllini tapdı. Ümumiyyətlə, yerli müsəlman ruhaniləri mövcud üsul-idarəyə qarşı təkcə özünün İslam Şərqinə oriyentasiyası ilə deyil, həm də dövlət dininin xristianlıq olduğu ölkənin təbəəsi olmağın müsəlman zümrə tərəfindən onun imtiyazlarına təhdid olaraq qiymətləndirildiyi səbəbincə, müxalif əhvali-ruhiyyədə idi. Dağıstan ruhaniləri 1819-cu ildə Akuşanın baş qazisinin Qafqaz administrasiyası tərəfindən təyin ediləcəyini elan edən, 1824-cü ildə isə Quba şəhərinin bütün ruhaniləri təmsil edən baş qazisinə yeddi bənddən ibarət “qısa əsasnamə verən” Yermolovun hərəkətlərində də özləri və müsəlman dini üçün xoşagəlməz mahiyyət görmüşdülər (Смирнов Н.А.

Указ.соч., с. 77-78).

74 Rus-İran (1826-1828) və Rus—Türk (1828-1829) müharibələri nəzərdə tutulur. Həm müharibə başlamazdan əvvəl, həm də onun gedişində dağlıları Rusiyaya qarşı qaldırmaq məqsədilə Qafqaza İran şahı və Osmanlı sultanının çoxsaylı agentləri göndərilmişdi, lakin onlar arzu etdikləri nəticəni ala bilmədilər. “Rus-İran müharibəsi dövründə, – deyə gen. A.P.Yermolov Peterburqa məlumat verirdi, – Dağıstan özünün Siz İmperator Əlahəzrətlərinə sədaqətini dəyişmədi və davranışının sarsılmazlığı ilə digər dağlı xalqlara faydalı örnək oldu” (ЦГВИА, ф. ВУА, д. 4200, л.337). Osmanlı ilə müharibə zamanı Dağıstanda, gen. Sipyaginin şahidliyinə görə, “tamamilə sakitlik idi” (ЦГВИА

ф. ВУА, д. 6230, л.79 ). Rus-İran müharibəsi 1813-cü ilin “Gülüstan” sülhü-nün şərtlərini təsdiqləyən “Türkmənçay” müqaviləsinin imzalanması ilə başa çatdı və İrəvanla Naxçıvan xanlıqları ərazilərinin Rusiyaya birləşdirilməsini tanıdı. Osmanlı da bu müharibədən məğlub çıxdı və Ədirnə sülh müqaviləsini 62

di, bu səbəbdən, əlbəttə, Qafqaz əyalətlərinin daxili idarəetməsi zərər çəkdi. Onsuz da əsəblər həddən artıq tarı-ma çəkilmişdi, onların qopması üçün kiçik bir gərginlik kifayət edirdi. Siz bir işə baxın, ağlasığmaz tale qanlı döyüş meydanına uzaq və uzunmüddətli qələbə addımları üçün yol açmaqla rus silahına yeni şöhrət imkanı hazırlamışdı. Bununla da adı və qanı ilə birinci dərəcəli qəhrəmanların tarixində yeni və ölümsüz bir ismi üzə çıxarması lazım imiş: knyaz Baryatinskiyə eşq olsun!75

Beləliklə, hər şey Qafqazda müridizmin tam inkişafı-na76 və dəhşət saçan nəticələrə gətirib çıxarmasına rəvac verirdi: onun bütün elementləri ruhanilərin gecəli-gündüzlü calışması ilə işlənib hazırlanmışdı; dəvət, təriqət və

cihad ümumi ideya halına gətirilmişdi.

Qazi Məhəmməd zühur etdi və bununla da hazır zəmin üzərində yalan-gerçək möminlik pərdəsi ilə öz fəaliy-imzaladı. Bu müqavilənin müddəalarına görə, Osmanlı Şimal-Qərbi Qafqaz ərazilərinin Rusiyanın tərkibinə daxil edildiyini tanıdı.

75Baryatinski A.İ. (1815-1879) – knyaz, general-feldmarşal, 1856-cı ildən Qafqazda qoşunların komandanı və çarın canişini. 1859-cu ildə Şamili əsir almışdır (Зиссерман А. Фельдмаршал княз Барятинский, т.1-3, – М., 1889-1891 ).

76M.Kazım bəy dağlıların Şamilin başçılığı altındakı hərəkatının səbəbləri olaraq müridizmi və xarici siyasi təsiri görür. Şübhəsiz, xarici xüsusatlar hərəkatın meydana çıxmasında açıq rol oynamışdı, lakin bu hərəkat hər şeydən öncə dərin sosial-siyasi səbəblərdən və ilk növbədə feodal zülmünün güclən-məsindən və mütləqiyyətin Qafqaz siyasətində sərtləşməsindən doğmuşdu.

“Fəth edilmiş Dağıstanda başlanan həmin bu həyəcanları müridizmin ayağına yazmaq… heç də ədalətli deyildir” (Добролюбов Н.А. Полн. собр.соч. т.IV

– М., 1937, с.143). Müridizmin uğurlarını daha çox Dağıstanda və Çeçen-İn-quşetiyada qərarlaşmış olan durumla izah etmək gərəkdir. “Müridizm ideyaları burada bu ideyaların Şimal-Şərqi Qafqaz dağlılarının kütləvi hərəkatı ilə

birləşməsinin baş verdiyi vaxtlardan yayıldı və siyasi çalar kəsb etdi” (Фадеев

А.В.Кавказ в системе международных отношений 20-50 гг. XIX в. – М., 1957, с.19 ).

63

yətinə başladı. Öz alimliyi və təriqətə bələdliyi ilə özünə

müridlər cəlb etdi və silahlı qüvvə yığdı; sayseçmə müridlərini cihada dəvətlə hər yerə göndərdi; onun öz vətənindəki şöhrəti bu cür şöhrət həvəsində olanların yolunu kəsdi, bir çox alimlər də daxil, hamı ona tabe oldu. O, ən məşhur möminlərə inandırıcı məktublar yazaraq, lazım gələn yerlərdə qüvvə, qılınc və oddan istifadə edib cihad naminə birləşmələrinin zəruriliyini onlara sakitliklə sübut edirdi. Beləliklə, 1830-cu ildə Avarıstanda imamət quruldu və Qazi Məhəmməd imam elan olundu.

Məhəmmədiyyə qanununa görə, bu söz mühüm mə-

na daşıyır. Müsəlman dövlətində və ya cəmiyyətində

imam İslamın başçısıdır: “Müsəlmanlar imama itaət etmə-dikdə (qanun belə deyir) imam mehribanlıqla onları itaətə

dəvət edir (dəvət) və onların şübhələrini həll edir; əgər onlar itaət etməsələr və hamılıqla üsyana qalxsalar, imamın onları qırmasına icazə verilir” və s.

Oxucular bu məqalənin ilk iki hissəsindən imam sözünün mənasını anlaya bilərlər. Bu predmetin təfsilatlı izahı ayrıca söhbət açılmasını tələb edir və ona görə də

bəlkə də, başqa vaxt oxuculara məlumat vermək imkanımız oldu.

Qazi Molla barədə biz burada ötəri söhbət açacağıq.

Müxtəlif mənşəli və fərqli dilləri olan tayfaların maraqlarını özündə cəmləşdirən müridizmin ilkin təsisi kimi çətin bir iş ona məxsusdur. Avarıstanda bu mollanın (Şərqdə

alim və ruhani şəxs belə adlanır) evdə, öz vətənindəki fəaliyyəti, göründüyü kimi, çoxdan başlanıbmış. Ən azından 1824-cü ildə bizə onun Kumık üləmasına və el başçılarına ilk gizli dəvətləri haqqında şaiyələr gəlib çatmışdı.

O zaman Qazi Məhəmməd təriqətdə o diyarda məşhur 64

arif 77(mistik və alim) sayılan Kumıklı Camaluddinin şagirdi və müridi idi. Lakin bu “iradət”78 sırf dini-mistik səciyyədə idi və hələ heç bir siyasi məna daşımırdı. Qazi Məhəmməd imam mənsəbində təsdiqlənəndə müridləri artıq onun iradəsinə tabe olan və istənilən əmrini fədakarlıqla yerinə yetirən az-çox nizamlı qoşun hissəsi təşkil etməyə başlamışdılar.

1830-cu ildən etibarən müridizm qəti olaraq siyasi xarakter kəsb edir və Qazi Molla təhlükəyə çevrilir. 1831-ci ildə Dərbənd qalası müridlər tərəfindən mühasirəyə alınır.

Basqınlardan qayıdıb dincəldiyi vaxtlarda o, irşad79

ilə öz müridlərinə təriqət tərbiyəsi verməklə məşğul olurdu. Bir vaxt onunla birlikdə Camaluddinin mühazirələri-ni dinləmiş tələbə yoldaşları 1829-cu ildə və sonra onun yanına gəldilər və bir imam olaraq ona biət etdilər. Onların sırasında ilk yeri tutan adam başqalarına baxanda da-ha dərin alim və imama daha sadiq olan otuz iki yaşlı gənc hesab olunurdu: bu, Şamil80 idi. Onun rəqibləri var idi. İctimai mənşələrinə görə bəlkə də, ondan güclü idilər, lakin alimliyə və iradətə, yaxud daha texniki dillə deyilsə, 77Arif − ərəb sözü olub, “bilikli adam”, “Allahı dərk etmiş” mənasındadır.

78 İradət − ərəbcə [Allahın] buyuruğu.

79 İrşad − ərəbcə [düz] yola yönəltmək.

80 Şamil hicri 1212-ci ildə (1797-1798) Koysubul kənd camaatlığına aid olan Gimridə çox da varlı olmayan uzden Dinqau-Mahomanın ailəsində doğulub.

Şamilə məxsus atadanqalma mülk “kiçik bir əkin sahəsi, bağ və qiyməti 200

rubl olan daş evdən ibarət idi” (Движение горцев Дагестана и Чечни в 20-50 гг. XIX в. с.688). Şamil əsir götürüldükdən sonra onun və çoxsaylı ailəsinin yaşayış yeri Kaluqa şəhəri təyin edildi. 1869-cu ilin aprelində Şamilin həcc ziyarətinə yollanmasına izin verildi. O, Mədinə şəhərində vəfat etmişdir (Хроника Мухаммеда ал-Карахи о дагестанских войнах в период Шамил.

– М. – Л., 1941, с. 308-309).

65

şəriətə və təriqətə gəldikdə, Şamil hamıdan yüksəkdə dayanırdı. Üstəlik, onun imama ciddiyyətlə, qeyd-şərtsiz sədaqəti ruhani tərbiyəçini ona həddindən artıq bağlamışdı, hətta o, onsuz heç bir işə təşəbbüs etmirdi.

Dağıstanın güclü başçılarından biri olan Həmzə bəyin 81

öz mövqeyinə və əlbəttə, mürşidə sədaqətinə görə Şamildən yüksəkdə dayanmasına baxmayaraq, o, imamın naibi mənsəbinə yüksəldilmişdi. Qazi Mollanın və onun tabeliyində olanların gözündə Şamil, ruhani keyfiyyətlərinə

toxunmadan belə, hər şeydə daha qabil, səmimi və xoş

görünüşlü idi ki, bu da sonralar özünü doğrultdu.

1833-cü ildə82 Gimrə (bu adı Şamil və onun yanında qalan müridləri belə tələffüz edirdilər) alınarkən Qazi Mollanın sonu gəldikdə onun bütün müridlərindən yalnız Şamil öz şərəfini döyüş meydanından ləkəsiz çıxara bilmişdi. Ötən il oktyabrın 3-də mən imamın görüşünə

gedəndə onun oğlundan və müridlərindən eşitdiklərimə

inanmaq, əslində, çətin idi.

81 Həmzət bəy (1789-1834) – Qosatl kəndində bir avar bəyi ailəsində doğulub.

Lap başlanğıcdan dağlıların hərəkatında fəal iştirak edib. 1830-cu ilin qışında Zaqatalada həbs edilib və Tiflis həbsxanasına salınıb. Avar xanlığını idarə

edən Paxu-bikə ilə ədavəti olan Qazi-Kumuxlu Aslan xan onun azad edilməsinə nail olana qədər orada saxlanmışdır (Кавказский сборник, т.32, ч., с.

112-116). Dağıstana dönən Həmzət bəy yenidən hərəkata qoşulur, Qazi Məhəmmədin ölümündən sonra isə imam olaraq tanınmasına nail olur. 1834-cü ildə Xunzaxı ələ keçirir və Avar xanları nəslinin, demək olar, hamısını qı-rır (Неверовский. Истребление аварских ханов в 1834 г. – СПб., 1848).

Həmin 1834-cü ildə Xunzax məscidindən çıxarkən Həmzət bəy Avarıstan xanlarının süd qardaşları olan Osman və Hacı-Murad tərəfindən (lakin Əhməd xan Mehdili bu qisasda iştirak etməyib) öldürülür (Движение горцев Дагестана и Чечни…с. 685).

82Müəllif yanlışlığa yol verir – bu hadisə 1832-ci ilin payızında baş verib.

Bax. qeyd 59.

66

Qəhrəmanın həyatının belə bir anına inanmamaq da olmaz. Onlar bu anın şahidləri olduğundan o, bütün digərlərindən yüksəkdə dururdu.

Qazi Molla rus silahının zərbələri altında yıxılanda, sevimlisi onun cansız cəsədini müdafiə edirdi. Qızğın əlbəyaxa döyüşdə sıravi əsgərin süngüsü bu vaxt başqa bir düşmənlə çarpışan Şamilin sinəsini deşib keçir; süngü-nün ucu sol çiyninin altından − kürəyindən çıxır. Bu ölümcül yaraya baxmayaraq83, Şamil tüfəngi sıravi əsgərin əlindən dartıb alır və öz düşmənini vurub öldürür!

Söhbətin qüvvəsi təkcə bu igidlikdə deyil. O hələ də

çarpışırdı, halsızlıq ona yalnız o zaman üstün gəlir ki, artıq sonrakı təqib təhlükəsindən uzaqda olur. Bu yara, bu qəhrəmanlıq imam dərəcəsinə yetişmək istiqamətində

uğurun başlıca səbəblərindən biri idi.

Qazi Mollanın ölümü və onun sevimli şagirdinin yuxarıda təsvir etdiyimiz qəhrəmanlığı xalq arasında daha çox hörmət bəslənilən ikinci imamın fəaliyyəti üçün meydan açır. Onun yeniyetməlik və gənclik illəri barədə bir neçə söz deyək.

Şamil 1212-ci ildə, bizim ilsayımı ilə 1797-ci ildə Gimrədə doğulub84: buna görə də altmış beş yaşında olduğunu deyir, hərçənd astronomik hesabla onun altmış üç yaşı var, çünki Ay illəri Günəş illərindən demək olar ki, on gün qısadır, hər otuz iki Günəş ili otuz üç Ay ilini təşkil edir. Onun valideynlərinin bir oğuldan başqa övladı yox idi. Bir qızları da vardı, lakin Dağıstanda qızlardan do-83Şamil sinəsindən yaralanıb, buna baxmayaraq, qaçmaqla xilas ola bilmişdi.

Öz ailəsi ilə birlikdə sığınacaq tapdığı Aşal kəndində yarasını bir ay müalicə

ediblər.

84 Bax. qeyd 80.

67

ğulanlar nəsildən sayılmır, nəsil yalnız oğuldan doğulan-la davam edir; ona görə də mən imamdan onun atasının neçə övladı olduğunu soruşanda “təkcə mənəm”, – deyə

cavab verdi və şəhadət barmağını qaldırdı. Həm Şərqdə, həm də Avropa pantomimasında olan bu jest “tək”, “yeganə” anlamındadır.

Yeni doğulan körpəyə Əli adı verdilər, tək övlad olduğuna görə onu ərköyün böyütdülər və o, əlbəttə, uşaqlara münasibətdə Dağıstan mülayimliyi dərəcəsində və

yerli avar tərbiyə üsulları ilə təminat içərisində, sevgi ilə

əhatə olunmuş halda böyüdü.

Dağıstanda uşaqların tərbiyəsi nə qədər kobud olsa da, bizim anlayışda və yanaşmada nə qədər vəhşi görünsə də, bu tərbiyədə bizim “yad təsirlərdir” deyə bəyənmə-diyimiz şərtlər qədər Asiyadan etnoqrafik yolla bizə keçmiş olan xeyli yaxşı cəhətlər də tapmaq olar.

Uşaqlara sevgi ataya və anaya aid məsələdir – bu, bütün canlı aləminin ümumi instinktiv xüsusiyyətidir; fərq adamların anlayışında və tərbiyədədir. Mehriban analar övlad sevgisində hüdud tanımadıqlarından (mehribanlıq

– hər yerdə və hər zaman qadınlara xas cəhətdir) adətən nə fəlsəfi qaydalara, nə də gigiyena qaydalarına daxil olan ən müxtəlif vasitələrə əl atırlar; hamısı da olmasa, bu qaydaların çoxu savadsız mamaçalar, süd anaları, dayələr tərəfindən diqtə olunur. Ana, hətta öz ərindən və təbib-dən gizlicə onların hamısına qulaq asmağa, deyilənləri ic-ra etməyə hazırdır.

Ananın zərif bir məhəbbətlə sevdiyi balaca Əlini xəs-tələndirmişdilər. Onu sağaltmaq üçün bütün vasitələrə –

kömürlə, “müqəddəs su” ilə çimizdirmələrə, üzərlik yandırmağa, yatdığı yeri dəyişdirməyə və s. əl atıldı, lakin 68

uşaq sağalmırdı. Bircə vasitə qalmışdı, ancaq bu vasitəyə

əl atılması qınaq doğura bilərdi və çətin məsələ idi: bu –

ona doğulanda verilmiş adın dəyişdirilməsi idi.

Qeyd etmək lazımdır ki, Əli adına bütün Şərqdə böyük hörmət var. Sünnilər peyğəmbərin kürəkəni olan Əlini yeganə qanuni xəlifə kimi tanıyan, ilk üç xəlifəni –

Əbubəkr, Ömər və Osmanı lənətləyən şiələrə məzhəb nifrəti bəsləyirlər; dağıstanlıların da mənsub olduğu sünnilərin bu nifrəti peyğəmbərin onların dördüncü xəlifə saydıqları kürəkəninin özünə qarşı da yönəlmişdir85*; lakin bütün bunlara baxmayaraq, sünnilər Əli adına bütün digər xəlifələrin adlarından daha üstün yer verirlər: sünnilik təlimindəki adlar nomenklaturasında Əli adına Əbubəkr, Ömər və Osmanla müqayisədə daha çox rast gəlinir.

Ona görə də azyaşlı Əlinin adını dəyişdirmək nə qədər çətin olsa da, ana məhəbbəti üstün gəldi: Əli adı Şamil ilə

əvəzləndi, daha doğrusu, əvvəlki adı da saxlamaqla Şamil-Əli oldu.

Mən imamdan soruşanda ki, bu vasitənin onun sağal-masında xeyri oldumu, bir az düşünüb ikimənalı cavab verdi: “Mən tezliklə sağaldım, lakin bilmirəm, ad dəyişik-liyindənmi…”.. Bu, tamamilə müasir cavab idi.

İmam olaraq fəaliyyətə başlamasınadək (1833) Şamilin həyatının təfsilatları bizə məlum deyildir; az müddətdə Peterburqda qaldığı və gec tanış olmağımız mənə

85*Bu rəqabət və xalqın nifrəti İslamın ilk vaxtlarında buna gətirib çıxardı ki, məscidlərdə açıq şəkildə və bütün xalqın önündə Əliyə yalnız ona görə lənət oxuyurdular ki, şiələr gizlicə olaraq ilk üç xəlifəni lənətləyirdilər. Hicri 99-cu ildə, yəni miladi 717-ci ildə bu adət Əməvilərin IX xəlifəsi Ömər bin Əbdüləziz tərəfindən ləğv edilmişdi.

69

onun gənclik illərini bütün xırdalıqlarına qədər bilməyi-mə imkan vermədi. Yalnız onu öyrəndim ki, Şamil-Əli məktəbə on iki yaşında gedib, orada qrammatikanı və

məhəlli ibtidai təhsilin fənlərini mənimsəyib. İyirmi yaşında ikən müqəddəmat kursunu, yəni qrammatikanı, məntiqi və ərəb dilinin ritorikasını başa vurub və yuxarı kursları: fəlsəfəni, “Quran”ın təfsirini, hədisləri və müsəlman qanunçuluğu üzrə mühazirələri dinləməyə başlayıb.

O, Avarıstanda bu elmlərin ən yaxşı müdərrislərini dinləyib və ardınca o diyarda yaxşı tanınan mistik Həddi-sin86* dərslərinə qoşulub, ondan təriqət barədə mühazirələri dinləyib. İyirmi yeddi yaşına çatanda Qazi Mollanın mürşidi olan Camaluddin Kumıkinin87 mühazirələrinə davam edir və bu mühazirələrdə, o, mürşidin yanında xəli-fə88* məqamında olan öz gələcək imamına təhkim edilir.

Bu əsnada Qazi Molla öz müstəqil fəaliyyətinə başlamaq niyyətində idi.

Şamil hələ öz vətənində heç bir önəmə sahib deyildi, ona yalnız Camaluddinin elmli, təhsilli müridi, möhkəm xarakterli gənc və bir neçə dəfə cavanlıq macəralarında yoldaşları arasında fərqlənmiş cəsur el oğlu kimi baxırdılar.

O zamanlar özünün gələcək fəaliyyəti barədə götür-qoy edən Qazi Molla, Şamilin xarakterində onu imamın bütün sevimli müridləri arasında birinci yerə qoyan əla keyfiyyətləri gördü. Şamilin sözlərinə görə, onun özü də

86 * Şərqdə belə bir adın olduğunu bilmirik; ilk dəfə bu adı mən Şamildən eşit-dim, o dedi ki, “Həddis-ata və Həddis-oğul Dağıstanda dərin sufi alimlərdir”.

87 Bax. qeyd 63.

88* Yəni mürşidin yerini tutan, köməkçisi, naibi və s.

70

tanışlığın ilk günlərindən etibarən Qazi Mollaya dərin ehtiram duyğuları bəsləyib və bu, sonralar o dərəcəyə çatıb ki, Şamil ona bütün varlığı ilə bağlanıb. Xüsusilə də, özünü onun müridi elan edəndən sonra.

Təbiətən dərin ağlı və şöhrətsevərliyi olan Şamil, adi müridlikdən siyasi müridliyə keçidi hamıdan daha yaxşı hiss etməli idi. Camaluddinin yanında o, Qazi Mollanın özü kimi adi müridlər sırasında idi. Və öz iradətində o, bu sözün ruhani mənası ilə, yəni mistisizm təlimində anlaşıldığı şəkli ilə kifayətlənirdi (bax: yuxarıda təriqət haqqında). İndi isə o, öz mürşidinin hələ öz xəlifəliyi döv-ründən, özü onların ümumi ruhani ustadı Camaluddinin müridi olduğu vaxtlardan addım-addım və dönmədən bu təlimdən necə istifadə etdiyini görürdü. Onun fanatizmin bu kəsərli silahını necə itilədiyini və hara yönəltdiyini də

yaxşı anlayırdı. Bu, Şamil üçün tamamilə yeni, əsrarəngiz, olduqca cəlbedici ümidlər veriridi; o öz yeni mənsəbində

adi və heç nə ilə seçilməyən əvvəlki mənsəbi ilə müqayisədə tamamilə fərqli məna gördüyü üçün böyük vəcdlə

hər yerdə öz mürşidinin izi ilə gedirdi.

Şamilin zahiri görkəmi, fiziki və mənəvi gücü, yeni imam Qazi Mollaya təsvirəgəlməz sədaqəti ona birinci dərəcəli müridlər sırasında yer vermişdi. İgidliyi, fədakarlığı və imamın hökmlərinin yerinə yetirilməsindəki uğurları onu ətrafdakıların da gözündə ucaldırdı. Həm imama, həm də onun təbəələrinə münasibətdə hərəkətlərində həmişə səmimiyyət və təmənnasızlıq duyulurdu.

Qazi Mollanın həlakı və Şamilin yuxarıda təsvir edildiyi kimi, möcüzə sayəsində xilas olmasından sonra Gimrə rus qoşunları tərəfindən zəbt edildi. Müridlər dörd tərəfə qaçdılar. İdarəsizlik hər yerdə qarışıqlıq doğurdu; 71

imam mənsəbinə iddiaçılar bir-bir üzə çıxmağa başladılar. Başçılığa iki adamın: biri vuruşmada öldürülmüş imamın naibi olan və öz dünyəvi sanbalına görə seçilən Həmzə bəyin89*, bir də öz ruhani sanbalına görə Şamilin daha çox haqqı çatırdı.

Hər iki iddiaçı ayrılıb getdilər. Şamil öz adamları ilə

Aşiltaya, Həmzə – Qaradağa yollandı. Qeyd etmək lazımdır ki, Gimrə ruslar tərəfindən alınarkən baş verən qaçışdan sonra Həmzə hələ naib qismində keçmiş imamın müridlərinin taleyinə sərəncam verməkdə idi.

Qazi Mollanın ölümü barədə xəbər dörd bir yana ya-yılanda – buna isə dağlar diyarında iyirmi dörd saatdan da az vaxt lazım gəldi – Həmzə bəy öz imamlığını elan etmək üçün aullara qasidlər göndərdi və üləmaya, mötəbər şəxslərə Qaradağ məscidinə toplaşmağı hökm etdi ki, onlar dünyadan getmiş hökmdarlarının iradəsini dinləsin-lər. Bu arada Şamillə birlikdə Aşiltaya çatan və onun sonuncu qəhrəmanlığından da, möcüzəli xilasından da heyrətə gəlmiş müridlər yekdilliklə bu fikirdə idilər ki, Qazi Mollanı əvəz etmək üçün Şamildən layiqlisi yoxdur. “Əlbəttə ki, Allah onu böyük işlər üçün belə möcüzəli şəkildə

xilas edib”, – deyə camaat arasında danışırdılar. Fəqət Şamil bilirdi ki, rəqibləri xalq arasında ondan daha güclü-dürlər. Bilirdi ki, onun uğuru yalnız və yalnız öz tanınma çevrəsini genişlətməsindən asılıdır. Ona görə də öz yaxın-larının təkliflərini rədd etdi və peyğəmbərin vəfatından 89 Bax. qeyd 81. *Bu ad ərəb imlası və oxunuşun fərqli üsulları səbəbincə fərqli tələffüz edilir. Latın hərfləri ilə bu sözü dəqiq ifadə etmək olar: Hamzah; sonuncu h səsi bəzən t- yə çevrilir; buradan da sözün birinci oxunuşu üzrə

Hamzah və ya adətən deyildiyi kimi Həmzə, ikinci oxunuş üzrə Həmzət və ya Həmzəd kimi tələffüz olunur. Mən adi, düzgün oxunuşa riayət etdim.

72

sonra müsəlmanların əldə rəhbər tutduqları qaydaları nişan verdi. O belə bəyan etdi: “Qoy imamın varisi, iddia-çıların arasından, Qazi Mollanın sadiq xidmətçilərindən, İslamın ən yaxşı dayaqlarından seçilsin”.

Onun bu ölçülü-biçili nitqi ağızdan-ağıza dolaşdı.

Müridlər arasında Şamilin xeyrinə düşünülməyə və danışılmağa başlandı; aullarda Şamilin ölüykən dirilməsi, Allahın onu İslamın müdafiəsi üçün ikinci dəfə dünyaya gətirdiyi haqda əfsanələr yayılmağa başladı…

Digər tərəfdən, Həmzə bəyin davranışı da Şamilin xeyrinə oldu. Artıq dediyimiz kimi, bu naib xalqın seçdik-lərinin Qaradağ məscidinə toplaşmasına hökm vermişdi.

Əlbəttə, imkanı olan hər kəs oraya tələsdi. Məscid mərhum imamın vəsiyyətini eşidəcəyini səbirsizliklə gözləyən adamlarla dolanda, Həmzə bir yığın silahlı adamla göründü və elan etdi ki, ölümü ərəfəsində onu varis seçən Qazi Mollanın vəsiyyətinin icrası naminə özünü indi imam elan edir və hamılıqla itaət tələb edir.

Bir çoxlarının hiddətinə baxmayaraq – çünki yaxşı bilirdilər ki, Gimrə alınanda Həmzə qaçıb canını qurtarıb və

imamın son nəfəsində təkcə Şamil az sayda müridlə onun yanında imiş – mövcud hal onun əksinə çıxmağa imkan vermirdi. Elə bu əsnada Şamilin bütün aulların ruhani şəxslərinə göndərdiyi məktub gəlib çıxdı. Bu məktub imam mənsəbinə iddiaçıdan deyil, dağlıların yaxşılığını istəyən ruhani şəxsdən idi. Məktub bu məzmunda idi:

“Allahın qulu və İslamın şərəfinin əqidə yoldaşı, imam Qazi Mollanın və həzrət peyğəmbərin xidmətçisindən… (kiməsə) Uruslar (ruslar) bayram edirlər; Gimrə alınıb, bizim imam daha yoxdur. İslamın qorunub saxlanması üçün ürəklərimiz bir olmalıdır. Müridlərin başçısı kim olursa-olsun – xalqa ona itaət 73

olunmasını təlqin edin; hakimiyyət hərisliyi bir sümükdür, qoy bizim dağlılar bu sümüyün üstündə köpəklər kimi didişməsinlər

– Allah məni bu sözümə görə bağışlasın – onlar didişərkən kafirlər gəlib bu sümüyü götürüb qaçar. Allahı köməyə çağıraraq və onun iradəsinin icrası üçün bir kəsi seçərək, kafirlərə qarşı yeni qüvvə ilə birləşək. Vəssəlam”90* .

Bu məktub Dağıstanda güclü təəssürat doğurdu. Həqiqətdə belə görünürdü ki, bütün dağıstanlılar Həmzə bəyin hökmünə tabe olublar91 və bu vəhdət dağlıları birlik şəraitində saxlayır. Fəqət daxili nifaqa son qoyulması üçün gizlicə tədbirlər görülürdü: fikir beləydi ki, imamın yerini tutmaqdan ötrü başçı ruhani şəxs olmalı və xalq arasında Həmzə bəylə müqayisədə daha böyük önəmə

sahib olmalıdır. Bunun üstündən bir az vaxt ötdü – və

Həmzə bəy Xunzaxda öldürüldü92.

Deyilənə görə, ibadət etdiyi əsnada məscidin özündə

öldürülüb, lakin mən bunu yoxlayıb dəqiqləşdirə bilmədim. Bu sui-qəsdin başlıca hərəkətverici ismi kim idi, bu-nu da bilmirəm. Müvəqqəti imamdan uzaq məsafədə olmasına baxmayaraq, bir çoxlarının sui-qəsddə Şamili ittiham etmələri fikrini isə o, qəti surətdə rədd edir. Əlbəttə, ona inanmamaq da olar, lakin Şamilin özündən və onun oğlundan eşitdiklərimdən belə məlum olur ki, bu 90 * Bu məktubun məzmunu haqda mənə imamla bir yerdə bizə təslim olan, Şamilin elmli müridlərindən Hacı Məhəmməd danışdı. Qeyd etmək lazımdır ki, Şamilin bütün məktubları (onlardan on ədədə yaxını Elmlər Akademiyası muzeyində saxlanılır) bu sözlərlə bitir: “Vəssəlam”.

91 Bütün dağıstanlıların imama tabe olduqlarını iddia etməklə, müəllif yanlışlığa yol verir. Gerçəkdə isə, nəinki bütün Dağıstan, hətta Avarıstanın özündəki əksər kəndlərin çoxu Həmzət bəyə nə təsvir edilən zamanda, nə də sonralar tabe olub. Ona görə də onları silahın gücü ilə özünə tabe etdirirdi.

92 Bax. qeyd 69

74

hadisənin tək səbəbi müridlər arasında başlanan ixtilaflar və ziddiyyətlər idi. Şamil bu vaxt Aşiltada93 yaşayırdı və

müridlərdən imamlıq təklifini dəfələrlə rədd etmişdi; Deyəsən, o bilirdi ki, onların iradəsinə kor-koranə tabe olarsa, bunun sonrasında dağlılar parçalanacaq, bu isə o vaxtlar İslam üçün və bütün Dağıstan üçün təhlükəli idi

– hər halda, Şamil belə düşünürdü. Buna görə də o, imamın seçilməsi qaydasına əl atmaqda təkid edirdi ki, bu da ilk müsəlmanların qanunları və adət-ənənələri ilə üst-üstə

düşürdü və indi xidmətkar əlin köməyi ilə rəqibindən xilas olan Şamilə uğur vəd edirdi.

Sağ ikən Həmzə bəy böyük gücə sahib idi, onun çoxsaylı qohum-əqrəbası və dostları vardı. Amma xalq onu imamət taxtında görmək istəmirdi; belə bir şəraitdə seçki-nin özü uğurlu nəticə vəd edirdi və Həmzə bəy yekdillik və həmrəylik arzusunda olan kəslərin istəyinin qurbanı olmuşdu.

Hər nə oldusa, 1834-cü ildə cəm halda bütün müridlər Şamilə imaməti qəbul etməyi təklif etdilər və özlərini onun müridi elan etdilər94. O vaxtdan bu mənsəb şəkk-şübhə doğurmadan onda qaldı və o, Dağıstanın pərakəndə düşmüş camaatını öz ağlı və sərəncamları ilə birləşdirməyi, ildən-ilə onların sayını artırmağı və özfəaliyyət dairəsini genişləndirməyi, nəhayət, yüksək səviyyəyə –

93Aşilta kəndinə Şamil onun doğma Gimri aulunda sakinləri itaətə gətirə

bilməyəcəyinə yəqinlik hasil etdiyi üçün köçmüşdü. Onun anası bu kənddən idi. M.Kazım bəyin düzgün qeyd etdiyi kimi, hər şeydə Məhəmməd peyğəmbəri təqlid edən Şamil özünün Gimridən Aşiltaya gedişini də Məhəmməd peyğəmbərin Məkkədən Mədinəyə köçməsi ilə müqayisə edirdi (Хроника…, с.76). Aşiltada Şamil 2 ilə yaxın yaşamışdı.

94Həmzət bəyin ölümündən sonra “üləmanın yığıncağı xəlifəliyi Şamilə həvalə etmişdi” (Хроника…, с.68).

75

möminlərin başçısı və Qafqazın hakimi məqamına qalxmağı bacardı.

Biz Şamilin qüdrətinin tədrici inkişafını xronoloji qaydada şərh edə bilmirik. Bu Hərbi Məcmuənin və ya yalnız dürüst mənbələrə, 1834-cü ildən 1858-ci ilə qədər Qafqazda hərbi əməliyyatlar tarixindən götürülmüş faktlara əsaslanaraq tərtib edilən xüsusi məqalənin vəzifəsi-dir. Bu əsrarəngiz adamın qəhrəmanlıq və inzibati həyatının yalnız bəzi tərəflərini izah edək.

Onun sərəncamlarından, naibləri və digər müridləri ilə yazışmalarından (sayı altmışa yaxın olan bu məktublar Elmlər Akademiyasının muzeyində qorunub saxlanılır)95

izləyə bildiyimiz qədər, Şamilin gördüyü bütün işlər onun yüksək ağlından, baş verən hadisələrə sərrast baxı-şından və fövqəladə dərəcədə möhkəm xarakterindən xəbər verir. O, öz fəaliyyətinə bir vaxtlar möminlərin peyğəmbəri Məhəmmədin başladığı tərzdə başlamışdı; Şamil bütün işlərində onu təqlid edir və öz işlərini buna uyğun olaraq qururdu.

Məhəmmədin fəaliyyəti onun Məkkədən Mədinəyə

qaçışı ilə başlanır; bu qaçış hicrət96, qısaca hicrə adlanır və

müsəlmanların ilsayımı həmin tarixdən hesablanır. Şamil də Qazi Mollanın ölümündən sonra Gimrədən Aşiltaya köçüb yerləşmişdi, bunu həmin qaydada “hicrət” sözü ilə

“qaçış” adlandırır və öz imamlığının başlanğıcını bu vaxtdan hesablayır. Ona görə ki, o, Həmzə bəyin müvəqqəti 95Şamilin çox sayda məktubu hazırda Rusiya EA Dağıstan Elm Mərkəzi Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun Əlyazmalar Fondunda qorunub saxlanmaq-dadır. Onların xeyli hissəsi artıq dərc edilmişdir (Движение горцев Дагестана и Чечни в 20-50 гг. XIX в.).

96 Bax. qeyd 24.

76

idarəçiliyinə imam vəzifəsini tutmağa hazır olmayan adamın özbaşınalığı kimi baxır.

Qaçarkən Məhəmmədi müşayiət etmiş bütün tərəfdarları fəxri mühacirun (tək halda mühacir) adına layiq görülmüşdülər və onlara gələcəkdə təsvirəgəlməz səadət vəd olunmuşdu. Şamil də eyni hərəkəti etmiş, hətta bir az da irəli getmişdi: bu fəxri adı – kafirlərdən baş götürüb qa-çanlara və onun himayəsini axtaranlara şamil etmiş, onlara peyğəmbərin mühacirləri ilə birlikdə səmavi aləmdə

cənnət köşkləri vəd etmişdi.

Yeri gəlmişkən, onun və naiblərinın rus hakimiyyəti altında olan müsəlmanlara ünvanlanmış dəvətlərində də

yazılırdı ki, “adınız mühacirlərin sırasına yazılsın deyə

Allahı çağırıb qaçın!” Bu, yüngülbeyin müsəlmanları yavuz Şamilə cəlb edən ən böyük şirnikdirici təkliflərdən bi-ri idi. Əks halda, Şamil onları Allaha itaətsizlik üstündə

bu dünyada əmlaklarından məhrum edir, gələcəkdə isə

cəhənnəm əzabı ilə təhdid edirdi.

Məhəmməd öz fəaliyyətinin əvvəlində qaçıb getdiyi Mədinə sakinlərinə ənsar97, yəni yardımçılar, əqidə yoldaşları fəxri adı ilə mükafatlandırmışdı. Çünki onu qəbul etmiş, işlərinə yardımçı olmuşdular.

Şamil də eyni cür hərəkət etmişdi. Aşilta sakinlərini və onu qeyd-şərtsiz qəbul edənlərin hamısını “ənsar” adlandırırdı. Öz dini mənasına görə bu söz “mühacir” sözünə bərabər idi.

“Quran”da onların barəsində deyilir: “Mühacirlərə

və ənsarlara gəldikdə… Allah onlardan razıdır və onlar da 97 Ənsar (ərəb sözü olub, tək halda − nasir) – yardımçılar, tərəfdarlar.

77

Allahdan razı qalacaqlar. O, onlara ağacları altından arxların axıb getdiyi cənnət bağları hazırlamışdır”.

Başqa bir yerdə, – “Allah artıq peyğəmbərin, mühacirlərin və ənsarların günahını təmizləmişdir”, – deyilir.

Şamil müridliyə, cihada dəvət etdiyi hər kəsə məktubla-rında bu və buna bənzər ayələrə tez-tez istinadlar edirdi.

Şamil özünə yaxın müridlərə əshab (şagirdlər, şəriklər) adı verir, bütün digərləri ümumi şəkildə mürid adlandırılırdı.

Bütün bunlar və bunun kimi digər incəliklər Şamilə

onun təbəələrinin gözündə yüksək önəm qazandırırdı; xüsusən də onu peyğəmbərin naibi hesab edən səthi düşüncəli Dağıstan camaatları arasında ona ehtiram bəslə-nirdi.

Məhəmməd öz “Quran”ını hissə-hissə diqtə edir, bunları dəri parçaları və ağac qabığı üzərində yazdırırdı98.

Şamil isə müridlərə və naiblərə ünvanladığı hökmlərini çox kiçik ölçülü kağız parçaları üzərində yazıb göndərirdi. Mən heç vaxt görməmişəm ki, bu məktublar üç ver-şokdan artıq endə olsun. Bu da Şamilin xalqı özünə cəlb edərkən peyğəmbəri təqlid etməsindəki incəliklərdən biri idi.

Səhnəyə çıxanda ilk adı imam idi, Qazi Molla da belə

adlanırdı; sonra o, əmirəl-möminin – möminlərin hökmdarı titulunu qəbul etdi. Bu adı haçan qəbul etdiyini dəqiqləşdirə bilmirəm, lakin hələ 1848-ci ilə qədərki məktubların-da belə yazıldığını görmüşəm. Onun məktubları belə

başlanırdı: “Möminlərin əmiri və müsəlmanların imamı Şəmuildən”.

98 Bax. Крывелов И.А. Указ.соч. т.II, c.141.

78

Burada Şamilin öz ikinci adını nə üçün Şəmuilə də-yişdiyini qeyd etmək yerinə düşərdi. Buna səbəb də əsas-landırılıb. Fikrimcə, burada təqlid də, mömin görünmək istəyi də öz sözünü demişdir. Bəllidir ki, peyğəmbərin adı əvvəlcə Əhməd 99* olub, sonra Məhəmməd, ondan sonra isə

Mahmud adlandırılıb. Lakin özünün ikinci adı ilə tanın-mışdır.

Şamil də eynilə hərəkət edib; əlbəttə, ona ikinci ad, yuxarıda söylədiyimiz kimi, Əlinin əvəzində təsadüfi olaraq verilə bilərdi; lakin bu mənim belə fikirləşməyimə

mane olmur ki, əgər həmin təsadüf olmasaydı və onun özünün söylədiyi kimi, adı anası tərəfindən dəyişdirilmə-səydi, hər şeydə peyğəmbərə bənzəməyin xatirinə o özü buna səbəb tapacaqdı.

Yeri gəlmişkən, o, nə səbəbə Şamili Şəmuilə dəyişdirdiyi barədə bir lətifə danışmışdı (və danışdığı əhvalat Məhəmmədin adını Mahmuda dəyişdirməsinə çox bənzəyirdi). Hələ imamlığından əvvəl Şamil iyirmi altı yaşında olanda bir auldan başqa bir aula gedən yolda yəhudi ilə

rastlaşır. Hər ikisi eyni istiqamətdə yol gedirlərmiş. Söhbətin gedişində yol yoldaşı ondan adını soruşur, o, cavab verir ki, adım Şamildir. “Necə? – deyə yəhudi deyir, –

məgər siz müsəlmanlarda da belə ad var? Axı bu bizim yəhudi adıdır!”

Həqiqətən də, yəhudilər Səmuil adını − Şəmuil, iti danışıqda isə Şamul, Şamil kimi tələffüz edirlər. Bu kəşf ciddi xarakterli müsəlmanda elə bir təəssürat oyadır ki, 99* Bax. “Quran”ın 61-ci surəsinin (əs-Səff) 6-cı ayəsi. Burada deyilir ki, Xilaskar İsa Məsih, İsrail oğullarına demiş olsun ki, ondan sonra Əhməd adlı bir peyğəmbər, yəni Məhəmməd gələcəkdir.

79

nəyin bahasına olursa-olsun adını buna dəyişdirməyə

qərar verir.

“Kitablardan oxumuşdum ki, – deyə imam mənə danışırdı,

– qədim peyğəmbərlərin və patriarxların sırasında Şəmuil adı var, ona görə də mən onun cuhud adına üstünlük verdim və im-zamı bu şəkildə qoymağa başladım”.

Əlbəttə, imam yaxşı bilirdi ki, Şəmuil adı yəhudi adıdır və Dağıstan yəhudiləri onu “Şam’il”, “Şamil”– deyə

təhrif edirlər. Lakin100* onu da bilirdi ki, bu sadə bir ad deyil, müqəddəs tarixin ehtiramla andığı peyğəmbər adıdır; ona görə də öz imamətinin lap əvvəlindən kağızları bu adla imzalamağa başladı. O vaxtdan bütün müridləri də

onu bu adla çağırdılar. Lakin xalq dilində, xüsusilə də, qonşuların dilində daim Şamil adlanıb; ehtimal ki, Dağıstan tarixində də bu adla qalacaq.

Şamil və Şəmuil adları arasında etimologiya axtarmağa ehtiyac yoxdur. Birincisi ərəb sözüdür və Allahın yüz bir adından biridir, “hər şeyi əhatə edən” anlamındadır və

mən heç vaxt eşitmədim ki, ondan şəxs adı kimi istifadə

etsinlər. Baxmayaraq ki , Allahın adlarının bir çoxundan, hətta böyük əksəriyyətindən müsəlmanlarda şəxs adı ki-mi istifadə olunur. İkincisi (Şəmuil, Şəmuel) yəhudi adıdır, ərəblərdə yalnız yəhudilərə xas ad kimi işlədilir: mənası Tanrıdan yalvarıb alınmış deməkdir və bu ad Samuilə

ona görə verilib ki, anası Anna (yəhudi dilində Hanna) gözyaşları içərisində Tanrıdan ona oğul bəxş etməsini istəyib və Tanrı onun dualarını eşidib (I Səltənət Kitabı, 100*Müsəlmanlarda peyğəmbərlərin və patriarxların tarixi müqəddəs tarixin dəyişdirilmiş şəklidir, hərçənd, onlarda çox vaxt sonuncunun kifayət qədər düzgün dəyişikliyinə rast gəlirik. Məsələn, Şamuil əhvalatı “Bibliya”dakı hekayətin demək olar eynidir. Bəzi əhvalatlarda Şəmuil İşmuil kimi yazılır.

80

fəsil I, stix 11 və 20). Belə çıxır ki, bu adlar arasında bənzərlik tamamilə təsadüfidir.

Mən, deyəsən, bu məsələdə mətləbi uzatdım. Lakin bu ona görə oldu ki, tez-tez “Şamil nə deməkdir”, “Şəmuil nə deməkdir” və “nə üçün Şamil öz imzasını sonuncu adla qoyurmuş”, – deyə suallar eşidirdim.

Dörd il Şamilin iqamət yeri Aşilta olmuşdur. 1837-ci ildə o Çərikat və Kexta 101 aullarına köçüb yerləşir və orada iki il qalır. Burada özünün sonrakı hərəkət planını qu-rur102.

O, 1840-cı ildə103 artıq o dərəcədə güclənmişdi ki, adı dəhşət saçırdı. İndiyədək imam diplomatcasına hərəkət 101 İmam elan olunan kimi, Şamil fəaliyyətini genişləndirərək, “könüllü və zor ilə” qoşun toplamağa başladı (Хроника…, с.86). Taşev-Hacının başçılığı altında çeçen qoşun dəstəsi Şamilə qoşuldu. Avar xanlarının iqamətgahı – Xun-zaxın Şamil tərəfindən tutulmasına yol verməməkdən ötrü Qafqaz komandanlığı dağlıq Dağıstana general Fezi başda olmaqla “avar ekspedisiyası” adlanan qoşun dəstəsi göndərdi. Qazi-Kumuxlu Məhəmməd-Mirzə xanın, Əhməd xan Mehdilinin qoşun dəstələri ona qoşuldu. Burundu-Qala, Ziran, Moksox, Sa-tanix və digər yerlərdə istehkamlar həmin əsnada quruldu. Hücuma baş vur-maqla general Fezinin qoşunları Şamilin müdafiə etdiyi Teletl kəndinin bir hissəsini tutdu, lakin müvəffəqiyyəti inkişaf etdirə bilmədilər. Bununla bağlı olaraq, Məhəmməd-Mirzə xanın vasitəçiliyi ilə barışıq əldə edildi. Şamil öz əsiri Həmzəti, Kibit-Məhəmməd isə Əhməd xanı girov verdi (Гаджи Али.

Сказанне очевидца о Шамиле. – Сб. свед. О кавказских горцах, 1873 г.

Вып.7, с.16). «Şamil öz ailəsinin yanına qayıtdı, onları Çerkat kəndində

tapdı”, onlar çar qoşunlarının təqibindən buraya qaçıb gəlmişdilər (Хроника…, с.82). Bununla belə, Şamil mübarizədən imtina etmirdi.

102 Şamil aydın başa düşürdü ki, mücadiləni uğurla aparmaq üçün dağlıq Dağıstanın bütün camaatlarını möhkəm birləşdirmək gərəkdir. Bunun üçün hər şeydən öncə Avar Xanlığını öz hakimiyyətinə tabe etməli, çar komandanlığının tapşırığı ilə bu vaxtlar Hacı-Muradın idarəsində olan Xunzaxı tutmalıdır. Şamil 1835-ci ildə Qatsatl kəndini ələ keçirə bildi, lakin Avarıstanı tabe etməyi heç cür bacarmadı. 1836-cı ilin əvvəlində Xunzaxı tutmağa yenə

də cəhd göstərdi, lakin bu dəfə də Hacı-Murad onun hücumunu dəf etdi.

103 Qafqaz komandanlığının başının Quba üsyanını yatırtmağa və Şimal-Qərbi Qafqazda üsyançılarla mübarizəyə qarışmasından istifadə etməklə, Şamil dağlı camaatları birləşdirmək yönündəki fəaliyyətini canlandırdı. Hərəkat 81

edirdi: ruhani şəxslərin, güclü bəylərin və mülkədarların rəğbətini özünə yönəltmişdi, lakin yetərincə qüvvətlən-dikdən sonra sadəlik və təvazökarlığı, həlimlik və yumşaqlığı kənara atdı. Ö z bildiyi kimi hərəkət etməyə başladı: dini və siyasi xarakterli bütün qərarlar ondan asılı oldu.

Əvvəllər rəylərini soruşsa da, daha üləma ilə məsləhətləş-mirdi. Hətta sakinləri nədəsə və haradasa ona xəyanət etmiş və ya dəvətini qəbul etməmiş aullara od vurmağa, əhalisini qılıncdan keçirməyə başladı.

Şamilin Rusiyaya sədaqəti ilə fərqlənən Çox camaa-tına məktubu104 yavuz imamın ona baş əyməyən dağlıları öz sıralarına necə dəvət etdiyi, onları necə inandırdığı və

hədələdiyi barədə oxucularda təsəvvür yarada bilər.

Həqiqətən də, necə yazmışdısa, elə də etmişdi. Ümumiyyətlə, o, bu kimi işlərdə eyni dəst-xətlə hərəkət edirdi: 1847-1848-ci illərin qışında Çox talan edildi və tamamilə

yerlə-yeksan olundu, müridlər orada güclü istehkam qurdular.

Bu kimi misallar Şamilə itaət etməyən dağlıları qorxuya salırdı və onları mühacirlər sırasına qəbul etməklə

sevindirmək, bunun üçün indiki hakimiyyətdən nicat tap-malarına təkliflə Tabasaran, Qaraqaytaq və Rusiyaya tabe olan digər camaatların xırda mülkədarlarından və ruhani şəxslərindən tezliklə məktublar daxil olmağa başladı.

Koysubul, Salatay, Qumbet, Andi və Çeçenistanın Dağıstana bitişik rayonları-nın kənd camaatlarını əhatə edirdi. 1839-cu ildə Qafqaz komandanlığı Dağıstana ikitərəfli hücuma baş vurdu: cənubdan general Qolovin, şimaldan general Qrabbe hücum edirdi. Döyüşə-döyüşə İçkeriyadan keçib gedən Qrabbe yeni Axulqonu (Andi Koysusunun qayalı dağlarında geniş mağaraları olan istehkam) mühasirəyə aldı.

104 Belə bir məktub bax.: (Движение горцев Дагестана и Чечни…, c.251-253, 254, 277-279, 453-544, 499-501).

82

1844-cü ildə bizim xidmətimizdə olan Daniyel bəy105 − 22

500 nəfərdən ibarət dağlının ağası olan İlisu sultanı onun tərəfinə keçdi.

Bizim Qafqaz qəhrəmanlarına qarşı bir sıra uğursuz-luqlarına baxmayaraq, Şamilin qüvvəsi ildən-ilə artırdı.

Xalqın gözündə mövqeyini qoruyub saxlamaq və onu möhkəmləndirmək üçün Şamil hələ səhnəyə çıxdığı ilk vaxtlarda Qafqazın hər yerində önəm verilən adi vasitəyə

– qan qohumluğu əlaqələrinə üz tutdu. Bilmirəm, o əvvəlcə kiminlə evli idi, lakin iki qızını bütün Dağıstanda hörməti tutulan, keçmiş mürşidi Camaluddinin iki oğluna ərə vermiş, oğlu Qazi Məhəmmədi isə sonralar Daniyel bəyin qızı ilə evləndirmişdi.

Bizim qəzetlərdə yazırlar ki, o özü Camaluddinin qızı ilə evlənmişdi, lakin müsəlman qanunu onun qızlarının belə bir nikaha girməsinə izin vermir106.

Beləcə, Şamil əlində dini və dünyəvi hakimiyyəti cəmləşdirməklə, ağıllı və düşünülmüş sərəncamları və

davranışı ilə öz imamətinin hüdudlarını genişləndirə bildi. Qafqaz dağlarının məşhur hökmdarının hakimiyyətinin və dəyərinin nə dərəcəyə qalxdığını təsəvvürə gətirmək üçün ötən 1834-cü ildən 1857-ci ilə qədərki qəzetləri gözdən keçirmək kifayət edir. Əslində, heç buna da ehtiyac yoxdur. 1833-cü ildən bu günlərədək Qafqazda bizim 105 İlisu sultanı general-mayor Daniel bəy, Şamilin tərəfinə 1844-cü ilin iyununda keçib (Движение горцев Дагестана и Чечни…, c.476). Tezliklə, xüsusən də qızını imam Qazi Məhəmmədin oğluna ərə verdikdən sonra Daniel bəy Şamilin ən yaxın silahdaşlarından birinə çevrildi. 1859-cu ildə o, İrıb qalasını təslim etdi və avqustun 2-də Rusiyanın tərəfinə keçdi (Хроника…, с.247).

106 Şamil, Cəmaləddinin qızı Zahidət ilə evlənmişdi, imamın qızı isə Cəmaləddinin oğlu Əbdürrəhmanda ərdə idi.

83

qoşunların sayının tədricən artırıldığına diqqət yetirin və

sol cinah ordusunu 1833-cü ildən bütün Qafqaz Korpusu-nun qoşun sayı ilə müqayisə edin və siz özünə qarşı bu qədər qoşunu zəruri edən düşmən qüvvəsinin sayını-san-balını qiymətləndirə, bu diyarın bütün tayfalarına Şamil adının nə kimi təhlükə və təhdid yaratdığını hiss edə bilərsiniz.

Burada qeyri-ixtiyari olaraq təkrar edirsən: Qafqazdakı rus silahına eşq olsun! Knyaz Baryatinskiyə eşq olsun!

Mən Şamildən soruşdum ki, ən yaxşı vaxtlarda onun qoşunlarının sayı hansı rəqəmlərlə ifadə olunurdu? O, bir qədər düşündü, sonra da öz oğlu ilə hesabı dəqiqləşdirib cavab verdi: onun torpaqlarının müxtəlif məntəqələrində

altmış minə qədər107, təkcə Gürcüstanın üstünə gedəndə

isə iyirmi min döyüşçüsü var imiş. Onun toplarının sayı isə yüzə çatırdı108.

Şamilin bütün hərbi qüvvəsi ərəbcə “fəvaris” (tək halda faris) adlanan süvari qoşunlara və məşşat adlanan piyada qüvvələrə bölünürdü. Piyadaların və süvarilərin say nisbəti beşin yeddiyə imiş. Onun hər alayı min nəfərdən ibarət olub (əlf) və hərəsində beş yüz döyüşçü olan iki tabor və ya diviziyadan ibarət idi ( xəmsə mia); hər taborda və ya diviziyada hərəsi yüz nəfərdən ibarət beş rota və

eskadron (mia) vardı; rota da hərəsi əlli nəfərdən ibarət iki 107Bu rəqəm bir qədər şişirdilib. Hacı Yusufun gətirdiyi rəqəmlərə görə, XIX

yüzilin 40-cı illərində Şamilin 15 min canlı qüvvəsi vardı, onlardan 5880

nəfəri atlı və 8870 nəfəri piyada idi. 40-cı illərin əvvəllərində Qafqaz komandanlığının əlində olan rəqəmlərdə də 15 min döyüşçü göstərilir (ЦГВИА, ф.

ВУА, д. 6468, л.9).

108 Şamilin idarəçiliyi ərzində imamətdə 40-50 top tökülüb (Военный

сборник, 1870, N 11, с.180).

84

vzvoda bölünürdü ( xəmsün); hər vzvod beş kaprallığa ( əmara) ayrılırdı. Alay komandiri rəisül-əlf, yəni min nəfərin başçısı, diviziya və ya tabor komandiri rəisu xəmsə mia, beş yüz başı; rota komandiri – rəisu mia, yüzbaşı; vzvod komandiri – rəisu xəmsin, əlli başı; kapral – rəisu əmarə, onbaşı adlanırdı.

Bu rütbələrin fərqlənmə nişanları var idi… Alay və

diviziya komandirlərinin nişanları üç bölməyə ayrılan dairəvi gümüş təbəqədən ibarət idi. Birinci bölmədə

dairəvi olaraq ərəbcə beyt yerləşdirilmişdi: “Əgər savaşa baş vurdunsa, yumşaqlığı bir kənara qoy. Onun bütün çətinlik-lərinə döz. Qədəri tamam olmayan ölmür” .

Bu şeir parçasını biz Şamilin bəzi qoşun bayraqlarında da görürük. Bu təbəqə üzərindəki ikinci dairədə müsəlman dininin ilk iki rəmzi təsvir edilib: “Əşhədü ən la ilahə illəllah, Mühəmmədən rəsulillah” ; bu sözlər dairənin dörd üzbəüz yerlərində təsvir olunmuşdur. Bu üsluba biz Samanilərin və digər qədim dövlətlərin sikkələrində də

rast gəlirik. Mərkəzi dairədə komandirin rütbəsi təsvir edilib, yəni o min nəfərin, ya da beş yüz nəfərin rəisidir…

Yüzlük komandirinin nişanı aypara şəklində gümüş

təbəqədən ibarətdir, onun aşağı hissəsi əyilmiş xətt, yay şəklindədir. Bu təbəqənin bir üzündə komandirin rütbəsi əks olunmuşdur.

Əllibaşının nişanı küt qatlanmış bucaqlı üçkünc təbəqədə belə bir yazıya malik idi.

Kapral nişanı festona bənzər ucluqları olan misdən –

uzunsov dördbucaqlıdan ibarət idi.

85

Bundan başqa, Şamil döyüşlərdə fərqlənən müridləri üçün təltif nişanları təsis etmişdi109. Əlimdə bu ordenlərin təsvirləri yoxdur. Onlardan biri Elmlər Akademiyası muzeyində nümayiş olunur və “Aqibəti düşünən heç vaxt qəhrəman ola bilməz” yazılı gümüş yarımdairədən ibarətdir. Bu yazı müridləri səciyyələndirən kor-koranə, dəli-cəsinə fədakarlığı öyrədir; imam nəyi əmr etsə, düşünmə-dən, bizdə deyildiyi kimi, sözsüz icra olunmalıdır.

Burada ilk xaç yürüşlərindən bizim günlərə gəlib çatmış, müridlərin öz imamına kor-koranə itaətkar olduqlarını xarakterizə edən və tam həqiqətdən xəbər verən bir lətifəni misal gətirmək istəyirəm. Fələstindəki fransız par-tiyasının başçısı, Şampan qrafı, Konradın varisi Henrix Fələstində səyahət etdiyi əsnada dağlardakı Məzyəd qəs-rinə, Assasin naiblərindən biri olan Sinanın yanına gəlir.

Sinan o vaxtlar fədəvi (fədayi) adlanan, ağ geyimli, başları çalmalı və əllərində xəncər tutmuş müridlərinin əhatəsində dayanmışdı. Uçurumun kənarında ayaqüstü söhbət zamanı naib Sinan, Henrixə deyir: “Düşünmürəm ki, siz franklarda mənimkilər kimi itaətkar qoçaqlar olsun”.

Sonra da dodağının altında nəsə deyib, başı ilə müridlərinə işarə vurur. Henrix gözünü açıb-yumunca iki mürid başı aşağı uçuruma atılır.

“Bu ağ geyimli müridlərim mənə, bax, belə itaət edirlər, – deyə imam bildirir. – Əgər istəyirsən, əmr edim, onların hamısı bu iki nəfər kimi özlərini uçuruma atsınlar…”

109Xeyli sayda fərqlənmə nişanı Mahaçqalada Dağıstan Dövlət Birləşdirilmiş

Muzeyində kolleksiyada qorunub saxlanılır. Şamilin idarəçiliyi dövründə təsis edilmiş ordenlərin təsviri. Bax.: Спасский И.Г. Иностранные и русские

ордена до 1917 г. – Л., 1963, с. 126-129.

86

“Yox, yox, – deyə Henrix tələsərək cavab verir, – istəmirəm və inanıram ki, müridlərin sənə sözsüz itaət edirlər…”

Henrix, Sinanı buna da inandırır ki, franklar arasında bunlar qədər fədakar nökərləri olan monarx yoxdur.

Şamil kimi onun müridləri də, burada, Peterburqda onları gördüyümüz kimi, paradlarda ağ geyimdə olurdular. Vuruş zamanı müridləri Şamilin özünün ərəbcə qoşduğu şeiri xorla oxuya-oxuya hücuma gedirdilər.

Şamilin süqutu və iyirmi üç ildən çox dincliyin olmadığı yerlərdə sülhün bərqərar olması artıq oxucularımıza bəllidir. Onun Peterburqa səyahəti, burada olması və

onun yeni, səyyar həyatının bəzi epizodları da məlum faktlardır.

Bu məqalədə biz oxucularımızın Şamil haqqında indiyədək təfsilatı ilə bilmədikləri məsələlərdən danışmaq istəyirdik; ona görə də mütaliəni sevən insanlara dövri nəşrlər tərəfindən az və ya çox dərəcədə təfərrüatla çatdı-rılan hadisələr barədə ötəri söz açmalı oldum. İndi mənə

Şamilin Peterburqda olması barədə bəzi faktlardan söz açmaq qalır.

Belə bir özünəxas müdrik insanı, Şamil kimi bir qəhrəmanı görməyi arzu etmək hər şeyə maraq göstərən hər adam üçün bağışlanılası haldır. Tamamilə anlaşılan bu maraq cəmiyyətin böyükdən tutmuş kiçiyə qədər bütün təbəqələrində özünü göstərirdi110. Əlbəttə, mən də onu görməyi, onunla tanış olmağı, kəlmə kəsməyi yaman çox istəyirdim. Heç gözləmədiyim bir şəkildə bu mənə nəsib 110 Bax. qeyd 1-2

87

oldu. Şamil haqqımda eşidibmiş və özü məni görmək istədiyini bildirmişdi.

Bizim ilk görüşümüz oktyabrın 3-də, günorta mənim evimdə oldu, Şamil öz oğlu Qazi Məhəmməd və məiyyəti ilə təşrif buyurmuşdu. Ənənəvi salam-kəlamdan sonra imam mənə dedi: “Sənə müraciətimi bu şəkildə yazmaq istəyirdim: “Ey hələ üzünü görmədiyim, lakin tanıyıb-bildiyim insan, sənə salamlar olsun…”

“Təşəkkür edirəm, şöhrətli imam, sizi az qala bütün dünya tanıyır, – deyə ona cavab verdim, – indi bir çox ad-lı-sanlı adamlar belə bir qonaqla söhbət etdiyimə görə

mənə həsəd aparardılar”.

Şərqsayağı xoş-beşdən sonra mənim bütün diqqətim imamın üzünün cizgilərinə və ifadəsinə yönəldi. Onun kostyumu, boyu, bədən quruluşu və manerasının təsvirləri qəzetlərdə dürüst təqdim olunub və onları təkrarlamaq istəmirəm. Məni daha çox heyrətləndirən onda elm haqqında, əlbəttə, Dağıstan üləmasının əlləri çatan elmlər haqqında söhbətlərə sevgi idi. Şamil və Şərq müdrikliyin-də, demək olar, onun qədər məlumatlı olan oğlu ən müxtəlif müsəlman alimləri, onların əsərləri haqqında, öz tədris işlərimdə hansı əsərləri əldə rəhbər tutduğum haqqında suallar verirdilər: “Quran”ın təfsirini öyrədirəmmi, tələbələrə Məhəmmədiyyə qanunları məlumdurmu, öz mühazirələrimi özümün nəşr etdirdiyim hüquq kursu üz-rəmi oxuyuram və s.

Qəribə suallar da verirdilər, məsələn, ruslar ərəb qrammatikasını, bəlağət elmini, məntiq və prosodiyanı bilirlərmi və s. Əlbəttə, bütün bu suallar ondan ötrü veril-mirdi ki, öz elmi səviyyələrini göstərsinlər. Əsla. Daha çox ona görə verilirdi ki, mənim Şərq elmləri nomenklatu-88

rasını bilib-bilmədiyimi və bu elmlərin ruslara bəlli olub-olmadığını yoxlasınlar.

Şamilin sözlərinə görə, o, mənim yanıma “Şərq elmlərini bilən alimə” baş çəkmək arzusu ilə gəlmiş olsa da (mənim əsərlərim və nəşr etdirdiyim kitablar bundan xəbər verirmiş), lakin kim bilir, bəlkə də o, düşünürmüş ki, bu əsərləri mənim yazıb-yazmadığımı, nəşr etdirdiyim kitablardan başımın çıxıb-çıxmadığını yoxlasın. Hər halda, imamın evimdə olduğu bütün müddət demək olar qiraət-də və elmi söhbətdə keçdi.

Mənim Şərq kitabxanamdakı kitablar arasında onu daha çox ərəb dilindəki “Mizanüş-şə’rani” 111 adlı kitab məşğul etdi. Bu əsərin müəllifi Şərqin mistik alimləri sırasına mənsubdur və müsəlman hüququnun bilicilərindən sayılır. Öz əsərində müəllif sübut etmək istəyir ki, sünni məzhəbində dörd təməl qanun arasında – əzəmi, şafei, hənbəli və maliki təriqətləri arasında elə bir fərq yoxdur, ötəri fərqlər həqiqətin yalnız zahiri formalarındadır; ona görə də o, bu təlimlər arasındakı fərqləri bəndlər üzrə tam təyin etmiş və barışdırıcı yekun rəyə gəlməyə çalışmışdı.

Bu əsərin başlıca müsbət tərəfi bundan ibarətdir. Lakin Şamilin və onun elmli müridlərinin gözlərində bu əsərin daha bir gözəl tərəfi də vardı.

Müəllif bütün həqiqi təlimlərin öz mənbəyini götürdüyü bir və mütləq olan həqiqətə apardığını izah və sübut etmək istəyərkən kitabın giriş sözündə xəyal aləminin dərinliklərinə də baş vurur və onun təxəyyül oyunu 111“Əl-mizan əl-kübra” (“Böyük tərəzilər”) əsərinin müəllifi misirli Əbdül-vahhab ibn Əhməd əş-Şə’ranidir. (Hicri 973, miladi 1565-ci ildə vəfat etmişdir).

89

yerini gah maddi aləmdən ruhani aləmə, gah da əksinə

dəyişdirir. Gah da, nəhayət, bu iki mənbənin bir fantastik ideyada birləşməsinə gətirib çıxarır.

Əyani izah üçün o, fırça ilə həqiqəti və ya dörd imamın öz təliminin başlanğıcını götürdüyü həqiqətin mənbəyini təsvir edir; sonra bu həqiqətləri bir mütləq əbədi və

əzəli həqiqətə müncər edir. Ardınca həqiqət onu həzlər aləminə aparır ki, bu da cənnətin təsviri ilə təqdim olunur. Cənnətdə bütün müqəddəslərin, başda Məhəmmədin öz dostları ilə birlikdə yer aldığı instansiya göstərilir.

Bütün bunlar müsəlman fantaziyasının diqtəsi altında, əlbəttə, mahirlikdən daha çox müqayisəyəgəlməz dərəcədə

daha cəsarətli bir əllə təsvir edilmişdir.

Şamil bu təsvirləri uzun-uzadı gözdən keçirdi və

avar dilində öz oğlu və müridi Hacı-Məhəmmədə hər təsvirin başlıca mənasını təfsir etdi. Peyğəmbərlərin və müqəddəslərin yer aldığı cənnət məqamları təsvir olunan sə-hifəyə çatanda Şamil, Məhəmmədin yerini və məqamını görüb, mötəbər imam intonasiyası ilə öz oğluna və müridinə dedi: “Allaha and olsun, bu doğrudur: mən onu sonuncu dəfə belə gördüm (əlbəttə, təxəyyülündə və ya rö-yada, hərçənd, bu və digər imam, ehtimal ki, bunu vəhy kimi qəbul edir).