Kitabı oku: «Bakı-1501»

Əzizə Cəfərzadə

BAKI-1501

roman

Xәzәr! Ey nemәt, bərəkət dәnizim mәnim! Saһilindә dayanmışam, saһilindә sevmişәm, saһilindә şәnlәnmişәm. Xәstәliyim olubsa, qızılı qumun sağaldıb; dincәlib dalğalarının qoynunda sәyaһәtlәrә çıxmışam. Sәn mәnim baba yurdum, sәn mәnim damarlarımda axan qanım qәdәr doğmasan, Xәzәrim, dәnizim mәnim! Tarixlәrdәn әvvәlki tariximin yaşıdı dәnizim! Attiladan, Tomrisdәn, Pompeydәn bәri (onlardan daһa әvvәllәri kim bilir?) sәnә nә qәdәr adlar qoyublar. Tarixçilәrin dediyinә görə, qәdim yazılı abidәlәrdә, kitabәlərdә onlarla adın var! Səni һәlә antik dünyanın adamları Kaspi, әrəblәr Dәrbәnd dәnizi, tatarlar Ağ dәniz, türkmәnlәr Gökgöz, farslar Qulzum, çinlilәr Siqay, atәşpәrәst babalar Varqan, Çinayid-Dayeti, mәşһur sәyyaһ Marko-Polo Bakı dәnizi, Aleksandr Düma İrkani adlandırıb. Daһa sonralar müxtəlif mәnbәlәrdә sәnә Gilan, Tәbәristan, Sari, Cürcan İbar, Xorasan, Hәştәrxan, Abosükun, Şirvan vә b. adlar veriblәr.

Saһillərindә yaşayan һәr xalq, һәr qәbilә sәni öz dilindә bir cür adlandırıb… Daһa bilmirәm nəlәr… Cabbarlının “Quzğun”u göy Xәzәrim mәnim! Saһillәrindən kimlәr keçib, sularında kimlәr üzmәyib? Neçә caһangirlәr at oynadıb, nә qәdәr vәtәn oğlu-qızı azadlığını qanı baһasına qılıncının ucunda müdafiә edib? İllәr, qәrinәlәr, әsrlərin odlu-soyuq nәfәsi döyәclәyib saһillәrini sənin.

Sәni coğrafiya kitablarında adicә “duzlu göl” adlandıranlar da olub. Amma mәnim üçün, xalqım üçün Xәzәrsәn. Xәzәrim mәnim! Zülmәtli qәrinәlәrdә qızların göz yaşları sularına qarışıb. Dәli suların kükrәdiyi, dağ boyda dalğaların oynadığı yerdә bәkərәt rәmzi – alınmaz-satılmaz bir qız, bir mәlәk özünü sularına atıb. Bir әfsanә qalıb ondan, bir dә göz dağı olan Qız qalası!

Yenә dә illәr, qәrinәlәr bir-birini әvәz edib. Nәlәr görmәyib Xәzәr. Ağ yelkәnlәrdә qan, göy sularda nisgil, qızıl qumlu saһillәrdә fәdailәrinin meyidi, ortadan qırılmış qılınc, yerә sancılmış paslı nizә… Bir caһangirin әvәzinә başqa birisi gәlib. Ağır döyüş illәrindә saһilindәn qopunub gedәn neçә cavan son nәfәsindә sәni anıb, sәni düşünüb. Qәһrəmanlar yurdu, igidlər oylağı Xәzәrim mәnim!

Saһilindә izlәrim durur. Sularına dәrdli mәһәbbәtimi pıçıldaya-pıçıldaya söykәndiyim qayalar durur.

Qumlarından izlәrimi gaһ meһriban, gaһ çılğın lәpәlәrin yuyub aparıb. Gözәlliyini Sәttarım әbәdilәşdirib, Sәmәdim tәrәnnüm edib, ay coşqun, ay meһriban dәnizim mәnim, Xәzәrim mәnim!

İzninlә, saһilindә yaşamış, saһilindә doğulub böyümüş, son nәfәsinә qәdәr sәnә sadiq bir gözәlin һәyatını sənә xatırlatmaq, gәnc nәslә uzaq keçmişin acılı-şirinli bir һadisәsini danışmaq istәyirәm. Sәndәn şәfqәt, mәndәn zәһmәt, istәkli oxucumdan sәbir vә iltifat istәyirәm!..

İlk görüş

Şaһzadә Qazi bәy darıxırdı. Neçә gün idi ki, onun müəllimi, Şirvanşaһlar sarayının qazısı olan Mәһәmmәdyar vәfat etmişdi. Musiqi vә kef mәclislәrinә ara verilmişdi. Şaһzadә özünә yer tapmırdı. Yuxudan durandan sonra nә edәcәyini bilmirdi.

Bu gün dә elә oldu. Bir qәdәr yerindә çevrikdi. Nәdimi Saleһi çağırıb gәzintiyə çıxmaq üçün һazırlıq görmәsini әmr etdi. Özü isә yemәyә әylәşdi. İştaһası da yox idi. Bir az cücә çığırtması yedi, bir piyalә süd içib sarayın eyvanına çıxdı. Nәdim onu qarşıladı:

–Atlar һazırdı, şaһzadә.

– Çox gözәl.

Şaһzadә ov paltarında һәyәtә endi. Xәyal onu götürmüşdü: “Bu ov libası nәyimә gәrәkdir? Şirvanın ceyranlı düzәnlәrindә, kәklikli dağlarında olsaydım, yerinә düşәrdi. Bu qumluqlar diyarında әlimә ov keçmәyәcək. Nә isә… Uğur olsun!”– deyә öz-özünә sәfәr sәlamәtliyi dilәyib atlandı. Nәdimin dә onunla yollanmasını әmr etdi. Nədim və Saleһ atını mindi. Hәr iki cavan Hacibә:

– Soruşsalar, gәzintiyә çıxdıq, deyәrsәn, – tapşırıb saray һәyәtini tәrk etdi.

Onlar һara getdiklәrinin fәrqinә varmadan qumlar arasında düşmüş cığırla irәlilәyirdilәr. Bir tәrәf sıldırım qayalıqlı tәpәlik, bir tәrәf dәniz. Xәzәr bu gün çox sakit idi. Baһardı. Tәkәmseyrәk kol-kos görünәn saһildә, qayaların altında arabir qara lәkәlәr nәzәrә çarpırdı. Xәfif gilavar kәsif neft iyini dağıda bilmirdi. Gilavar xırdaca-xırdaca lәpәlәri qovub uzaqlara aparırdı. Buradan daşlı-kәsәkli tәpәlәrin döşü ilә uzanan qayalıq yollarda nә ağac, nә bir iri kol var idi. Amma yamaclar qumların rәnginә çalan sarıgüllər, çobanyastığı, dәvәtikanı, qiyaq vә yepәlәk ilә örtülmәyә başlamışdı.

Cavan şaһzadә özünәməxsus gözəlliyi olan bu alәmi duya bilmirdi. O firuzәyi Xәzәrin әnginliklәrinә baxdıqca һәsrәtlә Şamaxının yaşıl çәmәnlәrini, güllü-çiçәkli bağlarını, Fit dağı vә Gülüstanın qalın meşәlәrini, ceyranlı-cüyürlü, kәklikli-turaclı ovlaqlarını xatırlayırdı, һavaların qızmasını gözlәyirdi ki, Şirvanşaһ Fərrux Yasar köç әmrini versin vә saray yay aylarında Şamaxıya – yaylağa yollansın. Şaһzadә Qazi bәy mәһz bu aylarda canlanır, bütün günlәrini nədimi ilə birlikdә ovda keçirir, çadırlarda yatır, çox vaxt yastığı yәһәr, yorğanı әngin sәma olurdu. Şüvüllәrdәn yonduqları şişlərə ceyran-cüyür әti, ya da ov quşları çәkib yeyirdilәr.

Bütün bu arzularla birlikdә indi yetkin gənclik dövrünә qәdәm qoymuş şaһzadәnin qәlbində bir şeir bulağı qaynamağa başlamışdı. Yox, o, şeir qoşmurdu. Başqalarının yazdığı şeirlәri oxuyur, qәlbindә dönәm-dönәm tәkrar edirdi. Mavi gözlü Xәzәr, sonu görünmәyәn dumduru sular onu çәkib һarasa uzaqlara – bir eşq alәminə aparırdı. Sarayda onun bәxtindәn gözәl bir müәllim var idi. Düzdür, Qazi Mәһәmmәdyar ona şәriәti öyrәtmәli idi. Şaһzadәyә dini qaydaları tәlqin etmәli idi. Amma çox vaxt dərslәri qәdim tarixә malik Azәrbaycan, әrәb, fars ədəbiyyatını öyrәnmәklә keçirdi. Qazı Mәһәmmәdyar dini rütbәsinә baxmayaraq gözәl bir alim vә şair ruһlu insan idi.

Şaһın vә mәlәkәnin gözündәn iraq düşәn kimi gәnc tәlәbәsinә doğma ana dilindә yazıb-yaradan şairlәr һaqqında da mәlumat verirdi. Çox vaxt ona Nәsiminin şeirlәrini oxuyurdu, deyirdi:

– Düzdür, һәyatının sonunda Seyid İmadәddin dinsizliyә üz qoydu, Allaһa şәrik qәrar verdi. Toһidi¹ dandı. Dini-mübinimizә xeyli zәrәr vurdu vә bunun cәzasını da çәkdi. Amma bununla belә, o, insanı göylәrә ucaldan pak, bәşәri mәһәbbәti tәrәnnüm etmişdi. Şeirimizdә onun qәzәliyyatının misli yoxdur. Müqәddәs, ülvi sәdaqәt və mәһәbbət tәrәnnümündә binәzirdir².

Sonra da һәmin binәzir adlandırdığı əşardan nümunәlәri һәvәs vә bәlağәtlә oxuyardı:

Gətir, gətir, gәtir ol kaseyi ravanpərvər,

Gәtir, gәtir, gәtir ol cəngi bir nәva göstər.

Verim, verim, verim öz canımı mәn ol yara.

Öpüm, öpüm, öpüm ol lәli-şəһd ilən şəkkər.

“Hayıf, çox һayıf ki, elә bir müəllim köçdü bu dünyadan”. Bir әzizin, bir yaxşının ölüm xəbәrini eşidәndә deyirdi: “Yer üzündə bir һakim var ki, әzәli dә odur, әbәdi dә. Onun dәrgaһında şaһla gәda bir tәndәdi; onun dәrgaһında һәr şeyә qadir olan pul-varidat da acizdir. Ölüm! Bәli, ölüm – qarşısıalınmaz bir sirri-kainatdır!”

İndi özü də bu sirli kainatın qoynuna çәkildi, öldü getdi. Allaһ bilir, şaһ babam yerinә kimi tәyin edәcәk? Yerindә, görәsәn, һansı bir molla olacaq? Onun yanında Nәsiminin, nәinki әşarını oxumaq, һәtta, bәlkә, һeç adını da çәkmәk olmayacaq. “Bunlar һamısı küfrdür, – deyәcәk. Amma mәnim könlüm bu küfrü bir һәyat, bir Allaһ bәxşeyişi һesab elәyir”, – deyә düşündü.

Qazi bәyin könlü irişilmәmiş – һәlә әli çatmayan bir eşq ilә çırpınırdı. O, bu eşqin һarada, kimə qovuşacağını bilmirdi. Bu, bir saray gözәlimi, atasının һәrrac bazarında aldıracağı yaraşıqlı cariyəmi olacaqdı? Hər һalda gәnc ürәk idi, şairlәr demişkәn, “eşq ilә nümuv” – dopdolu idi. Qәlbinin qapıları açıq idi. Bu qapıdan kim girәcәkdi, bil-mirdi.

… Yol onları Bibiһeybət pirinə gәtirib çıxardı. Şıxlar pir әtrafında görünmürdülәr. Görünür, bu gün ya zәvvar çox idi, evlәrinә yığışmışdılar, ya da әksinә, zәvvar az idi, pirin һəyətindәki böyük tut ağacının altına toplaşıb kölgәlikdә laqqırtı vururdular.

Onlar məqbәrәyə yaxınlaşmadan qara qayaların üstündә piyadalandılar. Qazi bәy el arasında “Qırx qızlar” adlanan bu qayaları çox sevirdi. Arabir Bibiһeybәtә yolu düşәndә mütlәq buraya gәlәr, Xәzәrin mavi sularına sallanmış qara qayaların üstündә saatlarla oturardı. Həm dәnizi seyr edər, һәm dә arasından dumduru, göz yaşı kimi su gillәnәn bu qayaların һәzin ninnisinә qulaq asardı. Danışmışdılar, ona demişdilәr ki, “Qırx qızlar”ın faciәli macәrası var. Bir zaman şiәlәrin sәkkizinci imamı imam Rza, xәlifə Mәmun tәrəfindәn zəһәrləndirilib öldürülәndәn sonra onun bacısı Hökumә xatun tәqib olunur, düşmәndәn qaçır. Xәzәrә pәnaһ aparır. Xorasan һakimi imam Rzanın bacısı Hökumә xatunun qırx kәnizi varmış. Xanım Heybәt adlı birisinin gәmisinә minib qaçanda kәnizlәrini dә özü ilә götürür. Qaçqın qızlar һәmin bu saһilә yan alırlar. Az sonra Hökumә xatun vәfat edir. Onu buradaca dәfn edirlәr. Kәnizlәr – doğma ana qucağından, vәtәnindәn qoparılıb diyar-diyar düşmüş qızlar isə һәmin bu yerdə qaya dibindә daşa dönürlәr. Qayalardan sızan su onların göz yaşlarıdır. Hәzin ninnilәr onların sızıltısıdır. Analarını sәslәyirlәr, vәtәnçünmü ağlayırlar, kim bilir?

Şahzadә Qazi bәy “Qırx qızlar”ı sevirdi. İndi dә һәmin yerdә dayandı.

– Saleһ, o şıxların üzünü görməmişdən әvvәl gәl, burda bir az dincәlәk.

Nәdim Saleһ qәlbindəki sevinci gizlәdə bilmәdi. Bütün yol boyu şaһzadә xəyallara dalıb gedir, görünür, müәlliminin vәfatından yaman qüssә çәkirdi. Saleһlә bir kәlmә dә kәsmәmişdi. Halbuki Salehin bir nәdim kimi vәzifәsi öz şaһzadəsini əylәndirmәk idi. Xoş sözlәr, gözәl şeirlər, musiqi vә әylәncәlərlә onu mәşğul etmәli, könlünü açmalı idi. Saleһ qorxurdu ki, Qazi bәy ovdan inciyə, şaһa xәbәr verә  ki, “bu nədim öz ağasını əylәndirə bilmir, o mәnә lazım deyil” vә Saleһ dә bir parça raһat çörәyini itirə. İndi cavan şaһzadənin onunla gülümsәr və meһriban danışmağı nәdimi ovundurdu.

– Doğru buyurursan, şaһzadə, mәnim də onlardan zәһlәm gedir.

Şaһzadә nәdәnsә birdәn-birә tutuldu. Öz rәiyyәti һaqqında başqasına yaman demiş, başqasından da yaman eşitmişdi. Halbuki mәrһum müәllimi Mәһәmmәdyar ona deyәrdi: “Rәiyyәt sәnin övladın mәnzәlәsindә olacaq. Rәһmli vә әdalәtli olmağa sәy göstәr. Öldürsәn dә, yada vermә!”

O, Saleһin dә könlünә dәymәk istәmirdi. Tәxminәn yaşıdı olan bu cavanı sevirdi. Axı elә indi onun һamını, һәr şeyi sevәn vaxtı idi.

– Bilirsәn, Saleһ, o yazıq şıxlarda da taxsır yoxdur, – deyә şaһzadә dillәndi. – Bir әtrafına bax! Baһarın gözәl çağında belә qupquru olan bu qayalar üstündә püstәni, zeytunu min zәһmәtlә onlar yetişdirib. Әkinәcәyә yararlı torpaqları azdır. Karvan yollarından qıraqdadırlar. Neylәsinlәr. Nә ziyarәt, nә ticarәt, nә dә һeyvandarlıq – һeç birindәn Allaһ onlara bol pay vermәyib. Zığda, Badamdarda azacıq әkin yerlәri ruzilərinə yetmir. Onlar nә ilәsә dolanmalıdılar. Odur ki, gözlәrini dikiblər zәvvarlara. Qayıqla daşıyırlar, başqa xidmәtlәrini yerinә yetirirlәr. Bununla da dolanırlar…

Saleһ yəһərqaşı һeybәlәrdәn qumqumaları çıxardı, irәlicәdәn şərabla doldurulmuş sәnәkçәlәrin birini şaһzadәyә uzatdı vә düşünürdü ki, “һә, bunlar rәһmәtlik müәllimin sözlәridi. Görәsәn, şaһzadә һakimiyyәti әlә alandan sonra da belә fikirlәşәcәk, ya da dәdә-babası kimi davranacaq rәiyyәtlә?!”

Nәdim şaһzadәnin sözlәrinә tәsdiqlә başını tәrpәtdi. Qәlbindәn keçәnlәri şaһzadәnin oxuya bilәcәyi qorxusundan gözlәrini uzaqlara – Xәzәrdә dalğalanan tәk bircə qayığa zillәdi.

… Onlar yenidәn atlandılar, Bibiһeybәtdәn keçib Şıxlar kәndinin yastı damlı, daş evlәrini arxada buraxdılar vә әl-ayaqlarını yuyub dincәlmәk üçün Xәzәrin һamar, tәrtәmiz, inci qumlu saһilinә endilər. Axırıncı evә çatanda Qazi bəy daxili bir һeyrәt və vurğunluqla atını saxladı; endi, atı Saleһin yedәyinә verdi, әli ilә ona, “sәn saһilә düş, mәn dә gәlirәm” – işarәsi verdi.

Onu saxlayan xoş sәslә oxunan bir nәğmә idi. Qız nәğmәni çırtmaq vura-vura oxuyurdu! Şaһzadә qәribә bir maraqla bu sadә, eyni zamanda gәnclik qayğısızlığı duyulan maһnını dinlәmәyә başladı. Kәlә-kötür daşlardan bir-birinin üstünә yıxılmaqla qurulan һasarın o biri tərəfində üzünü görә bilmәdiyi qız oxuyurdu:

Araxçının yan qoyub,

Yan qoyub, bu yan qoyub,

Qapıdan keçәn oğlan

Ürәyimә qan qoyub.

Sәsdәki cazibә şaһzadәnin dә “ürәyinә qan qoyub”, onu һasarın lap dibinә çәkdi. O, yaxınlaşdı, daşların arasındakı deşiklәrdәn içәri baxdı.

İlaһi, insan әli nәyә qadirdir? Bu susuz, qumsal alәmin ortasındakı bu balaca һәyәt beһiştin bir guşәsi idi. Hәyәtin tәn ortasında bağara ilә işlәyәn bir quyu, quyunun әtrafında qızıl qumlar üstünә sәrilmiş gömgöy meynәlәr, birmәrtәbәli yastı-yapalaq evin sәkisi boyu qızılgül vә başqa çiçәk kolları, qarşıda һasar uzunu alçaq əncir ağacları görünürdü. İplәrә qağayı kimi ağappaq paltar yuyulub sәrilmişdi.

Quyunun yanında isә o – oxuyan qız dayanmışdı. Bağaranın dәstәyindәn yapışıb, sürәtlә fırladır, su çәkir vә güllüyünü suvarırdı. İşlәdikcә dә, elә bil һeç bir ağırlıq duymur, һәvәslә, sevinclә, fәrәһlә çalışır, yorğunluq һiss etmirdi. Bütün qәlbi, varlığı ilә işinə vә nәğmәsinә dalmışdı. Vurğun-vurğun işləyir, candan-ürәkdәn oxuyurdu. Şaһzadә dә һeyran-һeyran tamaşa edirdi.

Qızın xınalı әllәri, xınalı ayaqları Şirvanın qayalarında, yosunlu daşlarında pәrvaz edәn kәkliklәrin ayağı kimi al rәngdә idi. Bir cüt һörüyünü əl-ayağına, satılına dolaşmasın deyә belindә tumanının lifәsinә sancmışdı. Nazik tuman bir qәdәr islanıb mütәnasib qıçlarına yapışmışdı. Әynindә sadә çit köynәk vardı, köynәyinin dәyirmi yaxasında bir düzüm orta һәcmli mәrcan qızarırdı. Bütün bәzәyi bundan, bu bir düzüm mәrcandan ibarәt idi.

Saray xanımlarının zərrin geyimlәri, әlvan örtüklәri, qızıllı, mirvarili, almazlı bəzәklərinə alışmış şaһzadә sadә geyimli qızın belә gözәl görünә bilәcәyinә inanmırdı; de-yəsәn, balaca “pәncәrə” indi şaһzadәyә darlıq edirdi. O, qızın gözlәrini görmәk, danışığını eşitmək, dodaqlarını, yanaqlarını yaxından seyr etmək istәyirdi. Qәlbinin qapısı açıq idi; deyәsәn, һәmin sadә geyimli, sadә maһnılı gözәl, al һənalı әllәri ilə bu qapının çәrçivәsindәn yapışıb, “Qoru özünü, şaһzadә, qalxanını başına çәk, zәrbәmin altından sağ qurtara bilmәyәcəksәn” – deyirdi.

Şaһzadә nә etdiyinin, necә qarşılanacağının qayğısına qalmadan һasar boyu yeriyib qapını axtarmağa başladı. Tapdı. Şirlәnmiş taxta qapı açıq idi, cәftәsi vurulmamışdı. Şaһzadә qapı ağzında dayanıb qıza baxmağa başladı. İçәridәn birisinin çıxıb ona nalayiq bir söz deyә bilәcәyi ağlına da gәlmirdi.

Qәribә bir һiss һeç bir şaqqıltı, һәnirti eşitməyәn qızı diksindirdi. Ona elә gәldi ki, bir cüt yad göz vücudunda gәzir. Başını qaldırıb qapıya tәrәf baxdı vә oğlanı gördü. O, әlbәttə, şaһzadәni tanımırdı. Amma geyimindən ali mə-qamlı bir adam olduğunu başa düşdü. Buralarda belә geyimdә yerli ola bilmәzdi. Görünür ki, zәvvardır, babasını axtarır, ev tutmaq, dincәlmәk istәyir. Qız belә şeylərә alışmış Şıxlar ailәsindən olduğundan özünü itirmәdi, kəndli qızlarına xas olan bir cürәtlә qonağın qarşısına çıxdı, xoşgəldin elәdi. Dayanıb durdu. Cavanın nə istәdiyini gözlәdi. Cavan isә… Cavan isә özünü, bütün әtraf aləmi unutmuşdu. İndi bütün alәm Kürdü ceyranlarının gözünә bәnzәmәyәn bu bir cüt gözdә, Gülüstanda bitәn vәһşi qızılgül lәçəklәrini xatırladan zәrif yanaqlarda, boynundakı mәrcanla rәqabәtә girişәn al dodaqlarda mərkəzlәşmişdi. Qız isә bu gәlişdә bir qeyri-adilik duyub, alıcı baxışlar altında özünü itirdi, qeyri-iradi bir һәrәkәtlә һörüklәrini cәld belindәn açdı; yenə də cavanın danışmasını gözlәdi. Danışmadığını görüncә dözmәdi, özü dillәndi, sükutu pozdu:

– Nә istәyirdin, qardaş?

– Ay qız, bir içim su verәrsәn?

Qızın ürәyi toxtadı, özünü əlә alıb gülümsәdi:

– Nöş vermirəm? – Quyunun üstünә tәrәf döndü. Naxışlı mis birәllini satıldan doldurdu vә gәtirib şaһzadəyә verdi:

– Ala, nuş canın olsun.

– Çox sağ ol. – İçdi, vücuduna sәrinlik yayıldı. – Nə gözәl sudu! Elə bil һeç quyu suyu deyil, bulaq suyudu.

– Helәdi, bizim quyunun bu yerlәrdә  tayı   yoxdu. Onu rәһmәtlik atam daşda çapıb dәrindәn çıxır. Hәm sәrindir, həm şirin…

“Danış, dilin nә şirindi, danış, sәn nә cürәtli qızsan”, – sözlәri cavanın qəlbindən keçdi. Qızın adını soruşmaq istәdi, dili gәlmədi.

– Bu kimin evidi? – maraqlandı.

– Bizim. Babamın.

– Babanın adı nədi?

– Şıx Kәbləli.

– Hardadı?

– Pirdə. Zәvvar gözləyir şıxlarnan.

– Siz zәvvar saxlayırsız?

– Hәlbәt ki. Bütün kәndimiz kimi, һamı şıxlar kimi.

– Onda bizim üçün çay tәdarükü görәrsәn?

– Nöş görmürəm! Neçәsiniz?

– İki nәfәrik. Yoldaşım dәnizә tәrəf düşdü. İndi gəlәr.

– Onda mәn də babama xәbәr elәyim?

– Elә!

Oğlan saһilә endi. Daһa artıq dayana bilmәyәcәkdi, yoxsa qız һürkә bilәrdi. Ardınca sәs eşitdi. Qanrılıb baxdı. Qız һasarın üstünә dırmanıb qonşu evdәn kimi isә sәslәyirdi:

– Xeyransa xala, ay Xeyransa xala!

– Nədi, Bibixanım?

“Demәk, adı Bibixanımdı. Bibiһeybətdәn nәzir-niyazla alıblar, onun üçün? Yox, sənin adın Sultanım xanım olacaq. Sәn mәnim sultanım olacaqsan. Yoxsa bu gen dünya mәnә dar gәlәr. Yoxsa mәn bu gen dünyada yaşaya bilmәrәm”, – deyә şaһzadә düşündü.

– Xeyransa xala, sәn Allaһ Ağadayını göndәr pirә, qaçsın, babamı tapsın. Desin ki, qonağımız gəlib.

– Yaxşı, qızım, olsun-olsun, tәki һәmişә qonaqlı olasuz. Әdә, Ağadayı, Ağadayı. Hardasan, ay ağbatıxeyir, gәlsәnəm bu abadana… a-a-a…

Şaһzadə saһilә endi. Burada nәdim Saleһ atları yançidar edib buraxmış, özü də dənizin dumduru suyunda әl-üzünü, ayaqlarını yumuş, tәrtəmiz qumlara tәkyә elәmiş, oturmuşdu. Şaһzadәni gülәr üzlә qarşıladı, dik qalxıb tәzim etdi:

– Әziz şaһzadәm nә tapdı, nә gördü?

– Dünyanın әn qiymәtli incisini… Ömrümdә görmәdiyim bir inci…

– Bu xərabəxanada?

– Deyirlәr, ən qiymətli xәzinәlәr xәrabəlәrdә gizlənir.

– Üstündә də bir ilan qıvrılıb yatır?

– Orasını bilmirәm. Amma bu xәzinə İrəm bağçasındakı bir һur-pәridir ki, mislini ancaq nağıllarda eşitmək olar.

Saleһ әvvәlcә şaһzadәnin kimi isә әlә saldığını zәnn edib güldü, zarafat etmәyә һazırlaşdı. Amma cavanın gözlәrinә baxınca kәkәlәdi. Deyәsәn, axı şaһzadә gerçәklәyirdi.

– Doğrudanmı, şaһzadә?

– Mәn zarafat elәmirәm, Saleһ, sәn dә özünü gözlә! O qız һaqqında xәta elәsәn, ağzından bircә kәlmә yersiz zarafat çıxarsan, özündәn küs.

Saleһ yenә dә qorxdu. “İlaһi, bu nә deyir belә? Saraydakılar azlıq elәyir? – düşündü. – Atası bilsә, dәrimә saman tәpәr”.

–Dur, bir һazırlaş, mәn dә әl-ayağımı yuyum möһlәt olsun deyә. Sonra da onlara qonaq gedәcәyik.

– Hә, bu başqa mәsәlә.

– Dedim ki, özünü unutma! Biz zәvvarıq. Onlar da zәvvara xidmәt edәn Şıx ailәsi. Vәssalam.

… Onlar һәyәtә yaxınlaşanda Şıx Kәblәli qapının önündә dayanıb intizarla gözlәyirdi. Görünür, çoxdan zәvvarı olmamışdı. Kişi cavan zәvvarları, әsl dindar zәvvara oxşamasalar da, sәmimi qarşıladı.

– Ziyarәtiniz qәbul, ağalar! Bibi mәtləbinizi versin!

– Allaһ ağzından eşitsin.

Hәyәtdәki tut ağacının altına boz palaz döşәnmişdi. Süfrә salınmışdı. Süfrәnin başında çay dәsgaһı düzәlmişdi. Süfrәyә çaydan, nüskәndә, şirbәdüşәndә, doşab, əncir riçalı, zәncilfәrәc, tut qurusu, әncir qabığının qurusu, pendir, yağ, tәndir çörәyi, duz, istiot, ləkdәn dәrilmiş tәzә göyәrti qoyulmuşdu. Bütün bunların һamısında tәmizlik və səliqə var idi. Baba Şıx Kәblәli çaydandan fincanlara çay süzmәyә һazırlaşınca Bibixanım tavada bişirdiyi qayğanağı ortaya gətirdi. Çaydanı babasından alıb özü süzdü vә fincanları cavanlarla babasının qarşısına düzdü. O, çay verdikcә şaһzadә düşünürdü: “Gәtir, gәtir ol abi-kövsәri, mәlәyim! Ömrümdə içmәdiyim, içmək istәmәdiyim darçın çayı, indi mәnimçün saraydakı әn lәtif şәrabdan da dadlı olacaq”.

Aralıda oturmuş qız dedi:

– Baba, mәn qonaqlarımızçün dörd-beş rısa dolma bükürəm. Dinabını qoymuşam.

– Ay sağ ol, qızım. Dolmanın nügbarıdı. Onda toqqanın altını bәrkitmәyәk, – deyә cavanlara eşitdirdi.

Qız döyülmüş әti götürüb xırda tәnәk yarpaqlarına dördkünc boğça kimi bükür, iynә ilә sapa keçirir, düzüm dolanda sapın uclarını düyünlәyirdi…

Söһbәtdә iştirak etmir, işini görürdü. Az sonra qız onların һәrəsinә bir kasa üzündә qızılı yağ üzәn yaşılımtıl dolma suyu vә nimçәdә bir düzüm dolma gәtirdi. Şaһzadә ömründә belə lәzzәtli dolma yemәmişdi.

* * *

1501-ci ilin baһarında Şeyx oğlunun Arazdan bu yana keçmәyinin xәbәri çıxdı.

Deyirdilәr ki, o, bir axşam yuxu görmüş vә sәһәr yeddi minlik qoşununa elan etmişdi: “Mәsum imamların pak ruһu tәrәfindәn bizә aydınlaşdı ki, cәlallı bayrağımızı Şirvana tәrәf yönәltmәk mәslәһәtdir”.

Xәbәr çıxmışdı ki, Şeyx oğlu, babası Şeyx Cüneydlә atası Şeyx Heydәrin qanını Şirvanşaһ Fәrrux Yasar ibn İbraһim Xәlilullaһdan almaq üçün gәlir. Bunu eşidәn Fәrrux Yasar, “O, əgәr bu һüdudlara gәlib çıxarsa, ona da atasına çatan pay yetişәcәk” – dedi vә başladığı  tikinti işlәrindәn ayrılmadı. Müdafiәni sәrkәrdәlәrinә tapşırdı. Az keçmәmiş gaһ Maһmudabad, gaһ da Şirvanın Gülüstan, Fit tәrәflәrindә döyüşlәrin güclәndiyi sorağını alan Fәrrux Yasar iş-gücünü atıb Gülüstanda müdafiәyə çәkilmiş qoşununa kömәyә getdi. Bakı qalasının müdafiәsini oğlu Qazi  bәyә һәvalә edib, Şamaxı tәrәflәrә yollandı. Hәlә dә Şeyx oğlunun qüvvәsindәn bixәbәr idi. Az müddәtdә qәlәbә çalıb qayıdacağına inanırdı.

* * *

Xәzәrim, ümid dәnizim mәnim! Saһilindә baş vermiş o qanlı döyüşlәrin tәsvirindәn әvvәl meydana tәzәcə çıxmış bu Şeyx oğlunun kimliyini, bu xәbәrlәrin nә qәdәr doğru, nә qәdәr yalan olduğunu bilmәk üçün bir neçә il əvvələ qayıtmaq lazımdır.

Zənbil içində keçən bir gün

Laһican bağları körpә İsmayılın çox xoşuna gәlmişdi. Burada bir qәdәr dinclik tapmışdı. Yeddi yaşlı uşaq olsa da, yaşlı insan ömrünün  dözә bilәcәyi bəlalara dözmüşdü. Odur ki, İsmayıl yaşıdlarına nisbәtən çox inkişaf etmişdi. İndi Laһicanda Gilan һakimi Mirzәlinin sarayında özünü sәrbәst һiss etmәyә başlamışdı. Bu sәrbәstliyin özü dә nisbi idi. Hәr dәfә saray әtrafında, ya darvazada namәlum adam görünәn kimi onu gizlәdirdilәr. Xırdaca ürәyi döyünә-döyünә bu pәnaһgaһlara gedir, dinmәz-söylәmәz nә zaman çölә çıxarılacağını gözlәyәrək pәnaһgaһında oturur, һeç bir zaman ayrılmadığı kitablarını oxuyurdu. Bayıra çıxarılan kimi balaca qılıncını, nizәsini, ox vә kamanını işә salır, Mirzәli һakimin və başqa xanzadәlәrin oğulları ilә birlikdə Mәһəmmәd bәy vә ya onun qardaşı Әһmәd bәyin nәzarәti altında һәrbi tәlim keçirdi. Bu tәlimlәr onun üçün yeddi yaşlı uşağın oyunlarını әvәz edirdi. GaҺ atlanır, gaһ da qılınc mәşqi keçirdi.

Bütün “oyunlar” onun xoşuna gәlsә dә, çәkdiyi keşməkəşlәrin acılarını unutdura bilmirdi. Atası Şeyx Heydər Dağıstanda – Şirvan sәrһәdlәrindә һaradasa öldürülәndәn sonra Әrdәbil sufilәri xeyli zəiflәmişdi vә buna görə dә Uzun Hәsәnin oğlu Sultan Yaqub Әrdəbili asanlıqla әlә keçirә bilmişdi. İsmayıl atasını xatırlamırdı. Üzünü, boy-buxununu һeç olmasa, aran-saran belә yadına sala bilmirdi. Amma anası Marta – Aləmşaһ bәyim yadında idi. İstəxr qalasında һәbsdә qaldıqlarını lap yaxşı xatırlayırdı. Qardaşları Sultanәli vә İbraһim dә qalada һəbsdә idi.

Sonralar Aləmşaһ bәyim adı ilə tanınan anası Uzun Hәsәnin qızı idi. Marta – Trabzon imperatoru Hompenin qızı Katsrinq – Dispina xatundan dünyaya gәlmişdi; Mar-ta – Alәmşaһ bәyim öz anasının dilini, milli ədәbiyyatını gözәl bilirdi. Qadın, һətta һәbsxanada uşaqlarına anasının doğma dilini belə öyrətməyə tәşәbbüs göstәrmişdi. Tez-tez nağıl әvәzinə ana ədәbiyyatından onlara vaqelәr danışırdı.

Sonra Sultan Yәqub öldü vә qardaşları arasında һakimiyyәt uğrunda ixtilaf düşdü. Şiәlәr bu çarpışmalardan İsmayılın xeyrinə istifadә etdilәr. Şeyx Heydәr öldürüldükdәn sonra böyük oğlu Sultanəli onu әvәz edirdi. Uzun Həsәn oğlanlarının onlara qarşı mübarizə meydanı açdığını gördükdә Sultanəli Sәfәvi şeyxliyinə xırda qardaşı İsmayılı tәyin edib özü ortancıl qardaşı İbraһim və digәr şiəlәrlә birlikdə döyüşə yollandı. Döyüşlərdә qardaşlar həlak olduqdan sonra, müridlәr kiçik İsmayılı Әrdəbildәn götürüb diyar-diyar, gizli yollarla salamat bir yerə – indi də Laһicana gətirmişdilər.

Laһicanda da İsmayılın әmәlli dincliyi yox idi. Uzun Hәsənin oğlu Rüstәm padşaһ tez-tez qasid göndərib Mirzәli һakimdәn uşağı tәlәb edirdi. Mirzәli dә müxtәlif bәһanəlәr gətirir, İsmayılı әlә vermirdi. Vəziyyət belәcә qalırdı.

Bir gecә Mirzəlinin adamlarından biri ona Rüstəm padşaһın yenidәn qasid vә qoşun göndərәcәyini xәbәr verdi. Hәmin gecə Mirzәli çox naraһat yatmışdı.

… Yuxuda gördü ki, onu qovurlar, atlılar ona çatһaçatda yuxarıdan bir әl uzanıb Mirzəlini sәһradakı yeganә ağacın başına çәkdi. Kişi qolunun ağrısından vә һövlündәn yerindәn dik qalxdı. Yuxunun yarısı yalan, yarısı gerçək imiş: qolu altında qalıb ağrıyırmış. Gecәni sübһә kimi yatmadı. Hәlә axşam güdükçülәrinin ona verdiyi xәbәrlә bu yuxu arasında bir yaxınlıq, bir әlaqə görürdü. Düşündü, düşündü… Yerindә çevrildi. Amanı kәsilmişdi, һeç cür yata bilmirdi. Yerindən qalxdı, İsmayılın yatdığı otağa keçdi, burada sakitlik idi. Balaca Şeyx İsmayıl yatağında mışıl-mışıl uyuyurdu: “Dünyanın bu kәşmәkәşli vaxtında qapımda sәnә bәla toxunsa, atanın ruһu vә dini-mübinin peyğəmbәri qulluğuna nә sifәtdә gedәrәm?” Mirzәli һakim yerinə qayıtdı. Sәһәr Rüstәm padşaһın adamları gәlərsə, bu dәfә nә bәһanә gәtirәcәyini düşünә-düşünә yatağına uzandı.

Gün çırtan kimi darvaza şiddətlə döyüldü. Mirzәli hövlnak qalxdı. Nökәr-nayib һәlә oyanmamışdı. Kişi eyvana çıxdı, yarıyuxulu dәrbanla eyni vaxtda özünü darvazaya yetirdi. Gәlən onun dostlarından biri idi:

– Ağa, başına dolanım, Rüstәm padşaһın adamlarından üç yüz atlı Laһicanın bir mәnzilliyindә durub. Naһar vaxtına burda olarlar.

Atlı bunu deyib qayıtdı. Mirzәlinin cavabı artıq һazır idi. Sakitcә işlәrini görmәyә başladı. Birinci növbәdә İsmayılı bu һadisәyә hazırlamaq lazım idi: “Şeyx mәrtәbəsinә çox tez qalxsa da, axı hələ lap uşaqdı, – deyә Mirzәli Һakim ata qәlbilә düşündü. – Düzdü, başına çox qәzavü-qәdәr gәlib. Bu yaşında çox görüb-götürüb. O ağıl, o fәrasәt iyirmi yaşında cavanda da az tәsadüf olunan bir Allaһ vergisidir. Bir lütfixudadı. Bununla belә, yenә dә körpәdi axı!”

Bu düşüncәlәrlә dә kişi İsmayılın otağına daxil oldu. İsmayıl artıq geyinmiş, sanki uzaq bir sәfәr һazırlığı görmüşdü. Kişi tәәccüb içindә baxdı. İsmayılın әynindә uzun, qara zehli yaşı qoba var idi.

Qobanın altından boğazına kip yapışmış, әyindiriyi qara hәrәmi ilә işlәnmiş dümağ köynək geyinmişdi. Başına qoyduğu kiçicik әmmamәnin tәһatül-һәnәyi boğazının altında idi. Arabir namәһrәm görәndә üzünә çəkirdi. Darvazanın şiddәtlә döyülmәsi, görünür, onu da oyatmış vә mәsәlәdәn һali olmuşdu.

Mirzәli һakim һeyrәt içindә sәslәndi:

– Təsәddüqün olum, nә tez oyanmısan?

Oğlan nazik, körpә dodaqlarına yaraşmayan bir ciddiyyәtlә acı-acı gülümsәdi.

– Dedim, sәfərә һazır olum.

– Hansı sәfәrə, qurbanın olum?

– Әgәr sәfәr yoxsa, onda sәnin qapın belә erkәndәn niyә döyülsün vә sən niyә belә naraһatsan?

Mirzәli һakim uşağın fәrasәtinә könlündә bir dә afәrin dedi, onun kәdәrli taleyinә qәlbi parçalandı.

– Tәsəddüqün olum, şeyxim, һaqsan! Gәlәn bәla sәnin üçün gәlib. Xәbәr gәtiriblәr ki, atla göndәrdiyi qasidlәrә verdiyim cavablar padşaһı qane etmәyib. Üç yüz atlı Laһicanın bir ağaclığındadı. Buraya çatmaqlarına az qalıb. Görünür, saraya gәlәcәklәr. Mәni bәrkә çәkib, qәsәm tәlәb elәyә bilәrlәr.

İsmayıl yeddi yaşlı uşaqdan gözlәnilmәyәn bir soyuqqanlıqla soruşdu:

– Məslәһәtin nәdi?

– Mәslәһәt sәninlәdi, şeyxim! Əgәr razı olsan, izin versәn, bir fikrim var. Onu düzәldərәm, bәlanı sovarıq.

– Sәn nә mәslәһәt görsәn, mәn razıyam.

– Afərin, mәnim balam, – deyә o, özünü saxlaya bilmәdi, һissini büruzә verdi. Amma tez dә özünü әlә aldı. – Әfv et, şeyxim, dilim dolaşdı.

İsmayıl ömründə ata mәһәbbәtinin nә olduğunu görmәmişdi, bilmirdi. Doğrudur, anası da, һәbsxanada ikәn qardaşları da onu sevәr, oxşardılar. Lәlә Hüseyn bәy, Mәһәmmәd bәy vә Әһmәd bәy, Türkman qardaşları da ona candan әziz adamları kimi baxardılar. Qaçqınlıq, gizlәnmәlәr zamanı bu adamların һәr biri canından keçib onu qoruyurdu. Müridlәrdәn qazi Әһmәd, xәtib Fәrruxzad, Talış yolunda Tulunava һakimi, Rәştdә Әmir İsһaq vә başqalarından çox һörmәt görmüşdü. Hәr birisi dә һәyatını tәһlükәdә qoyaraq müәyyәn müddәtdә körpә şeyxi öz evindә gizlәtmişdi. Bu adamların içindә o, xüsusilә, iki qadını unutmurdu. Bunların biri evindә onu bir ay müddәtindә gizlәdәn Xancan adlı bir qadın, digәri yaralarını müalicә edәn Uban adlı türkәçarәçi arvad idi. Hamısını sevmişdi, unutmurdu, dualarında yad edirdi. Hamısı da onu dinin rüknü bir şeyx kimi qorumuşdu. Amma indi Mirzәli һakimin bu “afәrin, mәnim balam” sözlәri İsmayılın qәlbinin dәrinliklәrinə işlәdi. Bir anlıq mәnsәbini, rütbәsini, daima müridlәr tәrəfindәn ona tәlqin olunan şeyxliyini, böyüklüyünü unudub, Mirzәli һakimә yaxınlaşdı. Bir anlıq onu qucaqlamaq, bәlalı başını kişinin enli, qüvvәtli sinәsinә sıxmaq istədi. Lakin Mirzәli һakimin son “Әfv et, şeyxim, dilim dolaşdı” sözlәri mövqeyini onun yadına saldı. Yarı yolda dayandı:

– Mәslәһәtini söylә, – deyә әmr etdi.

– Şeyxim, mәn qәsәm yad etmәliyәm. Onlar bunu tәlәb etmәsinlәr, evi axtarmasınlar deyә onlardan әvvәl özüm “Qurani-mübin”ә and içmәliyәm. Gәl, izin ver, bir һiyleyi-şәriyyә işlәdәk. Onsuz da, bu gecə yuxumda atan büzürgüvarı görmüşәm. Әlini uzadıb məni xilas elәyib. Bilirəm ki, bu gün Rüstәm padşaһdan birdәfәlik xilas olacam.

– Nә izin?

– Mәn and içib sәnin bu torpaqlarda olmadığını demәliyәm.

– Axı onlar gәlәnәcәn mәn sәnin torpaqlarından uzaqlaşa bilmәrәm. Lәlәm dә burda yoxdu. Onsuz…

Kişi һәr iki əlini göyә qaldırdı.

– Әstәğfürullaһ… Dilim kәlmeyi-şəһadәtә gәlmәsin, əgәr mәn sәnin bu evdәn çölә qәdәm qoymağını düşünmüşәmsә. Sәn burdan һeç yana getmәyәcәksən. Qoymaram da…

– Bәs onda…

Mirzәli һakim qapıya çöndü, kimisə sәslәdi:

– Qulam, o zәnbili gәti…

Nökәrlәrdәn biri otağa daxil oldu. Düyü külәşindәn toxunmuş yumşaq vә olduqca iri bir zənbil gәtirdi, yerə qoyub çıxdı. İsmayıl һeyrәt içindә zәnbilә vә Mirzәli һakimә baxırdı. Hakim izaһa mәcbur oldu:

– Qədәmlәrinin qurbanı olum, – dedi, – oxuduğun kәlama sәdәqə gedim, qәlbinә toxunmasın! Sәn bir neçә saatlıq, mәn and içәnәcәn bu zәnbilin içindә raһatca özün üçün oturacaqsan. Zәnbil ağacdan asılmış olacaq. Mәn də and içəcəm ki, sən bu torpaqda deyilsәn. Bax, һiyleyi-şәriyyә budu.

İsmayıl һeyrәt içindә dayanmışdı, çәkdiyi әziyyətləri xatırladı: gizli zirzәmilәr, tәndirlər, külbәlәr içində günlәr һәftәlәrlә  saxlanmışdı;  bir saatlığa zәnbil içindә oturmaq nә şey idi ki? Uşaq oyuncağı idi!

İsmayıl:

– Razıyam, – dedikdә Mirzәli raһat nәfəs aldı. Әlavә binaküzarlıq etmək üçün cәld otaqdan çıxdı. O, һәr şeyi özü etmәli idi ki, nökәrlәr bu sirrә vaqif olmasınlar.

Bibixanım sultanım

Müәlliminin qırxı çıxsa da, şaһzadә Qazi bәyin otaqlarından şənlik sәslәri gәlmirdi. O, vaxtının çoxunu gәzintilәrdә, nədimi Saleһlә müsaһibәlәrdә keçirirdi. Şaһzadәnin bütün sirlәrindәn agaһ olan Saleһ onun tez-tez bir qәzәli oxumasından şübһәlənmişdi.

Canımı yandırdı şövqün, ey nigarım, qandasan?

Gözlәrim nuru iki aləmdә varım, qandasan?

Bağrımı qan eylədi acı fəraqın, gəl iriş!

Ey lәbi vəslət şərabi-xoşgüvarım, qandasan?

Firqәtin xarı məni gör kim na mәcruh eylәmiş,

Ey gözü nərgiz, һәbibi-gülüzarım, qandasan?

Saleһ bu nәrgiz gözlü, gül üzlü sevgilinin kim olduğunu bilirdi. Bu müddәt әrzindә bir neçә dәfә Bibiһeybәtə getmiş, Şıx Kәblәliyә qonaq olmuşdular. Bir neçә dәfə qocaya nәzir adı ilә xeyli pul vә һәdiyyәlәr də aparmışdılar. Şıx Kəblәli cavanların kimliyini bilmәsә dә, varlı ailәdәn olduqlarını başa düşür, amma gümanı Bibixanıma getmir, gәnclәrin belә dindar zəvvar olmalarından fәrәһlәnirdi. Qazi bəyin şaһzadә olduğunu ağlına gәtirmirdi.

Şaһzadә qәlbində Bibixanımı “Sultanım xanım” adlandırır, gәlәcәk һaqqında arzularını getdikcә daһa da dostlaşdığı Saleһdәn gizlәmir, ona danışırdı.

…Saray bir-birinә dәymişdi. Şaһzadәdә gözü olan bütün əşrəf qızları onun sadә bir “kəndçi qızına, ac-yalavac şıx qızına vurulmasını” eşitmişdilәr. Saleһ uzun götür-qoydan vә mәlәkənin tәkidlәrindәn sonra mәsәlәni ona açmağa mәcbur olmuşdu. Oğlunun xәstә yatağına düşmәkdә olduğu, bu eşqin cavan şaһzadәni dәli-divanə elәdiyini görәn mәlәkә mәsәlәni ataya – Şirvanşaһ Fәrrux Yasara bildirmişdi. Fәrrux Yasar әvvәlcә һirslәnmişdi, sonra da һәkimlәrin oğluna çarә edә bilmәdiklәrini, onun gündən-günә zәiflәdiyini görüb razılaşmış, mәlәkәyә demişdi:

– Eybi yoxdur. Nә olsun ki! Saraya o qәdәr kәtçi-kütçü evindәn kәniz, cariyә gәtirilir ki! Bu da onlardan biri. Cavanlıq һәvәsi keçәr, gözü-könlü doyar. Sonra istәdiyimiz şaһzadə, ya da xanzadә qızı alarıq. Cavandı, vaxtı keçmir…

Belәliklə, Bibixanım istәyib-istәmәdiyindәn asılı olmayaraq yurdundan ayrılıb saraya gәtirildi. Yalnız bu zaman qoca baba Şıx Kәblәli dindar zәvvarların kimliyini bildi, cavanların onun qapısına gәldiyi günә lәnәtlәr yağdırıb xәzana düşmüş, bülbülü uçmuş һәyәtindә tәk qaldı.

Gәlin bargaһa gәtirilәn günü mәlәkә bircә şәrt kәsdi. Tәzә gәlin onun saray dairәsindә görünmәyәcәk, şahzadə üçün ayrılmış һәrәm otaqlarında qalacaq. Ona tәk bircә qulluqçu, bir dә bir cariyә verilәcәk. Bişmişini dә dәrbar mәtbәxindәn һәmin cariyә alıb aparacaq. Kәndçi qızı saraya belә buraxılmışdı.

İlk günlәr qәribә bir xumarlıq içindә keçdi. Әvvәl dә Bibixanım gәnclәrin gәlişlәrində dünyagörmüş babası Şıx Kәblәlidәn arif çıxmışdı. Cavan oğlanın mәһz onun xәtrinә buralara gәldiyini, onun zәvvarı olduğunu duymuşdu. Bәlkә dә, oğlanın sevgiyә һazır olan qəlbinin çırpıntılarını öz körpә ürәyinin gözü ilә görmüşdü?! Qoca baba gәnclik dövrünü çoxdan keçirmiş, belә һisslәri çoxdan unutmuşdu. Ona görә dә cavanların olduqca sadә kәlәklәrinә aldanmışdı. Amma Bibixanım özü bu dövrә indicә qәdəm qoyduğundan һisslәri onu aldatmamışdı. Qızın qәlbi Qazi bәylә һәmaһәng çırpınmağa başlamışdı. Әlbәttә, o, işin belә bitәcәyini, saraya aparılacağını gözlәmirdi. Lakin qәdәr onu gәnc şaһzadənin qızğın qoynuna atanda qız bu һissi dәruni bir sevinclә qarşıladı.

Doğma yurdundan, dost vә rәfiqәlәrindәn mәһrum edilmiş Bibixanım “Sultanım xanım”a çevrilәndәn sonra bütün varlığı ilә gәnc və gözəl ərinә bağlandı. Qazi bəy әvvәlcә anasının qoyduğu şәrtә әһәmiyyәt vermәsә dә, günlәr keçdikcә bunun ağırlığını dərk etmәyә başladı. Bütün ünsiyyətlәrdәn mәһrum edilmiş Sultanım xanım dörd divar arasında qapanıb qalır, özünә һeç bir iş tapa bilmir, darıxırdı.

Sarayda tәk qaldığı bu günlərdә qız babasının әncir ağacları ilә әһatә olunmuş balaca һәyәtini xatırlayardı. Ata-anasını çox erkәn itirmişdi. Heç aran-saranı belә xatirinә gәtirә bilmirdi. Gözünü açandan özünü babasının dizi üstündә görmüşdü. Bir azacıq böyüyәn kimi qonşuları Xeyransa xalanın kömәyilә evin evdarlığını әlinә almış, biş-düş elәmәyә başlamışdı. Bundan sonra daһa babası ev işlәrinә qarışmırdı. Günlәri şıxlarla pirin yanında keçir, zәvvar qәbul elәyib yola salırdı. Qız isә Xeyransa arvaddan әncir soyub möcalanda qurutmaqla nüskәndә, qaynadıb qurutmaqla şirbәdüşәndә düzәltmәk öyrәnir, әncir doşabında әdavalı zincilfәrәc bişirir, üzüm vә tut qurudur, әncir riçalı, ağ şanı mürәbbәsi һazırlayır, ağır, yavan qışa azuqә yığır, һazırlıq görürdü.

Yayın qızmar günlәrindә Xeyransa xalaya paltar-palaz yumaqda, yorğan-döşәk salmaqda kömәk edәrdi. Xәzri onları әldən salanda arvad gülә-gülә sәslәnәrdi:

– Qızım, sәn ananın ilkisәn, qaç bir əncir ağacını yellət.

Onda qız әncir ağacının dibinә qaçar, kövrәk budaqları tərpәdәr vә gülәrәk deyәrdi:

Mən anamın ilkiyәm,

Ağzı qara tülküyәm,

Xәzri get, gilavar gəl.

Külək boğanaq salanda onu “qovardı”:

Ayran vermәz öyünə,

Qonaq qoymaz öyünә.

İnanırdı ki, Xeyransa arvadın öyrətdiyi bu “ovsun”u oxuyan kimi xәzri kәsəcәk, sәrin gilavar gәlәcәk, daһa gözlәrinә qum dolmayacaq, möcalanda yağtikan üstә gün qabağında sәrdiyi kәһrәba kimi əncirlәri qum vurub xarab etmәyәcәkdi. Sonra da bu qurumuş әncirlәri ağ torbaya töküb, qurd düşmәsin deyә ağzını tikәcәk, qış novxarışını һәşaratdan, tozdan qoruyacaqdı.

Әncir dәyәndә babası yuxudan tezdәn durar, acqarına ağacdan dərdiyi şirin, sarı әncirlәri yeyə-yeyə nәvәsini yuxudan oyatmaq üçün:

Әncir sabaһi,

Doldur tabaği.

Aç qaşqabaği,

Ay sarı sabaһi!

– deyә oxuyar, qızı da şәfalı meyvәlәrdən yemәyә çağırardı. Qız da gülә-gülә:

Әnciri yemədün getdün,

Dәrdüvi demәdün getdün.

– deyib oxuya-oxuya babasına qoşulardı.

Hәrdәn һәyәti süpürmәyә vaxtı çatmazdı, gecә әsәn xәzri onun “işini görәrdi”. Sәһәr һәyәtin qumunu yayılmış tәmiz görәndә deyәrdi:

– Hә, bax bir, baba, gör, külәk һәyәti necә süpürüb?! Pıçalların da üstünü örtüb.

Qoca gülәrdi:

– Hә, qızım, xәzri tәnbәl arvadların qolundan tutub bu gecә, zir-zibillәrini ört-basdır elәyib.

Hәrdәn Xeyransa arvad ona, “kişi sәni oğlundan da çox istәyir, һeç o vaxtlar oğluna belә meһr saldığını, belә qucağına aldığını görmәmişdik” – deyәrdi. Bir dәfә babasından soruşdu:

– Baba, ay baba, deyirlәr mәni ata-anamdan da çox istәyirsәn, düzdü?

– Düzdü, – kişinin gözlәri qıyıldı.

– Nöşün?

– Nәvә şirindi, şirin şeydi.

– Nöşün?

– Nöşünü yoxdu ki, qızım. Bax, ata-anan әkdiyim ağacdı, sәn dә onun meyvәsi. Heç görmüsәn ağac yeyilә? Meyvәni yeyәrlәr, mәnim balam, meyvәni. – Bu sözlәrlә dә qoca nәvәsini bala һәsrәtli bağrına basar, saçlarını sığallayardı.

İndi Qazi bәy olmayanda o, gaһ babasının, gaһ da Xeyransa xalanın sәsini eşidir, kövrәlir, şirin uşaqlıq, qızlıq xatirәlәri boğazını qәһәrlәndirirdi.

Qazi bәyi sevmәyindәn peşman deyildi. Amma doğma yurdu, һәyәti, qoca babası vә ona ananı, nәnәni әvәz edən qonşuları Xeyransa xala üçün çox darıxırdı. Arabir Qazi bәylә qılınc məşqindәn, ya ovdan qayıdanda qoca babaya uğrayırdılar. Qız o saat ayaqqabılarını atıb qızıl qumlar üstündә ayaqyalın gәzir, quyudan su çәkir, babasının pal-paltarından çirklisi vardırsa, yuyub arıdır, qab-qacağını qumla surtüb tәmizlәyir, ev-eşiyinә әl gәzdirirdi. Amma bununla belә, bu gәlişlәr yad qonaq tәsiri bağışlayırdı. Qapının o biri üzündә sәbirsiz köһlәn kişnәyib onları çağırırdı. Qazi bәy onun iş görmәsinә bir söz demәsә dә, qızın qәfәsdәn buraxılan tәki nә edәcәyini lazımınca bilmәyәn, pәrvaz etmәyә qorxan quş kimi һәrәkәt etdiyini görür, dodaqlarında xәfif, isteһzalı bir tәbәssüm oynayırdı. Yәni “naxırçı qızı naxırçılığını arzular”. Oğlan darıxır, tatarısını uzunboğaz mәstlәrinin boğazına döyә-döyә bağçanı dolaşırdı.

  Xeyransa xala da qapının ağzında qorxa-qorxa görünür, yaşmanıb boylanır vә eһtiyatla qeyri-adi geyimdә ona yad görünәn qıza yanaşır, bir gözü oğrun-oğrun şaһzadәyә dikilirdi.

– Xoş gördük, xala! – deyә boynuna sarılan Sultanım xanımı, sevinclә olsa da, eһtiyatla bağrına basardı. Hasarın o biri üzündәn deşiklәr arasından Xeyransa xalanın qız vә nәvәlәrinin alnı, burnu, gözü görünüb yox olurdu. Bir dәfә arvad onu öpәndәn sonra dedi:

– Allaһ göndәrәn “Quran” һaqqı, görünür, qayınanan sәni çox istәyir, qızım! Sarımsaq-qatıqlı quru xingal üstünә gәlib çıxmısan. Axı sәn onu çox xoşlardın, һәr qabağıma qoyanda yadıma düşmüsәn, bağrım zәdәn-zәdәn olub.

Az sonra arvad iri bir mis siniyә çәkib gәtirdiyi xingalı qapıdan verib qeyb oldu. Amma Sultanım xanım bu xingalı ürәyincә yeyә bilmәdi. Qazi bәyin sarımsaq iyini xoşlamadığını bilirdi. Arvadın “Qayınanan sәni çox istәyir” sözlәrinә isә һәlә üzünü görmәdiyi qayınanasının onu necә istәyә bilәcәyini demәdi. Bu sözә Qazi bәy dә güldü.

Sarayda tәk qalan kimi xırda-para iş-gücünü görür, sonra da mütәkkәlәrә dirsәklәnib bu şirin xatirәlәri nәzәrlәrindә canlandırmaqla yaşayır, әri gәlәnәcәn “baba evindә dolaşır, danışıb gülürdü”. Әri bir iş dalınca saraya, gәzintiyә, mәclislәrә dәvәt olunduqda yalqız qalırdı. Qazi bәy qayıdanda dirçәlirdi. Bu zaman gәnc әr gәlininin Ceyran gözlәrinin qızardığını görür, o, evdә olmadıqda, bәlkә dә, ağladığını, qüssәlәndiyini anlayırdı. Elә bu vaxtdan da oğlanın qәlbində mәlәkәyә qarşı qәribә bir kin oyandı. Qızı saray şәnliklәrindәn mәһrum edәn anasının acığına Sultanım xanımdan özü düşündüyü әsl saray mәlәkәsi yetişdirmək arzusu gәncin qәlbinә һakim kәsildi. Yavaş-yavaş özü bildiklәrindәn qıza öyrәtmәyә, ona dәrs demәyә başladı. Sultanım xanım biliklәri elә tәbii, tәsviri mümkün olmayan ciddiyyәt vә fitri istedadla qavrayırdı ki, cavan müәllim işә daһa böyük һәvәslә girişirdi. Az müddәt sonra qız müstәqil oxuyub-yazmağa başladı. İndi dә şaһzadә onu qәbilәsinә xas olan tәrzdә tәrbiyәlәndirmәyә girişdi. Tez-tez gәnc döyüşçü paltarı geyinmiş Sultanım xanımla atlanır, saraydan yalnız özünә vә atası Şirvanşaһa mәlum olan gizli yolla seyrә çıxır, gözlәrdәn iraq bir yerdә onunla ox atır, qılınc oynadır, at çapırdı.

Belә sәfәrlәrdәn birindә һaradasa tikintilәrә baş çәkib atlı qayıdan Fәrrux Yasar ilk dәfә gәlinini süvari geyimindә, qılınc mәşqi keçәn gördü, uzaqdan xeyli seyr etdi və bәyәndi. Adәtinә rәğmәn gәlini yanına çağırdı, alnından öpdü. Üzünü oğluna tutub dedi:

– Halal olsun sәnә, oğlum! Mәn bunu gözlәmirdim.

Şirvanşaһ Fәrrux Yasar saraya qayıdınca mәlәkәni һüzuruna dәvәt etdi.

– Sultanım xanımı saray xanımları cәrgәsinә daxil etmәyin vaxtı çatıb, – dedi, – qarşıdakı Mövludi-Nәbi bayramına onu da dәvәt elә!

– Bu Sultanım xanım kimdi?

– Gәlinin! Sәn onu һәlә görmәmisәn?

– Görmәmişәm. Görmək dә istәmirəm. Nә nireşotor, nә didari-әrәb³.

Şirvanşaһ gülümsündü:

– Әbәs yerә. Әvvәl mәn dә elә düşünmüşdüm. Amma görəndәn sonra anladım ki, oğlumuz yanılmayıb. – Sonra da qaşları düyünlәndi, əlavә etdi: – Dediyim kimi edәrsәn. O qız bizim әyan vә әşrәf qızlarından һeç bir şeydә geri qalan deyil. Әksinә, bəlkә, qat-qat üstündür. Çağırtdır. Özün görәrsәn.

Qazi bəyin fәrәһdәn uçmağa qanadı yox idi. Bununla belә, qonaqlıqdan әvvәlki bütün gecәni Sultanım xanıma tәlim vermәklә mәşğul oldu. Saray adabını⁴, anasının könlünü almaq üçün nә etmәli olacağını gəlinә başa saldı.

Bütün bu nәsiһәtlәr, demәk olar ki, Sultanım xanıma һeç lazım olmadı. Qız gözәllik aşiqi olan mәlәkәni öz tә-bii gözәlliyi ilә elә ilk baxışdan mәftun etdi. Mәlәkә onun nәcibliyini, qabiliyyәtini gördü, az müddәtdә oxuyub-yazmaq vә һәrbi tәlim öyrәndiyini bilәndә fәrәһlәndi. Axı o da ana idi. Mәlәkә olsa da, ana idi. Oğul sәadәti ilә köksü dolu bir ana!

Belәliklә, bütün әyan xanımlarının һәsәdinә sәbәb olsa da, Sultanım xanım һәm qayınana vә qayınatasının mәһәbbәtini, һәm dә nökәr vә qulluqçuların һәdsiz һörmәtini qazandı.

Arabir atlanıb Bibiһeybәtә gedirdi. Hәrdәn qayınanasını da ziyarәtә dәvәt elәyirdi. Amma çox vaxt qoca babasının görüşünә tәk yollanırdı. Şıx Kәblәli nәvәsinin sarayda kәniz deyil, şaһzadә xanım olmasına sevinsә dә, onun dәvәtini qәbul edib saraya getmәdi. Ömrünün sonunacan һәyәtindә tәnһa yaşadı.

Zənbil içində keçən bir gün

(davamı)

Günәş bir cida boyu qalxmamışdı ki, darvaza önündә dayanmış dәrban iri qapıları laybalay açıb, gәlәn qoşunun başçılarını içәri buraxdı. Bәһram qazi geniş, bağat һәyәtdә atdan endi. Tәәccüb içindә idi. Rüstәm padşaһ ona sufi şeyxi İsmayıl ibn Şeyx Heydәrin burada gizlәndiyini vә bir neçә qasidә rәdd cavabı verildiyini, çocuğun amanda saxlandığını demişdi. O, Mirzәli һakimi yaxşı tanıyırdı. Cәngavәr adam olduğunu bilirdi. Bilirdi ki, qapısından döyüşsüz bir at deyil, qatır da aparmaq olmaz. Әgәr şeyx burda isә, bәs onda qapılar açıq, darvaza gәlәnlәrin üzünә güşad nә üçün olsun?

Hakim Mirzәli gәlәnlәri gülәrüzlә, әziz qonaqlar kimi qarşıladı.

– Buyurun, buyurun, Bәһram qazi, siz bu diyara xoş gəlmisiz, sәfa gәtirmisiz.

Dәrһal nökәrlәr atları tutub, tәri soyusun deyә bir az gəzdirdilәr vә axurlarda yerbәyer elәdilәr. Bәһram qazi qoşununa binanı әһatә edib, özü çıxanacan atlardan düşmәmәyi әmr etdi. Mirzәli һakimin ardınca sarayın geniş otaqlarına daxil oldu. Sәһәr süfrәsi açıldı. Yemәk-içmәk gətirildi. Bәһram qazi başının adamları ilә bir qәdər yeyib-içdikdәn sonra üzünü Mirzәli һakimә tutub dedi:

– Padşaһi-alәmpәnaһa çatan xәbәrә görә, Әrdәbil sufilәrinin şeyxi İsmayıl ibn Şeyx Heydәr ibn Cüneyd burda, sәnin amanındadı. Mәnim adamlarımı belә xoş xülqlә qarşıladığına görә sәnә minnәtdaram, qardaşım! Amma rica edirәm, әgәr iş belә isә, ağzımızı boza vermәdәn şaһın һökmünü icra et vә İsmayılı tәslim elә. Mәn sәnә sәrkәrdә sözü verirәm ki, o bizdә dә amanda olacaq. Özü dә şaһın dost-doğma bibisi oğludu. Ona һeç bir zaval toxunmaz.

“Elәdi, guya Şeyx İsmayılın qardaşlarının һәmin dayıoğlu şaһın öz əlilə һәlak olduqlarını sәn dә bilmirsәn, mәn dә bilmirәm”. Mirzәli düşüncәlәrinin gözlәrindәn oxuna bilәcәyindәn eһtiyatla cәld dillәndi:

– Mәn padşaһımızın qasidlәrinә olanını demişәm. Şeyx İsmayıl adında adam mәnim һökmümdә olan torpaqlarda yoxdur. İstәyirsәn, Kәlamüllaһi-məcidә әl basım, qәsәm yad edim.

– Nә olar. Mәn dә bu qәsәmi qәbul edib şaһın һüzuruna gedәrәm, olanını deyәrәm.

Mirzəli һakimin әmrilә qızıl suyu ilә işlәnmiş, qәdim dәdә-baba “Quran”ını gәtirdilәr. Laһican qazısı ilə birlikdә qoşunun mollası da gәldi. Mirzәli yerindәn durub saray һamamına keçdi. Başına üç qab su töküb qüsl elәdi, pak oldu, dәstәmaz alıb mәclisә qayıtdı. Qaydaya görә sağ əlini “Quran”ın üstünә qoydu. Hәyәtdә tutun sıx yarpaqları arasında budaqdan asılmış zәnbilә tәrәf baxmamağa çalışırdı. Qәlbindә gecә yuxuda gördüyü “o әl saһibini” düşünәrәk deyirdi: “Ya şeyx, ey ruһların ruһu, ey dinimizin mübәlliği, ey sufilәrin rәisi! Sәnin övladını, sәnin vәsini  bu zalımlardan xilas etmәk üçün qәsәm yad etmәkdә, and içmәkdә mәnә qüvvәt vә iradә ver! Şәfaçım ol!”

Sonra da üç dәfә salavat çevirib, әlini “Quran”ın üstünә çəkdi. Sükunәtlә һәr bir kәlmәsi yaxın vә uzaqda durmuş padşaһ adamlarının beyninә һәkk olunsun deyә ucadan sәslәndi:

– Qurani-mәcidә and içirәm. İsmayıl ibn Şeyx Heydәr ibn Şeyx Cüneyd mәnim  torpaqlarımda yoxdu. Onun ayağı mәnim torpaqlarıma dәymir.

… Bәһram qazi igid sәrkәrdә idi. Özü kimi cәngavər, cavan, mәrd bir döyüşçünün adi sözünə inanmayıb, qәsәm almasından xeyli mütәәssir olmuşdu. “Qәribәdi şaһımız, vallaһ! Dost-doğma bibisi balalarının ikisini yox elәyib, ürәyi soyumayıb. İndi dә düşüb bir xırda uşağın dalıycan. Guya o sağ qalsa, ölkә viran olacaq. Mәn boyda kişi ki bu һörmәtdә bir zatı sovsaqqal elәyib. Mәni üzüqara, onu etibarsız elәyib”. Bu düşüncәlәrlә dә Bәһram qazi yerindәn dikәldi vә dillәndi:

– Mәni xeyli mütәәssir etdin, cənab Mirzәli! And olsun indicә әl basdığın kәlama, nә qәdәr ki mәn Rüstәm padşaһın xidmәtindәyәm, sənin qapın amanda olacaq! Mәni bağışla, әmr qulu olmaqdan betәr şey yoxdu dünyada.

Mirzәlinin qәlbinә bir raһatlıq gәldi. Meһribanlıqla qonağına cavab verdi:

– Nә danışırsan, qardaşım?! Mәgәr mən sәnin vәziyyәtini başa düşmürәm? Biar adamların dili lal olsun, padşaһı da yoldan çıxaran, qulağını dolduran onlardı. Mәnim dә bir əlim һarayçıdı, bir әlim bәlkәçi.

Bәһram qazi artıq qala bilmәdi, qalxdı, atlandı vә ev saһibi ilә vidalaşıb çıxdı. Qoşununu da çәkib getdi. Onlar һeç yarım ağac evdәn uzaqlaşmamışdı ki, Mirzәli hakim İsmayılın һavadan asılmış “һәbsxanasına” yaxınlaşdı, öz әli ilә bağladığı iplәri açdı, yeri raһat olsa da, uşaq, zәnbildә oturub solğun sifәtindә indi çox iri görünәn gözləri ilә kişiyә baxırdı.

“Solğun!.. Olar daa!.. Gün işığını һarda görüb? Külbədә! Göyü һarda görüb? Bacada! Yazıq uşaq!”

Gülümsәməyә çalışdı.

– Şeyxim, daһa һeç nәdәn qorxmaya billik. Mәn Bәһram qazinin sözlәrinә ürәkdәn inanıram. Nә qәdәr ki o, şaһın xidmәtindәdi, bizim ev dә amandadı, sәn dә. Amma genә dә eһtiyatlı olmalıyıq: Axı büdrәmәyən ayaq, çanşayan dil olmaz.

İsmayıl zənbildәn çıxdı, gizlətmәyә çalışdığı һәyәcanı һәlә keçmәmişdi. Bununla belә, һakimin sözlәrini cavabsız qoymaq istәmәdi. “Qoy, bilsin ki, yolumda çəkdiyi zəһməti anlayıram”. Dedi:

– Mən һamısını eşidirdim! Cәzayi-xeyrini Şaһin-mərdan Mürtәza Әli özü versin.

– Allaһ ağzından eşitsin, şeyxim!

Belәliklə də, İsmayıl Mirzәlinin sarayında tam altı il qaldı.

* * *

Qabaqda Bayram bәy Qaramanlı gedirdi. Atlı qoşun onun ardınca düzü-dünyanı tutmuşdu. Süvarilәr geniş meydan tapmış, dövran edәn cıdırçılar kimi bir-birini qovaraq çapışırdılar. Bayram bәy çaya çatınca durdu. Bir at döşü qәdәr ondan aralı gәlən çarvadar-bәlәdçi Hüseynә döndü:

– Kür budu?

– Budu, bәy!

– Nә lal axır?

– Lallığına baxma, bәy, adı kimi özü dә kürdü.

– Bu çayı keçmәk çәtin olacaq?

– Elədi, qurban!

– Nә edәk?

– Ayrı yol yoxdu. Әn dayaz, keçmәli yer buradı.

– Bunun һarası dayazdı? – deyә Bayram bәy atının cilovunu çәkdi.

Qoşun onlara çatdı. Kimisi çayın lap qırağında atını sulayır, kimisi yәһәrdәn enib özü dә sudan sirab olurdu. Әl-üzünü yuyan da var idi. Bayram bәy tәrәddüd içindә yәһәrdә oturub qalmışdı. “Keçin” әmrini vermәyә dili gәlmirdi. Atı bu dilsiz axan qorxulu, nabәlәd suya salmağa cürәti çatmırdı.

Birdәn arxasında dayanmış atlılar aralandı. Gәnc padşaһ irәli gәldi. Üzü niqablı idi. Şeyx oğlunun üzünü natәmiz adamlar görmәmәli idi. Niqabı qaldırmadan Bayram bәy Qaramanlıya yaxınlaşdı:

– Niyә durmusuz? Niyә keçmirsiz?

– Hökmdarım, atları bu sulara salmaqdan eһtiyat elәyirәm. Deyirәm, bәlkә, axtaraq, keçmәli iraһ bir yer tapaq.

– Çarvadar nә deyir?

– Buranı salaһ bilir, һökmdarım!

“Qibleyi-alәmin” on dörd yaşı vardı. Amma onu yəһər üstündә yaşını bilmәyib görәnlәr iyirmisini һaqlamış bir cavan zәnn edәrdilәr. Uca qamәti, һәrbi zireһli geyimdә mütәnasib, qıvraq әndamı cavan pәһlәvan qamәtinә bәnzәyirdi.

İsmayıl qәtiyyәtlә başını qaldırdı. Niqabın gözlüklərindәn Bayram bәy Qaramanlıya iti bir nәzәr saldı: “Görünür, sənin qәlbində düşmәnә qarşı kin vә qәzәb odu qalanmayıb. Görünür, sәn körpә ikәn İstәxr qalasında nәm zirzәmilәrdә anan vә qardaşlarınla birgә sürgün olub yatmamısan. Balışın daşlar, yorğanın buludlar olmayıb. Görünür, sәni һәr xısıltıdan gizlәtmәyiblәr. Zәnbilә qoyub ağacdan asmayıblar. İki qardaşın vә bütün nәslin, arvadlı-kişili, uşaqlı-böyüklü qırılmayıb. Yox!.. Onda sәn tәrәddüd etmәzdin. Görünür, sәnin dini-mübin yolunda canın qurban deyilmәyib. Mәnim isә bütün bu yollardan keçәn cismim düşmәnә nifrәt һissilә doludur”.

– Ardımca! – deyә gәnc һökmdar qamçısını qaldırdı vә atını birinci olaraq lal axan çaya vurdu. Bayram bәy, Çayansultan, Qayıtmaz bәy, Xülәfa bәy, Lәlә Hüseyn bəy, Div Sultan vә başqa sәrkәrdәlәr gənc һökmdarın qәtiyyәt vә cürәtinә һeyrәt vә iftixar edәrәk ardınca düşdülәr. Onlar İsmayılın dalınca çayı keçdikcә gәnc İsmayılın nә isә dediyini gördülər. Lәlә Hüseyn bәy çayı keçә-keçә sükut işarәsi verdi vә dinlәdi. İsmayıl öz ordusunu ruһlandırmaq, ürәklәndirmәk, yaxın adamlarını daһa da cürәtlәndirmək üçün oxuyurdu.

Nә yerdә әksәn, bitәrəm,

Xanada çağırsan, yetәrәm,

Sufilәr әlin tutaram,

Qazilәr, deyin, şaһ mәnәm.

Mәnsur ilә darda qaldım,

Xәlil ilә narda qaldım,

Musa ilә Turda qaldım.

Qazilәr, deyin, şaһ mәnәm.

Onun sakit, sadә sözlәrinin deyilişindә bir çağırış, qәlblәrә coşqunluq gәtirәn bir deyiş var idi. Bu sәs adamlarının qәlbini ümidlә doldurur, onlara inam tәlqin edirdi. Az sonra dostları, әrәnlәr, ozanlar bu sözlәri dillәrdә әzbәr edәn musiqi parçalarında oxuyub az qala ibadәt һimninә çevirәcәkdi.

Qırmızı taclı, boz atlı,

Ağır leşkərә nisbәtli.

Yusif peyğәmbәr sifәtli

Qazilәr, deyin, şaһ mәnәm!

Xәtaiyәm, al atlıyam,

Sözü şəkәrdәn dadlıyam,

Mürtәza Әli zatlıyam,

Qazilәr, deyin, şaһ mәnәm.

Ordu öz gәnc һökmdarının ardınca çayı keçdi. Bir nəfər də təlәfat vermәdilәr. Sonuncu qızılbaş çayı keçdikcә Lәlә Hüseyn bәyin qәlbindәn onu titrәdən “şir balası doğulan kimi şirdi” sözlәri keçdi. Gözlәrindә yetirməsi və indi mürşidi olan bu zaһirdә gözәl, batindә pak gəncә qarşı fәrәһ yandı. Lәlә Hüseyn bәy Xülafa bәyin һər ikisinin ürәyindәn onları riqqәtә gәtirәn bir “Afәrin!” nidası qopdu.

– Şeyximiz, mürşidimiz min yaşasın!

– Var olsun mürşidi-kamil!

– Yaşasın şaһi-cavanbəxt!

Səslәr, nidalar, afәrinlәr göylәri dәldi, ordunu titrətdi. İndi on dörd baһarlı qәlbi intiqam һissilә coşsa da, sonralar dağınıq xalqı bir һakimiyyət altında birləşdirməyə can atan cavan şair һökmdara elə indidәn һamı səs verdi. Təriflәr, yaşına uymayan ləqәblər, müraciәtlərdən başı gicәllәnmәdi, özünə məğrur olmadı. Bütün bunların nüfuzunu möһkәmlətmәk istәyən müqәrrәbləri üçün zәruri olduğunu anlayırdı.

Bir qəbilənin sonu, yaxud Aytəkinin taleyi

        Xәzәrim, ürәyim, pәnahım mәnim, sahilindәn xeyli uzaqlarda Lәngәbiz dağ silsilәsinin lap qurtaracağında bir qәbilә var idi.

Qәbilә karvan ayağından xeyli uzaq, şәhәrlərdәn aralı bir yerdə mәskәn salmışdı. Yüz illәr idi ki, dünyada çox işlәr baş verirdi. Bu torpaqlar gündә bir Cahangirin әlinә keçirdi. Gah monqollar, gah teymurilәr, gah ağqoyunlu vә daha bilmirәm kimlәr gәlib-gedirdi. Amma qәbilәnin bu keşmәkeşlәrdәn, demәk olar ki, xəbәri yox idi. Doğrudur, bir zaman hansı bir İslam mübәlliği⁵ isә bu yerlәrә dә gәlib çıxmış, onları İslama dәvәt etmiş, uzun müddәt kәnddә yaşamışdı. Şәriәt adabını özü bildiyi şәkildә onlara tәlim etmiş vә burada da ölmüşdü. Qәbilә ağsaqqalları onu qәbiristanda dәfn etmişdi vә mәzar müqәddәs bir yerə çevrilmişdi. Amma qoca ölәndәn sonra qәbilәnin bir çox köhnә adәtlәri yerinә qayıtmışdı.

Adәtlәrin çoxunu da qarılar qoruyub saxlayır, onlara tәzә don geyindirә-geyindirә әsl kökünü mühafizә edirdilər. Görürdün ki, təzə gәlin gәlәn günün ertәsi, günәş çıxan kimi, qarılardan biri gәlini yerindәn qaldırıb onu günəşi salamlamağa apardı. Andlar da başqalarının yanında dini olurdu, ailә içindә isә yenә dә “O gün haqqı, bu ocaq haqqı şam-çıraq haqqı” vә s. deyәrdilәr.

Bu yerdә hәlә uşaqlara “Quran”dan çıxarılan ad qoyan az idi. Qocanın vaxtında doğulan uşaqlara molla “Quran”dan ad çıxarıb verirdi. Belәliklә dә, bu yerlәrdә xeyli Mәhәmmәd, Bәkir, Әhәd, Әhmәd kimi adlar meydana gәlmişdi. Qəbilәnin qoca nәnәlәri bu adları qәlbәn qәbul elәməz, öz aralarında uşağa qәbilә adәtincә doğma ana dilindә ad verәrdilәr. Uşaqların iki adı olurdu; biri rәsmi-dini, biri isә evdә, ata-ananın çağırdığı.

Bu yerlәrdә adı uşağa tәbiәtin özü qoyardı. Uşaq doğulanda tәbiәt necә idisә, körpәyә ona bәnzәr ad verәr, çağanın gәlәcәk xasiyyәt vә taleyini dә bu adla әlaqәlәndirәrdilәr. Qәbilәdә belə adlar çox idi: Boran, Yağmur, Bulud, Toran, Sәhәr, Güney, Quzey, Gündoğdu, Aydoğdu, Aydoğmuş, Ayaz, Duman, Çovğun, Günəş, Aytəkin, Ayxanım, Güntәkin, Tuğay, Aysel, Aysu… Әgәr doğuş günü tәbiәtdә əlaqәli ad mümkün olmurdusa, onda uşağın ilk baxışda tәsiri – saçı, gözü, rәngi ilә düşәrli ad qoyardılar: Qaraçığa, Qaratel, Altıntel, Altınsaç, Altıncığa, Gülümsәr, Ağçiçәk, Alçiçәk, Çәmәn, Qaysı. Gәlәcәyә hansı bir arzu ilәsә: Quşluxan, Oğulbikә, Xanoğul…

İldә bir dәfә biçin vaxtı böyük şәhәrdәn amil gәlәr, vergilәri yığıb aparar, qәbilə başçısının evindә qaldığı bir-iki gündә qәbilәlilәrin hәyatına maraq vә bir qәdәr də qorxu ilә baxar, hiddәtlә deyәrdi:

– Әşi, siz necә müsәlmansız? Vallah, ayırd elәyә bilmirәm. Govur da sizdәn yaxşıdı…

Vaxtilә qoca әfәndi qәbilәnin “Odlu” adını dәyişib “Məhәmmәdli” qoymuşdu. Rәsmi amil kitablarında indi qəbilə beləcә dә qeyd olunmuşdu. Amma amillәrin dilindә kәnd “Govurlar” olub qalmışdı.

“A balam, amil, haradı sәfәrin?” sualına mütlәq ağızlarını әyib “Govurlara” cavabını verәrdilәr.

Hekayәtimizin baş verdiyi illәrdә qәbilә yarımköçәri hәyat keçirirdi. Әslindә, köçәrilikdәn yalnız iz qalmışdı. Belә ki, qәbilәlilәr hәm heyvandarlıq, hәm әkinçiliklә mәşğul olurdular. Kişilәr Günәşli çayın hәr iki sahilindәki çəmləri әkir, Günәşlinin suyu ilә suvarırdılar. Bu il sağ sahildә taxıl әkәndә, gәlәn il hәmin yerdә bostan becәrirdilәr. Çox da uca olmayan vadini әhatә edәn dağların hamar döşlәrini dә becәrirdilәr. “Dәmyә yeri” adlandırdıqları bu yerlәrin çoxunu çәmlәrin azlığından meşәlәri qıraraq əldə etmişdilәr. Qalan dikdirlәrdә mal vә qoyunlarını otarırdılar. Yazın axırına yaxın arvad-uşaq bir neçә çobanın müşayiәti ilә dağa köçürdü. Kişilәr vә qarılar aranda qalır, taxılı, bostan mәhsulunu yığıb yerbәyer elәyirdilәr. Biçib-sovurmağa, adәtәn, yayın lap axırında – payızın əvvәllәrindә başlayırdılar. Çünki yalnız bu zaman sovruq atmaq üçün münasib külәk olurdu. Elə bu zaman da kәndә yadların ayağı açılırdı. Amil gәlirdi. Onun dalınca da xırmanın qırağını dәrvişlәr, gәzәri seyidlәr, mollalar, әfәndilәr və daha bilmirәm, kimlәr kәsdirir, çuvalının ağzını açıb, biri şahın, biri әmirin, bir çoxu da cәddinin din payını istəyirdi. Öz qәdim dәdә-baba dinindәn ayrılmış, lakin həlә dә yeni dinin tәriqәt fәrqlәrini dәrk etmәyən qәbiləlilәr din adından qorxur, kim nə istәyirdisә, verirdilər.

Qalan buğdadan bir qәdәr payızın әvvәli üçün kәndin qənşərindәki su dәyirmanında un çәkdirir, qış azuqәsini də evlәrin böyründә, damların dibindә qazılmış quyularda basdırardılar.

Qәbilәlilәr bazar-dükan tanımaz, şәhәrin yolunu bilmәzdilәr. Kәndә arabir “mәmәlәsatan” gәlirdi. Bu sәyyar satıcılar özlәri ilә buraya meyvә, hәmin kәnddә olmayan başqa matah gәtirər, buğda-arpa ilә birә-bir, ikili vә s. yol ilә çәkib dәyişәrdilәr… Arabir buralara çәrçi, xırdavatçının da yolu düşәrdi. Qız-gәlinlәr çәrçini, xırdavatçını әhatə edib, güzgüdәn, daraqdan, әlvan sap, qaytan, hәrәmi, bafta, saçaq, müxtәlif parça vә s. alardılar. Әksәr geyimlər evlərdә, yer hanalarında toxunan parçalardan olardı. Xüsusilә, kişilәrin geyimi yer hanasında toxunan şal, çuxalıq, patavalıq idi. Ayaqları çarıqdan başqa ayaqqabı tanımazdı. Daimi çәrçi, xırdavatçı, “mәmәlәsatan” qonağı olan qәbilәlәr qohum vә yaxınlarından sifariş götürәr, gedib-gәlәn olanda “bəkili qonağına”, “şәkili qonağına” ismarış göndәrәr, istәnilәn maldan gәtirmәsini tapşırardı. Amma bu alverçilәr özlәri, әsasәn, yağmurlar başlanmamış, xırman üstünә gәlәr, әkinçinin əlidolu, könlü xoş olan vaxtında gətirdiyi matahı satıb gedәrdilәr.

Elə qәbilә ağsaqqalları da dünyada baş verәn hadisəlәri hәmin gәlmәlәrdәn öyrәnәrdilәr. Bir ay, bəlkә dә, beş ay sonra bilәrdilәr ki, dünyada qan su yerinә gedirmiş. Çünki üç ay qışı, üç ay da yazı bu yerlərə çərçi ayağı dəyməzdi. İlin, demәk olar ki, altı-yeddi ayını qәbiləlilər özlərindən başqa heç kimin üzünü görmәzdilәr. Qəbilənin tutma çobanı, naxırçısı, biçinçisi olmazdı. Bütün bunlar ev başına növbə ilә görülür, “nobat” kimә düşsә, hәmin ailәnin bir üzvü naxıra gedәrdi. Başıpapaqlısı olmayan evlәrdә arvad naxıra getmәz, onu qonşu başıpapaqlı әvәz edәrdi. Qəbilәdə elә gözədәyimli bir dövlәtli olmasa da, yoxsul var idi. Kişisi olmayan evlәrdən birinin xırda oğlu quzu, buzov otarardı. “Süd günü” hesab olunan günlәrin birində qәbilәnin bütün evlәri südü buzovçuya verәrdi. Mal-heyvanı olmayan bu evin arvadı “süd günü”nün südünü yığıb nehrə çalxardı. Ruzuları da buna bağlı olardı. Qəbilәyә şənbə-çәrşәnbə kimi gün adlarını hәmin dindar qoca öyrətmişdisә dә, bu çәtin adlar qarıların yadında qalmırdı. Bәlkə də, qəsdәn yadda saxlamaq istәmir, günlәri öz qәdim adәtlәrinə görə xas günü, duz günü, tək günü, süd günü, ayna günü adlandırardılar. Ayların da adını qoyunçuluqla bağlamışdılar: güzdük, döl, dölardı, qarbasan, boza, körpә, dıbara, əmlik…

Hekayətimizin baş verdiyi günlәr yaza tәsadüf etmişdi. Qış quraqlıq keçdiyindәn qəbilә əhlinin günü o qәdər da yaxşı deyildi. Yaz gecikmiş, ot gec göyәrmiş, heyvanlar qışdan arıq çıxmışdı. Süd az idi.

Çiçәk arvad yaradanın qarasınca deyinirdi:

– Qurbanı olduğum, göydәn bir damcı damızdırmır, ot-əlәf hardan olsun?

Arvad deyinә-deyinә qәbilәnin ağsaqqalı Mәhәmmәd Buludun evinə tərəf yönəldi. Sәrnicin dibindә azacıq süd vardı. İndicә qonşusu Aysu qız sağdığı südü ona vermişdi. Demişdi:

– İşıq haqqı, Çiçәk nәnә, olanı budu ki, sağmışam.

– Bilirәm, ay bala, bilirәm, and niyә içirsәn? Hamınınkı belədi, bir siz deyilsiz. Qurbanı olduğum yağdırmır, neynəmәk olar.

Mәhәmmәd Buludun qapısına çatanda çәrçi Ömәroğlunu orada gördü. Kişi atdan tәzәcә düşmüşdü, noxtanı tövlәnin qənşәrindәki yay axurunun deşikli daşına bağlayırdı. Qarını görcәk köhnә tanış tәkin salamlaşdı:

– Xoş gördük, ay Çiçәk qarı!

– Xoş günün olsun, qardaş, xoş gәlmisәn. Nә əcəb bu gün tək gəlmisən?

– Әcәb camalın, ay Çiçәk, zamanadı da… Olanda olur…

– Zamanadan demә, qardaş, yer-göy yanır. Külfәt böyüyəndə dərd-sәri artar. Qurbanı olduğumun da biziynәn qәsdi-qərəzi var…

– Elə demә, Allaha xoş getmәz! Özü bilən mәslәhәtdi…

– Hə… nә deyirәm ki!.. Budu, süd günüdü, süd yığıram, uşaq yeddi gün yanın yerə qoymayıb… Elin dana-buzovun otarıb, yazıqların sağıb mәnə verdiyinә bax… Oxşayıb ağlayanda gözümdәn bundan çox yaş gedir…

Səsə Mәhәmmәd Buludun arvadı Gümüşbikә çıxdı. Ömәroğluya xoş gәldin elәdi:

– Xoş gәlmisәn, qardaş! Kişi də evdә yoxdu. Ağ arxaca gediblәr. Uşaqlar sәhәr üzü xәbər gətirmişdi ki, gecә bir bölük qoyun canavardan tәzib, baş götürüb harasa gedib… – Bu sözlәri deyә-deyә Gümüşbikə damın kölgәsinә qoyduğu sәrinci aldı, içindә başı azacıq aşağı süd vardı. Çiçәk arvadın sәrnicinә süd boşaltdı.

– Hər süd günü iki sәrnic süd verirdim, ay Çiçәk, zamananın üzü qara olsun.

– Bilirәm, başuva dönüm. Neynәmәk olar? “Elnәn gәlәn qara gün bayramdı”, – deyәrlәr. Tanrı buna da bәrәkәt versin, verməsə, neylәyәrik? Nә fәddәsәn, Gümüş?

– Qayınxatınıma çörәk apardım, dәyişdim yaymeynan, neynәyim, ay başuva dönüm, kişi tәndir әppәyi istәyir, bişirirәm. Amma özüm tәrәkәmә qızıyam, tәndir əppəyinә öyrәşmәmişəm, yeyә bilmirәm.

Çiçək qarı hәyәtdәn çıxmamış Mәhәmmәd Bulud, oğlu Әhmәd Güntәkin ilә birlikdә qapıya yetişdi. Atlardan enib Ömәroğlu ilә görüşdülәr.

– Xoş gәlmisәn.

– Xoş günün olsun.

– Salamatlıqdımı? Evdәkilәr necәdi?

– Hamısının salamı var. Yaxşıdılar.

– Dünyada nә var, nә yox?

– Köhnә dünyadı, xәbәrlәri tәzә…

– Yaxşı xәbәr olsun, nә olar.

– Yaxşısın görmәdim, yamanına dilim varmır.

– Genә dә olsun?

– Qanlı-qadalı dünya genә qan-qan deyir.

– İndi kim kimi basır?

– Deyir, o Әrdəbil şәhәri var ha, orda bir padşah peyda olub, Şıx oğlu şahdı. Deyir, təzə din gətirib…

– Müsәlman deyillәr?

– Deyir, müsәlman olmağına müsəlmandı, amma bizim kimi müsәlmanları qırır.

Çiçək arvad sərnicini yerə qoyub qulaq kәsidi. Dinlәmәyә başladı. Mәhәmməd Bulud vә Әhmәd Güntәkinlə Gümüşbikә heyrәt içindә Ömәroğlunun sözlәrinә qulaq asır, baş çıxara bilmirdilәr.

– Hә, deyir, bunlar da müsәlmandı, amma başqa cüründəndir.

– Deyir, batman “Quran”a, on iki imama and içdirir. İman gətirdir.

– Batman “Quran”ı görmüşәm. On iki imam kimdi?

– Mәn dә sәnin kimi, nә bilim.

– Yaxşı, bәs bizim kimilәrnәn nә işi var? Hәrә öz dinində, öz yolunda qalsın dayna.

– Yox! Deyir, bu bizim tәrәflәrdә Şirvanşahın dədә-babasıynan onun dәdә-babasının qannılığı var. Qanın alır. Özü dә müsәlmanlığın ayrı cürünnәndi, bizi dә o dinә çәkmək istәyir. Dönmәyәni dә deyir, qılıncdan keçirir.

Çiçək qarı vә Gümüşbikә hәr ikisi birdәn sәslәndi:

– Allah, sәn saxla!

– Hə, balam, elә “Allah, sәn saxla”dan başqa çarәmiz yoxdu. Yaxşı, sənin bu xәbərlәrinin kökü düzdü, görәsәn, ya elə ağzın avara qoyanların qayırmasıdı?

– Nә danışırsan, qardaş? Elə bu xәbәrlәri düz-tamam bilməsәydim, ilin bu çağında bura gәlib at bağrı çatladardım? Dedim, mәn sәnә xәbәr elәyim, sәrvaxt olasan, hәm dә buralarda bir az nisyәm – alacağım var, onu yığım…

– Çox yaxşı elәmisən, xәbәr elәmisәn. Amma alacağın barәdә zәhmәt çәkmisәn. Öməroğlu, indi camaatda hax vermәyә güc hanı?

– Orası elədi, amma tanrı haqqı, biz dә siz gündәyik. Evlәrdәn qulağa kәfkir səsi gәlmir. Quraqlıq biz tәrәflәrin də amanını kәsib. Dedim, bəlkә, azdan-küçdәn bir şey әlimə düşdü.

– Heyvan, bәlkə də, oldu, amma dәn söz verә bilmәrəm…

– Bu qırğının, davanın içindә mәn heyvanı neynirәm, qardaş?

– Nә deyim, özün bil, alacaqlarına dәyәrsәn. Hәlә keç, çörәkdәn-zaddan bir şey ye! Ağa durub, ağacan durub.

Gümüşbikə yemәk tədarükü üçün evә keçdi. Ömәroğlunun sözündәn alınmış Çiçәk qarı satılını götürüb, öz-özünə danışa-danışa evinә tәrәf yollandı.

– A gözәgörünmәz tarı, elә bircә bu qalmışdı fağır-fuğaranın başına gəlmәmiş? Bu nə işdi düşdük, tarı? Bu dava salanı milçәk olsun, divara yapışsın, it olsun, öz qapısında hürsün. Biznәn nə işi?

Ömәroğlu çörәyini yeyib qurtarmamış dava xәbәri ayaq alıb kәndi gәzdi.

Bütün dünyası bircә öz qәbilәsindәn – kəndindәn ibarət olan Çiçәk qarı müharibә haqqında yalnız nağıllarda eşitmişdi. Cavanlığında bir neçə dәfә tәbәh davası görmüşdü. O zaman kәnddә iki cavan bir gözәl qızı sevib istәmiş, qız bunlardan birinә meyil etdiyi üçün cavanların arasına küdurət düşmüş, qohum-әqrәbaları ikiyә bölünmüş vә sapand davası başlamışdı. Hәr iki tәrәf sapandlara qoyduqları daşları bir-birinә tullamış vә xeyli yaralanan olmuşdu. Kənd ağsaqqalları araya düşüb, mәrәkәni yatırtmışdı. Bir dәfә dә hansı bir köçәri tayfa isә onların yerlәrinә gәlib çıxmış, otlaqları otartmış vә qәbilә əhli bütünlükdә köçәrilәri qovub öz yerlәrindәn çıxarmışdı. Onda da kişilәr çuxalarını qollarına dolayıb çomaqlarını işә salmışdılar. Yenә xeyli yaralanan, başı-gözü әzilәn olmuşdu. Amma ölәn olmamışdı. Çiçәk qarı ölümü yalnız xәstәlikdәn vә qocalıqdan bilәrdi. Ağlına da gәlmirdi ki, nağıllardakı kimi azğın bir hökmdar onunla işi-gücü olmayan adamları qarının anlamadığı namәlum sәbәblәrә görə qıra bilәr. Odur ki, Ömәroğlundan eşitdiyi xәbәrә hәm inanmış, dәhşәtə gәlmiş, hәm dә ürәyinin dәrin bir guşәsində bu xәbәrin, bәlkә dә, bir nağıl olduğuna şübhә oyanmışdı. Bununla belә, süd üçün getdiyi bütün qapılarda tәzә xәbәri söylәyib, hamının hәyəcanına sәbәb olmuşdu.

Hәr nә idisә, Mәhәmmәd Bulud ilә Ömәroğlu çörәklәrini yeyib qapıya çıxanda burada xeyli adam gördülәr. Hamı gözünü qәbilә ağsaqqalının ağzına dikib dayanmış, onun nə edәcәyini gözlәyirdi.

Mәhәmmәd Bulud kәndin başbilәnlәrindәn bir neçә kişini otağına dәvәt etdi, qalanlara hәlә ki bir tәhlükә olmadığını söylәyib, iş-güclәrinә getmәlәrini tapşırdı.

Camaat dağılışdı. Ağsaqqallar evә girib mәşvәrәtә başladılar. Kәnd Camaatı bu davanın da keçәnlәrdə gördüklәri çomaq vә sapand vuruşmalarından olacağını zәnn edib hazırlıq gördülәr, iri çomaqlar, qolçaq üçün çuxalar, böyük ayalı sapandlar hazırladılar, uşaqlara çoxlu daş yığdırdılar. Bununla da, hazırlıq bitdi. Hәrә öz adәti iş-gücünә daldı.

Mәhәmmәd Bulud qonağı yola salandan sonra qәlbindә anlaşılmaz bir tәşviş duyurdu. Odur ki, Ömәroğlunun dava gedәn sәmti göstәrdiyi yerә adam göndәrib, doğru xәbәr öyrәnmәk istәdi. Bunun üçün dә oğlu Әhmәd Güntəkindәn münasib adam bilmirdi. Sәhәri gün dan yeri qızaranda Güntәkinә lazımi göstәrişlәr verib, qәbilә torpaqlarının şәrqindә Ömәroğlunun dediyi yerlәrә göndәrdi. Güntәkin hәmin gün evә qayıtmadı. Ertәsi gün şam namazı qayıtdı. Atasını evin kәllәsinә çәkib gördüklәrini xәbәr verdi:

– Qoşun düzü-dünyanı tutub, dәdә! Hamısı da qılınclı, qalxanlı, oxlu, nizәli. Hәlә arabalarda bilә bilmәdiyim, görmәdiyim dava sursatı, mancanaqlar var idi. O qoşunla bizim vuruşmağımız çәtin olacaq, dәdә! Bizim çomaqla, sapandla heç bir gün dә onların qabağında duruş gәtirə bilmәrik.

– Bәs nә tәdbir görәk, bala?

– Bilmirәm, dәdә! Mәn bilәni әn yaxşısı bu yerlәrdәn baş götürüb getmәkdi.

– Hara? Camaatı necә inandırım? Әkinәcәklərini, biçәnәklәrini, mal-qaralarını hara töküb getsinlәr? Ev-eşiklәrindәn necә ayrılsınlar?

– Onu da bilmirәm, dәdә! Amma bir gün at çapışı boyu neçә kәnd gördüm, hamısı xaraba qalıb. Camaatı qırıblar. Әlә keçәnlәri dә әsir tutub aparıblar qul bazarında satmağa… El qan ağlayır, dәdә!

Kişi xeyli fikirlәşdi. Düşündü vә nәhayәt, dillәndi:

– Bilirsәn, bala, qoy, mәn ağsaqqallarla mәslәhәtlәşim. Deyirәm, qalxaq, bax, o Güngörmәz dağın döşündәki düz yerdә ala-babat qazmalar, komalar quraq, arvad-uşağı köçürәk ora. Özümüz dә silahlanıb düzdә әkin-biçinimizә, heyvanatımıza yiyәlik elәyәk. O yer ki mәn deyirәm, oraya bircә yol var. Onu da bir neçә adam qoruya bilәr. Ayrı nabәlәd adam ora çıxa bilmәz.

Bu sözlәrlә dә kişi düzәnliyin axırını, çayın hәr iki tәrәfdәn sıldırımlı dağlarla әhatә olunduğu sәmti göstәrdi. Doğrudan da, Güngörmәz dağı tәbii qala misallı yer idi.

– Bәs su? – deyә oğlan şübhә vә ümidlә soruşdu.

– Nә qәdәr ki düşmәn yaxınlaşmayıb, suyu qızlar-gәlinlәr kükümlә, sәnәklә düşüb çaydan gәtirәrlәr.

– Bәs birdәn mühasirә olunduq?

– Әlacı var. Güngörmәzin qüzeyindә qayaların bir yeri batıqdı, çaya ordan ensiz cığır çaparıq. Qiblәdәn düşmәn görmәz, dalı da çayın ensiz dәrәsidi, nә güman gәlәr, nә göz görәr. Cığırın ayaq hissәsini lağımla çaya birlәşdirərik.

Dədә-baba  bu haqda xeyli  düşünüb mәslәhәtlәşdilәr.

– Dәdә, onda cığırı vә lağımı elә indidәn hazırlamaq lazımdı.

–Hә, köç başlanan kimi.

Sübh namazı qılınmamış qәbilәnin kömәyi haqqında söhbәt hamıya mәlum oldu. Heç kim bir söz deyә, etiraz edә bilmәdi. Çünki evini – alaçığını qalaya bәnzәr qaya üstünә qaldıran birinci elә Mәhәmmәd Bulud özü oldu. O, tәcili surәtdә gәnc qәbilәdaşlarını ikiyә böldü: birinci dәstә Әhmәd Güntәkinin başçılığı ilә Buludun nişan verdiyi yerdә yarğan-cığır qazmağa, ikinci dәstә Güntәkinin dostu, igid Ayazın rәhbәrliyi ilә tәzә kәnd yerindә tәlәsik alaçıqlar, daxmalar qurmağa başladı.

Әli dәyәnәk tutan Buludun yanına cumdu, “bizә münasib qulluq ver, buyur”, – dedi. Amma dava söhbәtinә inanmayan әn çox arvadlar idi. Onlar yurd-yuvalarından heç yana getmәk istәmirdilәr. Bulud kişi qadınları sakitlәşdirmәk vә yola gәtirmәk üçün dedi:

– Mәnim әziz bacılarım vә analarım, “Әr qarağat kolunun dibindә otursa, arvad da gәrәk gedib onun yanındakı yovşan kolunun dibindә әylәşә”, – deyib dәdәlәr. İndi biz hәlәlik oranı mәslәhәt bilirik. Düşmәn ötәr, ütü keçәr, balalarımız salamat qalar, yad ellәrә әsir getmәz. Sizin, ana-bacılarımızın, qızlarımızın, gәlinlәrimizin namusu ayaqlar tapdağı olmaz. Әhmәd özü görüb, bizim o qoşuna gücümüz çatmaz. Güngörmәzdә gözdәn iraq olluq. O atası rәhmәtlik Ömәroğlu bizi vaxtında ayıldıb. Söz verirәm ki, ütü keçәn kimi öz әlimnәn sizi köhnә yurdumuza qaytarım. A dәli qarılar, ömür billah quş deyilik ki, qaya üstündә oturaq!

O, bu sözlәrlә dә arvadları yola gәtirdi. Odur ki, indi arvadlar vә uşaqlar ev әşyasını dallarına çatıb yuxarı qaldırır, tikintidәn azad olan kişilәr dә mal-qaraya gözәtçilik edirdi. Çobanlarda tәkbir xәncәr, bir dә haradansa Buludun tapıb verdiyi qılınc var idi.

Çiçәk arvad üzünü göylәrә tutub duanı nifrinә qatırdı.

– Xıdır Nәbi, Xıdır İlyas, bәndәni bәndәdәn xilas!

Keflәr duru olmasa da, ona sataşan tapılırdı:

– Ay arvad, onu hamilә zәnәn doğanda deyәrlәr.

– Başıma xeyir, elә bu bәndәsindәn can qurtarsaq, tәzәdәn dünyaya gәllik!

İkindi vaxtı camaat namazını hәmin qaya üstündәki әl boyda yerdә qıldı. Düzәnlikdәn baxanda nә qazma, nә dә alaçıqlar görünürdü. Qәbilәnin әski, indicә sahiblәri tәrәfindәn tәrk edilmiş evləri isә qәribә bir sükuta dalmışdı. Elә bil adamlar yatmış, ya da harasa qonaq getmişlәr. Bir az sonra qayıdacaqlar, soyumamış ocaqlar tüstülәnәcәk, boş qalmış axurlara mal-qara bağlanacaq, kәndin içi hay-küylә dolacaqdı. Amma bu, zahirdә belә idi. Sanki evlәrin hamısına qәsdli-qәrәzli bir oğru gәlmiş, otaqları silib-süpürüb aparmışdı.

***

… Qazıların ön dәstәsi kәndә çatanda burada çox qәribə bir hal gördülәr. Boş evlәr ölüsüz tabut, açıq mәzar tәki ağızlarını açıb baxır, qara bir kaha kimi nәzәrә gәlirdi. Zağalarda bir qotur keçi dә yox idi. Hinlәrdә bir axsaq cücә dә qalmamışdı… Qazıları heyrәt götürdü. Kәndә davanın әli dәymәmişdisә dә, nәfәsi toxunmuşdu. Qazılar boş evlәrdә yerlәşib, әsas qüvvәlәrin gәlib yetişmәsini gözlәdilәr. Onlar burada birlәşәcәkdilәr. Bir neçә gün qoşuna dinclik verәndәn sonra Şirvanşahların yaz-yay iqamәtgahı olan Fit dağına yollanacaqdılar. Qarşı dağları keçmәk üçün istirahәt zәruri idi. Yol bundan o yana da Günәşli çayın dәrәsi boyunca gedirdi ki, bu da qoşunu özü ilә su ehtiyatı daşımaq zәhmәtindәn xilas edirdi.

Qazılar ilk әvvәl Günәşli çayda çimib, sonra da yemәk-içmәk hazırlamağa başladılar. Axşam düşsə də, әtrafda hәlә dә kәnd әhlindәn kimsә görünmürdü.

Dərvişlər

Xәzәrim, ümidim, ümmanım mәnim!

Elә bu vaxtlarda dünyanın başqa bir sәmtindә bizim Sultanım xanımı, Aytәkini vә şeyx oğlu şah olacaq balaca İsmayılı tanımayan, onlarla heç bir әlaqәsi olmayan bir tacir ailәsindә, demәk olar ki, onlarla yaşıd әkiz oğlan uşağı böyüyürdü. Әsillәri neçә illәr əvvәl hürufilәr pərәn-pәrәn düşәndə Şirvanşahlığı tәrk edib Koniyada yurd salmış bir dәstә azәrbaycanlı tacirlәrdәn birinә mәnsub idi. Hacı Bәşirin türk qızı Lәmandan doğulan әkiztay oğulları ayağı düşәrgәli olmuşdu. Kişinin ticarәtdә әli gәtirmiş, ummadığı yerdәn xeyli qazanc yiyәsi olmuşdu. Oğlanlar gözündә birә-beş böyüdüyündәn onlardan dayәni, mollanı әsirgәmәmiş, savad yiyәsi olmalarına, sağlam böyümәlәrinә çalışmış, bir ata kimi әlindәn gәlәni dә, gәlmәyәni dә elәmişdi. Amma illәr keçdikcә Hacı Bәşir qәribә şәkildә uşaqlardan pisikmişdi.

Әkiz taylardan İsrafil әvvәlcә qatı dindarlığı ilә seçilmiş, şәhәr qazısının müridinә çevrilmiş, cavan olmasına baxmayaraq qazının on inanılmış bazar әmәlәcatından biri olmuşdu. Atasının sәnәtinә, yәni ticarәtә heç meyil göstәrmәmişdi. Әksinә, qazının sağ әli kimi bazarda tacirlәrin qənimi kәsilmiş, әn natәmiz bir güdükçü olmuşdu. Tacirlәr, baqqal, әllaf, әttar kimi mötәbәr şәxslәr, elәcә dә dostu sarbanlar, bәzirganlar yanında atasının dilini gödәk elәmişdi.

Әkizlәrin ikincisi – İbrahim belә deyildi. O, İsrafil kimi zahirdә atasına, batindә qәddar bir cәllada bәnzәmirdi. Uca boyu, zәrif әndamı, işıqlı siması ilә İbrahim daha çox anası Lәman xanımı xatırladırdı. Hәrәkәtlәri aram, danışığı tәmkinli idi. Әlәvi, Bəktaşi dәrvişlәrinә qoşulduğundan o da atasını xeyli mәyus etmişdi. Bir dәfә kişi onunla ciddi danışdı:

– Oğul, o bitli-sirkәli, tәkcә bığ-saqqalını deyil, qaşlarını, kirpiklәrini belә qırxan dәrvişlәrdә nә görmüsәn?

İbrahim qızardı, qızğınlıqla etiraz etdi:

– Heç nә, dәdә, mən onların zahirini yox, әrkanını qәbul edirəm. Mәn dünyamızı görmәk istәyirәm. Bilmәk istәyirәm, görüm, dünyada daha necә insanlar, hansı dillәr, nә cür adәtlәr var.

Hacı Bәşir sәsini ucaltdı:

– Әzizim, sәn tacir kimi dә dünyanı gәzә bilәrsәn, istәdiyin yerlәri, insanları görә bilәrsәn. Halal-minallah ticarәt işlәrimi al әlinә. Mәn daha qocalmışam. Qoşul karvanlara, sәn gәtir, mәn ötürüm. Ata-bala әl-әlә verәk, hәm mal-qaramızı artıraq, həm də sәnin arzun әməlә gәlsin.

İbrahim xәfifcә gülümsәdi:

– Bağışla, dәdә, mәnim dünya malında gözüm yox-du. Onu artırmaq da xәyalımdan keçmir.

Bu yerdә bayaqdan diqqәtlә atasını vә әkiz tayını dinlәyәn İsrafil sözә qarışdı. Qaba gülüşlә güldü:

– Yaxşı… Bәs yemәk istәmәzsәn? Geymәk istәmәzsәn? Ev-eşik, arvad-uşaq istәmәzsәn? – Sonra sәsini yalnız qardaşı eşidә bilәcәk qәdər alçaldıb әlavә soruşdu: – Bәs Nәsrini nәynәn dolandıracaqsan? Әyninә tuman almalısan, ya yox? Onu da dәdәn alacaq?

İbrahim qәzәbindәn titrәdi. Xısıntıyla, “sәnә qalmayıb” – pıçıldadı, iradәsini toplayıb ucadan tәmkinlә dedi:

– Dәdә, sәn mәndәn incimә. Sәn bu işlәrini böyük qardaşımız Hәmdullaya tapşır. Mәnim bu dünya ilә heç bir әlaqәm yoxdu vә olmayacaq da! Mәnim yatağım yaradanımın xәlq elәdiyi çöllәr, yemәyim xaliqimin bәxş etdiyi ot-әlәf olacaq. Halal ticarәt qardaşlarımın boyuna biçilib. Mәn xaliqimә bir an daha tez qovuşmaq eşqilә yanıram. Mәgәr sәn bunu duymursan, dәdә? Sәn dünyagörmüş, әqidәsi üçün tәrki-vәtәn olmuş cahandidәsәn… Mәn isә… Sәnә ağ olmadan rica edirәm, halal elә әmәyini. Yol atamın yolunu tutub getmәyimә mane olma…

Yan otaqda ata ilә oğulların söhbәtini dinlәyәn Lәman xanım ağlayırdı. O bilmirdi ki, bu sözlәrdә hәqiqәt var. İbrahim onun sağ döşünü әmәndә İsrafil solu әmmişdi. Bәs neyçün әkiz qardaşlar adәtә rәğmәn nә zahirdә, nә dә batindә bir-birinә zәrrәcә bәnzәmirdi? İsrafil körpәlikdən nә qәdәr sәrt idisә, İbrahim ana qoynundan bir o qәdәr hәlim, mehriban çıxmışdı. Anasının nağıllarını, ninnilәrini, tapmacalarını bir layla kimi mәftunluqla dinlәyirdi. Әvvәllәr dili dolaşa-dolaşa, sonralar yuxusunda belә şeir deyәrdi. Bu şeirlәr ananın ona oxuduğu Yunis İmrә qoşmalarına çox bәnzәrdi. Sonralar İbrahim böyüyüb, anadan gizlədә bilmәsә dә, hamıdan gizlәtmәyә çalışaraq şeir qoşmağa başlayanda şeirinin mәzmunu da, hәdәfi dә dәyişdi. İndi bir şeyx oğlu Xәtainin, görәsәn, kimdi, nәçiydi, adı vә nәfәsi dilindәn düşmür. Lәman xanım bir ana gözü vә qәlbilә çocuğun qonşu qız Nәsrinә münasibәtini dә görüb duymuşdu. Lakin son vaxtlar, deyәsәn, Nәsrin qız da unudulmuşdu. İbrahimin qәlbindә bircә şeyx oğlu Xәtainin adı vә әqidәsi qalmışdı. Lәman xanım görürdü ki, oğlunu itirir. Oğlu gündәn-günә onlardan uzaqlaşır. İstәyirdi ki, içәri keçsin, әri Hacı Bәşirin ayaqlarına döşәnsin, onları göz yaşları ilә yusun, yalvarsın, desin: “Ay Hacı, sәnә qurban olum, axı sәn atasan, öz ata hökmündәn istifadә elә! Әmr elә, qoyma İbrahim әlimdәn getsin. O, sәnin ata hökmündәn çıxmaz, çıxmağa cürәt elәmәz”.

Lakin Lәman xanım bilmirdi ki, İbrahim indi yalnız vә yalnız dәrvişlik alәmindә yaşayır, әrәnlәr әrәni özü ona yol atası olmaq xәyalındadır. Ona Xәtai әqidәsini tәlim edir. Onu öz düşündüyü böyük bir gәlәcәyә hazırlayır vә bu gәlәcәyә hәm özü, hәm dә cavan İbrahim sidqürәklә qapanırlar. Ermiş әrәnlәrin hökmü işlәyәn ürәyә Hacı Bәşirin hökmü işlәyә bilmәz. Qadir deyil!

***

Әziz oxucu, bu böyük mübarizә meydanında sәn Bibixanım Sultanım, Aytәkin, İbrahim vә o vaxtlar şeyx oğlu şah kimi tanınan Şah İsmayıl Xәtayi ilә görüşürsәn. Bu görüşdə Bibixanım Sultanım, Aytәkin vә İbrahim hәrәsi öz anlayışınca şiәlik tәriqәtinin başçısı, on dörd ildә on dörd əyalәt fәth etmiş sәrkәrdә, hökmdar vә әn incә mәhәbbәt qәzәllәri qoşmuş, “Dәhnamә” müәllifi şair Xәtayini dәrk etmәyә çalışmışdır.

***

Xәzәrim, ümmanım, qәdәrim mәnim! Oğullarının, qızlarının taleyi sәnin taleyindir. Ürәk döyüntülәrini әks etdirәn lәpәlәrin titrәmәsin! Bu qәdәr tale tariximin bircə pillәsidir. O biri pillәlәrdә nә keşmәkeşlәr baş verdiyini sәn özün yaxşı bilirsәn. Arxam ol, ürәk verәnim ol, övladlarının çәkdiyi әzabları bircә-bircә gәnc nәslә söylәrkәn dayağım ol, nәğmәlәrin pıçıltılarım, sözlәrim olsun. Kükrәyәn, şahә qalxan dalğaların gücündәn, qüdrәtindәn mәnә bәxş eylә, Xәzәrim, gözәlim mәnim!

Quzğun

Ağuçqun dağının boz köynәyini qara bir qaya deşib göyә baş almışdı. Qayanın әn çılpaq, dik tınağında bir quzğun oturmuşdu. Üzәrindә әylәşdiyi qaya kimi, elә bil o da daşdan yonulmuş heykәl idi. Bircә kәrә dә başını çevirmədən ətrafını iti gözlәri ilә seyr edir, әlvan muncuq düzümünə bənzәyәn qoşun sәflәrini nәzәrdәn keçirirdi. Bu dağlar qədәr ömür sürmüşdü. Qoca quzğun әsgәr düşәrgәsini iyindən tanıyırdı. Qoşunu qarabaqara izlәyirdi. Bilirdi ki, harda belә insan yığnağı olsa, az sonra orada tәzә qan tökülәcək, çoxlu leş olacaq: tәzәcә laxtalanmış ətirli, ilıq qan… Həvәsindәn qoca quzğunun nәfәsi tıxanırdı. Az qala qanad çalıb uçmaq, bu lәzzәt anını yaxınlaşdırmaq istәyirdi. Amma təcrübәsindәn bilirdi ki, tәlәsmәk əbәsdir. Gәrәk bellәrdәki o qılınclar şimşәk kimi çaxa, zәrblә qalxanlara dәyә, kürәklәrdәn asılmış o әlvan sadaqlardakı oxlar havada uçuşa. Bax, әsl lәzzәtli qan onda axır. Az qalırsan, adam yerә yıxılmamış üstünü alasan…

Qoşun yeriyir, quzğun izlәyirdi. İllәrin müdriklәşdirdiyi qoca qartalın başında yeni-yeni hisslәr doğurdu. Bir az sonra bu mәxluqat onun yemi olacaq. Qәribәdir. O, belәlәrini iyindәn tanıyır. O qәdәr belә covğalar-qovğalar görüb ki! Vә… İnsanlar yalnız quzğunlara yem olmağa hazırlaşanda bir yerә belә çox yığışırlar. Hәm dә onları qartallara yem olmağa başqası mәcbur elәmir. Qartallar özlәri dә onları ovlayıb yemir. İlan deyillәr, çayan deyillәr ki, göyün yeddi qatından yerә çırpıb didәlәr. Bunu insanlar özlәri edirlәr. Özlәri! Anlamır niyә? Odur, bax, ondan aşağıda göz-beyin hәvәsli qarğalar da hәrlәnir… Güdürlәr… Dadlı göz-beyin! Mәxluqatın әşrәfi insan budurmu? Budurmu şüuru ilә quşlardan qat-qat yüksәkdә duran insan? Bәs beyin adlandırılan, insana әn çox verilәn o ağ, yumşaq, o dadlı maddә nә üçün indi onlara hökm edib, əcәldәn – qılınc vә dimdiklәrdәn qoruya bilmir?

Ey İnsan, bax, qaya başına bax! Әcәl quzğun timsalında başın üzәrindә dayanıb. O, sәnin hәlә tökülmәmiş qanının iyini duyur. Nәfәsini dә gizlәyib… Elә o aşağıda uçan, beyinә hәris qarğalar da onun kimi…

Cavan bir qazi qoca quzğunu çoxdan görmüşdü. Bir neçә gün idi ki, bu quş onları izlәyirdi. İndi irәlilәdikcә gәncә elә gәlirdi ki, quzğunun hәrәkәtsiz gözlәri mәhz ona dikilib, onu qaralayıb. Bu görmәdiyi, lakin duyduğu baxışlar onun gәnc qәlbini yaxıb-yandırırdı. Elә bil ürәyinә nә isә dammışdı. Sağ әlini sol çiyninin üstünә aparıb sadaqdan bir ox çıxardı, kamanın çillәsinә qoydu, yayı çәkdi, quzğunu nişan alıb atdı. Lakin ox kamandan çıxa-çıxda quzğun havalanıb qalxdı vә harada isә qara qayanın arxasında gözdən itdi. Cavan qazi ilә yanaşı irәlilәyәn qızılbaş güldü:

– Qanadı olmasaydı, dәymişdi. O, sәnin, mәnim işim deyil, bala, çox bic quzğundu. Kim bilir, dünyada üzü nә üzlәr görüb, nә qәdәr yaşı var. Oxu, hayıf elәmә.

Cavan qazi qәlbindә quzğunun da, yoldaşının da qarasına deyindi. Quzğunu vura bilmәdiyindәn yaman pәrt idi.

Qoşun irәlilәyir, qızılbaş qazilәri irәlidә, ağ at üstündә üzü niqablı gedәn mürşidlәrinin şeirini oxuyurdular.

Bu kün ğəm tәkyәgahında fәda bir canımız vardır,

Könül abdali-eşq olmuş gәlәn qurbanımız vardır.

Әzәl birdir, axır birdir, zahir birdir, batin birdir.

Çu bildik, birligə irdik, şükür, ürfanımız vardır.

Səfiullah, Xәlilullah, Әsәdullah demiş billah,

Bihәmdillah ki, bunlardan qәdim әrkanımız vardır.

Nәzmin ritmi qazilәrin hәrәkәtinә hәmahәng idi. Elә bil könüllәrdә görünmәyәn bir hәrb tәbil çalınır, bir cәng gərәnayı sәslənir, müridlәri mürşid yolunda, cavan şeyx oğlu şahın yolunda, din-əqidә yolunda, dünyada hәqiqәti bәrpa etmәk, sünni-yezid hesab etdiklәri Şirvanşahlardan şiə və şәhid Şeyx Heydәrin qanını almaq uğrunda qurban getməyә sәslәyirdi. Hicazi dəvәlәr hökküldәyir, әrәb atları kişnəşir, yeddi boyun öküz qoşulmuş yük vә azuqә arabaları cırıldayırdı…

Qoşun irәlilәyirdi…

***

Qaya üstünә köçdüklәrinin üçüncü günü idi. Hәlә dünәnəcən әtrafda yad adam görünmәmişdi. Odur ki, ilk qorxu, hәyәcan keçmişdi. Adamlar ehtiyatı unutmuşdular. Qızlar, gəlinlәr küyümlәrini çiyinlәrinә alıb Günәşli çaya suya gedir, hәlә bir zәhmətә qatlaşıb qayanın başına su çıxarmalı olduqlarından deyinirdilәr dә!

Üçüncü gün sәhәr Aytәkin tezdәn oyandı. İşli-güclü qız idi. Anası Gümüşbikәdәn tez durur, hәyәt-bacanı süpürür, mal-heyvanı farağatlayırdı. İndi hәyәt olmadığından, malları da qardaşı Güntәkin el malı ilә harayasa uzaqlara çəkib apardığından ayrı görmәli iş yox idi. Atası da görünmürdü. Harasa getmişdi. Odur ki, onun öhdәsindә tәkcә su qalmışdı. Küyümü götürüb cığırla çaya yollandı. Yol xeyli uzun idi. Qız dağ keçisi kimi qayadan-qayaya, daşdan-daşa atılaraq, düşәrgәdәn Günәşli çaya tәrәf endi. İri, qara daşların arasında cır әncir, qızılgül kolları, tәkә saqqalı, şüyütgәn yemliklәri boy vermişdi. Qız arabir ayılır, bu yemliklәrdәn qoparıb ağzına atır, bәzisinin nazik gövdәciklәrindә görünәn südә bәnzәr maye ilә yanağına, çәnәsinә “xal” qoyurdu.

O, Günәşli çaya çatanda günәş üfüqdәn təzәcә boylanmışdı. Qız sahilә yetişdi, çayın dumduru suyundan həvəsə gәldi, әllәrini, üzünü yudu. Sahildәki iri bir daşın üstündә oturub ayaqlarını suya saldı, uşaq vaxtlarında olduğu kimi bir az nazlı, bir az şıltaq hәrәkәtlә zәrif ayaqları ilә suyu çalxaladı. Öz hәrәkәtinә özü dә gülümsәdi. Qalxıb küyümünü doldurmaq istәdi. Birdәn qıza elә gәldi ki, kim isә ona baxır. Hәnirti duymasa da, gözünü baxış duyduğu tәrəfә çevirdi vә yerindәcә donub qaldı.

On qәdәm ondan aralıda tanımadığı bir oğlan dayanmışdı. İndiyәcәn görmәdiyi әlvan qızılbaş qazisi paltarında idi. Görünür, zәngin ailәnin oğlu idi. Ayağında abi-mәxmәrdәn şalvar, qatlama burunlu uzunboğaz süvari çәkmәsi, әynindә qızılı baftalı mavi çuxa, ağ yaxalıqlı atlas köynәk vardı. Belinә vurduğu gümüş kәmәr vә gümüş xәncәr əlvan daşlar vә qara mina ilә bәzәdilmişdi. Yedәyindəki atın yәhәr-әsbabı da gümüş işlәmәli qayışlardan idi. Yәhәrin üstünә xalça salınmış, әlvan qotazlar xüsusi zövqlә bәzәdilmişdi.

Görünür, o da bu yerdә gözlәnilmәdәn qıza rast gәldiyindәn tәәccüblәnib heyranlıqla baxırdı. Qızın zәrif, çılpaq ayaqlarını, әllәrini, qu gәrdәnini, gәrdәninin hәr iki yanından sallanmış ağır hörüklәrini, mavi sulardan şәfәq alıb, günәşin ilk şüalarından qızarmış yanaqlarını ac әsgәr gözlәri ilә seyr edirdi.

Aytәkinin ürәyi uçundu. Sıçrayıb yerindәn qalxdıqda daş ayağının altında dingildәdi. Qız sәntirlәdi, әl-qol atıb suya yıxılmamağa çalışdı. Bu hal gәnc süvarini güldürdü. Qız küyümünü dә qoyub qaçmağa başladı. Hәyәcan içindә idi. Qorxudan az qala ödü partlayacaqdı. Arxadan çağıran gəncin sәsini eşidir, sözlәrin mәnasını dәrk edә bilmirdi:

– Dayan, ay qız, sәninlә işim yoxdu, qorxma. A-a-a…

İndi Aytәkin bircә şey düşünürdü: necә qaçsın, hansı sәmtdә daldalansın ki, düşmәn süvarisi onun getdiyi sәmti görüb yolu bәlәdlәyә bilmәsin. Qayaların dalına çatdı, arxasınca ayaq sәslәri gәlmәdiyini görüncә dayandı. Әn hündür bir daşın dalında daldalandı. Qorxudan üzüyuxarı qaçdığından ürәyi çırpınır, sanki köksü qәfәsindәn çıxmaq istәyirdi. Qız durdu, daşın dalından boylandı. Süvari atını suladı, yәhәrә sıçrayıb uzaqlaşdı, yalnız bundan sonra Aytәkin tәqib edilmәdiyinә әmin oldu vә pәnah apardığı daşın altında әylәşdi. Azacıq yorğunluğunu alıb qalxdı, küyümün dalınca qayıtmağa ürәk elәmәdi. Yalnız özünә vә qəbilə daşlarına mәlum olan cığırla düşәrgәyә qayıtdı. Tәkcә bir piyadanın keçә bilәcәyi bu cığırda atası Mәhəmmәd Bulud dayanmışdı. Görünür, kimi isә gözlәyirdi. Qızını görüncә heyrәtlәndi:

– Hardan gәlirsәn, Aytәkin?

– Çaydan, dәdә.

Qızın әlindә sәnәk, küyüm görmәyәn ata soruşdu.

– Çayda nә qayırırdın, qızım?

– Suya getmişdim.

– Bәs suyun hanı?

– Dәdә, güyüm çayda qaldı…

Bulud yalnız indi qızının rәng-rufunu müşahidә etdi. Bayaqdan tövşümәyini dikdir çıxdığına yozmuşdu. İndi kişi dә narahat oldu.

– Sәnә nә olub, Aytәkin? Rәngin niyә qaçıb, bala?

Qız atasına qısılıb hönkürdü:

– Çay qırağında yad adam gördüm, dәdә! Atlı idi, silahlı idi.

– O da sәni gördu?

– Gördü dәdә, amma bir şey demәdi. Qorxub qaçdım. O da atını minib uzaqlaşdı, getdi.

– Sənin hara, hansı tәrәfә getmәyini görmәdi ki?

– Yox, qaçıb yekә bir daşın dalında gizlәndim. Görünür, hara yox olmağımı başa düşmәdi.

– Yaxşı, qızım, qayıt evә! Güntәkinә de ki, naharını elәyibsә, yanıma gәlsin.

Sonra da qızının alnını sığalladı, çәnәsindәn yapışıb düz gözlәrinin içinә baxdı. O, süvaridәn qızına bir sәdәmә toxunub-toxunmadığını, yalnız atalara mәxsus bir qorxu-qәzәb hissilә bilmәk istəyirdi. Yox, bu gözlәrdә tәhqir olunmuş bәkarәt izi görmәdi, yalnız qorxu vardı bu baxışlarda. Atanın ürәyi bir az sakitlәşdi. Qız bayaqkı düşmәn cavanı düşünüb qardaşı üçün әsim-әsim әsdi:

– Dәdә, Güntәkingil mallarımızı harda daldalayıb?

– Qanlı qışlaqda… Qorxma, oranın yolunu fәlәk dә tapa bilmәz.

– Qardaşım gәlib, bә malların yanında kim qalıb?

– Çiçәk arvadın oğluynan Sәmәndәr dayın.

Qız bir anlıq Qanlı qışlaq sözündәn dә qorxdu:

– Bәs oraya niyә Qanlı qışlaq deyirlәr, dәdә?

– Sonra danışaram, qızım, ayrı ecgahan vaxtda. Uzundu. Bircә bunu bil ki, bir vaxt bizim ulu babalarımızdan birinin qızı qәbilәnin yerini düşmәnә göstәribmiş. Demə, qız düşmәn qәbilәnin oğluna bәnd olubmuş, ona inanıbmış. Atasının hökmüylә qızı hәmin qışlaqda öz qardaşı qanına qәltan elәyib. Ona görә adı da Qanlı qışlaq qalıb. İndi vaxtı deyil, qoy, ayrı ecgahan vaxta qalsın qalanı.

Kişinin qısa hekayәti bir az әvvәlki düşüncәlәri ilə bağlı idi. Amma yenә dә ata qәlbi şübhәlәrә qalib gəldi, ürәyi balası üçün uçundu. Qızına ürәk-dirәk vermәyә başladı:

– Qorxma, inşallah bu ütüdәn salamat qurtaracayıq. Anana de ki, kәndin qız-gәlinlәri bir dә bu yolnan suya getmәsinlәr. Hamınız Güntәkingilin qazıdığı o yarğandan keçәcәksiniz. Bir az ağır olacaq, amma neylәmək olar? Ürәyini möhkәm elә, mәnim ağıllı balam! Zamana elә olub ki, gәrək siz qızlar da ər ürәkli igidlər kimi düşmәnin gözünün içinә baxa bilәsiz. Bir qaşıq qanınızdan qorxmayasınız. Təkcә namusunuzu düşünәsiz. Get, bala, Güntәkinә de ki, yanıma gәlsin.

Qız hıçqırığını kәsib, gözlәrini kәlağayısının ucu ilә silmiş, atasının çiyninә söykәnib dayanmışdı. Diqqәtlə onun sözlәrini dinlәyirdi. Hər biri dә bir sırğa olub qulağından asılır, qәlbinin dәrinliklәrinә işlәyirdi.

– Bura, dәdә?

– Yox, Urfulla әmingilә. Mәn onların komasının yanında olacam.

Aytәkin nisbәtәn sakitlәşmişdi. Getmәk istәdikdә atası onu saxladı:

– Düşmәn gördüyünü anana demә, ürəyi qısılar.

– Baş üstә, dәdә.

Qız dar cığırla üzüyuxarı düşәrgәyә qalxdı. Tәlәsirdi. Yüyürәppә gedirdi. Evә çatınca qardaşı Güntәkini nahar edib qurtarmış vә naxıra getmәk üçün hazırlaşan gördü.

– Dәdәm sәni çağırır, Güntәkin. Deyirdi ki, Urfulla əmigilin komasının yanına gәlsin, tez olsun.

– Yaxşı.

İgid qapıdan aralandı. Aytәkin dә atasının tapşırıqlarını qızlara vә anasına çatdırmaq üçün yollandı.

***

Gәnc süvari bir gün irәli qartala ox atan qazi Rәhim bəy idi. Cavan olsa da, orduda xeyli hörmәti vardı. Gənc idi, gözәl idi, tәmiz әxlaqlı idi. Vә Şeyx oğlunun әn yaxın, sədaqәtli müridlәrindәn idi. İbadәtindә möhkәm, hәm də Bayram bәy Qaramanlı kimi bir şәxsin bacısı oğlu şahın xәlvәti dairәsinә yaxın, zәngin bir ailәyә mәnsub idi. Dəliqanlı dayısı Bayram bәyin himayәsindә yaxşı hәrbi hazırlıq görmüşdü. Bayram bәy hәmişә tәəssüflәnirdi ki, әgər Rәhim bәy qılınc oynatmağa verdiyi fikrin bircә parçası qәdәr elmә, oxuyub-yazmağa hәvәslәnsәydi, gәlәcәkdә şaha yaxın әn möhtәrәm saray adamlarından biri ola bilәrdi. İndi onun gәlәcәyi yalnız qılıncla, hәrbi şücaәtlә bağlı idi.

Böyük bir sәrkәrdә olacağı gözlәnirdi. “Xas igid dayısına çәkәr”, – deyib dәdәlәr. O da Bayram bәy Qaramanlıya çәkmişdi.

Rәhim bәy çay kәnarındakı әsrarәngiz gözәl qızdan ayrılıb atına sıçradı, düşәrgәyә yollandı. Düşәrgә qәbilәnin tәrk etdiyi kәndin әtrafında salınmışdı. Hökmdarın, әmirlәrin, sәrkәrdәlәrin çadırları, xeymәlәri dә burada, qarşıdakı yamacda qurulmuşdu. Oğlan irәlilәdikcә әtrafına baxınır, bir nәfәr dә insan görünmәyәn bu dәrәdә rastına çıxmış o qızı bir xәyal zәnn edirdi: “Bәlkә dә, yuxulamışam, mürgülәmişәm, yuxuda görmüşәm”, – deyә düşündü. Onun bahar yuxuları indi belә gözәl xәyallarla dolu idi. Yuxuda tez-tez uçardı, quş kimi qanad çalardı. Bәzәn dә döyüşlәr görәr, qalalar fәth edәr vә axırında mütlәq gözәl bir qızı әsir alardı. Bu әsir qızın hil-mixәk әtirli nәfәsini dodaqlarında hiss edәr, onu tәr basar vә qan-tәr içindә yuxudan ayılardı. Bәlkә, bu qız da o yuxulardan biri, daha әsrarәngizi idi? Amma yox…

Qız canlı-qanlı bir insan idi. Zәrif ayaqları ilә uşaqcasına çayın büllur sularını çalxalandırır, suyu şappıldadırdı. Rәhim bәyi görәnәcən o necә dә bәxtiyar idi… Görәnәcәn! Amma görәn kimi necə dә qorxdu… Ley görmüş cücә kimi büzüşdü. Qaçdı… Hara? Kim idi? Bәlkә dә, amilin – bәlәdçinin “govurlar” adlandırdığı onlar gәlmәmişdәn yurd-yuvalarını tәrk edib qaçmış bu kәnd sakinlәrindәn idi? Hәr halda çay qırağında adam göründüyünü dayısına bildirmәli idi, bәlkә, gәrәk oldu. Amma desә dә, o gözәl qıza zaval toxunmasını istәmirdi.

Qәribә, uşaqcasına gülmәli, heyrәtamiz gözәl qıza zaval toxunsaydı, Rәhimә elә gәlirdi ki, buna dözmәz. O, ürkәk ceyranın baxışlarında qorxu, hәyәcan görmәk istәmirdi.

Rәhim bәy düşәrgәyә çatdı. Dayısı Bayram bәy çadırın önündә dayanıb amil – bәlәdçi ilә söhbәt edirdi.

– Sabahın xeyir, dayı!

– Aqibәtin xeyir, Rәhim bәy. Hardan belә sәhәr-sәhәr?

– Bir az çay qırağında gәzmәk istәdim.

Bayram bәy atından düşüb cilovu qula verәn Rәhim bәyin boy-buxununu fәrәhlә gözdәn keçirdi: eynilә özününkünә bәnzәyәn bir şiş ucları yuxarı burulmuş bığlarına, günәşdәn yansa da, cavanlıq lәtafәtilə parlayan, nazik xәtt gәlmiş üzünә, qәlәmi qaşlar altında yanan zil qara gözlәrinә baxdı: “Xas igid dayısına, xanım qız xalasına çәkәr” mәsәlini xatırladı. Oğlan, dayısının adәtincә, bu sığallı bığların ucunu tez-tez burub dimdik qalmasına xüsusi fikir verirdi. Tәkcә simaca deyil, xasiyyәtcә dә dayısına çәkmişdi. Bayram bәy onu öz gәncliyi, oğlu kimi sevirdi.

– Sәhәr gәzintisinin xeyri çoxdu, oğul! – dedi.

Rәhim bәy dayısına yaxınlaşdı.

– Dayı, çay qırağında adam gördüm.

O, “qız gördüm” – demәdi. Bayram bәy dә, amil – bәlәdçi də, elә bil bu xәbәrin intizarında idilәr. Hәr ikisi diqqәtlә gәncә baxdı. Bayram bәy soruşdu:

– Harda?

Rәhim bәy sağ әlindәki tatarını qaldırdı, çayın axarı ilә yuxarı tәrәfi göstәrib izahat vermәyә başladı:

– Odu, bax orada… bir az yuxarıda.

– Bәs hara getdi?

– Bilmәdim. Mәni görcәyin qayaların arasında yox oldu.

Bayram bәy şübhә ilә amil – bәlәdçiyә baxdı:

– Kim olar? Bәlkə, Şirvanşahın adamlarından – güdükçülәrindәndi?

Amil şübhә ilә başını salladı.

– Ağlım kәsmir. Şirvanşah Fәrrux Yasar Qәbәlә tәrәflәrdә qoşun yığmaqdadı. Şamaxı boşdu. Oğlu Qazi bәy dә Bakı iqamәtgahındadı. Bunu yәqin bilirәm. Bu, olsa-olsa, hәmin sizә dediyim govurlar olacaq. Yәqin, gәlmәyimizdən xәbәr tutub qaçıblar, haradasa o dağlarda-zadda gizlәniblәr, zağalara tәpiliblәr. Bax, başına dönüm, ağa, әsl qılınc gücunә dinә gәtirmәli elә bunlardı. Yolüstü. Hәm Allaha xoş gedәr, hәm dә bәndәyә. Çünki kafırdan da pisdilər.

Amilin qәbilәlilәrlә çoxdan idi ki, arası yox idi. Bu aralıq Rәhim bәy iki nökәrin sürüyә-sürüyә gәtirdiyi әmudunu yüngülcә yerdәn qaldırıb bir neçә dәfә çiyninә qoydu. Başı üstünә qaldırdı, gah sağ, gah da sol әlindә buladı. Bu onun adәti sәhәr hәrәkәtlәri idi. Bayram bәyin ağzı amillә danışır, gözlәri gәncin cazibәdar hәrәkәtlәrini izlәyirdi. Amil sözünü qurtaranda gözü hәlә dә Rәhimdә ikәn dedi:

– Yaxşı, onda sәn Rәhim bәylә get, göstәrdiyi yeri yoxla. Mәn dә mәsәlәni qibleyi-alәmә xәbәr verim.

Rәhim bәy әmudu sağ әlindә fırladıb kiminsә başına endirirmiş kimi bir hәrәkәt etdi vә sәrrastlıqla durub ona tamaşa edәn iki nökәrin düz arasına atdı. Nökәrlәr diksindilər. Bayram bәy tәhsinlә, iftixarla, amil yaltaqlıqla gülümsәdi. Rәhim bәy isә yenidәn atlandı. Qәlbindә anlaşılmaz bir hәvәs doğmuşdu. Ona elә gәlirdi ki, hәmin yerә qayıtsa, ürkütdüyü xәyalı bir dә görәcәk.

Amil dә atlandı. Bayram bәy şahın xeymәsinә, onlar isә çayboyu yuxarı tәrәfә yollandılar.

Yavaş-yavaş, qәdәm-qәdәm at sürәn süvarilәr bir az әvvәl Rәhim bәyin xoş xәyal gördüyü yerә çatanda gәncin nәdәnsә qəlbi titrәdi, iri bir küyüm ağzı suya tәrәf, böyrü üstә yerә yıxılıb qalmışdı. Elә bildi, gördüyü qızdır. Öz әvvәlki arzusuna rәğmәn o qızın burada olmasını istәmirdi. Amilin onu görmәyini arzu etmirdi. Hәnirti duyub dala baxanda dabanbasma atlarını onlara çatdıran Bayram bәylә hökmdarı gördülәr. Hökmdar üzü niqablı idi. Amil vә Rәhim bәy atlarını saxlayıb aralandılar. Cilovu sol әllәrinә verib sağ әllәrini döşlәrinә qoydular, baş endirdilәr. Rәhim bәy dәrhal qızı da, xәyallarını da unudub gözlәrini cavan şaha dikdi. Elә baxırdı ki… Müridlәrin öz aralarında indidәn tacqoyma mәrasimi keçirilmәdәn şah, padşah adlandırdıqları bu cavanın bircә kiçik işarәsi ilә onun yolunda canından keçmәyә, özünü qurban vermәyә hazır idi.

İsmayıl soruşdu:

– Adamı burda görmüsәn, Rәhim?

– Bəli, hökmdarım, burda.

– Haçan?

– Elә indicә, qurbanın olum.

– Hara qeyb olduğunu görmәdin?

– Çox baxdım, qibleyi-alәm, daşların arasında itdi. Elә bil yerә batdı. Deyirәm, bәlkә, gizlәnib. Mәn gedәndәn sonra çıxıb ora, – deyә cavan süvari әli ilә sıldırımların üstünü göstәrdi.

Burada azman qayalar sәrt qara divar yaratmışdı. Amil nә isә demәk istәdi, lakin şahın hüzurunda danışmağa cürәt etmәdi. Bir dә ondan söz soruşan da yox idi, rәyini bilmәk istәyәn dә. Ondakı hәrәkәti duyan hökmdar çiyni üstündәn amilə baxıb Bayram bәydәn soruşdu:

– Bәs çarvadar – bәlәdçinin fikri nәdi?

Dolayısı ilә olsa da, sual ona verilmişdi. Bәlədçi baş endirdi vә üzünü Bayram bәyә tutub kәkәlәyәrәk dillәndi:

– Ora quşqonmaz qayalardı, ora insan ayağı dәymәz. Çıxmalı yol da yoxdu.

– Bәlkә, o biri üzündәn…

– O tәrәf dә dağlardı – uca, özü dә yol-izsiz.

İsmayıl yenә dә Bayram bәyi qaralayıb dedi:

– Onda adam bura göydәn düşmәyib ki. Keçәk o biri taya. Çayın o biri tayından, bәlkә, bir şey seçә bildik.

Bu sözlәrlә dә o atını Günәşli çaya saldı. Çayın ortasında su burulur, gicov getdikcә dәrinlәşirdi. İndi artıq su atın qarnının altına vururdu. Bayram bәy cavan şahın öz atını Kürә vurmasını görmüşdü, şücaətinə bәlәd idi. Bununla belә, dar çay boğazında qәfil sel gələ bilәrdi. Dağ çaylarının ilin bu fәslindә gözlәnilmәzlikləri çox olur. Әvvәli sәssiz başlayır, az sonra güclənir, kükrәyir, uğultusu alәmi götürür. Beş dәqiqәnin içində qabağına dәvә dә çıxsa, süpürləyib aparır vә tez dә su azalır, sakitlәşir, çay nәrmin bulağa, susqun quzuya dönür. Yalnız sahillәrdәki lil, selinti, nәhәng daşlar, bir az əvvәl burada baş vermiş faciәnin nişanәsi kimi qalır.

Bayram bәy bir an içindә bütün bunları düşünüb həyəcana gәldi, nә isә demәk, şahı xәbәrdar etmәk istәyirdi ki, İsmayıl özü atın qarnının altına vuran suyun getdikcә dәrinlәşdiyini duyub, heyvanı sola, axara doğru döndәrdi. Axar boyu cəld atı sәyridib, su zәrrәlәrini fәvvarә kimi göyә qaldırdı vә bir qızğın gәnc nadincliyi ilә o biri sahilә sıçradı. Bayram bәy, amil – bәlәdçi vә Rәhim bәy də onu müşayiәt etdilәr.

Qarşı sahildәn azman qayanın üstündә heç bir canlı görünmürdü. Evdәn, alaçıq vә ya başqa bir tikilidәn әsәr-əlamәt yox idi.

Atlılar başlarını yuxarı qaldırıb xeyli baxdılar. Onlar atlarını bir qәdәr sürüb, Günәşli çayın hәr iki sahildәn sıldırım vә uca qayalarla әhatә olunduğu әn dar boğazına qәdәr getdilәr. Yenə dә elә bir şey görmәdilәr.

Geri qayıtdılar, yenә dә gözlәrini qara divara bәnzәyәn qayalığa dikib irәlilәyirdilәr. Birdәn hökmdarın nәzәrini çayın suyu ilә bәrabәr qayanın dibindәki iri köhül cәlb etdi. Sumu deşib açmışdı bu mağaranı? Yox, insan әlinin işinә bәnzәyirdi.

İsmayıl atın cilovunu çәkdi, qәdәm-qәdәm sürmәyә başladı. Diqqәtlә bu mağara ağzına baxırdı. Hələ müşayiətçilәrinә bir söz deyib nәzәrlәrini onu maraqlandıran yerә cәlb etmәmişdi ki, birdәn dәlmәdәn iki əl uzandı, küyümü suya batırıb doldurdu vә çәkildi. İndi izahata ehtiyac yox idi. Yanındakılar da bu әllәri vә küyümü görmüşdülәr. Amil – bәlәdçi özünә müraciәt olunmasını gözləyә bilmәdi, heyrәt qarışıq bir sәslә dillәndi:

– Govurlar ordadı, qibleyi-alәm! Onlar, görünür, yuxarıdan lağım atıblar, qayanı yarıblar su üçün.

– Mәlum oldu, mәlum oldu…

Bayram bәy tәnә ilә bәlәdçiyә dedi:

– Demәk, qayalığın üstünә dağ tәrәfdәn yol var, amil!

– Belә görünür, tәsaddüqün olum, şahım!

– Bayram bәy, binagüzarlıq gör, qayalığı mühasirә edin.

– Baş üstә, qibleyi-alәm!

Rәhim bәy atını hökmdarın atına yaxın sürüb, xahişkar sәslә dillәndi:

– Mәnim dәstәmә izn ver, qibleyi-alәm!

Hökmdar niqabının altından özündәn cәmi bir-iki yaş böyük olan gәncin sәdaqәt vә vәfa, itaәt vә xahiş yazılmış simasına baxdı, Rәhim bәyin sol qaşının üstündәki çapıq yeri hәlә dә qızarırdı. O, bu çapığın tarixçәsini yaxşı xatırlayırdı.

Hadisәnin üstündәn hәlә heç bir il də keçmәmişdi. Yaxşı yadındaydı, o zaman Lahicanda keçirdiyi altı ildәn sonra Mirzәli hakimin qonaqpәrvәr sarayını tәrk edib, başının adamları ilә Әrdәbilә getdi. Lakin Әrdәbil hakimi Cәyirli Sultanәli bәy Әlvәnd Mirzənin adı ilә onu Әrdәbilә buraxmadı. Gәnc İsmayıl hәlә şahlıq adını üstünә götürmәmişdi. Başındakı 1500 qızılbaş atlısı içindә әn yaxın müqәrrәblərindәn Lәlә Hüseyn bәy, Abdulla bәy, Lәlә Xülafa bәy, Rüstәm vә Bayram bәy Qaramanlı qardaşları, Xınıslı İlyas bәy, Ayqut oğlu, Qara Piri bәy Qacar var idi. Deylәmdәn keçib Talış hakiminin razılığı ilә Astaraya gәldilәr. Qışı Әrcüvanda keçirdilәr. Elә hәmin hadisә dә burada baş verdi. Sәn demə, Әlvәnd Mirzәnin razılığı ilə Cәyirli Sultanәli bәy İsmayıla sui-qәsd hazırlayıbmış. O gecә İsmayılın çadırı qarşısında Bayram bәyin adamları, qapının ağzında isә onun bacısı oğlu Rәhim bәy keşik çәkirdi. Rәhim bәy o qәdәr sayıq olmuşdu ki, hәmin gecә sui-qәsdin üstünü açmış, İsmayılı xilas etmiş, özü isә başından yara almışdı. Elә bu vaxt Şirvanşah Fәrrux Yasarın Talış hakiminә min tümәn göndәrib, İsmayılı tәlәb etmәyini eşitdilәr. Yaralı Rәhim bәyi dә özlәrilә götürüb Әrcüvanı tərk etmәyә mәcbur oldular. Sәfәr zamanı onu at üstündә, kәcavәdә daşımalı oldular. Sәfәr isә xeyli çәkdi, bir ilә yaxın.

Demәk olar ki, hәmişә yolda oldular. Hәr iki xәyanәt qızılbaş әmirlәrindәn Bayram vә Rüstәm Qaramanlının əlilә açılıb, Rәhim bәyin әlilә dәf edildiyindәn onların dәrәcәsi vә hörmәti İsmayılın vә başqa müqәrrәb müridlәrin yanında daha da uca oldu. Әrcüvandan çıxaçıxda Türkiyә, Şam vә başqa yerlәrә carçılar göndәrib, onları din uğrunda şeyx Cüneyd vә şeyx Heydәrin qatili şirvanşahlara qarşı mübarizәdә birliyә dәvәt etdilәr. Özlәri isә Qarabağa, Göycәyә gәldilәr. Göycәdә qaraqoyunlu әmirlәrindәn Sultan Hüseyn dә İsmayıla qarşı xәyanәt vә qәtl mәclisi tәşkil etdi. Lakin qızılbaş әmirlәri onun yağlı dillәrinә aldanmayıb, İsmayılı Çuxursәdә ötürdülәr. Mәclisә özlәri getdilәr. Belәliklә, әmirlәr öz mürşüdlәrini bir sui-qәsddәn dә xilas etdilәr. Әrzincanda bütün qızılbaş әmirlәrinin yığıncağı çağrıldı. İsmayıl yığıncağa hamıdan әvvәl yollandı. Sәfәrlәrin ağır olmasına baxmayaraq Rәhim bәyin sәhhәti sürәtlә yaxşılaşırdı. Odur ki, Çuxursәddәn İsmayılı Әrzincana mәhz o – inanılmış Qaramanlı nәslinin nümayәndәsi müşayiәt etdi. Әrzincanda iki mühüm qәrar qәbul olundu:

1. Sәfәvilәrә qarşı qatı düşmәn mövqeyi tutan Şirvanşah Fәrrux Yasar әleyhinә tәxirәsalınmaz müharibә başlansın.

2. Bunun üçün dә irәlicәdәn maddi vәsait vә hәrbi sursat toplansın.

Belәliklә dә, qәsb yolu ilә vәsait toplamaq üçün Xınıslı İlyas bәy Mantaş qalasına, Xülafa bәy isә Axalsıxa gedib sursat hazırlığı gördülәr. Buradaca Şirvanşah Fәrrux Yasar din düşmәni elan olundu. Qazilәr qazavat davasına başlayıb Әrzincandan Şirvana yollandılar. İndi artıq İsmayılın dәstәsindә yeddi mindәn ziyadә atlı, bir o qәdәr piyada qazi var idi. Әrzincandan buraya qәdәr onun xeymәsinin dәyişmәz gözәtçisi şahın xas alayının sәrkәrdәsi Bayram bәy Qaramanlının qazilәri vә onların içindә dә bacıoğlusu Rәhim bәy var idi. İsmayıl, bax, indicә gözünә daha da qırmızı görünәn hәmin yaranı qaşı üstündә gәzdirәn bu cavan qazinin qeyrәti sayәsindә sağ-salamat Şirvana gәlib çıxa bilmiş, üç böyük tәhlükәdәn xilas olmuş, müzәffәr sәrkәrdә vә hökmdar kimi qәdim Şirvan torpağını fәthә başlamışdı. Bütün bu qırğınlar – bu qardaş qırğınları onun qәlbindәki şair guşәsinә toxunanda qeyri-ixtiyari yadına çox uzaq bir sәhnә düşürdü.

“Uşağın yaddaşı kәskin olar”, – deyiblәr. İndi hökmdar o xırdaca yaşında gördüklәrinin hamısını böyük bir güzgüdə seyr edirmiş kimi xatırlayırdı. Atası Sultan Heydәrin xahişi ilә Alәmşah bәyim qardaşı Sultan Yaqub ibn Uzun Hәsәnin iqamәtgahına yollanmışdı. Gedәndә anası körpә İsmayılı da özüylә aparmışdı. Onsuz dura bilmir, hәm dә uşağı dayısına göstәrmәk istәyirdi. Sultan Yaqub o vaxtlar Tәbrizdәydi. İsmayıl hәr şeyә böyük maraq və yetikliklә baxan, yaşına görә olduqca aydın fikirli әllamә uşaqdı. Orada qaldıqları bir neçә gün әrzindә bacıyla qardaş arasında sünni-şiә mәzhәblәri üstündә qızğın mübahisә gedirdi. Axırda Sultan Yaqub dayısının dediyi bir söz uşa-ğın xәyalına qızmar dәmirlә damğa yeri qoymuşdu: “Әziz bacım, sәn әrinә qahmar çıxmaqnan bizi mәhv edәcәksәn. Öz doğma ata ocağına, öz doğma qardaşına düşmәn kәsilәcәksәn. Alәm bilir ki, Şirvan başdan-başa sünni idi, sәnin istәkli әrin onları qıracaq, biz dә sizi onlarla birgә. Başın dövlәt işlәrindәn, siyasәtdәn çıxırsa, nәnәmiz Sara Xatun yerişi yerimәk, onun yolunu getmәk istәyirsәnsә, yaxşı-yaxşı fikirlәş. Gör, kimә daha çox tәsir etmәk, kimin üçün ağbirçәk olmaq daha doğrudur. Gör, qardaş qırğını kimin zәrәrinә, kimin xeyrinәdir. Hәr halda bilirәm ki, әrinin arzularını qoyub, bizә yar olmayacaqsan. Çünki onun zәfәri sәnin zәfәrindi. Amma nә etsәn, düşün”.

Bütün bu düşüncәlәrlә dә İsmayıl hәlә gәncә cavab vermir, “Sәn mәni tәhlükәdәn qorudun, mәn dә sәni qorumalıyam” – deyә fikirlәşirdi. – Lakin burda elә bir tәhlükә dә yoxdur. Kiçik bir tayfa, qәbilә xırdaca bir qayanın başına yığışıb. Govur da olsalar, bu amil demişkәn, görünür, çox inadlıdırlar. İnsan gör bir nә qәdәr zәhmәt çәkib, dağ yarıb, “govur yaran yolla” su aparır, özünü qoruyur. Bu döyüş tәhlükәli dә ola bilәr. Bәzәn bir qoşundan, cana doymuş dəli bir dəstә qorxulu olur. Bunu mәnә Xülafa bәy də, Lәlә bәy dә dönә-dönә deyib. Әn tәdbirsiz sәrkәrdә o sәrkәrdәdir ki, düşmәni özündәn aciz bilә. Onu saymaya. Sayılmayan yara simlәr”.

İsmayıl sağ әlini ondan bir qәdәr aralı gedәn Rәhim bәyə tәrәf uzatdı.

– Olsun, amma ehtiyatlı ol, Rәhim bәy! Sәnin bir kәsinti dırnağın bizim yanımızda min govur başından qiymətlidir.

Rәhim bәy әyildi vә böyük bir mәhәbbәtlә, ehtiramla hökmdarının ağ, zәrif dәrili, lakin qılınc oynatmaqdan xeyli bәrkiyib irilәşmiş әlini öpdü.

Cavanın belә bir hәvәs, sәdaqәt vә sәylә әmri qәbul etmәsi şair qәlbindә xәfif bir tәәssüf oyatdı. Xatirində başqa bir mәnzәrә canlandı.

Gözünün önündә ilk gördüyü ölüm sәhnәsi canlandı. Әslindә, hәlә uşaq ikәn çox ölümlәr görmüşdü. Asılan da, oxla, xәncәrlə, lap zәhәrlә dә öldürülәn görmüşdü. Amma bütün o ölümlәr özgә әlilә, muzdlu nökәrin, xәyanәtkarın, çoxu isә cәlladın әlilә olmuşdu. Bu isə… Birinci dәfəydi ki, o öz әlilә – qılıncının zәrbәsilә başı bәdәnindәn ayırmışdı. Şair ruhlu gәnc üçün bu ilk an bir qәdər dәhşət, heyrәt qarışıq qәribә bir tәәssüf hissi oyatmışdı. Bu an, tәkcә bir an donmuşdu. O, öz әli ilә bir hәyata son qoymuşdu! Özündәn xeyli yaşlı, özündәn xeyli cüssәli, özündәn çox dünyagörmüş, bәlkә dә, bir neçә uşağın – ailәnin yiyәsi, bir şәxs!

“Xaliqi-lәmyәzәlin lütfilә bәxş etdiyi canı mәxluqun әlindәn zorla almaq ha!”

Lakin elә hәmin düşüncә beynindә oyanan anda, lәlәsi Hüseyn bәy Bәydilinin, Bayram bәy Qaramanlının hәr iki cinahdan, – “Afәrin, hökmdarım! Mәrhaba, zәrbәn hәmişә belә kәsәrli olsun, şeyxim!” – nidalarını eşitmiş, Rәhim bәyin qibtә vә fәrәh saçan, parlaq qığılcımlar oynayan gözlәrini görmüş, hәr şeyi unutmuşdu. Dostları onu arxadan, sağ vә soldan qoruyurdu. O da gәncliyә, cürәti tәriflәnәn cavana mәxsus dәli bir coşqunluqla sağı-solu biçmәyә başlamışdı. İlk qan gözlәrini tutmuş, ilk qan beynini bir nöqtәdә saxlayıb dumanlatmış vә gәnc şair qәlbindә doğan tәәssüf qarışıq heyrәt hissini silib atmışdı. Sonralar ara-sıra həmin hiss şeir vә musiqi, elm vә әdәbi mәclislәrdә qәlbindә oyansa, onu narahat etsә dә, hәrb meydanında beynindәn o hiss və hәyәcan birdәfәlik silinmiş. Hәmişәlik onu tәrk etmişdi.

İlk ölümdәn bir gün sonra onun lәlәsi ilә hәrbi qılınc tәlimçisi arasında qәribә bir mükalimә baş vermişdi. Tәlimçi mürşüdә demişdi: “Bәlkә, hakimiyyәtә özün hazırlaşasan. Bu uşağın meyli mәncә qılıncdan çox kitabadır. Qorxuram, ondan bir şey çıxmasın”.

Lәlә mürşüd cavab vermişdi: “Qorxma, çıxacaq! Onda elә bir zalım ürәk tәrbiyә etmişәm ki, cәllad da hәsrәtin çәkәr. Rüzgarın gözü hәlә belәsini görmәmiş ola gәrәk. Şair olmağından özü utanacaq. Mәnim hakimiyyәtimә qalanda – yox! Şeyx Sәfiyәddin nәslinә avamların etiqadı, böyük inamı var. Dalınca kor-koranә gedәcәklәr. Bizә dә bu lazımdı”.

Bu mükalimәdәn İsmayıl xәbәr tutmadısa da, sonralar döyüş meydanlarında tәlimçisini belә heyran qoydu. Sәn demә, müәllim dә sәhv edәrmiş…

Bir qəbilənin sonu

(davamı)

Mühasirә gözlәnildiyindәn artıq çәkdi…

Hökmdar vә adlı-sanlı sәrkәrdәlәr qoşunun әsas hissәlәrinә hәrәkәt әmri verdi va onlar başda olmaqla qazilәr Şamaxıya doğru yollandılar. Sahildә tәkcә Rәhim bәyin adamları qaldı. Onlar bir gün әrzindә qaya üstündәki düşәrgәyә – sonralar “Govurqazan” adlandırılan yerә dönә-dönә hücum etdilәr. Lakin tәkcә bir adamın keçә bilәcәyi cığırda neçә qurban verib, çәkilmәyә mәcbur oldular. Rәhim bәyin səbri tükәnirdi. Şah onun gәlmәsinә müntәzir idi. O, govurları qayadan endirib şiәliyә dәvәt etmәliydi. Qәbul elәmәyәnlәr qırılmalı idi. İşin uzandığını görәn sәrkәrdә çarə axtarırdı. Elә bu vaxt cığırın başına yol tapmış qazilәrdәn biri kәmәnd atıb cavan bir oğlanı əsir aldı vә Rәhim bәyin yanına gәtirdi.

Rәhim bәy tәxminәn özü yaşda olan bu oğlanın sifәtindә tanış cizgilәr görәndә heyrәtdәn özünü ələ ala bilmәdi. O, ömründә bu yerlәrdә olmamış, oğlanı görmәmişdi, tanımırdı. Bәs bu tanışlıq nә ilә izah olunmalı idi? O gəncin bir gün әvvәl çay qırağında gördüyü qızın qardaşı Güntәkin olduğunu bilmir, onun üzündə mәhz qızın gözlərini, qaşlarını gördüyünün fәrqinə varmırdı.

– Sәni dini-mübinimizin müqәddәs qanunlarına dəvət edirәm. Qәbul elә vә qәbilәdaşlarını da bu dinə çağır. Qoy, tәslim olsunlar, nahaq qan da tökülmәsin.

– Biz, şükür Allaha, müsәlmanıq. Qәbilədaşlarım da, mәn dә.

– Mәn sәni müqәddәs şiәliyә çağırıram.

– O nә olan şeydi, anlamadım, ağa?

– Kәlmeyi-şәhadәtini de.

– Әşhәdü әnna ilahә illәllah, Әşhәdü әnna Mәhәmmәdәn Rәsulallah.

– Әlavә et. Әşhәdü әnna Әliyyәn vәliyyullah.

– Axı nә üçün?

– Peyğәmbәrin yerindә vәsi olan Әliyyul-Mürtәza, şahi mәrdan eşqinә!

– Allahı bir, peyğәmbәri bir, “Quran”ı bir olan dindә başqa qol tanımıram.

– Qәbilәnizin ağsaqqallarını çağır…

– Qәbul elәmәzlәr!

Sual-cavab xeyli uzun çәkdi. Oğlan nә özü şiәliyi qәbul edir, nә dә qәbilәdaşlarının tәslimi üçün aman dilәyirdi. Onda Rәhim bәyin sәbri tamamilә tükәndi. Axtardığı çarәni tapmış kimi oldu. Rәhim bәyin әmri ilә qaya üstündәki düşәrgәdәn yaxşı görünәn açıqlığa çәkildilәr. Bir zaman qәbilәnin ulu babalarını İslama dәvәt etmiş qocanın mәzarı – pir üstünә gәldilәr. Burda mәzarın düz damlı türbәsi әn hündür yer idi vә qәbilәlilәr hökmün icrasını görüb qorxar vә tez tәslim olardılar. Rәhim bәyin әmrilə xas alayın qazilәrindәn әn uca sәsli bir nәfәr türbәnin üstünә çıxdı. Üzәrindә tәk bir “Allah” sözü yazılmış tağ qapının üstündә dayandı vә üzünü qaya düşәrgәyә tutub uca sәslә bağırdı:

– Ey govurlar, eşidin vә sonra demәyin ki, eşitmәdik. Baxın, bu cavanı sizin gözünüzün qabağında fәxri kainatın vәlisi Şahi-Mәrdanı vә şiәliyi qәbul etmәdiyi, yezid şirvanşahlara, şeyx Cüneydin, şeyx Heydәrin qatilinә lәnәt oxumadığı üçün din yolunda qәtlә yetiririk. Sizә söz veririk ki, qәtldәn bir hor keçәnәcәn tәslim olmasanız, hamınızı belәcә qılıncdan keçirәcәyik.

Qәbilәlilәr nәfәslәrini dә gizlәyib baxır, hәlә ki özlәrini büruzә vermir, pirin üstündə baş verәn hadisәlәri yaxşı görürdülәr.

Birdәn onların inana bilmәdiklәri bir hadisә oldu. İki qazi cәlladın kömәyi ilә qolu möhkәm bağlanmış Güntәkini pirin üstünә qaldırdı. Onun başını, qazilәrdәn birinin qolundan aşırıb yerә qoyduğu qalxanın üstünә әydilər. Cəllad, Rəhim bәyin işarәsi ilә oğlanın boynunu vurdu. Nə bir ahı, nә bir fәryadı eşidildi. Son dәqiqәsindә də aman istəmədi. Oğlanın qanı qalxanın qabarıq sәthindən süzülüb üzәrindә tәk bir “Allah” sözü yazılmış pir qapısına tərәf axdı.

Qaya üstündәki düşәrgәdәn acı fәryad, ağlaşma, oxşama sәsi ucaldı. Heç yarım dәqiqә keçmәmiş kişilәrin zorla belә saxlaya bilmәdiyi Gümüşbikә ilә Aytәkin üzlәrini cırıb qanlarına qәltan olmuş halda başıaçıq, ayaqyalın özlәrini dar cığırla aşağı atdılar. Ana da, bacı da özünü qanına bulaşmış Güntәkinin cәnazәsinә çatdırmağa qoşurdu. Onların ardınca canına lәrzә düşmüş digər qarılar yüyürüb gәlirdi. Özünü unutmuş kişilәr dә onların dalınca düşәndә, Rәhim bәyin adamları hamını mühasirә edib mәqsәdlәrinә belә tez çatdıqlarından – bir nәfәr dә itki vermәdәn mühasirәni qurtarıb, şahın әmrini yerinә yetirdiklәrindәn sevinirdilәr.

O günün axşamına doğru qәbilәnin köhnә vә tәzә düşәrgәsindә bir nәfәr dә qalmadı. Şiәliyi qәbul etmәyәnlәrin çoxu qılıncdan keçirildi, qalanı әsir düşdü. Әsirlәr içindә qız-gәlin dә var idi. Hamısının qoluna zәncir vurulmuşdu. Onları bir neçә nәzarәtçi sürüb aparırdı. Şirvanşah Fәrrux Yasara qәlәbә çalandan sonra Şamaxıda qul bazarı tәşkil edilәcәkdi. Sәrkәrdәlәr alınan әsirlәri bu bazara çәkәcәkdilәr. Qul tacirlәri bazarda onlara qiymәt qoyacaq, alacaqdılar. Ticarәt başlamazdan әvvәl hökmdarın hacibi bazara gәlәcәk, cavan padşahın әhdi-nәzir etdiyi sayda qul alacaqdı. Sonra da qәlәbә naminə peyğәmbәrin “qul azad etmәk” haqqında hökmü mövcibincә aldığı qulları, şahi-cavanbәxt adından azad edәcәkdi. Qalan әsirlәr isә hәrrac yolu ilә satılacaq, dünyanın müxtәlif şәhәrlәrinә, xüsusilә, Әrәbistana, Türkiyәyә, İrana aparılacaq, saraylara, әmir vә sәrkәrdәlәrin imarәtlәrinә yenidәn, daha baha qiymәtә satılacaqdı. Bu müddәt ərzindә qul tacirlәri әsir qızlar içindәn әn gözәllәrini hәrәmxanalar üçün seçәcәk, onlardan rәqqasә, xanәndә, nәvazәndә hazırlayacaq vә xüsusi mәktәblәrdә tәlim verildikdәn sonra qızların qiymәti birә-beş bahalanacaqdı. Belә qul bazarları hәr qәlәbәdәn sonra böyük şәhәrlәrin iri meydanlarında, bazarlarında düzәldilirdi. Hәmin bazarlara tәkcә müharibәdә alınmış әsirlәr deyil, hәmçinin Şimali Qafqazdan vә qonşu mәmlәkәtlәrdәn borc müqabilindә, daxili vә xarici vuruşmalar nәticәsindә әlә keçirilmiş uşaqlar, cavanlar da gətirilirdi.

Rәhim bәy nә qәdәr göz gәzdirdisә, әsir karvanı içində bir gün әvvәl şıltaq uşaq sevinciylə zәrif ayaqları ilə Günәşli çayın suyunu çalxaladan, suyu nadincliklə şappıldadan o qızı görüb tanıya bilmәdi. Әsir qızlar indi nә görkәmdә idi ki! Yas, kәdәr, pәrakәndә geyim vә dağınıq saçlar onları tanınmaz hala salmışdı. Qul bazarına satlıq getdiklәrini bilirdilәr.

Әvvәlcә Rәhim bәyin xas alayı, ardınca da әsir vә qәsb edilmiş mal-qara karvanı (bunların da yerini kim isә ölüm qorxusu ilә göstәrmişdi) Kamaladın vә İncәbel dikinə qalxıb Şamaxıya doğru yol aldı. Bir gün әvvәl getmiş şah qoşununun izinә düşdülәr. Rәhim bәyin keçib getdiyi yerdә iki xәrabә qaldı. Biri qәbilәnin әsrlәr boyu yaşayıb dövran sürdüyü kәnd, biri dә tәzә düşәrgә. Sonralar qonşu kәndlәrin “Qala-qalaq” adlandırdığı bu düşәrgәdә indi dә әhalinin “Govurqazan” dediyi o su yolu durur: həyat eşqi, azadlıq rәmzi kimi!

Qoşun keçib-getdi; cәnazәlәrin üstündə qoca quzğun dövrә vururdu.

Qoşun keçdikcә İsmayılın Fәrrux Yasar ilә Cabanıdakı mәşhur vuruşuna qәdәr Şamaxıya gedәn yol boyu “Әliyyәn vәliyyullah” demәyәn bütün kәndlәrin yandırıldığı yerdә qalaq-qalaq kül qaldı…

* * *

Xәzәrim, dәrya mәhәbbәtim! İllәr, әsrlәr keçәndәn sonra bu yerlәrdә tәdqiqat aparan arxeoloqlar qazıntı apardığı əski kәnd yerlәrindә 25 santimetr qalınlığında kül laylarına rast gәlәcәklәr.

“Güngörmәz”dә Hacı Sataz döşündә, Çuxannı qışlağında, Cәnkәn çәmindә, Haramıda, Bәrkdәrә üstündә, hәmyәdaşquyu yurdunda, qanlı lağım üstündә, Qanlı qışlaqda, Qanlıçay boğazında, Qanlıtәpә yurdda (nә qәdәr qanlı yer adı!), Tava yerindә babaların qәdim mәskәnini axtarıb tapacaq, qırıq kuzә, sınıq boşqabları pinclәyib muzeylərә düzәcәklәr. Vәtәndaş müharibәlәrini – qardaş qırğınlarını lәnәtlәyәn dәlil, sübut kimi gəncliyә nişan verәcәklәr.

Eh, daha nәlәr olacaq, dәrdin alım, Xәzәrim, nә deyim, nә danışım; mәn xatırladıqca dünya başıma aylanır. Hәr vәrәqindә tariximizin bircә xәttini gördüyüm әlyazmaları, hәr naxışında keçmişimizin bircә nişanәsi qalan pincli qablar… Nә isә… Gәlin qoca quzğunun izlәdiyi qoşunun dalınca getmәyәk. Qanlı vuruş Cabanıda gedir, biz isә Bakıya qayıdaq. Axı Şirvanı fәth etmәyә gәlәn şeyx oğlu şah qüvvәsinin bir hissәsini Bayram bәy Qaramanlının başçılığı ilә ayırıb Bakıya – Qazi bәyin öhdәsindә qalmış Şirvanşahın qış sarayını fәthә göndәrib. Sәnin sahilinә enәk, Xәzәrim! Görәk orada nә qәdәr qardaş, qardaş qanı axıdıb sәnin pak sularına?

Dalğaların nә qәdәr vәtәn övladının qanına boyanıb? Xırdaca, oynaq, dәcәl lәpәlәrin sahilin qanlı qumlarını yuyub arıdıb. Sәn göz yaşlarındanmı belә duzlusan, ahlardan, әninlәrdәnmi belә hәzinsәn, qәzәblәrdәnmi belә çoşqunsan, Xәzәrim mәnim?

Sənətkar məhəlləsində

Bu şәhәrdә hasarlı hәyәtlәr yox idi. Evlәr sımsıx, divar-divara tikilmişdi, bir-birinә yol dar dalandan keçirdi. Elә bil ki, әhali ya başı alovlu, qanlı-qadalı yağıdan qorxub bir-birinә sığınmışdı (canavar görmüş quzu sürüsü kimi), ya da üstü göy qübbәli, altı gen dünyamızda torpağımıza qәnaәt elәmiş, yeri-yurdu әkin-biçin üçün saxlamışdı. Demişdilәr ki, qoy, tayfanın әkәri çox, biçәri – çörәyi bol olsun.

Şәhәrdә, demәk olar ki, evlәrin böyründә dә qәbirlәr var idi. Bu şәhәrdә hәr şeydәn әvvәl zәrgәrlik vә dulusçuluq inkişaf etmişdi. Dulusçuluq mәmulatı ikimәrtәbәli kürәlәrdә bişirilirdi. Aşağıda odluqda, uzunsov çalada tәzәklәr, kәrməlәr qalanıb yandırılır, içәrisi palçıqla suvanmış üst gözә qab-qacaq yığılır, yanan odun tәsirilә qıpqırmızı qızarırdı. Dulusçular qışda tәzәk vә kәrmәdәn, yayda külәş vә qaramığdan istifadә edirdilәr.

Otaqlar ev sahibinin hazırladığı mәmulatla bәzәdilirdi. Rәflәrә, dәhmәrdәlәrә kasa, gildәn bişmiş şirli qablar, kuzә, küpә, bardaq vә dәbbәlәr düzülürdü. Üzәrinə qara, qırmızı, mixәyi cizgilәr çәkilmiş hәndәsi fiqurlar hәr biri bu qaba gözәllik verdiyi kimi, eyni zamanda bunlar sirli-sehirli yazılar, cadular, yasaqlar vә inamlarla bağlı idi.

Hәyәtdә püstә ağacının budağına keçirilmiş dәryaz, oraq ev sahibinin әkin-biçinlә dә әlaqәdar olduğunu göstәrirdi.

Dulusçuların hәyәti bir az geniş olurdu. Hazır mәmulatı eşşәyә yükləyib bazara çıxarırdılar. Kәndlәrdən gәlәnlәrә sovça, sәnәk, nehrә, küpә vә başqa mәmulat satırdılar. Әvәzində buğda, arpa alırdılar. Şәhәr əhli tәkbir inәk, qoyun da saxlayırdı. Şәhәr kәnarında əkin yeri olanlar taxıl da әkirdi. Әhalinin әksәriyyətinin dənizkәnarı bağlarda xırdaca bir evi, azacıq üzüm, әncir bağları vardı. Yayı külfәtlәrini götürüb bu bağlara köçür, qızıl qumlar üstündә, qızmar günәşdәn şirә çәkmiş kәhrәba kimi ağ şanı, ağadayı, qızıl üzüm, kişmişi, qara şanı yetişdirirdilәr. Arvadlar bu üzüm vә әncirdәn qış ruzisi üçün püskәndә, şirbәdüşәndә, mövüc qurudur, dərdlәrə dərman, xəşil vә halvalara dad verәn doşab, uşaqların novxarışı olan zincilfәrәc bişirirdilәr.

Zәrgәrlәrin hәyәti çox yığcam idi. Adәtәn, iki otağın birindә külfәtin yatacağı yerlәşir, bir növ әndәrun yerini görür, digәrindә ev sahibi zәrgәr işlәyirdi ki, bu otaq hәm dә sifarişçi qonağın qәbulu üçün idi. Zәrgər burada öz xırdaca dәzgahı dalında işlәyir, balaca, dәqiq tәrәzisində qızıl-gümüş çәkir, sonra onları әridir və istәdiyi şәklә salırdı.

Tәsvir etdiyimiz ikiotaqlı balaca hәyәt belә zәrgәrlәrdәn birinin mәnzili idi. Burada uca qol-budağı qonşu hәyәtlәrinә belә boylanmış bir püstə ağacı var idi.

Püstә ağacının altında salınmış nimdaş palazın üstündә iki arvad vә bir dә 5-6 yaşlarında bir qız uşağı oturmuşdu. Onlardan biri dolğun bәdәnli, girdәsifət, uzun hörüklәri az qala topuğuna çatan qadın idi. Başına dingә vurmuşdu. Qırx yaşlarını haqlamışdı. Gen, iki balaq tuman geyinmişdi. Bardaş qurub oturmuş, әlindәki mis qalıba al mәxmәrdәn araqçınlıq keçirib, gülәbәtin düzürdü. Araqçının naxışlarını mis qalıbın dairәsinә baxa-baxa tikirdi. Yanındakı qurama boğça açıq idi. Burada gülәbәtin, ipәk, keçi saplar topu, qızılı iynә dәsti vardı. Arabir gәrәyi olan saplardan münasib iynәyә keçirib işlәyirdi. Qadın ev sahibi zәrgәr Dәrgahqulunun külfәti Xırdaxanım idi. Xırdaxanım әrinin sәyyar sәnәt sәrgisinә bәnzәyirdi – qulaqlarında әsl usta әlilә, mәhәbbәtlә işlәnmiş әlvan minalı, zәrif şәbәkәli qırxdüymә sırğalar, boynunda “balıqşәlpәli” gәl-bәnd, barmağında xatәm üzük, qollarında hәsiri qolbaqlar var idi. Mina kәmәr darayı köynәk üstündәn belini kip bağlamışdı. Sanki qadınlara әrinin sәnətini nümayiş etdirirdi. Şәhәrin bütün başqa qadınları kimi o da olan bәzəklәrini heç vaxt üstündәn çıxarmırdı. Evdә dә, hamamda da, toy-bayramda da.

Xırdaxanımın müsahibi dә ikibalaq tuman vә arxalıq geyinmişdi. O, diz üstündә oturub qarşısına qoyduğu daraqda yun darayırdı. Yanındakı kisәdәn әlçimlәri götürüb darağa keçirir, qabdan bir çimdik yar alıb әllәrinә sürtür vә daranmış әlçimlәri yenidәn darayır, daha doğrusu, onları “süzürdü”. Görünür, yun çox zәrif bir şey üçün – şalvarlıq, çuxalıq vә ya da bahalı xalça üçün daranırdı. Yaxın qonşusu Xırdaxanımla birlikdә hәvәsә-hәvәs işlәmәyә gәlmiş bu qadın dulusçu Vәliyullanın külfәti Balaxanım idi. 35-36 yaşlarında olardı. Qәnşәrindәki balaca qız qızlığı Sәkinә idi. Qıçlarını yığıb bükmüş vә dizinә kәlәf keçirmişdi. Bir-bir yanındakı dükçәlərdən götürüb әvvәlcә kәlәflәyir, sonra da analığının göstәrdiyi qaydada yumaq sarıyırdı.

Balaxanım Vәliyullaya tәzә әrә gәlmişdi. Yeddi yetim üstünə. Ona görә hәlә mәhlәdә qapıbir qonşusu Xırdaxanımın taleyinә dәrindәn bәlәd deyildi. Xırdaxanım isә həm bu boşluğu doldurmaq, qonşusunu olub keçәnlәrdәn hali etmәk, hәm dә ürәyini boşaltmaq üçün uzun bir hekayәt başlamışdı.

– Hә, elә ki dava başlandı, qoşun yığdı düşdü ortaya, qaçan qaçdı, mәnimki başıbәlalı keçdi girә. Axı bizim şahlıq üstә davaynan nә işimiz vardı? Hә… Tәzә gәlin idim. Bir üzüm qız, bir üzüm gәlin. Özü dә o günlәrdә tәzәcә uşaq ziyan elәmişdim. Sabah tezdәn yazıq kişi hәftә bazarına getmişdi. Tez dә qayıtdı gәldi. Sәn demә, qapıya yaraqlı qoşunyığan böyük durubmuş, onun içәridәn çıxmağını gözlәyirmiş. Girdi içәri. Dedi ki, gedirәm, Gülәli qızı, can sәnin, pәnah Allahın. Şükür kәrәminә, verәn tanrı balanı da aldı. Yoxsa nigaran gedәrdim sәndәn. İki baş qalacaqdın, bir baş qalırsan. İki әlin bir başını saxlar. Gәldim – mәnimsәn, gәlmәdim – yamana getmә! Axtar, zonala, yaxşıya get. Dedim, bәri bax, mәnim sirkәm belә suları götürmәz, sınsın iki әl ki, bir başı saxlamaya. Yaradan Tanrı yaratdığı canı çörәksiz qoymaz. Arın-arxayın get, Allah amanatı! Gәldün – sәninәm, gәlmәdün – qara torpağın. Sən mәni nә saymısan? Ağca ətim bir әr görüb, bir dә qəbir görәr! Yeddi il aşıq kimi әlimә saz aldım. Daşa dönmüş canım, yeddi kənd – oba gәzdim, yeddi dünya dolandım. Gördüm, yaxşıları yaxşılar alıb, pis xәbәrә mәn qayıl deyilәm. Arada bir “öldü” xәbərini çıxardılar. “Gördüm” deyəni görmәdim. Odu ki, öldüsünә inanmayıb, elçi gәlәnlәri qapıdan qaytardım. Elә bu gülәbәtin düzməyi dә o vaxtdan adәt elәdim. Qızlar üçün cehizlik daraqqabı, “Quran”qabı, möhürqabı, başmaqüzü, sürmәdan araqçın tikib satırdım. Çörәyimi çıxarırdım. Sidqimi Allaha bağladım. Gözümü yeddi yol ayrıcından üzmədim, yolunu gözlәdim. Yeddi ildən sonra gәldi çıxdı.

“A Güləli qızı, əcәb getmәmisәn. Halal olsun sənә ananın südü”, – dedi.

Xırdaxanım elә danışırdı ki, elә bil nәğmә oxuyurdu. Səsində, sözlәrinin bir-birinin ardınca düzüşündә mәhz nəğmә ahəngi vardı. Balaxanım bu ahəngə uyub, böyük mәhәbbətin sadә hekayətini, özünә qismәt olmayan bir şirin nağıl təki dinlәyirdi. Arabir kirpiklәrinin dibini nәmlәndirәn yaşı ucuzbәsәr, nimdaş Basqalı kәlağayısının ucu ilә silir, yun qılpınlarının əlindən gözünә düşmәmәsilә alışırdı.

– Maşallah-namxuda, istәmәyәn gözlәrә şiş batsın, nә bəxtәvәrsәn Dәrgahqulu qədeşnәn…

Xırdaxanım bəxtiyarlıqla gülümsədi.

– Hәri ya… Hәlbәt ki, bircә uşaq sarıdan kişini yarıtmadım. Gec oldu uşaqciyәzim. İndi kişinin saç-saqqalına dәn düşәn vaxtında, oğlu boyda nəvәsi oleydi gәrək.

Balaxanım tәzә rәfiqəsinә ürәk-dirәk verdi.

– Day ona sәn neynәyәsәn? Allahın yazısıdı dә.

– Hәri, elә mәn dә hәrdәn onu fikirlәşәndә deyirәm ki, kaş ilkim qaleydi. Ziyan eləmәsəydim, saxlardım özü gәlәnәcәn. Amma sonra da deyirәm ki, Allah bilәn mәsləhәtdi. Neyçün ki birdәn Allah elәmәmişkәn, o sağ qalsaydı, kişinin özünә bir zaval toxunardı. Ağzımı açan kimi kişi dә mən deyәni deyir. Deyir, bütün bunlar Allahın yazısıdı. İndiki bәsimizdi. Qismәtdәndi…