Kitabı oku: «Вершы»

Міхась Чарот
ВЕРШЫ

Балотам снежным праз сасоннік

 
Балотам снежным праз сасоннік,
Які смаловым пахам вабіць,
Прастор балот зімою соннай
Люблю санямі разухабіць.
Люблю, як кусцік нізкарослы,
Калі з саней назад паглянеш,
Нібы адкінуўшы ён вёслы,
Плыве па белым акіяне.
Пукаты стог люблю аб'ехаць,
Сляды наўкол зрабіць палоззем
І сена, выскубнуўшы вехаць,
Люблю раскідаць па дарозе.
Люблю, як санкі мчацца з плачам,
Пісклявы гімн зіме заводзяць,
А конь, падкуты чортам, скача,
Нібы па шкле, па гладкім лёдзе.
Люблю закутацца кажухам,
Згайсаць ад меж да меж краіну
І крыкнуць гучна завірухам,
Што ў хвалях белых не загіну.
І зноў ляцець… Дуга хай звоніць,
Пакуль конь лейцы не аслабіць…
Прастор балот зімою соннай
Люблю санямі разухабіць…
 

1922

Бунтар

 
Я шумлівы чарот, я мяцежны бунтар.
Я балота буджу гучным шумам.
У вадзе я жыву і абмыт дажджом хмар,
Але змоўкнуць не дам сваім струнам.
Уздыму дух людзей, прабуджу іх ад сну, —
Славу, будучнасць я ім прарочу…
Я, мяцежны бунтар, клічу жыцця вясну,
Клічу к працы свабоднай і творчай.
Як не счуюць мяне, я мацней загуду,
Дам гучнейшы акорд песні новай…
А каб змыць з зямлі бруд, скалыхну я ваду,
Што дажджом налілася свінцовым.
Чаму ж вы, песняры, што будзілі людзей,
Чуць не хочаце песні чарота?
Нашы песні – наш кліч, бо адных мы грудзей,
Край адзін наш – то наша балота.
Дык шумі, як шумеў, велікан-ясакар,
Шапаці, спелы колас, у полі…
А я песню сваю буду пець – я бунтар!
Буду клікаць народ свой да Волі.
 

1922

Ведай, свет…

 
Ведай, свет, што я сын мужыка-бедака,
Які доўга ў няволі стагнаў…
Ўзгадавала мяне яго чорна рука,
А купала нядолі адвечнай рака,
Голад, холад мне ў твар пазіраў…
Дні ішлі… Ў беднай вёсцы пеў песні народ,
Разганяў гэтай песні нуду…
Ў полі жыта ў снапах, нібы той акалот,
Хата згніўшая ўся, хлеў стары без варот,
Вось якую я бачыў бяду…
Ўсе казалі, што й сын, як і бацька-мужык,
Перад панам свой горб будзе гнуць…
Што з другімі людзьмі ён не пойдзе у лік,
Запрацуе сабе лапці з ліпавых лык,
Вольнай песні не будзе ён чуць.
І запала тады іскра ў сэрца грудзей,
Запаліла там помсты пажар,
І з агнём тым у свет я пайшоў да людзей,
Песні сам пачаў пець я пра волю смялей,
Каб быў кожны сабе гаспадар.
Бач, ад песні маёй скалыхнуўся ўвесь свет,
 

 
Сонны край я ураз разбудзіў…
І на тым кургане, дзе спяваў сумна дзед,
Дзе мінулай няволі не змыт яшчэ след,
Прамень шчасця ужо засвяціў.
Паўстаюць, як з зямлі, рвуцца к волі з цянёт,
Песня ў сэрцы спаткала адгук!
Йдуць да сонца яны, йдуць к жыццю – напярод,
Абагрэцца хутчэй, асушыць кроў і пот,
Загаіць мазалі чорных рук…
Ведай, свет, я вясковы – мужычы сынок,
Я пяю, што пяе селянін…
А ты чуеш? Іграе заводаў гудок,
Ў кузні гучна звініць каваля малаток, —
Пра адно мы пяем як адзін!
 

1921

Вечарам

 
Хавае змрок у небе хмары.
Агонь ён паліць вечных зор;
Глядзіцца месяц у выгары,
Дзе не змаўкае жабаў хор.
Не хіліць вецер куст ракіты,
Не свішча сумна, як удзень…
На гай, на поле і на хаты
Спаўзае ночы лёгкі цень.
Туман бялее над балотам,
Дзяргач завёў траскучы спеў,
Жукі лятаюць па-над плотам,
Жывёла йдзе з пагону ў хлеў…
Ідуць ад працы ў вёску людзі,
Дзяўчаты, хлопцы, мужыкі,
І гукі песні роднай льюцца,
Як хвалі быстрай той ракі…
Змаўкае спеў… Вось ночы ціша
Нясе ўсяму святы спакой…
А сэрца доўга мне калыша
Твой сумны спеў, край родны мой.
 

1920

Вечная бура

 
Спрадвеку тут шумяць кусты
Яшчэ да зор узбуджанага гаю,
Спрадвеку стогне лес,
Як з ворагам ў апошняй бойцы раць,
Як мора, гразь балот
Калышацца ад краю і да краю, —
І віхру страшнага
Ніколі тут нікому не уняць.
І бураломныя гады,
Як хмары чорныя, нясуцца над зямлёю…
Ўсё ломяць на шляху…
А кволых ўсіх людзей мяняе новы род…
І хутка ўсё бяжыць,
Нібы у летні дзень авечкі чарадою
Імчацца з поля ў хлеў,
Як ночку цёмную уздзене чуць усход…
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ўзнялася вось новая бура, —
Цені ўстаюць з беларускіх балот…
Жыццё ўсё – дзе смерць і хаўтуры,
Дзе крыж і магіла – людзей карагод.
Край родны! Сонца тваё ўзыходзіць!
Бачыш, хмару рассек вунь прамень…
Чуеш ты крыкі: «к Свабодзе! к Свабодзе!»
Ноч памірае… З'яўляецца дзень!
А бура не ціхне… О, вечная бура!
Ты віхрам змятаеш да лепшага шлях;
Ты нішчыш няволю, знявагу, пануру,
Ты слабаму – радасць, а моцнаму – страх!
Змяшаліся… людзі, пажары і крыкі…
Свінцовы дождж мые усходы вясны…
Народ ужо верыць, што будзе Вялікім,
Што праўдаю стануць чароўныя сны!
Яго парадзілі бясстрашныя хвалі,
Ён вечнае буры малое дзіця…
І бурай нясецца к няведамай далі,
 

 
Шукаючы: Сонца!.. Свабоды!.. Жыцця!..
 

1921

Жывыя акорды

 
Спакойна спі, пясняр, далёка на чужыне…
Нашто пакінуў край, які быў сэрцу міл?
Ці, можа, ты хацеў, каб на палях краіны
Стаяла менш крыжоў і менш было магіл?
Кахаў ты родны край, дзе цемра, здзек пануе;
З народам плакаў ты, як лепшы яго сын…
Цяпер ты замаўчаў… А ўсё ж акорды чуе
Гаротны люд… Не змоўк іх дзіўны гімн.
Ў акордах чуюцца ўсё сумныя напевы;
Адбітак тваіх дум – у іх можна ўгадаць,
Шмат жальбы ў іх чуваць, і радасці, і гневу.
І звоны ланцугоў нявольніка чуваць.
Ты спевам разбудзіў народ свой напрадвесні,
Якому на алтар свой дыямент прынёс…
Яшчэ акорд не змоўк тваёй прыгожай песні,
Хоць струны абарваў жыцця паганы лёс.
Лье слёзы па табе народ, і гай, і поле
І вераць у прамень, які ты ўсім паслаў…
Акорды будуць жыць – твой дар, паэт, – на волі,
А з імі будзе жыць, хто плакаў і стагнаў…
 

1920

Завіруха

 
Над балотам гудзе завіруха…
Ведзьмай носіцца з краю да краю
І змятае з зямлі жыцця пацяруху…
Неба свінцовым дажджом палівае.
Бура ломіць дубы і бярозы-сталеткі,
Выварочвае хвоі з карэннем…
І ўзыходзяць з-пад снегу чырвоныя кветкі,
Непагоды шалёнай насенне.
Мы засыпаны снежнымі іскрамі,
Ломім ногі ў галлі буралому…
Крычым сонцу: «Блізка мы, блізка мы!
К свету Вялікаму! Новаму!»
Нам не страшна мяцеліца смерці
І напевы хаўтурныя ветру…
Ўсё жыццё нам прыходзілась мераць
Агнявыя балоты і нетры.
Завіруха як свішча – мы слухаем…
Песцяць сэрца жалобныя песні…
Свет стары яна смела парухае —
Гэта бура зімы напрадвесні.
Падарожны не згіне ў мяцеліцу,
Шлях ён знойдзе ў тумане балота…
Тут адважнаму путніку верыцца,
Што ўжо хутка міне яго слота.
Сонца гляне – асвеціць палеткі,
Згіне з сэрца бязмерная скруха…
Закрасуюць з-пад снегу чырвоныя кветкі,
Сціхне плакаць жыцця завіруха.
 

1922

Нам добра. Цёпла. Зямля ў пажары…

 
Нам добра. Цёпла. Зямля ў пажары.
Дым чорны ўецца аж да нябёс.
Крыжы. Магілы. Вайна. Ахвяры.
Рагочуць людзі. А поўна слёз.
Чырвона неба. Зямля чырвона.
Адны баяцца чырвоных хварб.
Другія мкнуцца на клікі звона.
Багатым помста. Бяздольным скарб.
Замоўклі песні. Шумяць дубровы.
Прыгожы, вольны куток глухі.
Адно чужыя равуць каровы.
Шукаюць пашы іх пастухі.
Патухлі зоркі. Гарыць у дыме.
Чырвона сонца – вітае рань.
Яно засвеціць. Народ падыме.
Смялей да працы. Загіне здань.
 

1921

На могілках

Ахвярую А…

 
Спявай мне, дзяўчынка, пра кветкі, пра гай,
Пра лепшыя дні, пра вясну,
Пра наша каханне, галубка, спявай —
Пад ціхі твой спеў я засну.
Ці помніш спатканне, нясмелы пагляд…
Нам зорка там з неба упала,
Там месячык ясны ўзіраўся на сад,
Ты думкі мае угадала.
І песню пачуў я, ты пела тады,
А гукі нясліся далёка,
Той песні вясенняй засталісь сляды,
У сэрца запалі глыбока.
Гады праляцелі… Нібы неўзначай
Мы разам спаткалі вясну…
Дык зноў тую песню, дзяўчынка, спявай, —
Пад ціхі твой спеў я засну…
 

1920

Родныя птушкі

I. У вырай

 
Надходзіў час зімы сцюдзёнай,
Плылі над краем цёмны хмары,
Змяніўся колер траў зялёных,
Замоўклі жабы у выгарах.
Халодны вецер дзьмуў з паўночы
І песню жальбы пеў у полі;
Чарней як сажа сталі ночы;
А ўдзень туманна, як ніколі.
І чуюць птушкі – холад, сцюжа
Краіну раптам агартаюць…
Са смуткам ў грудзях яны гужам
У край чужацкі адлятаюць.
Апошні погляд, поўны жалю,
На родны кідаюць палетак…
Назад іх вабяць руняў хвалі,
Чароўны пах асенніх кветак.
А вецер свішча… стогне… плача…
Снег беліць родныя загоны,
Мароз-траскун на полі скача,
Ён птушак не здагоніць.