Kitabı oku: «Willem Roda: Een jongensboek»

Eli Heimans

Willem Roda: Een jongensboek

Gepubliceerd door Good Press, 2022

goodpress@okpublishing.info

EAN 4064066402471

Inhoudsopgave

HOOFDSTUK I.

HOOFDSTUK II.

HOOFDSTUK III.

HOOFDSTUK IV.

HOOFDSTUK V.

HOOFDSTUK VI.

HOOFDSTUK VII.

HOOFDSTUK VIII.

HOOFDSTUK IX.

HOOFDSTUK X.

HOOFDSTUK XI .

HOOFDSTUK XII.

HOOFDSTUK XIII.

HOOFDSTUK XIV.

HOOFDSTUK XV.

HOOFDSTUK XVI.

HOOFDSTUK XVII.

HOOFDSTUK XVIII.

HOOFDSTUK XIX.

HOOFDSTUK XX.

NABERICHT.

BIJ DEN VIERDEN DRUK.

HOOFDSTUK I.

Inhoudsopgave

Een goede dertig jaren geleden waren van een der fraaiste huizen op de Bocht der Heerengracht te Amsterdam alle vensters van den voorgevel verlicht, en telkens, bij het openen der voordeur, ontsnapten enkele tonen van zacht-ruischende muziek naar buiten.

Een onafzienbare rij koetsen, waaronder maar weinige huurrijtuigen, besloeg een groot gedeelte der gracht.

Deftige koetsiers en palfreniers, de meeste in deftige livrei, hadden moeite de paarden te bedwingen, die door hun gescharrel en gehinnik te kennen gaven, hoezeer ze een flinken draf boven dit vervelende stilstaan verkozen.

Ook de koetsiers scheen de tijd lang te vallen; van tijd tot tijd daalde er een van zijn troon, om de handen eens flink tegen de schouders te slaan; want het was October en de avond begon koud te worden.

„Kees!” zoo begon een voor deze gelegenheid mooi aangekleed „apie”, zich tot zijn achterbuurman wendend, „Kees! wat spijt het mij, dat ik geen jas heb meegenomen; maar wie kon ook denken, dat het zoo laat en zoo vinnig koud zou worden?”

„Ja, jongen, daarbinnen worden ze er niet veel van gewaar, dat er een Noordenwindje opsteekt.”

„Nu, anders fideele lui, hoor, die Roda’s! Mijn nicht, die er derde meid is, weet er alles van, en rijk! rijk! onder ons gezegd, daar zijn jouw heer en mijn vrachtje maar Jobs bij.”

„Zeg, Kees! een goeie voor de booien, hè! zoo’n bruid in huis!”

„Daar kun je van op an, dikke; ’t regent er fooien en geen dubbeltjes, hoor! Die lui laten zich niet lompen; als de een je een pop in de hand stopt, geeft de ander je een achterwiel. Daar moet je maar een geluksvogel voor wezen, zooals mijn nicht: dat is nou al de derde keer, dat ze zoo’n akefietje hêt; mij is het van mijn leven nog maar ééns gepasseerd en toen was ’t nog maar een kale boel. Drommels, wat word ik huiverig!”

De dikke had gelijk; daar binnen bemerkt men niet veel van den Noordenwind; integendeel, men zou er zich in warmer luchtstreek verplaatst denken.

De groote zaal is ter gelegenheid van dit feest in een Oosterschen tuin herschapen; een overvloed van tropische planten verbergt de kostbare behangsels aan de wanden bijna geheel.

Een laan van palmen loopt naar het midden van de feestzaal, waar een fontein, bijna tot aan de fraai beschilderde zoldering, een krachtigen waterstraal opzendt; die zich naar alle zijden uitspreidt, ombuigt en als een regen van diamanten neerdroppelt op een heuvel van de zeldzaamste bloemen en bladplanten.

Stoelen en rustbanken, kunstig van bamboe en rotan gevlochten, bieden de vermoeiden een rustplaats onder oranjeboomen.

Zacht klinken door de zaal de heerlijke tonen van een orkest, achter een rozenhaag verscholen, en op de maat van die muziek dansen vroolijke paren bijna onhoorbaar over den gladgewreven vloer; ze wandelen pratend of lachend tusschen het groen, of vormen groepjes aan de buffetten, die van kristal en zilver schitteren.

De heeren dragen, zonder uitzondering, den deftigen zwarten rok; de jonge dames zijn in witte, roomkleurige of zachtblauwe balkleeding; de meer bejaarde zijn minder kleurig en fleurig gekleed en ook niet, gelijk haar dochters, met rozen getooid, doch meest met een enkel versiersel van fonkelende diamanten.

Ziet ge dat groepje daar, om en op de rustbank bij de fontein?

Zij, te wier eere dit feest gegeven wordt, is gemakkelijk te herkennen onder haar vriendinnen, want een bruidskrans siert haar blonde lokken. Slank en statig is haar gestalte, ernstig vriendelijk haar schoon gelaat.

Die jonge man naast Emilia Roda is Herman Borgers, haar bruidegom.

Er schijnt iets op til te zijn; een gegons van fluisterende stemmen gaat door de zaal; dansers en wandelaars staan stil; aller oogen drukken nieuwsgierigheid uit en zijn op de breede vleugeldeuren gericht, die door eenige lakeien, in gegalonneerde livrei, wagewijd worden geopend.

Een diepe stilte vervangt het gemurmel en verraadt de spanning, waarin de verrassing wordt verwacht. Hoorngeschal doet zich hooren en Willem Roda, de bijna zestienjarige broeder der bruid, treedt als heraut gekleed binnen; hij verzoekt plaats te maken, en noodigt bruid en bruigom met de ouders van beiden uit, naast elkander te gaan zitten.

Nauwelijks is aan dit verzoek voldaan en heeft het geheele gezelschap zich achter de genoemden geschaard, of zangtonen, liefelijk en zacht, als kwamen ze uit de verte, dringen de zaal binnen; het geluid wordt sterker: daar vertoont zich aan den ingang een stoet jonge meisjes. Allen dragen witte kleedjes, half verscholen onder rozeknoppen.

Beschilderde gazen vleugels, in vorm en kleur gelijkende op die van vlinders, zijn op de schouders en de witsatijnen balschoentjes gehecht; bovendien houdt elk een ruiker in de hand, waarachter velen de van schroom blozende wangen trachten te verbergen.

Drie aan drie, in lange rij, gevolgd door evenveel jongens, in matrozenpakjes gestoken, treden ze binnen, waarna de matrozen zich achter de vlindertjes plaatsen.

Een van de dapperste meisjes, Emma Borgers, het zusje van den bruidegom, heeft de solo’s van de sopraanpartij op zich genomen; Willem heeft het leeuwendeel van den zang, hij voert de alten aan. En nu klinken door de zaal de heerlijke tonen van den feestzang, waarvoor een echte dichter de woorden dichtte; daarbij schreef een onzer bekendste componisten de muziek en belastte zich nu zelf met de leiding der uitvoering.

De genoodigden waren opgetogen; Emilia en hare moeder zichtbaar aangedaan; en terwijl de laatste akkoorden nog door de zaal galmden, drukten ze beurtelings hun Willem aan het hart.

De toejuichingen daverden door de zaal, dat de glasruiten rinkelden.

Doch de grootste voldoening en ’t meeste genoegen smaakte de knaap, toen zijn ernstige, strenge vader, die—dit wíst Willem zeer goed—op dergelijke vertooningen niet gesteld was, of ’t moest werkelijk mooi en goed zijn, opstond en zeide:

„Uit naam van ons allen, dank ik jullie, meisjes en jongens, van harte voor den schoonen gelukwensch; woorden en zang hebben ons zeer veel genoegen verschaft. Maar wie is nu eigenlijk de aanlegger van het zoo goed uitgevoerde plan?”

Al hadden dertig stemmetjes het niet luidruchtig genoeg verkondigd, Willem’s hoogroode kleur zou hem ongetwijfeld verraden hebben.

„Welnu Willem, dan dank ik jou in ’t bijzonder, voor de aangename verrassing, die je ons bereid hebt!”

Hierop drukte hij zijn zoon de hand, en Willem meende te voelen, dat zijn vaders hand om de zijne trilde.

Hij had tot nu toe achting, eerbied en ook dikwijls vrees voor zijn vader gevoeld, maar wat hem op dit oogenblik het bloed zoo deed jagen was geheel iets anders; en als er niet zooveel meisjes tegenwoordig geweest waren, zouden de tranen hem zonder twijfel uit de oogen zijn gesprongen.

Toen Willem zoo naast zijn vader stond, viel het eerst goed in ’t oog, hoezeer ze op elkander geleken. Beiden hadden hetzelfde hooggewelfde voorhoofd, dezelfde doordringende en niettemin vriendelijke oogen, maar ook denzelfden trotschen trek om den mond.

Zestig jaren, meerendeels in werkzaamheid op zijn kantoor of op reis doorgebracht, hadden Roda’s haren gedeeltelijk doen grijzen; zijn houding evenwel was kaarsrecht, en forsch en krachtig was zijn stem, als die van een man van veertig.

Nu werd het feest eerst recht prettig, rumoerig ook. Er werd gespeeld en gelachen, gejoeld en gedanst, dat het een aard had.

’t Was alsof de ouderen op de jongeren, hadden gewacht, om ook vroolijk te durven zijn.

Dat Willem voor bijna alle dansen Emma, die hem bij den zang zoo wakker ter zijde had gestaan, tot zijn danseres koos, spreekt vanzelf.

Toen ze eens samen langs een bejaarde dame walsten, zeide deze tamelijk luid:

„Kijk me die twee eens aan, dat wordt óók nog eens een paar!”

Emma scheen het niet gehoord te hebben; Willem kleurde tot achter de ooren, en de quadrille, die op de wals volgde, dansten ze niet meer samen.

Intusschen, hoewel het vrij laat was, verscheen er nog een gast. ’t Was de oude advocaat Omens, een buurman en een goed vriend van Roda.

Nauwelijks had deze den nieuwaangekomene bemerkt, of hij ging met uitgestoken hand op hem toe, en zei, spraakzamer dan gewoonlijk:

„Wel Omens, wat ben ik blij je hier te zien; ik heb je, op mijn woord, den geheelen avond gemist; maar hoe kom je zoo uit de lucht gevallen? We dachten je goed en wel in Londen, of is het je daar te mistig?”

„Hé, Omens,” zei mevrouw, „u hier? Dat is vriendelijk van u; zeker pas aangekomen?”

„Zooals u zegt, mevrouw, kersversch van overzee; ik dacht eerst morgen hier te zijn, maar nu wil ik de gelegenheid niet verzuimen, nog even van uw uitnoodiging gebruik te, maken, en, al is ’t maar een half uurtje, uw familiefeest bij te wonen. Zoo naast de deur, dat gaat nog aan, al is ’t wat laat. Ik heb me dan ook den tijd niet gegund, me fatsoenlijk te kleeden; ’t Londensche stof zit nog aan mijn laarzen, maar een oud vriend zult u het niet kwalijk nemen, dat hij in reiskleeren op uw soirée komt.”

Hierop nam hij Roda bij den arm, en al pratende wandelden zij door de zaal, tusschen de dansende paren door. Toen ze in een gedeelte der zaal waren gekomen, waar zich toevallig slechts weinig gasten bevonden, fluisterde Omens zijn vriend toe:

„Ik moet je noodzakelijk alleen spreken; tracht je ongemerkt te verwijderen; ik volg je naar je kamer.”

Eenige oogenblikken later stond Roda tegenover den advocaat, wiens blik niet veel goeds voorspelde.

„Omens! mijn hemel! wat is er met je gebeurd? Waarom zoo geheimzinnig? Heb je me noodig, spreek vrij uit; je weet, dat je in mij een vriend hebt, die helpen wil—en kan, als het maar eenigszins mogelijk is.”

„Dat heb ik ondervonden; die verzekering is dus overbodig. Dezen keer geldt het echter niet mij; ook u niet, zoo ik hoop,” voegde hij er langzaam bij, en ging, blijkbaar met zich zelf verlegen, weder haastig voort:

„Ik ben van nacht met stormweder uit Londen vertrokken, hoewel ik eerst gisteren daar ben aangekomen: en dat alleen om een gerucht, niets anders, denk ik.... Je doet zaken op Londen, dacht ik....”

„Mensch, martel me niet, spreek op!” riep Roda en, door een vreeselijk vermoeden buiten zich zelven, greep hij den ouden man in de borst.

„Je staat toch niet in rekening met Howell en Co.?” bracht deze angstig en haperend uit.

„Groote hemel! Howell en Co. zijn gesprongen! Dan ben ik een bedelaar!” schreeuwde Roda. „Maar dat kan niet. Op die menschen vertrouwt heel Holland en Engeland.”

„Bedaar, vriend! zoo ver is ’t nog niet; daarom ben ik juist onmiddellijk weer vertrokken; ’t is nog niets dan een gerucht; ’t kan onwaar blijken, of misschien duurt het nog eenige dagen en kun je je redden!”

Roda was doodsbleek in den leuningstoel voor zijne schrijftafel neergevallen; zijn gezicht verborg hij in den arm, die machteloos op de uitgetrokken klep rustte.

Geruimen tijd verbraken slechts luide zuchten een akelige stilte.

Daar drongen van beneden zwakke, doch in die stilte hierboven duidelijk hoorbare tonen van huppelende dansmuziek tot in de kamer door.

Wezenloos rondstarend, als werd hij uit een benauwden droom wakker, richtte de arme man zich op.

De tegenwoordigheid van zijn vriend, die hem medelijdend aanzag, bracht hem tot bezinning en tot het besef van zijn toestand.

Mat klonk zijn stem, toen hij op de herhaalde verzekering van Omens, dat er nog uitkomst mogelijk was, antwoordde:

„Vlei me niet met ijdele hoop; ik ken je genoeg om te weten, dat je onderzoek gedaan hebt; indien er nog iets aan te doen was geweest, zou je me geseind hebben. Dat jij me persoonlijk die tijding brengt, is me bewijs genoeg; ik ben er je dankbaar voor, dat ik het eerst uit den mond van een vriend mijn ongeluk verneem. Ja, ik zou me kunnen redden,” vervolgde hij na een oogenblik peinzen, „door anderen te kort te doen, of laat ik liever zeggen, te bestelen. Maar daartoe ben ik niet in staat, daarvoor ken je mij genoeg.”

„Maar Roda,” vroeg Omens belangstellend, „je spreekt of je door dezen éénen slag je geheele vermogen hebt verloren; zoo erg zal het toch niet zijn; jij bent er de man niet naar, alles op ééne kaart te zetten!”

„Dat scheelt toch niet veel, Omens!” antwoordde Roda op somberen en spijtigen toon tevens. „Met het doel mijn kapitaal tijdelijk uit den handel te nemen, heb ik het in de laatste maanden bij Howell en Co. te Londen saamgetrokken. In dezen ongelukkigen tijd, nu huis op huis failleert, achtte ik mijn geld daar alleen nog veilig.”

Eenige oogenblikken liep de ongelukkige man gejaagd de kamer op en neer, en stampte van tijd tot tijd op den vloer, of drukte de gebalde vuist tegen het voorhoofd; daarop ging hij zitten, staarde een poos voor zich heen en vervolgde toen veel kalmer:

„Honderden hebben mij hun spaarpenningen of het kapitaaltje, waarvan ze moeten leven, toevertrouwd. Hun vertrouwen in mij zal niet beschaamd worden. Ik kan den omvang van de ramp, die mij zoo onverhoeds treft, nog niet overzien, maar, Goddank! al wat ik verloren heb, al is het mijn geheele handelskapitaal, was mijn eigendom. Voor hun geld zijn mijn bezittingen waarborg, en tot den laatsten gulden zal ik hun uitkeeren, al moest ik den stoel, waarop ik zit, verkoopen, en door handenarbeid mijn brood verdienen!”

„Eerlijke, brave man! Doch, bedenk, dat je ook vrouw en kinderen hebt; als ieder iets verliest, heb jij nog genoeg om van te leven; vergeet je zelf niet te veel voor anderen!”

„Zou ik een eerlijk man zijn, Omens, en zou jij me nog braaf noemen, als ik het niet deed?”

Omens wendde zich om, om niet op zijn gelaat te doen lezen, hoe zeer Roda’s woorden hem troffen.

„Arme vrouw!” zuchtte deze, en liep mistroostig het vertrek op en neer. „Arme vrouw! Haar zal de slag het hevigst treffen; ze is in weelde grootgebracht; ze heeft er zelfs nooit aan behoeven te denken, dat rijkdom een grens heeft; en nu zich te moeten behelpen! En Willem, hij zal niet de loopbaan kunnen kiezen, die ik voor hem wenschte, en die hij zich zoo schitterend voorspiegelde. Studeeren kost geld, en dat heb ik thans niet meer. Mijn dochter evenwel baart mij geen zorg; haar ken ik beter dan iemand; ze heeft een krachtigen aard, ze zal eer een steun dan een last voor me zijn.”

„En ik dan?” stamelde Omens met tranen in de oogen, „ik, die zooveel aan je te danken heb?”

„Kom, vriend in den nood,” zei Roda, „’t is beter, dat onze afwezigheid niet opgemerkt wordt; als ik mijn ongeluk nog een dag geheim kan houden, kan ik mij vele onaangenaamheden besparen. Zie zoo! ik ben mij zelf weer. Mijn toestand staat mij helder voor den geest. Kom mede naar de feestzaal. Daar beneden zullen ze dezen avond nog ongestoord genieten.”

Roda’s afwezigheid was echter wel opgemerkt.

Eenige lastige vragers werden behendig ontweken, doch die waren de ergste niet; zwijgende opmerkers zijn gevaarlijker, want ofschoon de geruïneerde bankier manmoedig zijn smart verborg, zijn gelaat droeg de duidelijke sporen van de vreeselijke oogenblikken, die hij pas had doorleefd.

Achter het masker der vriendschap schuilt wel eens de nijd.

Aan één van de gasten, die zich ook Roda’s vriend noemde, had de onverwachte komst van den advokaat reeds bevreemd. Hij had er een ander op gewezen, hoe zonderling en gejaagd deze zich gedroeg. Toen beide mannen zoo geheimzinnig verdwenen, hadden ze zich in gissingen verdiept, en nu zij hen beiden te zamen zagen terugkomen, fluisterde de een den ander toe:

„Let eens goed op dien ouden vos; hij zet een gezicht als een oorworm, en Roda lacht als een boer, die kiespijn heeft; mijn kop er af, als er niet wat broeit.”

„Ja, nu je het zegt, merk ik het ook. Er is iets niet in den haak. De oude schijnt wel gehuild te hebben. Er zit een onweer in de lucht: morgen zullen we misschien van de losbarsting hooren.”

Voor zijne huisgenooten echter had het kloekmoedig gedrag van den armen man de gewenschte uitwerking: hun vreugde werd niet verstoord.

Reeds lang waren de rijtuigen vertrokken en alle lichten gedoofd, toen Willem nog wakend te bed lag en den geheelen genoeglijken avond nog eens doorleefde.

Eindelijk viel hij van vermoeienis in slaap en droomde van zang en van dans, van glans en van rijkdom en telkens meende hij weder die heerlijke woorden van zijn vader te hooren:

„Ik dank je, Willem, voor de verrassing die je ons bereid hebt!”

Welk een ontzettende verrassing dien armen vader tegelijkertijd bereid werd, wist hij niet, en kon hij derhalve niet droomen, noch hij, noch zijne zuster, noch zijne moeder.

Al den tijd, dat die gelukkige menschen rustig sliepen, bladerde Roda met bevende vingers in zijn boeken, om te zien wat hem nog restte van zijn vermogen.

’t Moest luttel zijn, te oordeelen naar de moedelooze uitdrukking van zijn in één nacht verouderd gelaat.

Den dag na het feest brachten de ochtendbladen de tijding, dat Howell &. Co. te Londen hun betalingen hadden gestaakt, met een passief van vijf millioen, waarvan geen shilling in kas was. De chefs waren reeds eenige dagen voortvluchtig.

De firma was een der oudste van Europa en genoot een onbeperkt vertrouwen, zoodat dit bericht de geheele Amsterdamsche handelswereld in rep en roer bracht. Nog dienzelfden middag werden de luiken van het bankierskantoor, Johan Roda, gesloten.

HOOFDSTUK II.

Inhoudsopgave

Met een warmen dag als toegift en een onweder tot afscheidsgroet, was de zomer heengegaan en had de baan vrijgelaten voor den winter.

Deze hield op gewone wijze zijn intocht, aangekondigd door stormgeloei en voorafgegaan door vliegende buien, waarvan het niet uit te maken viel, of ze uit regen, uit hagel, dan wel uit sneeuw bestonden; maar ’t zij droppels, korrels of vlokken, eens met de straatsteenen in aanraking, verdween elk onderscheid in vorm, en weldra boden de meeste Amsterdamsche straten den wandelaars een chocoladekleurig voetbad aan, dat een varken zou hebben doen watertanden.

De Amsterdammers evenwel waren er minder op gesteld en hoopten op de vorst, die weldra het slijk tot stof zou doen bevriezen en de straten weer begaanbaar maken.

Wie zich nu aan eene wandeling waagde, deed het zeker niet voor zijn genoegen; toch wemelde het reeds vroeg in den somberen Decembermorgen van voetgangers en handkarren en koetsen, die de schoolgaande kinderen het slijk tot in ’t gezicht deden spatten.

’t Was mistig en daardoor waterkoud; wie zich in ’t bezit van eene winterjas mocht verheugen, stak de handen in de zakken en trok het hoofd tot aan de ooren in den opgeslagen kraag; daardoor werd het, bij den steeds dikker geworden mist, bijna onmogelijk, de voorbijgangers van ter zijde te herkennen, anders zouden we in den heer, die daar zoo haastig voorbijstapt, den ouden heer Roda meenen weer te zien. Zie, hij keert zich om; hij is het werkelijk!—maar wat is die man veranderd! Hij schijnt wel tien jaren ouder te zijn geworden en toch zijn er slechts weinige weken voorbijgegaan, sedert wij hem het laatst zagen.

Veel evenwel is er in dien korten tijd gebeurd.

De ramp, die Roda zoo onverwachts trof, had nog treuriger gevolgen, dan hij vermoed had.

Enkele huizen, die hem groote sommen schuldig waren, werden door den val van het Engelsche huis medegesleept. Hierdoor zag Roda zich genoodzaakt, zijne geheele have te gelde te maken en deze bracht veel minder op dan hij had gedacht.

Alle zaken waren geregeld en hij had, zooals hij hoopte, zijn goeden naam behouden. Ofschoon hij niet had kunnen verhinderen, dat enkele kantoren schade leden, had hij er voor gezorgd, dat geen der vele winkeliers en kleine kooplieden, die hem hun spaarpenningen hadden toevertrouwd, iets bij het faillissement te kort kwamen.

Maar nu had hij ook nauwelijks genoeg overgehouden, om in eene wijk der stad, waar de woningen goedkooper zijn, een bovenhuis te betrekken en daar in niet zeer ruime omstandigheden te leven.

Hooghartig als hij was, had hij elke hulp van de hand gewezen; zijn kennissen noemden het stijfhoofdigheid en bemoeiden zich hoe langer hoe minder met hem, en, daar zij hem zelden ontmoetten, begonnen zij hem te vergeten.

Toch was het geen schaamte, die Roda beurs en sociëteit deed mijden; het was de vrees, dat zijn handelsgeest weer boven zou komen en hem het weinige zou doen verliezen, dat hij thans nog bezat, en dat hij niet meer als zijn eigendom, maar als dat zijner huisgenooten beschouwde.

Deze droegen hun leed, gelijk hij verwacht had.

Emilia schreef haren bruidegom, dat ze in geen geval er aan denken kon, haar moeder in de tegenwoordige omstandigheden te verlaten.

Ook het huis Borgers had, ofschoon het voor velen een geheim bleef, door het faillissement Howell en Co. een knak gekregen, en het zou veel moeite hebben, zich staande te houden.

De beide families oordeelden, dat het voor het oogenblik de wijste partij zou zijn, te doen alsof de verloving van Emilia Roda en Herman Borgers niet had plaats gevonden.

Emilia betoonde zich de waardige dochter haars vaders; zonder klagen en zonder uiterlijke droefheid schikte zij zich in haar lot. Nog slechts een kort onderhoud had zij met haar bruidegom, dien ze sedert vele jaren kende en om zijn goed hart en standvastig karakter had leeren hoogachten en liefhebben. De week daaropvolgende vertrok hij naar Australië.

Nu kon Emilia zich geheel aan haar moeder wijden. Roda en zijn dochter waren den geheelen dag om en bij de zieke vrouw. Zij beiden torsten op hun schouders den geheelen zwaren last der zorgen, en hielden dien zoo hoog, dat hij het hoofd der zwakke moeder nauwelijks raakte.

Willem leerde zijn vader nu eerst recht kennen en liefhebben; het verdroot den jongen werkeloos te moeten blijven, terwijl hij zag, hoe zijn vader en zuster alle krachten inspanden, om met de geringe middelen, waarover zij te beschikken hadden, zijn fijnbeschaafde moeder de gemakken te verschaffen, waaraan ze van kindsbeen af gewend was, en die voor haar gezondheid, zoo meenden zij, onmisbaar waren.

Als zijn moeder zich in ’t schemeruur bij ’t flikkerende haardvuur koesterde en langzamerhand indommelde, zetten Roda en zijn dochter zich aan het venster en ging Willem achter den stoel zijner zuster staan.

Dan klaagden ze elkander hun nood en spraken ze over de beleedigingen, die ze te verduren hadden van hun voormalige kennissen, die hen bij elke ontmoeting zoo dikwijls en zoo medelijdend beklaagden; dan troosten zij elkander met de hoop op betere tijden, en weldra verjoeg de zorg voor de zieke moeder het verdriet: er was hun een taak tot plicht gesteld, die ze beiden met liefde wilden vervullen. Menigmaal had Willem, in de eerste dagen van hun armoede, zich in het gesprek gemengd; maar zijn zuster zeide dan telkens: „Pa en ik zullen dat samen wel bedisselen; jij bent nog veel te jong, om nu al zorgen in je hoofd te halen!” En vader voegde er met een handdruk bij: „Willem, nu nog niet, voor de toekomst hopen we op jou. Ga straks je mama wat opvroolijken!”

Deze wist de zelfopoffering van haar huisgenooten naar waarde te schatten. Fijngevoelig als ze was, begreep ze zeer spoedig, dat de nauwlettende en liefderijke zorgen ten doel hadden, haar den nederigen toestand, waarin ze zoo plotseling was verplaatst, te doen vergeten, en al wat haar slechts eenigszins grieven kon, zoo ver mogelijk van haar te verwijderen.

Ze betoonde haar dankbaarheid, door nooit te klagen. Ook bemerkte ze zeer goed, dat hun opgeruimdheid slechts schijn was en dienen moest, om haar niet treuriger te stemmen, dan ze reeds was: ze veinsde evenwel het niet te begrijpen, daar ze zag, dat het haar man en haar kinderen een genot was, al haar wenschen te voorkomen.

Allen ondervonden nu eerst, hoe menschen, die elkander liefhebben, elkaar het leven kunnen veraangenamen; ze gevoelden zich daardoor zoo opgewekt, dat de schijnbare opgeruimdheid, spoedig werkelijkheid werd en de gezondheid der moeder met den dag verbeterde.

Het ongeluk had deze vier menschen, vroeger door een stoet bedienden en tallooze vermakelijkheden dikwijls gescheiden, saamgebracht en zoo innig verbonden, dat ze zich in hun armoede rijker gevoelden, dan ooit te voren; veel rijker en gelukkiger, dan hun vroegere kennissen wel konden vermoeden, als ze op hun partijtjes, met geveinsde of oprechte deelneming, de benarde omstandigheden van die arme Roda’s ter sprake brachten.

Maar ’t schijnt wel, dat de nijdige tegenspoed bij één enkelen aanval geen leedvermaak genoeg smaakt, en er een wreed behagen in schept, juist, hen met zijne slagen te vervolgen, die na den eersten slag weder fier het hoofd opheffen.

De familie Roda althans was zelfs dit bescheiden geluk niet gegund; een ramp wachtte hen, veel grooter dan de vorige, en van een zijde, vanwaar zij die het allerminst vermoedden.

Twee maanden waren er verloopen sedert het faillissement van Willems vader, en Willem zou voor eerst weer naar school gaan.

Drie klassen van het gymnasium had hij reeds doorloopen, en twee jaren was hij primus geweest.

Hij was een van die gelukkige jongens, die alles leeren kunnen, zonder dat het hun veel inspanning kost, en tegen wie de andere jongens niet zelden met bewondering of met afgunst opzien. Hij verlangde er dan ook naar, weer naar school te gaan, maar nu zag hij tegen een ontmoeting met zijn schoolmakkers op als tegen een berg.

Hij schaamde zich. Waarvoor? Daarvan wist hij zich geen rekenschap te geven.

Den vorigen avond was er visite geweest. De huisheer, tevens een der nieuwe buren van Roda, had een beleefdheidsbezoek gebracht.

Ofschoon het gesprek in het begin weinig aantrekkelijks voor Willem had, gebood de wellevendheid hem, zijn leesboek ter zijde te leggen. Hij luisterde onwillekeurig; eerst dwaalden zijn gedachten af, maar spoedig werd zijn aandacht geboeid, daar er over hem werd gesproken. Zijn vader zeide namelijk, dat hij wel lust had Willem van school te nemen, indien hij hem in een flinke zaak geplaatst kon krijgen.

Het vóór en tegen van vele zaken werd nu overwogen, en de bezoeker, die in den kleinhandel rijk was geworden, bleek een groote mate gezond verstand te bezitten.

„Ja, mijnheer Roda, ik herhaal het, een boekhandel, goed opgezet en flink aangepakt, kan eene goudmijn worden. Ik voor mij, zou er niet meer aan denken, ik heb Goddank, mijne schaapjes op het droge, maar voor mijn zoon, ziet u! Die is nu al achttien jaar en ik weet werkelijk niet, wat ik met hem moet beginnen. Ik heb hem van alles laten leeren; ziet u, mijnheer, zoo’n pet vol gouden tientjes heeft me de jongen gekost. Maar waar het niet in zit, daar krijg je het niet in, al sta je er met de zweep achter.

„Ik heb het al in de tabak met hem geprobeerd; hij is ook een paar maanden op een effectenkantoor geweest, maar daar had hij in ’t geheel geen zin in. Hij wou met alle geweld in een boekwinkel. Nu is hij al een jaar bij een boekhandelaar, en daar schijnt het hem te bevallen.”

„Nu,” zeide Roda, tot de breedsprakigen kruidenier, „dan heeft hij toch eindelijk zijn bestemming gevonden, en zal wel vooruitkomen.”

„Och het zou wat, mijnheer! Vooruitkomen in een winkel! Voor een paar gulden in de week knecht zijn voor een ander! Neen, mijnheer, niet voor niets heeft zijn vader een aardig kapitaaltje bij elkaar gespaard. Zoo gauw ik er kans toe zie, zet ik hem zelf in een flinke zaak.”

„Waar wacht u dan op?” vroeg Willems vader.

„Ja ziet u, hij is wel een flinke jongen, maar soms zoo kinderachtig, en ook, hoe zal ik het noemen, zoo onbestendig. Ik ben niet op de hoogte met de boeken, en als hij alleen voor zoo’n winkel moet zorgen, zal het hem spoedig vervelen, ziet u.”

De kleine, doordringende oogen van den dikken kruidenier hadden Willem reeds geruimen tijd vervolgd en terwijl hij hem bleef aanzien zeide hij tot Roda:

„Kijk, als uw zoon een paar jaar ouder was, zou ik zeggen: laat ze ’t samen eens probeeren! Die zoo lang in de boeken gestudeerd heeft, moet er dunkt mij, wel verstand van gekregen hebben. Geld om te beginnen heb ik genoeg, dat zou geen bezwaar zijn!”

Willem’s oogen schitterden; hij dacht er niet aan, dat er iets beleedigends kon zijn in den klemtoon, dien de huisheer op het woordje ik legde. Zelf geld verdienen voor zijne ouders! Een winkel met boeken, leesboeken en studieboeken, wat een luilekkerland!

„Uw voorstel is zoo kwaad niet, mijnheer Van Dal”, zei Roda, wien de zaak toelachte, omdat ze hem zelf ook bezigheid kon bezorgen. „Willem is nu nog te jong; maar indien u uw zoon nog een jaar bij zijn patroon laat blijven, laat ik Willem nog een jaar naar school gaan. Na dien tijd zijn beiden nog wel wat jong, maar ik heb van boeken en platen ook wel een beetje verstand, en wij beiden kunnen immers altijd een oog in ’t zeil houden.”

„Mijnheer Roda, ik geloof dat het wel lukken zal....

„Al tien uur! Wat zal de vrouw kwaad zijn; ik kom nog wel eens terug, om er over te spreken. Goeden avond, dames! Goeien avond, Willem, leer maar goed, dan zal het wel losloopen; kom eens kennis maken met mijn jongen! Goeien avond, mijnheer, nogmaals geluk gewenscht in de nieuwe woning; ik dank u wel voor de vriendelijke ontvangst! Als u me spreken wilt: een trapje hooger; onder één dak, ziet u! Zonder kloppen binnen! Wel te rusten!”

Nadat de buurman vertrokken was, werd de zaak nog lang en breed besproken, en Willem ging naar bed met de troostrijke gedachte, dat hij over niet al te langen tijd misschien een steun voor zijn ouders zou worden.

Toen de dikke huisheer reeds zijne slaapmuts had opgezet en met de eene hand de beddeplank vasthield, om met een wipje in bed te springen, mopperde hij nog tegen zijn vrouw, die kousen zat te stoppen.

Ze had niet willen meegaan op bezoek bij de nieuwe huurders.

„Hebben ze mij nou den neus afgebeten? Aardige menschen zijn het! Jij stoort je altijd aan praatjes van de lui: geen ziertje trotsch zit er in, zie je. Geen oogenblik hebben ze me laten merken, dat ze me liever zagen gaan dan komen, of me laten voelen, dat ze van fijner komaf zijn dan ik of jij. Daar kun je juist de voorname lui aan kennen, zie je?”

„Willem, het is bijna schooltijd; je hebt een heel eind verder te loopen. Zou je niet heengaan, jongen?” zeide Emilia den volgenden morgen.

„Ja, dadelijk. O, ’t is nog veel te vroeg!” antwoordde hij met een blik op de pendule.

„Neen, Willem, ’t is hoog tijd; kom, hier zijn je jas en je pet. Niet kinderachtig zijn! De leeraren zullen nergens over spreken en mochten de jongens soms iets zeggen of iets doen, wat je niet bevalt, doe dan alsof je het niet merkt. Gedraag je verstandiger, dan die domme onnadenkende jongens, die hun makkers voor de voeten gooien, wat de ouders misdaan hebben. Want je moet weten, dat er een paar jongens bij je op school zijn, wier ouders schade geleden hebben door pa’s faillissement; bij hen thuis zal wel niet met liefde over ons gesproken worden; misschien stoken deze jongens de andere op je te beleedigen. Houd je dan goed, word vooral niet driftig.”

En hiermede schoof ze hem zachtjes de deur uit.

Met een bezwaard hart trad Willem het schoollokaal binnen.

De jongens hadden reeds plaats genomen, maar de les was nog niet begonnen.

Bij Willem’s verschijnen verstomde plotseling het verward rumoer. Hij ging naar zijn plaats in de eerste bank. Alle blikken voelde hij op zich gevestigd; dit deed hem beurtelings blozen en verbleeken. Er viel hem een steen van het hart, toen de leeraar binnenkwam en de les begon.

Maar den geheelen morgen bleven de jongens hem aangapen, alsof hij een vreemd dier was. Wanneer hij op een enkele vraag van den leeraar moest antwoorden, was het zoo onnatuurlijk stil in de klasse, dat men elkaar kon hooren ademhalen. Nu en dan werd de stilte verbroken door een onderdrukt gegiegel, dat Willem het bloed naar het hoofd joeg.

De klok sloeg twaalf, en Willem slaakte een zucht van verlichting. Nog nooit had hem de schooltijd zoo lang geduurd. Voordat één van de jongens het lokaal verlaten had, was hij reeds op straat en sloeg een zijstraatje in, vast besloten dien middag niet weer naar school te gaan.

Daar hij te veraf woonde om naar huis te kunnen gaan, zou hij zijn twaalfuurtje in een melkhuis gebruiken.

Het had den geheelen nacht gestortregend en de straten geleken wel modderpoelen.

Willem slenterde rond, gracht op gracht af, straat uit, straat in.

Omstreeks half twee was hij in de Kalverstraat verzeild geraakt. Hij bleef voor een der boek- en plaatwinkels staan, en bekeek met welgevallen de fraaie boeken en platen in de uitstalkast; voor het eerst in zijn leven was hij nieuwsgierig den prijs ervan te kennen.

Hij keek naar binnen, zag den bediende iets verkoopen en het geld in de lade strijken.

Dit bracht hem het gesprek van den vorigen avond te binnen en herinnerde hem aan het plan van Van Dal.

In zijn verbeelding ziet hij zich zelven als gelukkige bezitter van een boekwinkel achter de toonbank, bezig het geld van de klanten op te strijken.

De lade vult zich meer en meer met zilver en goudgeld, en is weldra niet meer te sluiten; geen nood, kisten en kasten zijn er genoeg in huis. Ook die zijn weldra vol. De koopers stroomen toe uit alle wijken der stad; zwart van volk is de winkel; het geld waait in huis, als eertijds op zijn vaders bankierskantoor.

Al rijker en rijker wordt hij. Eindelijk heeft hij geld genoeg.

De winkel zinkt weg in de diepte. Een groot gebouw rijst er voor in de plaats, met talrijke kamers, marmeren gangen, bronzen beelden en kostbare schilderijen; alles in stilte gekocht voor zijn geld. Nu naar huis! Vader, moeder en zuster van de armzalige bovenwoning gehaald, en in triumf naar het nieuwe huis gevoerd.

Ook het hardsteenen gebouw verdwijnt als rook in den wind.

Een ander doemt uit den nevel op. Ver van hier, te Königswinter aan den Rijn in Duitschland, staat een villa gereed om zijne mama te ontvangen; geen gehuurde zooals in vorige jaren, maar een eigen gebouw, het schoonste van de streek, met stalling en koetsen en paarden in overvloed. Kijk, mama en Emilia zitten in den mandenwagen, papa ment het vurige vierspan. Hoe de paarden over den straatweg vliegen, hoera! En door zijne gedachten medegesleept, rent Willem de Kalverstraat door, als wilde hij de paarden tot nog sneller vaart aanzetten.

Helaas, de Kalverstraat is geen geschikte plaats om luchtkasteelen te bouwen.

Bof! Daar vliegt hij tegen het lijf van een wandelaar op. Deze valt als een blok achterover en komt met zijne partes posteriores in een plas neer. Willem is in een oogenblik ontnuchterd, en herkent tot zijn schrik in den man, die midden in de Kalverstraat in de modder zit, den bewusten Van Dal. De dikke man doet vergeefsche pogingen, om op te komen, en kijkt daarbij zoo pijnlijk en tegelijk woedend, dat Willem het geraden oordeelt een steegje in te snijden.

In een oogwenk heeft zich een standje om den man gevormd.

Het voorval is koddig; aan kwinkslagen is dan ook geen gebrek.

In plaats van hem te helpen gaat een dienstmeisje vlak voor hem op de hurken zitten, met de handen op de knieën.

„Wil uwé soms een kussentje?” zegt de meid, „of heeft u zich bezeerd?”

Een slagersknecht neemt het woord:

„Geen nood, Mietje, het varkentje is op zijn spek te land gekomen.”

„Een leelijk gevalletje!” meent een ander.

„Mò, mò, mò, mòt meheer nou overreeje worre,” roept de schoenpoetser van den hoek, die haastig komt toeloopen.

„Laat ik mijnheer maar eris helpe.”

De schoenpoetser aan de eene en de slager aan de andere zijde nemen den man, wien het huilen nader staat dan het lachen onder den arm en hijschen hem op.

„Zie, zoo! daar gaat-ie! één, twee, drie, haal op de hei!”

„Daar is-ie al! Schoonmake, meheer? Kom hier op de stoep, meheertje.” En met deernis ’s mans kleeren beschouwend, zegt de schoenpoetser uit den grond van zijn hart:

„Zoo’n kwaaie jonge!”

De „kwaaie jonge” was intusschen het steegje doorgeloopen en op het Singel uitgekomen.

Hoewel hij er een vaag begrip van had, dat hij zooeven een huis en een villa had omvergeloopen, oefende het onthutst en nijdig gezicht van den zwaarlijvigen kruidenier zulk een invloed op hem uit, dat hij ondanks zijn schrik, glimlachend zijn weg naar school insloeg en zijn plan om te boemelen vergat.

Op den hoek, niet ver van de school, stonden eenige jongens te praten en te stoeien.

’t Waren niet de netste en niet de beste jongens van de klasse; met de meesten stond hij op niet te besten voet. Zij konden het niet uitstaan, dat hij zich nooit met hen bemoeide en hen altijd op een afstand hield.

Toen Willem hen uit de verte zag, kwam hem de akelige morgen, dien hij op school had doorgebracht, weer voor den geest.

Hij stond in tweestrijd, of hij omkeeren en naar huis gaan of doorloopen zou, toen hij aan hun gebaren en bewegingen bemerkte, dat zij hem gezien hadden.

„Jongens, daar heb je Willem Roda weer; hij durft niet voorbij!” begreep hij dat zij zeiden, al kon hij het door den afstand niet hooren.

Nu verbood zijn gevoel van eigenwaarde hem, terug te keeren; met trotsche houding, misschien wel wat al te trotsch, doordat het opzettelijk geschiedde, stapte hij door.

De jongens stonden midden op de gracht, zoodat hij moest uitwijken, om te kunnen voorbijgaan.

„Daar heb je die bluffer, die praatjesmaker!”

„Kijk die kale jonker nog eens deftig stappen!” klinkt het hem reeds tegemoet.

Hij kijkt recht voor zich uit, maar ziet toch wel, hoe aller blikken uitdagend op hem gericht zijn.

Een van de jongens, algemeen bekend onder den naam van „de schooier”,—een eerenaam, dien hij zich gewoonlijk liet welgevallen,—stak een hoofd boven alle anderen uit. Hij had een gemeen gezicht, en ofschoon van gegoede ouders, was hij altijd slordig in de kleeren.

Op het oogenblik, dat Willem voorbij wil gaan, werpt „de schooier” een kleinen jongen tegen hem aan.

Willem blijft staan en keert zich driftig om naar de jongens. Deze heffen een hoeraatje aan.

’t Bloed stijgt Willem naar het hoofd; zijn vingers jeuken en hij drukt de gebalde vuisten tegen de zijden. ’t Liefst zou hij op een van de jongens zijn toegevlogen of er blindelings op losgeslagen hebben.

Maar hij bedenkt zich, en nog bijtijds schieten hem de waarschuwende woorden van zijn zuster te binnen. Hij bedwingt zijn drift en wil voortloopen. Maar nu wordt hij van achteren bestookt, met boeken, tasschen en riemen. Met van drift bevende stem zegt hij, zich omkeerende:

„Wat wil jullie van mij? Wat heb ik jullie gedaan? Laat me gaan; ik bemoei me ook met niemand!”

Willem zag, dat „de schooier” de anderen van achteren tegen hem opduwde, en met tranen van woede in de oogen gilde hij:

„Pas op, schooier, neem je in acht!”

„Wie schooier, wat schooier!” roept deze, dringt naar voren tot vlak voor Willem, en kijkt uit de hoogte op hem neer.

„Nu nog mooier! bemoei jij je niet met ons, dat wil ik wel gelooven, daar ben je nog te trotsch voor, al ben je nu ook zoo arm als de mieren, kale jakhals! Zeg, kijk me niet zoo voornaam aan, of ik zal je een slag op je bakkes geven, dat je den grond zoekt!”

De jongens, belust op eene vechtpartij, vormen een kring en beginnen op te hitsen: „Schooier, geef hem er een!”

Deze duwt met zijn schouder tegen Willems hoofd op.

Willems bloed kookt, maar zijne tegenpartij schijnt hem een reus. Hij kijkt om, of hij op hulp kan rekenen, doch ontmoet achter en voor alleen blikken vol leedvermaak.

Daar gooit een jongen achter hem, hem tegen zijn tegenstander aan.

„Zeg, sta op je lijf,” zegt deze, met een gevoeligen stomp tegen Willems kin.

Nu kan hij het niet langer uithouden. Met een sprong als van een kat, springt hij tegen den schooier op, en grijpt hem in de borst. Een oogenblik later rollen ze over de steenen. Willem, hoewel minder sterk, is veel vlugger dan zijn tegenpartij; hij worstelt zich boven, en nu dalen de vuistslagen als hagelsteenen op het hoofd van den schooier neer.

De jongens, die dezen eerst opgehitst hebben, verkneukelen zich nu van plezier, als zij zien hoe hij er van langs krijgt en worden met eerbied voor Willem vervuld.

Deze heeft er genoeg van; hij staat op, en zegt hijgend, terwijl hij zijn gehavende kleeren recht trekt:

„Zie zoo! nu heb je gezien, dat ik niet bang voor je ben, nu zul je me in ’t vervolg met rust laten.”

De overwonnene kan zijn spijt niet verkroppen:

„Och, verbeeldt je maar niet, dat je de baas bent gebleven, ik ben uitgegleden door de modder, maar begin nu nog eens als je durft! Ja, strijk je boordje maar glad! Wat zal je moesje wel zeggen, dat er modderspatjes op je pakje zijn!”

Willem is volstrekt niet van plan weder te beginnen en antwoordt slechts met een verachtelijken blik en een liptrekking.

De schooier moet zijn spijt over de nederlaag lucht geven; de builen en schrammen op zijn hoofd doen hem geweldig pijn, en Willems schijnbare kalmte prikkelt hem nog meer. Met een sarrenden grijnslach roept hij Willem, die zich omgekeerd heeft om heen te gaan, na:

„Zeg Willempie, is het waar, dat je pa zich doodgeschoten heeft?”

Willem blijft staan. De grond golft onder zijn voeten, de hemel staat in vuur en vlam; razend van drift keert hij zich om en met een gebrul, als van een wild dier, vliegt hij op den laaghartigen jongen toe en geeft hem een hevigen schop tegen den buik.

Een rauwe gil snijdt door de lucht en de schooier zakt ineen.

Willem stond verpletterd: hij zag hoe het gezicht van den ongelukkige met een lijkkleur overtogen werd; hij zag nog hoe de jongens schreeuwend en gillend op de vlucht gingen, hoe van alle kanten de menschen kwamen toeschieten, hoe twee mannen zijn slachtoffer voorzichtig opnamen en wegdroegen, toen was het hem of een dikke mist voor zijne oogen zweefde en hem het zien belette, zijn ooren suisden en als aan den grond genageld bleef hij staan. Plotseling voelde hij de zware hand van een politieagent op zijn schouder. Een rilling voer hem door de leden, en willoos, zonder zich bewust te zijn, wat er met hem gebeurde, volgde hij den agent naar het bureau.

Een half uur later viel de ijzeren deur van de gevangenis met een akeligen, doffen slag achter hem dicht.

HOOFDSTUK III.

Inhoudsopgave

In den loop van dien noodlottigen dag ontving Roda een briefje van den commissaris van politie, het verzoek inhoudende, even aan het bureau te komen. Hij was zich niets kwaads bewust; toch schrikte hij bij het lezen. Wat kon het zijn?

Allerlei gissingen kwamen snel na elkander bij hem op, de eene al ongerijmder dan de andere; maar even spoedig werden ze verworpen. Intusschen, iets moest er toch voorgevallen zijn. Als Emilia nu maar terugkwam; ze was even uitgegaan, om een luchtje te scheppen en meteen een paar noodzakelijke boodschappen te doen.

Roda kon zijn vrouw niet alleen laten; daar hij en zijn dochter altijd zorgden, minstens één van beiden thuis te zijn, zou dat argwaan wekken, en hij wilde haar niet noodeloos ongerust maken.

Met haastige schreden liep hij de kamer op en neer, en gaf zich moeite, zijn ongeduld en zijn onrust te verbergen.

Emilia kon reeds terug zijn! Wat bleef ze lang weg! Dat was toch hare gewoonte niet!

Hemel, als haar eens iets overkomen was! Onwillekeurig greep hij naar zijn hoed aan den kapstok.

„Johan, wat mankeert je? Wat is er gebeurd?” riep zijne vrouw, ontsteld opstaande.

„Och, niets van belang; ik moet even weg, en Emilia komt niet terug.”

„Wel, ik ben niet ziek meer en kan wel een oogenblik alleen blijven.”

Daar werd gescheld. Gelukkig, het was Emilia.

In een oogwenk had haar vader zijn jas aangeschoten en zijn hoed opgezet.

„Ik kom spoedig terug.”

Zijn gejaagdheid ontging Emilia niet. Den schijn aannemend hem nog iets op te dragen, volgde zij haar vader in de gang.

„Vader, wat is er te doen? Waarom zoo haastig?”

Roda toonde haar het zoo even ontvangen briefje. Ook zij poogde tevergeefs de oorzaak te raden. Aan Willem dachten geen van beiden; die zat immers rustig en wel op de schoolbanken.

Het gerust geweten van Willems vader gaf dezen spoedig zijn kalmte terug, en bedaard stapte hij de kamer van den commissaris binnen.

Als een donderslag bij helderen hemel trof hem de jobstijding. Indien eenige beambten hem niet gegrepen hadden, zou hij tegen den grond geslagen zijn. Voorzichtig deden ze hem op de bank plaats nemen, en boden hem een glas water aan. De commissaris en de agenten, ofschoon aan dergelijke tooneelen gewoon, waren met zijn leed begaan. De eerste bezorgde den ongelukkigen vader in zijn leuningstoel een gemakkelijker rustplaats, en bleef zelf staan.

Met de ellebogen op de knieën en het gelaat in de handen verborgen, bleef Roda roerloos zitten.

De commissaris was er verlegen mede; hij verweet zich, bij de mededeeling van het feit niet omzichtig genoeg gesproken te hebben, en wist niet, hoe hij zijn onhandigheid weer goed zou maken.

„Mijnheer,” zei hij, na een poos, op eenig teeken van leven gewacht te hebben, „mijnheer, sta eens op, laat de droefheid u niet overmeesteren, er moet gehandeld worden. Is u in staat, mij aan te hooren?”

Roda hief het hoofd op.

„’t Eerste, dat u te doen heeft, is naar de ouders van den verslagene te gaan en te trachten, het hart van den vader te vermurwen. Ik heb den heer Walling hier ontboden, maar hij heeft tot nu toe geen gevolg aan mijn oproeping gegeven. Misschien kan hij uw zoon de voorloopige hechtenis besparen.

„Stel u evenwel de zaak niet te licht voor, want al is de arme jongen nog niet dood, de geneesheer verklaarde mij, dat er weinig of geen hoop op herstel bestaat. Bovendien vernam ik, dat de heer Walling reeds eenigermate uw vijand is; bereid u derhalve voor op een onaangename ontmoeting. In elk geval kunt u beproeven, of hij tot gematigdheid te stemmen is; haast u dus.”

Roda stond met knikkende knieën op.

„Wil ik u een agent meegeven?”

Nauwelijks had de commissaris de woorden uit den mond, of de deur werd driftig opengeworpen, en Walling zelf stond op den drempel.

Niet zoodra werd hij Roda gewaar, of zijn gelaatstrekken verwrongen zich tot een onbeschrijfelijke uitdrukking van woede en haat, en met den brullend uitgestooten kreet: „moordenaar!” wierp hij zich op Roda.

De agenten hadden moeite, dezen uit de handen van den razende te bevrijden. Op een wenk van den commissaris brachten ze den hevig ontstelden man uit de kamer in de voorzaal.

Toen Roda eenigszins van den schrik bekomen was, verliet hij met loome schreden het bureau.

Waarheen? Naar huis? De ontzettende tijding aan vrouw en dochter brengen? Hij had er den moed niet toe. Doelloos dwaalde hij rond.

Een ijzige Decemberwind woei hem om het verhitte hoofd, doch bracht geen verkoeling. Al zijne polsen klopten, als moesten de aderen barsten. De voorbijgangers staarden nieuwsgierig den armen man aan, die, met gebukt hoofd, van het trottoir op de straat, en van de straat weer naar het trottoir waggelde, als was hij beschonken.

Zonder te weten, hoe hij er gekomen was, stond hij voor de gevangenis. Het deerde hem niet, hij bemerkte het nauwelijks, dat de leegloopers bleven staan, en hem brutaal aanstaarden.

Hij schelt, een sombere klank galmt door de gewelfde gang. De schildwacht staakt, ondanks zijne verkleumde voeten, den haastigen tred en blijft trantelend staan. De sleutel knarst in het slot.

Een cipier, met den onafscheidelijken, rammelenden bos sleutels, opent de deur op een kier.

„Is mijn zoon hier?”

„Zijn naam?”

„Willem Roda.”

„Zal hooren,” zegt de cipier en slaat de deur dicht; ’t is ook zoo koud buiten.

Weer gaat de deur open. Men laat Roda binnen.

Op eene tafel in het portierskamertje ligt het register.

Een andere beambte bukt zich over de lange lijst.

„Roda, zegt u? A, B, D, G, M, R, Ra, Re, Ro, Roda, juist, N^o. 41, van middag gebracht.”

„Laat me, als het u belieft een oogenblik bij hem.”

De cipier glimlacht om Roda’s onnoozelheid. Hoe kan iemand ook zoo dom zijn?

„Onmogelijk, mijnheer! De directeur is er niet, maar spaar u de moeite van het wachten. Nu nog niet; hij is nog niet voor den rechter van instructie geweest. U kunt later terugkomen.”

„Maar het is mijn zoon, mijn Willem, ik moet hem spreken, ik wil hem zien, ik ben zijn vader!”

„Wel mogelijk, mijnheer: al was u zijn advocaat, het mag niet, de wet verbiedt het.”

Roda strijkt de handen over het klamme voorhoofd.

De wet! ja, hij is immers geen meester meer over zijn kind. De wet treedt in zijne rechten; toch aarzelt hij nog; zou hij trachten den cipier te verteederen?

„Och, mijnheer, laat me hem slechts even zien. U kunt immers meegaan, ik zal geen woord spreken!”

Doch den cipier heeft deze dagelijks terugkeerende scène reeds te lang geduurd.

„Portier, laat mijnheer uit!” luidt het norsche antwoord. Deze opent de deur en Roda staat weer op straat.

De avond begint reeds te vallen. Reeds fonkelt in het Westen de avondster aan den zachtblauwen winterhemel. De zon zinkt weg achter de daken van de gevangenis; maar nog vergulden haar laatste, wegstervende stralen de nok van de tegenoverliggende huizen, en zetten de dakvensters in vuur.

Met weemoed in het hart, ziet Roda de zon verdwijnen; met haar verdwijnt ook de zon van zijn hoop, van zijn leven. En niet voor één nacht, om morgen—zooals de avondster, het beeld der hoop, met haar liefelijk geflonker schijnt te beloven—even schoon en stralend te herrijzen; neen, zijn zon was, zoo hij meende, voor altijd ondergegaan in een akelige cel, achter de kille, koude muren van een gevangenis.

De diep bedroefde man zal naar huis gaan; doch nu ontbreekt hem niet alleen de moed, maar ook de kracht, om een trooster te wezen voor de zijnen.

Nu is zijn tred niet meer vast, zijn houding niet meer fier. Het verlies van zijn vermogen had den flinken man slechts kunnen buigen, de misdaad van zijn zoon heeft hem gebroken.

Onder het gaan, overdenkt hij, hoe er niemand is, die deelneemt in zijn lot, wien hij zijn nood kan klagen.

Daar schiet hem plotseling het woord van Omens te binnen: „En ik dan?”

Zijn besluit is genomen. Onverwijld begeeft hij zich naar de woning van den advocaat. Gelukkig treft hij hem thuis.

In onsamenhangende woorden deelt hij hem de noodlottige gebeurtenis mede, zoodat Omens, meer door vragen dan door de mededeeling van zijn vriend, tot een juist begrip van het gebeurde kwam. Ook hij was hevig ontsteld.

„En je vrouw en je dochter?”

„Weten nog niets,” zegt Roda zuchtend.

„Ik begrijp je, ik zal gaan, maar wanneer een man als jij den moed laat zinken is alles verloren.—Blijf zoolang hier.”

Den smeekenden blik van Roda opvangende ging hij voort:

„Wees gerust; ik krijg, helaas! zoo langzamerhand een zekere vaardigheid in het behoedzaam overbrengen van ongelukstijdingen.” En na een oogenblik nadenkens voegde hij er bij:

„God geve, dat ik je nog eens een blijde boodschap mag brengen!”

Roda begreep zijne bedoeling:

„Och Omens, of het je ook al gelukt hem vrij te doen spreken; de schande neem je niet van mijn hoofd en nog minder van het zijne. Tweemaal binnen één maand zijn we de fabel van de stad!” En in snikken uitbarstend:

„God! mijn kind een moordenaar! Wie had dat ooit kunnen denken!”

Omens liet wijselijk den ongelukkigen man met zijne smart alleen en kweet zich zoo goed mogelijk van de ondankbare taak, die hij met alle omzichtigheid ten einde bracht.

Al viel de slag niet plotseling, het verdriet werd er niet door verminderd.

Nadat Roda dien avond door Omens thuis was gebracht, spraken geen van drieën één woord meer; zwijgend zaten zij tegenover elkander en staarden met bleeke wangen en sombere blikken voor zich uit. Schijnbaar waren ze in gedachten verdiept, in werkelijkheid echter bedwongen ze slechts met moeite de uitbarsting van hun smart.

Eerst nadat zij de kamer verlaten hadden, om zich ter ruste te leggen, kon ieder voor zich aan zijn overkropt gemoed lucht geven.

’t Duurde lang eer Willem in zijn cel tot bezinning kwam. Alsof hij uit een droom ontwaakte, keek hij zijne gevangenis rond, en begreep niet eens, hoe hij er in gekomen was. Het ging hem als iemand, die bewusteloos uit het water gehaald is, en in een vreemd huis bij kennis komt.

Maar langzamerhand doemde de herinnering aan de gebeurtenissen van dien dag weder in hem op. De beelden warrelden eerst door elkander als de sneeuwvlokken bij een wervelwind, eindelijk kwam er orde in den chaos. Achtereenvolgens kwamen ze op, verflauwden en verdwenen als de lichtbeelden van een tooverlantaarn; eerst de school, daarop zijne luchtkasteelen, het omverloopen van Van Dal, de vechtpartij en eindelijk het wegdragen van den stervenden jongen. Kijk, ’t is of dat akelige gezicht daar op den muur geschilderd is; het verdwijnt niet zooals de andere beelden. Een rilling vaart Willem door de leden; hij kan zijn blik er niet van afwenden; met geweld keert hij zich om; ook op dien muur staat het. Zijn slapen bonzen, of er in zijn hoofd gehamerd wordt. Hij sluit zijn oogen; tevergeefs! Het spooksel wijkt niet. Het verdraait de oogen en schijnt te spreken. Daar hoort hij weer den sarrenden toon en de tergende woorden van den „schooier”:

„Is ’t waar, dat je vader zich doodgeschoten heeft?” En zonderling, het grijnzend spook is verdwenen.

Nu beseft hij ook opeens, waar hij is, en waarom hij hier is. Schuw kijkt hij om zich.

Zijn cel is een meter of vier lang en ruim half zoo breed. Tot op eenigen afstand van den asphalten vloer zijn de wanden zwart geteerd, overigens wit gepleisterd en bedekt met tallooze namen, woorden en teekeningen; de meeste letters en de figuren zijn met de nagels of een scherp voorwerp ingekrast, sommige met potlood gekrabbeld, en enkele met bloed geschreven.

In een der smalle wanden is, niet ver van de deur, een tralievenster aangebracht, dat de cel slechts spaarzaam verlicht. De eenige meubelen zijn een houten stoel en een tafeltje onder de gaspit en bovendien tegen den anderen wand drie boven elkander geplaatste planken. Op de middelste een bijbel en eenige andere boeken; op de onderste kammen en verdere benoodigdheden. Onder den stoel ligt een mat, en op de tafel staat een met water gevulde aarden kruik en een tinnen beker.

Gretig drinkt Willem beker op beker ledig. De nieuwsgierigheid en ’t vreemde van een gevangenis verbannen voor een oogenblik zijn vrees, maar de nieuwsgierigheid is spoedig bevredigd en de angst keert terug; ook het woelen en bonsen in zijn hoofd begint opnieuw. Opgewonden loopt hij nu heen en weer, als een tijger in zijn kooi; honderd malen heeft hij de lengte van zijn cel met haastige schreden gemeten. Allerlei gedachten bestormen hem. Zouden ze het thuis al weten? Zou hij hier lang moeten blijven? Bij elk geluid dat door de dikke muren dringt, staat hij stil. Nu eens is het boven hem een voetstap, dan weer in de gang het dichtslaan van eene deur of gerammel van sleutels.

’t Begint te schemeren, en de uiterste hoeken van de cel zijn reeds onzichtbaar; het kleine stukje hemel, dat hij door de tralies kan waarnemen, verwisselt zijn blauw met grijs.

Als ze hem nu eens vergaten?

De naderende duisternis vermeerdert zijn angst; ’t is of de wanden naar elkander toe komen, om hem te verpletteren.

„Ik wil er uit, laat me er uit!” gilt hij en schopt en trapt, bonst en beukt met hakken en vuisten tegen de eikenhouten deur, tot de hielen hem pijn doen en de vuisten bloeden; doch de deur wijkt niet, alles blijft stil als het graf. Afgemat door de vruchtelooze poging, gaat Willem op den stoel zitten en kijkt nog eens rond.

Als hij dat venster maar open kon krijgen! Maar hoe er bij te komen? Wacht, als dat tafeltje er onder staat, zal het gelukken. Snel als de gedachte springt hij op, en grijpt het tafeltje bij den rand. IJdele poging, het is aan den grond vastgeklonken. De stoel dan: ook die is onwrikbaar bevestigd.

De tegenstand maakt zijn verlangen des te vuriger; of er zijn leven van afhangt, haakt hij er naar; het venster moet open.

Al zijn denken trekt zich op dit eene punt samen en dit maakt hem vindingrijk.

Eén voet op het scharnier van de deur, de andere op de verwarmingsbuis, dat gaat; het is wel wat hoog; nog maar wat uitgerekt..... een ruk, het venster vliegt open—en Willem valt achterover op den vloer.

Tegelijk met een kouden wind, dringt een verward gedruisch door de tralies, niet ongelijk aan het ruischen der golven, als ze breken tegen het strand. Het is rumoer van de straat, doch verzwakt door den afstand en de hoogte. De gillende stemmen der venters, het schellen der trams, het geratel der wielen, alles is saamgesmolten tot één golvenden toon, die nu eens zachter dan weer luider klinkt, naarmate het grootste geraas, dat den grondtoon vormt, dichtbij of veraf is. Daar buiten is het leven, hier in de cel is de dood. Het wordt Willem te moede of hij in eene doodkist met eene opening ligt, en het leven der wereld hoort uit een graf. Hij heeft zich bij zijn val zoo geducht bezeerd, dat hij van eene tweede poging, om op dezelfde wijze de tralies te bereiken afziet. De vertwijfeling nabij valt hij op den vloer neer.

„Toreador en ga-a-a-ar-de. Toreador, Toreador.....” klinkt het eensklaps, wel wat zwak, doch duidelijk hoorbaar.

Een orgeldraaier heeft vlak voor den muur van de gevangenis post gevat. Hij heeft ook een proefje van het leven daarbinnen gehad en weet hoezeer zijn anders zoo geminacht instrument door de gevangenen wordt op prijs gesteld.

Elken namiddag als zijn eentonige dagtaak is volbracht, en hij zijn koperen ontvangst heeft nageteld, denkt hij aan zijn vroegere lotgenooten in de ellende.

En al hebben de menschen hem met verkleumde vingers tevergeefs laten draaien, en de meiden hem afgesnauwd, omdat zij voor dat bedelvolk telkens naar de schel moesten loopen, voor de gevangenis speelt hij zijn geheel repertorium nog eens om Godswil; en, indien hij slechts eenig teeken van bijval bemerkt, drie-, viermaal over. Daar hij langen tijd hetzelfde publiek houdt, verwisselt hij dikwijls tegen den avond zijn gewoon instrument voor dat van een collega, om eens wat afwisseling in het programma te brengen.

Op dien avond gebeurde het, dat een dame, die toevallig voorbijwandelde, staan bleef en nieuwsgierig vroeg:

„Orgeldraaier, voor wie speel je daar?”

„Voor de gevangenen, mevrouw! Kijk ze eens de neuzen door de tralies steken, om beter te hooren. Allen zijn present, op één na; die is zeker ontslagen of anders bepaald ziek; ik wou dat ik wat dichter bij kon komen.”

„Hier man, heb je een gulden voor je moeite!”

„Vraag wel excuus, mevrouw, als ik morgen bij u kom, zal ik voor u spelen. Ik neem nu al vast uw geld dankbaar aan, zeg me uw adres maar. Hier speel ik voor mijn plezier.”

„Zeg, kameraad, steek eens op!” fluistert de schildwacht, die het gesprek heeft gehoord, en kijkt behoedzaam rond, want hij mag op wacht niet spreken; „’t mot een fijne wezen, ik heb hem van den sergeant en die heeft hem van den oppasser van den kapitein; ik heb net zoo lief een flinke pruim.”

„Nou, in Gods naam dan, voor van avond bij een slokkie thee. Kijk, daar heb je no. 41 ook. Dat hokkie ken ik: daar heb ik ook een half jaar gebromd. Voor dien moet ik het nog eens overdoen.”

Inderdaad was het Willem gelukt weer bij de tralies te komen. Niet voor niets had hij gymnastiek geleerd. Met een aanloop, zoo groot als de lengte van de cel het toeliet, en een hoogsprong zooals hij er nog nooit een over het lijntje had gemaakt, bereikte hij de tralies; klemde zich met beide handen vast en bleef hangen. Met de knieën werkte hij zich zooveel mogelijk op, om zijn zwaarte te verminderen.

De schorre tonen van het draaiorgel klonken hem als hemelsche muziek in de ooren. Op het lied uit Carmen volgde „Die schöne blaue Donau”, nog eene polka van Strauss en lest best, het lied „An den Abendstern” van Wagner.

De goedhartige liereman vertrok en nam den hartedank mede van velen, wier eenige troost en opwekking hij was.

Ofschoon zijn armen hevig pijn deden, bleef Willem nog hangen. De binnenplaats was van de tralies uit niet in haar geheel te overzien, daartoe was de muur te dik en het venster te hoog boven den grond; maar in de verte zag hij, tusschen de omringende huizen door, in eene drukke straat. De winkels waren helder verlicht en eene haastige menigte krioelde er als mieren door elkander.

Een oogenblik dacht hij aan ontvluchten, maar ook één oogenblik slechts. De hoogte, de breede muren zonder houvast en de stevige arm-dikke tralies waren even zoovele onoverkomelijke hinderpalen. Uit zoo’n gevangenis kon geen kat ontsnappen.

Zijn handen begonnen te verstijven van de koude en het krampachtig vasthouden der tralies; hoewel tegen zijn wil, moest hij loslaten. De sprong achteruit gelukte zonder veel pijn. Tot zijne verbazing was de cel helder verlicht door een groote gasvlam boven het tafeltje. Verschrikt kneep hij de oogen dicht, die zoo lang in de duisternis hadden getuurd. Bijna op hetzelfde oogenblik werden de grendels weggeschoven, knarste het slot en kwam een kreupele bewaker binnen. Deze zette, zonder te spreken, een tinnen bord met gesneden roggebrood en eene kan—van hetzelfde metaal—met melk op het tafeltje. Een pakje, dat hij onder den arm had gedragen, legde hij in een hoek op den grond en sloot het venster met een haak.

Het was een kleine man met een ruw, bijna woest uiterlijk. Zijn lange, vuile haren hingen verwilderd om zijn hals en op zijn voorhoofd. Zijn kleine, grijze oogen, sluw en wreed als van een vos, keken Willem doordringend aan; zijn bovenlip was gespleten en lieten twee vervaarlijk groote, zwarte tanden zien.

Blijkbaar maakte Willems nette kleeding hem nieuwsgierig; hij bekeek hem van het hoofd tot de voeten, en nam eene houding aan, alsof hij een vraag verwachtte; toen die niet kwam, vroeg hij met piepende stem, die zonderling bij zijn roofdierkop afstak:

„Al meer in de cel geweest?”

Willem schudde nauw merkbaar het hoofd, en gevoelde zich lang niet op zijn gemak.

„Niet? De hangmat vasthaken, stroo en dekens er op leggen, op die plank alles wat er noodig is.”

Hij scheen meer mededeelzaamheid bij de gevangenen gewoon te zijn; ten minste hij wachtte nog en bleef Willem met zijn gluipende oogen aanzien; deze echter sloeg de zijne neer en bewaarde een hardnekkig stilzwijgen.

„Bent er vroeg bij, maatje, zeker gestolen op een kantoor.”

„Dat lieg je!” schreeuwde Willem driftig opspringend; maar hij bedwong zich en herinnerde zich de oorzaak van zijn gevangenschap. Misschien ook wist die man iets van „den schooier”. Zich tot vriendelijkheid dwingende, vroeg hij zonder den man aan te zien:

„Kunt u mij ook iets vertellen van dien jongen, dien ik.... dien ik zoo bezeerd heb; weet u ook soms, of het gevaarlijk is, of hij soms....”

„Zoo, hm, niet gestolen, dacht het wel, veel te mooi gekleed, rijkelui’s kind, vechtpartij, vrijkomen, morgen uit de cel, pistole, duitje afhalen,” piepte de bewaker voor zich ziende en hardop denkende.

„Zegt u wat, mijnheer?” vroeg Willem, die met angst op een antwoord wachtte.

„Neen, weet niets, mag niets zeggen, morgen misschien voor den rechter van instructie.”

„Wie? Wat bedoel je, spreek duidelijker!”

„Neen, weet niets, mag niets zeggen, anders weggejaagd, arm,—vrouw en kinderen hongerlijden,—morgen alles krijgen voor geld;”—hij kwam dichter bij Willem, die onwillekeurig terugdeinsde, en siste hem toe, met een grijns van verstandhouding:

„Zal stil nog eene deken brengen,—niemand zeggen, boter op het brood morgen.”

Willem kon zijn afkeer van den hatelijken man nauwelijks verbergen en vroeg niet verder, zoodat de bewaker met een „goeden nacht,—tien uur licht uit”—heenging.

Veel wijzer was Willem niet geworden; alleen had hij begrepen, dat hij den volgenden dag voor den rechter zou verschijnen.

Hoewel hij sinds dien morgen negen uur niets gegeten had, gevoelde hij toch geen behoefte aan voedsel; hij liet dan ook het brood staan en dronk alleen de melk.

Het begon geducht koud te worden; door het venster kon hij een paar sterren waarnemen, die als diamanten fonkelden aan den donkerblauwen hemel; het scheen buiten sterk te vriezen.

Nadat Willem zich na veel moeite in de slingerende hangmat gewerkt had, viel zijn oog op het pakje in den hoek, dat, zooals hij meende, de cipier had vergeten. Door nieuwsgierigheid gedreven, raapte hij het op. Er viel een soort van zwartlakensch masker uit.

Het rolletje bevatte verder eene grauwe broek van zeer grove stof en een dito buis met ijzeren knoopen; beide droegen het nummer van zijne cel.

Met eene snelle beweging, als had hij zijn vingers gebrand, wierp hij, vol schrik en afschuw, het boevenpak verre van zich.

Hij rilde van koude en ontroering; met huivering dacht hij aan het oogenblik, dat het licht als bij tooverslag zou worden gedoofd.

Met weerzin stapte hij weder in de lage hangmat, wikkelde zich in een deken, en vouwde de andere tot een hoofdkussen samen; hij keerde zijn gelaat naar den muur, en sloot de oogen, ofschoon met de overtuiging, een slapeloozen nacht door te zullen brengen. Doch de deken gaf zooveel warmte, hij was zoo afgemat door de aandoeningen van den dag en tevens zoo gezond van gestel, dat hij, reeds lang voor de lichten werden gedoofd, sliep als een roos en droomde van geluk en van rijkdom, van zijn ouders die hem hun herkregen welstand dankten, van gevaarlijke avonturen in de wildernis, kortom van alles, behalve van de gevangenis en van het slachtoffer van zijn drift.

Tegen den morgen was hij gelukkig uit een plantage ontvlucht, waar een wreede slavenhaler hem aan den planter had verkocht, en spoedde hij zich met gewonde handen en voeten door een ongerept woud, toen een bloedhond met een kop, die bijzonder veel op dien van zijn bewaker geleek, hem achtervolgde. Juist had het dier hem gegrepen en omvergeworpen en blies het hem den naar jenever stinkenden adem in het gelaat; hij voelde duidelijk, hoe het ondier hem de tanden in het oor zette, toen hij met schrik ontwaakte en opsprong. Hij wreef zich in de oogen, verbaasd bij klaarlichten dag witte muren te zien, in plaats van de groene boomen van een donker woud.

Eene piepende stem zeide hem met een grijnslach: „Goeie morgen.”

Gelukkig voor Willem, wist hij niet, dat die man—die zich ondanks zijn terugstootend gezicht, zooveel moeite gaf vriendelijk te zijn—de liefelijke gewoonte had aangenomen, de jongens, die ook in de cel vast sliepen, te wekken door hen in de ooren te bijten; en zich dan verlustigde in den benauwden trek op het gelaat van den slapende en zijn schrik bij het ontwaken.

Willem wiesch zich snel hoofd en handen met het water uit de kruik. Toen hij geheel verfrischt was en geregeld denken kon, was zijn eerste vraag aan zijn bewaker, of hij van dien jongen, Walling heette hij, gehoord had.

„Weet niets, mag niets zeggen, pakkie aantrekken, celkap opzetten,” zeide hij op de broek en het buis wijzende, die in verschillende hoeken van de cel lagen.

„Dat doe ik niet!” zei Willem, maar de man lachte zoo afschuwelijk, dat het hem door merg en been ging. Hij trok de kleedingstukken over zijn pak aan, en zette de kap op.

„Zie zoo, niemand meer kennen—eerst luchten—dan soep eten,”—zei de manke bewaker, die een vriend van elliptische zinnen bleek, terwijl hij met een tevreden grijns Willem monsterde.

„Met niemand praten—anders weer in de cel—van middag instructie.”

Een half uur later leerde Willem begrijpen, wat in de gevangenistaal met luchten wordt bedoeld; namelijk de dagelijksche wandeling der gevangenen op de binnenplaats.

Zooals Willem kon opmerken, werd het verbod van te spreken niet streng gehandhaafd, de bewakers lieten het oogluikend toe.

O, hoe dankte hij zijn bewaker, dat hij hem gedwongen had, de kap op te zetten en het boevenpak aan te trekken.

Velen, die reeds veroordeeld waren, liepen ongemaskerd en keken hem met hun onbeschaamde galgentronies brutaal aan, nieuwsgierig wie die nieuweling mocht zijn; als ze gedurfd hadden, zouden ze hem gaarne de kap van het hoofd getrokken hebben.

Een jongen van Willems jaren beet hem in het voorbijgaan toe:

„Heb je tabak bij je? Heb je pitten verstopt? Eerlijk deelen, hoor, of we verklappen je.”

Willem gaf natuurlijk geen antwoord en stoorde zich weinig aan de welgemeende verwenschingen, die hem in de uitgezochtste termen naar het hoofd werden geworpen.

Toen de „luchttijd” om was, werden de gevangenen in groepjes van vijf tot zes verdeeld om soep te eten.

Willem bedankte en werd naar de cel teruggeleid.

Een poos later gelastte een agent Willem te volgen; de gele celwagen stond voor de deur van het gebouw en bracht beiden naar een andere gevangenis.

Lang moest hij naast den agent in de wachtkamer zitten, eer hij werd binnengelaten. ’t Wemelde in die kamer van deurwaarders, agenten en verdachten, die evenals hij gemaskerd waren. Voor niets ter wereld zou hij zijn kap hebben willen missen.

Eindelijk werd zijn naam afgeroepen, en ging hij het vertrek van den rechter binnen.

Achter een schrijftafel, half verborgen door een menigte akten, door roodzijden lintjes tot stapels gebonden, zat een oud, eerwaardig uitziend heer te schrijven. Zijn goedig, innemend gelaat boezemde Willem vertrouwen in, ondanks den indruk, dien de ernstige toga, bef en baret op hem maakten.

In een hoek van het vertrek zat een ander heer, de griffier, achter een afzonderlijke tafel te schrijven. Duidelijk hoorbaar krasten de twee pennen over het papier. Geen der beide heeren scheen zijn binnenkomen te hebben opgemerkt.

De agent geleidde Willem tot voor de tafel van den rechter-commissaris en gelaste hem de kap af te leggen.

De rechter keek op, en hoe verschrikte Willem, toen de goedaardige trekken van den grijsaard, die hem zooeven gerust gesteld hadden, plotseling hard en norsch werden. De oude man keek hem aan met een paar oogen, die hem sidderend de zijne deden neerslaan.

„Je naam!” snauwde hij hem toe, met minachtend opgetrokken bovenlip. De tranen schoten Willem in de oogen en de krop in de keel belette hem te spreken.

„Je naam, zeg ik je!” schreeuwde de rechter; zijne oogen schoten vuur, en met de vuist sloeg hij op de tafel, dat de papieren er afstoven.

„Huil niet! Een jongen, die een ander durft doodschoppen, is zoo teergevoelig niet!”

„O, God, mijnheer, is hij dood?” snikte Willem.

Het gelaat van den rechter scheen iets van zijn norschheid te verliezen.

„Zeg me de waarheid op al mijne vragen; tot in de minste bijzonderheden, wil ik weten, wat er gebeurd is. Wee je gebeente, zoo je me zoekt te misleiden; ik weet alles reeds van stukje tot beetje, maar uit jouw mond moet ik het nog eens hooren; begrepen?”

Willem droogde zijne tranen.

„Mijnheer, is hij werkelijk dood?” vraagde hij nog eens, door den zachteren toon van den rechter aangemoedigd.

„Ik vraag: niet jij!” was het barsche bescheid. „Geef antwoord!”

Nu volgde een reeks van vragen tot in het oneindige, schijnbaar zonder eenig verband. Van vele begreep Willem de strekking geenszins, noch vatte hij, wat ze met de zaak te maken hadden, doch op alle vragen antwoordde hij naar zijn beste weten.

De officier van justitie kwam binnen en zette zich naast den rechter van instructie neer.

Die heer kende Willem zeer goed; hij had zelfs tamelijk drukke vriendschap met zijn ouders gehouden en Willem had menig gezellig avondje bij de kinderen van den officier doorgebracht. Doch met blik noch woord liet de man thans bemerken, dat hij Willem ooit te voren had gezien, en keek onafgebroken naar de zoldering.

Slechts nu en dan fluisterde hij den rechter iets in, of verzocht hem luid den beschuldigde deze of gene vraag voor te leggen.

Eindelijk, nadat de zaak haarfijn uitgeplozen was, kon Willem gaan.

„Roda,” riep de rechter, toen hij bijna bij de deur was. „Roda zou je gaarne willen weten, of je voormalige schoolmakker dood is?”

De angstige spanning, die op Willems gelaat te lezen stond, was den rechter het duidelijkste antwoord.

„Hij leeft nog,” zei hij, met de pen in den mond, en den neus in de papieren, „maar is nog steeds bewusteloos en volstrekt niet buiten gevaar.”

Het gelaat van den rechter had weer dezelfde vriendelijke en goedhartige uitdrukking aangenomen als vóór de instructie; toen hij over zijn bril heen, onder de witte wenkbrauwen door, Willems ontsteld gezicht beschouwde, voegde hij er op zachten, bijna medelijdenden toon bij:

„Ik hoop voor jou, zoowel als voor hem, dat hij in het leven blijft; de les zal je tot leering strekken en de gevangenis reeds straf genoeg voor je zijn. En straf heb je verdiend; menschen, die in hun drift anderen het leven kunnen benemen, zijn gevaarlijk voor de maatschappij en moeten tijdelijk daaruit verwijderd worden. Ga heen,” en tot den agent, die met de hand aan den helm stond te wachten: „Kamer No. 8. Pistole.”

HOOFDSTUK IV.

Inhoudsopgave

Willem keerde, na het verhoor bij den rechter-commissaris, niet weder naar de cel terug; hij werd naar een zaal voor gemeenschappelijk verblijf overgebracht.

Deze voorloopige gevangenis was een paradijs, in vergelijking met de cel. Wel miste hij ook hier zijn vrijheid, maar dit was dan ook bijna het eenige wat hem ontbrak.

En die vrijheid, och, hij verlangde er niet sterk naar; op straat zou hij zich voor niets ter wereld hebben vertoond; iedereen zou hem er immers op aanzien, dat hij in de gevangenis had gezeten; de menschen zouden hem met den vinger nawijzen, de hoofden bij elkander steken en elkaar toefluisteren: „daar heb je dien deugniet, dien moordenaar!”

Indien hem de keus was gelaten, zou hij waarschijnlijk de gevangenschap boven de vrijheid hebben verkozen.

Tegen een ontmoeting met zijn ouders zag hij eveneens op, hoezeer hij ook naar hen verlangde.

En hier was het nog zoo kwaad niet. Een heerlijk vuurtje snorde in de groote kolomkachel, die bloosde van hitte.

Mannen van elken leeftijd, meest allen uit den burgerstand, waren hier bijeen. Gijzelaars, wier schuldeischers op deze wijze hun wrok over geleden schade koelden, of de familie der schuldenaars trachtten te dwingen voor hun gevangen nabestaanden te betalen; jonge en oude beschuldigden, die evenals Willem, op vrijspraak of veroordeeling wachtten, en geld genoeg hadden om de onkosten te vergoeden; want ieder leefde hier op eigen kosten, en kon tot op zekere hoogte alles krijgen, wat hij verlangde.

Onze kreupele bewaker deed hier den dienst van kellner; hij vloog of liever kroop op ieders wenken en nam met zijn gewonen innemenden grijns tersluiks het papiertje in ontvangst, dat hij later tegen eene fooi zou kunnen inwisselen.

Ieder trachtte zoo goed mogelijk den tijd te verdrijven. Aan de tafel speelde men domino, dam of schaak.

Rondom de kachel vermaakten anderen zich met gezelligen kout. Op Willem maakte de kamer dan ook niet den indruk van een gevangenis.

Nauwelijks was hij binnengebracht, of hij moest de oorzaak van zijn verblijf in de gevangenis vertellen.

De zaak boezemde den heeren belang in en Willem deelde in de belangstelling: hij werd in den kring om de kachel opgenomen.

De kansen van vrijspraak en veroordeeling werden door de omzittenden gewikt en gewogen, doch ééns werd men het niet.

„Ja, als we in ons land een jury hadden, dan zou hij zeker vrijgesproken worden,” zei een jong man, die eenige dagen geleden nog eerste boekhouder was; „zooals de zaken nu staan, twijfel ik er ten sterkste aan.”

Op Willems vragenden blik, vertelde de zegsman, dat in Frankrijk, Engeland en Amerika bij de meeste rechtszaken een aantal „gezworenen” uit de medeburgers van den beschuldigde worden gekozen. Na het getuigenverhoor bijgewoond te hebben, moeten deze mannen het schuldig of onschuldig uitspreken. Spreekt de jury het onschuldig uit, dan is de beklaagde van alle rechtsvervolging ontslagen; in het tegenovergestelde geval hebben de rechters slechts den aard van het vonnis en den duur der gevangenschap, volgens de landswetten, te bepalen.

Alle leden, die de jury vormen, moeten het met elkander eens zijn omtrent het schuldig of onschuldig. Dit gaat niet altijd even vlot. De heeren worden gezamenlijk in een zaal van het gerechtshof opgesloten en krijgen eten noch drinken, alvorens, het gewichtige woord is uitgesproken. Intusschen staat de beschuldigde, vooral wanneer op ’t schuldig het doodvonnis moet volgen, in duizend angsten voor zijne rechters.

De voor- en nadeelen van een jury werden nu opgesomd en met vuur besproken.

Sommige der bestrijders wisten staaltjes van dergelijke rechtspraak te vertellen.

Zoo verhaalde er één, dat bij een proces in Engeland, de jury een dag en een nacht aan één stuk vergaderde, dat een der leden het schuldig, alle overige het onschuldig wilden uitspreken. Er ontstond twist. De eerste bleef zich hardnekkig tegen de meerderheid verzetten en nu ranselden de overigen den weerspannige zoo lang af, tot hij toestemde.

Een anderen keer waren alle gezworenen door een venster ontvlucht en gebruikten in een restauratie in de buurt een stevig maal, terwijl rechters en beklaagde in spanning de uitspraak der heeren verbeidden.

Een verteller wist zijn verhaal zoo goed voor te dragen, dat alle gevangenen, Willem niet uitgezonderd, schaterden van lachen. De vroolijkheid bedaarde eenigszins, toen een oud man beweerde, dat het zoo drommels jammer was, dat de pistole stond afgeschaft te worden.

Willem volgde met belangstelling het levendig gesprek; de tijd vloog om, en eer hij er aan dacht, was het etenstijd geworden. Enkele der gevangenen aten afzonderlijk, de meeste gemeenschappelijk.

Voor Willem werd een goed maal opgedischt, dat hem na anderhalven dag vasten heerlijk smaakte; toch zou hij waarschijnlijk met minder smaak gegeten hebben, indien hij geweten had, hoeveel zijn vader er voor moest betalen; want Willem was genoeg met zijn vaders geldmiddelen bekend geworden, om te weten, dat extra-uitgaven niet meer geoorloofd waren.

Nauwelijks had hij zijn honger gestild, of hij werd buiten het vertrek geroepen.

„Er is een heer om je te spreken,” zeide de cipier, die hem naar de spreekkamer leidde.

De kamer, waar Willem nu gebracht werd, geleek veel op eene kooi voor wilde beesten. Twee wanden van het hok waren zonder opening hoegenaamd; in den achterwand bevond zich alleen de kleine deur, waardoor men binnenkwam. Was in plaats daarvan een schuif aangebracht, de kamer zou niet van een beestenhok te onderscheiden geweest zijn; want de voorwand was weggenomen en vervangen door dunne, ronde ijzeren staven, die van de zoldering tot den vloer reikten.

Door deze tralies heen, keek Willem in een halfdonkere kamer, waarvan een stoel en een kachel het geheele ameublement uitmaakten. De stoel was voor den cipier bestemd, die zorgen moest, dat den gevangene geen verboden zaken overgereikt werden en tevens, dat er niet gefluisterd werd.

Pas was Willem binnen en had de cipier zich met de deftigheid van een rechter op den stoel gezet, of Willems vader werd binnengelaten. Hij hield den zakdoek voor den mond, zoodat Willem slechts de helft van zijn gelaat kon zien, maar toch deed hij van schrik een stap achteruit, toen hij die holle oogen en vervallen trekken zag.

Ook Roda bleef op een schrede afstands van de tralies staan; vader en zoon keken elkander een oogenblik sprakeloos aan. Willem las in zijn vaders oogen boosheid noch verwijt; maar wel veel smart en zooveel liefde, dat zijn hart vol werd. Hij beet zich tot bloedens toe op de lippen, maar vermocht zijn tranen niet te bedwingen.

Roda keerde zich naar den muur en drukte zijn zakdoek voor de oogen.

De cipier keek een poosje strak op zijn horloge en zei toen deftig maar niet onvriendelijk:

„U heeft nog juist tien minuten tijd, mijnheer!”

Toen stak Willem zijne beide armen door de tralies en snikte:

„Vader, ik kon het niet helpen; ik wist niet, wat ik deed!”

„Dat weet ik wel, mijn jongen; dacht je, dat ik je voor een misdadiger in koelen bloede hield?

„Het ongeluk vervolgt ons beiden, mij en jou. Voor mij is er weinig hoop op betere tijden, ik begin oud te worden; jij daarentegen hebt nog een geheel leven vóór je. Houd maar goeie moed. Omens zegt, dat er kans bestaat, dat je vrijgesproken wordt; dan gaan we met moeder en Emilia een ander vaderland zoeken, ver van hier; daar zullen we werken voor den kost. Hier zouden we allen wegkwijnen.

„Ik maak je geen verwijt van wat je gedaan hebt, ik weet nu op welke woorden je zoo driftig bent geworden. Willem, als de gevolgen voor dien jongen en voor jou niet zoo verschrikkelijk waren, zou ik me misschien nog kunnen verheugen over de les, die je ontvangen hebt.

„Ik heb me al dikwijls bezorgd gemaakt over je opvliegendheid. Weet je nog wel, hoe je een paar jaar geleden Emilia bijna een oog uitgeslagen hebt, toen ze bij ongeluk inkt over je teekening wierp? In het vervolg zul je die drift wel beheerschen. Die ongelukkige schop zal wel de laatste misslag zijn, dien je drift je deed begaan.

„Mijn hart doet me zeer, Willem, als ik er aan denk, dat het nog erger had kunnen afloopen. Elken dag zal mij de geneesheer bericht zenden, hoe het met den armen jongen staat. Hij lijdt hevige pijnen, maar levensgevaar is er Goddank niet meer.”

De cipier keek van tijd tot tijd, en telkens met korter tusschenpoozen op zijn horloge en zag daarna Roda veelbeteekenend aan.

„Nu, Willem, ik ga heen en kom zoo dikwijls terug als het mij wordt toegestaan, want wie weet in hoelang wij elkander niet weer zullen zien. Moeder en Emilia komen ook. Omens eveneens. Ook Van Dal heeft verlof gevraagd je te mogen bezoeken. De goede man doet alles, wat hij kan om ons te troosten; hij heeft zelfs de huur van deze maand niet willen ontvangen. Ik heb hem het geld natuurlijk zelf weer bovengebracht. Ik bemerkte, dat hij en zijn vrouw zich daardoor gekrenkt gevoelden; om hen weder in hun humeur te brengen, heb ik hun moeten beloven, in tijd van nood bij hen aan te kloppen. De eenvoudige lieden hadden er niet eens aan gedacht, dat zij ons nog erger gekrenkt hadden.”

„Mijnheer, het is tijd,” zeide de cipier opstaande.

„Dag, Willem, tot weerziens, mijn jongen; houd je goed, als moeder komt; ik heb tevergeefs getracht haar van haar plan af te brengen.”

Een hartelijke handdruk door de tralies, een dankbare blik van Willem door zijne tranen heen—en Roda vertrok.

Den volgenden dag kwam Omens, die een half uur bij hem bleef. Daarna kwam Van Dal.

De dikke man was nog eens zoo dik als gewoonlijk; hij had namelijk al de zakken van zijn kleeding volgepropt met broodjes, belegd met kaas of vleesch.

De cipier op den stoel, wien ’s mans zwaarlijvigheid verdacht voorkwam, hield het wakend oog scherp op ’s mans handen gericht. Toen Van Dal begreep, dat er geen kans bestond zijn lading ongemerkt te lossen en hij, even dik als hij gekomen was, weer huiswaarts zou moeten keeren, werd hij kregelig. Hij moest zijne verontwaardiging lucht geven en pruttelde iets van: „een schandaal, zie je! tralies goed voor een beestenhok” en „iemand op de vingers zitten kijken, of hij een dief was.”

De cipier, die, als hij het soms nog niet begrepen had, aan den nijdigen, zijdelingschen blik bemerken kon, dat ’t hem gold, stond op, en kort aangebonden als hij was, pakte hij Van Dal bij den kraag.

„Ik ga al, ik ga al!” riep deze spartelend onder de stevige hand. „Maar ik zal me beklagen over zoo’n onbeschoftheid, zie je!”

„Doe wat je niet laten kunt!” bromde de cipier en duwde hem tamelijk onzacht de deur uit.

Den volgenden middag en nog dikwijls daarna bezochten Willems moeder en zuster hem. Omens had weten te bewerken, dat zij hem in een afzonderlijke kamer mochten spreken.

Eindelijk, nadat Willem bijna drie weken in voorloopige hechtenis had doorgebracht, brak de dag der terechtzitting aan.

In een der zalen van het Paleis van Justitie hield de rechtbank zitting.

Op een verhevenheid aan het boveneinde der zaal zaten de rechters achter een breede, halfcirkelvormige, met groen laken bekleede tafel. De dofzwarte toga’s en witte beffen verhoogden het buitendien reeds eerwaardig voorkomen der vijf grijsaards. In het midden, op een stoel met hooge vierkante leuning, zat de voorzitter, wiens lange, sneeuwwitte baard tot aan de tafel reikte; aan weerszijden van hem zaten twee raadsheeren; aan het linkereinde van de tafel was de zetel van het Openbaar Ministerie, aan het rechtereinde, die van den griffier der rechtbank.

In de laagte, op eenigen afstand van de tafel der rechters, waren twee lange, smalle lessenaars aangebracht voor de advocaten van de vóór- en de tegenpartij; tusschen deze lessenaars stond de smalle bank der beschuldigden, en van daar voerden drie treedjes naar de tafel, vóór den president.

Aan het einde der zaal bevond zich een balustrade van gedraaide eikenhouten kolommen, waarachter een woelige menigte zich verdrong, om een goed plaatsje te krijgen.

Het gedeelte der zaal tusschen de lessenaars en de balustrade was aangevuld met twee rijen lange banken zonder leuning, voor de getuigen bestemd.

Door de smalle, hooge vensters drong het daglicht, groen getint door de saaien gordijnen, naar binnen, maar kon de zaal slechts spaarzaam verlichten.

De wand achter de rechters was gedeeltelijk verborgen door groene voorhangsels, die in stijve plooien tusschen vijf stijlen neerhingen en een halfcirkelvormig scherm achter de rechtbank vormden.

Achter de portière in het scherm blonk het kale gezicht, het gele vest en de hooge, witte stropdas van een deurwaarder.

Een soldaat, in groot tenue, het geweer op schouder, wandelde voor de balustrade heen en weder; een tweede militair hield met moeite het publiek in bedwang, dat zoo dicht mogelijk tegen de kolommen aandrong, om geen woord van hetgeen gesproken zou worden te verliezen.

Op de banken hadden de getuigen reeds plaats genomen: de heer Walling, een geneesheer, de politieagent, die Willem gearresteerd had, eenige schooljongens en voorbijgangers, die bij het ongeval tegenwoordig geweest waren, de rector, een leeraar en Willems vader.

De president schelde en gelastte den beschuldigde binnen te brengen.

Een ademlooze stilte verving het geschuifel en gefluister der nieuwsgierige menigte achter de balustrade, die grootendeels uit schoolkennissen van Willem, overigens uit straatslijpers en vaste bezoekers bestond.

Ze rekten de halzen, om den beschuldigde beter te kunnen zien. Zou hij erg bleek zijn? Zou hij alleen kunnen loopen?

Een deurwaarder opende een zijdeurtje en Willem kwam binnen, geleid door een agent. Hij zag inderdaad zeer bleek. Een oogenblik was hij verbijsterd op het gezicht der volle zaal; bedremmeld bleef hij bij den ingang staan. Honderd paar oogen staarden in de zijne. Beschaamd boog hij het hoofd voor zijn vroegere leeraars en kameraden.

De herhaalde verhooren, die hij had ondergaan, hadden hem eenigszins vertrouwd gemaakt met de rechters; haastig keerde hij getuigen en publiek den rug toe, en plaatste zich voor de rechtbank. Omens, zijn advocaat, ging naast hem staan, en vlak achter Willem zette zich de agent in postuur, de handen langs het lijf gestrekt, onbeweeglijk in kaarsrechte houding. De soldaat schouderde het geweer.

De stilte werd door niets verbroken, totdat de president met luider stemme Willem Roda vóór zich riep.

Willem klom wankelend de treden, die tot den rechter voerden op, en nu volgden de gebruikelijke vragen naar eigennaam en voornaam, naar dien der ouders, naar geboortedag, en jaar, enz.

Hoewel de toehoorders achter de balustrade met de holle hand hun oorschelp trachtten te vergrooten, hoorden zij van Willem’s antwoorden in het begin slechts een zacht gelispel.

„Luister naar de akte van beschuldiging, die de heer officier je zal voorlezen,” zeide de voorzitter.

De rechter aan de linkerzijde stond op, en las op luiden toon de lange aanklacht voor; doch zóó snel, dat Willem, wien het toch reeds in de ooren suisde, er weinig van verstond.

Alleen hoorde hij iets van „Singel—December—genoemde Willem Roda,—schop tegen den buik,—genoemde Albertus Johannes Fredericus Walling,—aldus—zware—verwonding—commissaris van politie—rapport—aldus.”

Toen de rechter had geëindigd, vroeg de president:

„Willem Roda, beken je het feit, dat je ten laste wordt gelegd?”

Volmondig antwoordde Willem: „Ja!”

Na vele vragen en antwoorden, die den rechter het beloop der zaak nauwkeurig deden kennen, richtte de voorzitter tot Willem deze vraag:

„Waarom heb je juist geschopt en niet geslagen? Met de vuist, bij voorbeeld, dat doet toch ook pijn en is gewoonlijk minder gevaarlijk.”

„Ik weet het niet!”

„Weet je zeker, dat je geschopt hebt?”

„Neen.”

„Dat je geslagen hebt?”

„Ja, we hebben gevochten.”

„Daarover spreken we nu niet. Nadat je je omkeerde op de woorden van je tegenpartij, bedoel ik.”

„Ik weet niet, wat ik toen gedaan heb; ik zag alles rood voor mijne oogen.”

„En je hebt zooeven bekend, dat je het wèl gedaan hebt.”

„Ik weet wel, dat ik hem verwond heb, want ik heb hem zien liggen; maar of ik gestompt of getrapt of geschopt heb, weet ik niet zeker.”

„Je dacht zeker bij die sarrende woorden: Wacht, jongetje, dat zal ik je betaald zetten.”

„Neen mijnheer, ik heb er niets bij gedacht, ten minste ik weet het niet; ik moet het wel gedaan hebben; maar als ik hem niet zoo akelig had zien liggen, zou ik het zelf niet gelooven.”

„Herinner je je nog, dat je je omkeerde alvorens op Albertus Walling aan te vliegen?”

„Neen, mijnheer, ik weet wel, dat ik stil bleef staan; ik kon niet verder, het was of de grond op en neer ging.”

„Je zei zooeven, dat je alles rood voor de oogen werd; kon je je tegenpartij dan zien?” vroeg een der raadsheeren.

„Ik weet het niet meer, mijnheer; misschien ben ik op het geluid van zijn stem afgegaan.”

„Heb je toen hard geloopen, of ben je langzaam op hem toegestapt?”

„Dat weet ik niet meer, mijnheer!”

„Welnu, dat zullen de getuigen nog wel weten. ’t Is goed, je kunt op dat bankje gaan zitten.”

Nu werden de getuigen gehoord. Hun gezamenlijke verklaringen vormden een volledig verslag van het gebeurde.

De rector en een leeraar legden een gunstig getuigenis af van Willems gedrag op school.

De geneesheer verklaarde, dat de toestand van den gewonde voor het oogenblik geen levensgevaar meer opleverde, doch zeer ernstig bleef en van dien aard was, dat lange verpleging noodig kon zijn. Willems vader werd niet als getuige gehoord, hem werd alleen gevraagd, of zijn zoon dikwijls aanvallen van zulk een waanzinnige drift had.

Walling, de vader van den gewonde, beweerde, dat er altijd een wrok tusschen de beide jongens had bestaan; dat hij zijn zoon die anders de zachtzinnigheid zelf was, dikwijls had hooren spreken over de minachting, waarmede sommige jongens hem behandelden, en van die jongens was Willem Roda gewoonlijk de aanvoerder. Zonder twijfel piepte het jong, zooals de oude bromde. Hij, Walling, geloofde wel degelijk aan een beraamd plan of aan opstokerij. Het was geen kunst voor een geslepen advocaat, den jongen zijn lesje van buiten te laten leeren, en den onnoozele te doen spelen. Hij zag het al vooruit; het zou wel op vrijspraak uitdraaien, maar het zou toch wat moois zijn, als zoo’n straatbengel maar ongestraft mocht moorden en doodslaan, net als zijn vader hem, Walling, ongestraft had mogen uitkleeden, om zich zelf vet te mesten.—Walling zou in steeds toenemende opwinding zijn voortgegaan, indien de voorzitter hem niet in de reden ware gevallen:

„Mijnheer! u vergeet, waar u staat. U is hier geroepen om als getuige antwoord te geven op de vragen, die u gedaan worden. Dit is afgeloopen. U kunt uwe plaats op de getuigenbank weer innemen, of indien u het verkiest, naar huis gaan!”

Bevend van woede gehoorzaamde Walling met een boosaardigen, minachtenden blik op Roda.

Nu stond de rechter, die het openbaar ministerie als aanklager vertegenwoordigde, op. Hij hield een lange rede, waarin hij de feiten herhaalde; en daarna beweerde hij dat, al was de misdaad in blinde drift gepleegd, dergelijke daad niet ongestraft mocht blijven, evenmin als een strafbaar feit in dronkenschap gepleegd. De jeugdige leeftijd van den beklaagde als verzachtende omstandigheid in aanmerking nemende, eischte hij wegens moedwillige, zware verwonding, toegebracht zonder wapen, gevangenisstraf voor den tijd van één jaar.

Na Willem gevraagd te nebben, of hij nog iets had aan te merken,—waarop deze hoofdschuddend antwoordde,—gaf de voorzitter het woord aan den verdediger.

Omens trok de wijde schepmouwen van zijne toga wat omhoog, legde de eene hand op zijne aanteekeningen, kuchte even en ving toen onder diepe stilte zijn pleidooi aan.

Hij begon met te zeggen, dat zijne vriendschap voor den zwaarbeproefden vader van den beklaagde hem noopte, na jarenlange rust weer als advocaat op te treden. Hij schetste het huiselijk leven van Roda, na het verlies van zijn vermogen, en zijn handelwijze jegens zijn minvermogende schuldeischers. Daarna weersprak en weerlegde hij, dat een misdaad, in drift gepleegd en uitgelokt door den verslagene, gelijk zou staan met eene in dronkenschap begaan.

„En was het wel drift, waarin de beklaagde op den zoon van den heer Walling aanviel; was het niet eerder een aanval van krankzinnigheid, van razernij, een zielstoestand waarin niemand mag toegerekend worden, wat hij doet? En die aanval was na lang tergen uitgelokt, door een gemeenen, boosaardigen zet van den overwonnene, die, zijn nederlaag niet kunnende verkroppen, scherper wapen zoekt dan voeten en vuisten; het was de bijtende spot met zijn vader gedreven, met een vader, zelf vol opofferende liefde, dien de zoon boven alles hoogachtte, dien hij in tijden van druk en tegenspoed had leeren begrijpen, en liefhebben, zooals zelden een zoon zijn vader liefheeft.

Denk u terug in de dagen uwer jeugd, heeren rechters, wanneer het bloed, als een bergstroom over eene rotsige bedding, onstuimig door de aderen golft; denk u zelf als opgeschoten knaap, gesard, „getreiterd”, gedwongen tot een worsteling, die het bloed nog meer verhit; denkt u dan uw vader of uwe moeder, of ’t liefste dat ge op aarde bezit, in het openbaar gelasterd, bespot, gehoond door uwen terger, en ge hebt een flauw begrip van den gemoedstoestand, waarin de misdaad werd gepleegd.

De wet noemt het een misdaad, het valt, helaas! niet te ontkennen, maar de dader is geen misdadiger; was het niet bijna zelfverdediging? Is spot ook niet een wapen dat wondt, dat dooden kan?”

Zoo ging Omens voort en trachtte het hart der rechters tot medelijden te roeren, gelijk hij reeds had gedaan met de overige aanwezigen, behalve misschien met den heer Walling.

De oude advocaat, wiens wangen van inspanning gloeiden, wees er vervolgens op, dat de rechtbank bij een veroordeeling meer deed dan gevangenisstraf opleggen; dat ze het leven verwoestte van één nog niet ten volle de kinderschoenen ontwassene; dat ze eene familie schandvlekte, die jarenlang ieders achting had genoten.

Daarna beriep hij zich op het getuigenis van Willem’s onderwijzers. De beschuldiging van samenspanning met den beklaagde wierp hij in edele verontwaardiging verre van zich.

„Zie,” zeide hij ten slotte, „mijn haren zijn wit en mijn hand beeft van ouderdom; de kronkelpaden der rechtspraak zijn mij door lange onthouding een doolhof geworden. Ik heb tot u gesproken minder tot den rechter, dan tot den mensch in u, die ook in den strengsten rechter mag en moet wonen.

Laat de ijzeren wet en uw geweten geen vrijspraak toe, weest dan mijn armen cliënt genadig.

Heeft de beschuldigde straf verdiend, hij heeft ze reeds ondergaan. Ik heb getracht u te overtuigen, dat hij gehandeld heeft, zonder te weten wat hij deed, zonder de gevolgen te kennen, zonder oordeel des onderscheids. Heeren rechters, neemt zijne jeugd in aanmerking! Ik vraag, neen, ik smeek u vrijspraak voor hem af, voor hem en voor zijne ouders.”

Omens ging zitten en wischte de droppels weg, die op zijn voorhoofd parelden.

De voorzitter stond op en vroeg Willem, die luid snikte, of hij nog iets te voegen had bij de woorden van zijn advocaat. En zonder het antwoord af te wachten, liet hij er op volgen:

„Dan zal de rechtbank heden over acht dagen, ’s morgens te tien uren, uitspraak doen. De zitting is gesloten. Getuigen kunnen gaan. Publiek buiten!”

Acht dagen van kwellende onrust en angstige spanning voor Willem en zijn ouders volgden. Acht dagen van twistgesprek over de kansen van vrijspraak of veroordeeling voor hen, die de familie kenden.

Doch ook die tijd verstreek. Het publiek was in nog grooter getal opgekomen. Enkele nieuwe getuigen werden ondervraagd; daarna sprak de voorzitter, terwijl het Willem duizelde, het vonnis uit, dat luidde:

„De rechtbank spreekt den beklaagde vrij van het hem ten laste gelegde feit, als hebbende gehandeld zonder oordeel des onderscheids, maar gelast opzending naar en verblijf in het Rijksopvoedingsgesticht voor jongens op De Kruisberg voor den tijd van twee jaar.”

HOOFDSTUK V.

Inhoudsopgave

Een half uur gaans benoorden Doetinchem staat, te midden van dennenbosschen en bouwland, een fraai heerenhuis. De sierlijke gevel, met zachte, heldere kleuren beschilderd en gepleisterd, en een goed aangelegd plantsoen, dat bijna tot onder de hooge vensters reikt, geven het huis een vriendelijk voorkomen.

De aangename indruk, dien vorm en tinten geven, wordt echter grootendeels bedorven door twee smakelooze gebouwen, tusschen welker zijwanden het heerenhuis beklemd is.

Deze gebouwen zijn hooger en grooter dan het huis zelf, en elk is van een dubbele rij kleine vensters voorzien.

Zóó hoog en zóó groot en zonder eenige versiering, zóó regelmatig, zóó stevig zijn de kazerneachtige reuzen, en zóózeer verschillen ze in bouwtrant met het vriendelijk huis, dat het geheel doet denken aan eene sierlijk bewerkte Venetiaansche bloemvaas, tot brekens toe bekneld tusschen twee groote grauwe Keulsche potten.

Rechthoekig op elk der beide kazernes staat eene rij lage baksteenen huisjes, van allerlei vorm en grootte. Deze vormen met de drie eerstgenoemde gebouwen, welker gevels nagenoeg in een lijn liggen, de drie zijden van een rechthoekig plein.

Het midden van deze ruimte wordt ingenomen door het cirkelvormig plantsoen, waarin ’s zomers in- en uitheemsche planten in kleurige bloemen- en bladertooi prijken.

Het plein is aan de vierde, open zijde afgesloten door eene gracht of liever door een breede sloot, waarover een houten brugje ligt, dat door een ontzaglijk ijzeren hek wordt versperd.

Een dubbele rij statige dennen begrenst den straatweg, die naar het hek voert, en een gedeelte uitmaakt van een uitgestrekt, dichtbewassen park met eeuwenoude boomen, met slingerpaden en rustbanken.

Zoo was indertijd de aanblik van De Kruisberg, de voormalige straf gevangenis voor jongens, waarheen Willem Roda verwezen werd, en die hij op een kouden wintermorgen naderde, met lood in de schoenen en tusschen twee veldwachters. Hij zag er bleek en ontdaan uit. De rijksveldwachters, in blauwe uniform met witte tressen en kwasten, stapten zoo dicht naast hem voort, dat er voor Willem nauwelijks ruimte om te loopen overbleef; een voorzorg, die onnoodig scheen, daar de geladen geweren, die de geleiders over den rug droegen, den gevangene de gedachte aan vluchten wel moesten benemen.

De veldwachters evenwel, waren gewoon jongens over te brengen en wisten maar al te goed, dat bij den getransporteerde de drang tot ontvluchten in ’t gezicht van de gevangenis het grootst is.

Geen enkele beweging van Willem was zijn bewakers ontgaan.

Ze hadden zeer goed opgemerkt, hoe hij een angstigen blik had geslagen op de hooge gebouwen, die het drietal juist van ter zijde passeerde, en een blik vol verlangen op de donkere dennenbosschen in de verte. En werkelijk zou Willem de kogels uit de buksen getrotseerd hebben, indien de twee veldwachters niet, als op een afgesproken teeken, zijn beide polsen hadden gegrepen.

Hij rilde van schrik, toen hij zijn gedachten geraden vond, maar troostte zich een oogenblik later op het gezicht van de smalle gracht, van het hek, dat, hoe goed ook gesloten, wel over te klimmen was.

Dat was immers geen gevangenis, die, zooals Omens bij het afscheid nemen had gezegd, wel de eer doch niet de vrijheid liet.

Daar kon men uitkomen, wanneer men wilde.

„Hier blijf ik niet lang”, mompelde Willem binnensmonds en stapte reeds half met zijn lot verzoend, tusschen zijn geleiders de brug over.

Een der veldwachters trok aan de bel. Een bewaker in uniform opende het zware hek.

Een oogenblik bleef Willem verwonderd staan.

Rondom een groot cirkelvormig grasperk liepen doodbedaard, en allen op gelijken afstand van elkander, met de handen op den rug, een twintigtal jongens; de meeste met galgentronies. Ze droegen grijze of verschoten blauwe kielen, pilo broeken, wit geschuurde klompen en hadden een grauwe pet zonder klep op de haren.

Allen blikten Willem onder het loopen nieuwsgierig en brutaal aan. In het voorbijgaan mompelde er een: „Welkom”. Een ander: „Van harte gefeliciteerd”. Een derde wat luider en brutaler: „Aangename kennismaking, fijn heertje, kom je soms ook uit Amsterdam? Dan zijn we landslui.”

„Lekker leventje, hè, zoo rond te draaien? Dat is jouw voorland ook”, zei de volgende.

„Stilte!” snauwde de bewaker, en zwijgend wentelde de levende cirkel verder.

Willem werd in de kamer van den directeur gebracht. Uit de verlakt leeren tasch van een der veldwachters kwamen papieren en brieven te voorschijn, die de directeur vluchtig inzag; waarna de geleiders vertrokken.

De directeur of de commandant, zooals hij gewoonlijk genoemd wordt, was een man met een ernstig en tegelijk vriendelijk voorkomen; hij boezemde Willem, die bevende aan de deur was blijven staan, eer vertrouwen dan vrees in.

„Kom hier bij me staan, of, als je moe bent van den langen weg, kun je gaan zitten”, sprak hij zacht op deelnemenden toon, terwijl hij Willem in de registers van het gesticht inschreef.

Willem gehoorzaamde, maar bleef, zijn pet door de handen draaiende, bij den lessenaar staan.

„Ziezoo!” vervolgde de directeur, „je bent hier ingeburgerd, natuurlijk tegen je wil. Uit je verleden, dat ik door en door ken, weet ik met wien ik te doen heb. Ik geloof dat ik met jou wat breedvoeriger kan spreken dan met de meeste jongens, die hier gebracht worden.

Je zult zien, dat het van je zelf afhangt, je het leven hier dragelijk te maken.

Ten eerste eisch ik stipte gehoorzaamheid voor mij en mijn ondergeschikten, zelfs in gevallen, waarin je meent onrechtvaardig behandeld te zijn. Wordt je, wat ik niet hoop, straf opgelegd, dan is daarvan geen hooger beroep; bij tegenstribbeling of verzet wordt de straf onvermijdelijk verzwaard.

Alle jongens zijn hier voor de wet van het gesticht gelijk en alles gaat hier op militaire wijze en derhalve op commando.

Toch is het hier geen kazerne. Is je soms medegedeeld van welken aard dit gesticht is?”

Willem knikte toestemmend.

„Zoo? En door wien?”

„Door mijnheer Omens, een advocaat, den vriend van mijne ouders.”

„Nu, dan weet je ook, dat dit gesticht alleen daarin van eene gewone gevangenis verschilt, dat voor hem, die er vertoeft, de schande niet zoo groot is, daar hij niet veroordeeld was. Bovendien heeft men hier de gelegenheid een ambacht te leeren, om later een nuttig, misschien wel een geacht lid der samenleving te worden. Toch is het hier wel eene gevangenis, al luidt de naam zachter, want er bestaat hier voor de jongens geen vrijheid van handelen; voorrechten kan alleen een voorbeeldig gedrag geven. Vergeet dit niet, als het je soms anders voorgesteld is. En daarbij, een enkele wandeling onder sterk geleide uitgezonderd, verlaat niemand dit gesticht zonder ontslagen te zijn.”

„Of ontvlucht,” dacht Willem en keek door het venster naar het hek, dat zoo gemakkelijk over te klimmen was.

De directeur meende, dat Willem naar de draaiende jongens keek en daardoor zijn aandacht liet afleiden.

„De jongens, die je daar ziet loopen, doen dit voor straf; terwijl de anderen eten, moeten zij wandelen en later afzonderlijk eten.

Bedenk dit wel: niemand is hier voor zijn pleizier; houdt men zich niet aan de wet, dan zijn de gevolgen, vooruit bekend, eigen schuld.”

De directeur keek nog even een brief in, hem door den rijksveldwachter tegelijk met de papieren overgereikt.

„Ook moet je dit vooral niet vergeten,” vervolgde hij daarna, „je krijgt nu een omgeving van honderdvijftig onbeschaafde jongens, voor zeven achtsten bestaande uit dieven en vagebonden. Nu zal je mij een genoegen doen en je zelven veel onaangenaamheden besparen, indien je je zoo weinig mogelijk met de overige jongens bemoeit.

„Vertel in geen geval, waarom je hier gezonden bent, al houden ze je ook voor een dief of diefjesmaat. Geheel doen echter, alsof je de jongens niet ziet, gaat ook niet aan: je zoudt aan duizend kleine plagerijen bloot staan en het leven zou je verbitterd worden, zonder dat ik het beletten kan; doch bewaar een zekeren afstand.”

De bestuurder van De Kruisberg stak eene versche sigaar op, en achterover in zijn armstoel geleund, keek hij Willem door de blauwe wolkjes heen eenige oogenblikken scherp aan; daarop ging hij voort:

„Een ambacht heb je niet geleerd: die schade moet ingehaald worden, want hier wordt van den morgen tot den avond gearbeid. De keuze van een ambacht staat je vrij, behoudens mijn goedkeuring natuurlijk. Onderwijs in de school heb je niet meer noodig; toch kun je, zoolang je mij en den meester reden tot tevredenheid geeft, de uren voor het onderwijs bestemd, met den onderwijzer alleen doorbrengen. Je hebt me begrepen, niet waar?”

Willem knikte.

„Ben je nog moe?”

„Neen, mijnheer.”

„Ik word hier commandant genoemd!”

De commandant schelde. Een bewaker klopte, kwam binnen, en bleef met de hand aan de gegalonneerde pet bij de deur staan.

„Majoor, deze jongen is N^o. 83, alcove in den linkervleugel B. Visiteer hem, geef hem het pak en deel hem de voorschriften van de slaapkamer mede; daarna leidt je hem achtereenvolgens door alle werkplaatsen en brengt hem op de boerderij, dan kan hij een keus voor een ambacht doen. Morgen onmiddellijk na de réveille bij me brengen.”

„Tot uw dienst, commandant.”

„A propos, Willem, heb je honger?”

„Neen, mijnhe.... commandant!”

„Volg dan den majoor!”

Twee hooge trappen op volgde Willem den majoor, een lang, mager jongmensch met gitzwarten knevel en lange sik. Boven gekomen ontsloot de beambte vleugel B.

Wat de commandant de slaapkamer had genoemd, was eene groote zaal, die licht ontving door twee rijen kleine, hoog geplaatste vensters. Willem had wel eens een hospitaal bezocht, en had zich de slaapkamer hier voorgesteld, zooals hij die daar had gezien; lange rijen kribben langs de wanden. Niets daarvan was hier te ontdekken.

„Slapen ze hier op den grond?” vroeg hij den majoor.

„Wel neen, in die alcoves!” antwoordde deze en wees naar het middengedeelte der zaal.

Dit was ingenomen door een dubbele rij grijsgeschilderde vogelhokken; daarvoor althans zag Willem ze bij den eersten oogopslag aan; ze geleken dan ook bijzonder veel op de hokken voor de steltloopers in de diergaarde te Amsterdam.

Deze slaaphokken, met den wijdschen naam „alcoves” bestempeld, waren met de ruggen tegen elkander geplaatst, zoodat ze een langwerpig blok vormden, dat langs elk van de lange wanden de zaal een tamelijk breede gang, langs elk der korte, slechts een smallen doorgang vrijliet.

Een grijze, ijzeren plaat vormde de scheiding tusschen twee naast elkander liggende alcoves, zoodat elk hok drie ijzeren wanden had: de twee zijwanden en den achterwand. De zoldering bestond uit een netwerk van ijzerdraad met kleine, ruitvormige mazen. De voorzijde eveneens, doch die was in tweeën gedeeld; de eene helft diende tot deur en was van een zwaar hangslot voorzien. Alleen de vloer van het hok was van hout, en daarvan werd de geheele lengte en de halve breedte ingenomen door een stroomatras, waarop aan het hoofdeinde twee netjes opgerolde, zindelijke dekens lagen, en waarboven tegen de achterplaats een kastje hing, met de Zondagsche kleeren van den bewoner. Een plankje, aan dezelfde ijzeren plaat bevestigd, diende blijkbaar bij het uit- en aankleeden tot zitplaats.

Tegen het traliewerk aan de voorzijde hing een bordpapieren plaatje, waarop naam en nummer gedrukt stonden van hem, die er slapen moest.

„Hier is N^o. 83,” zei de majoor, en met een der sleutels van zijn reusachtigen bos opende hij de alcove. „Daar in dat kastje ligt je pak en je ondergoed, de klompen krijg je beneden.”

„Moet ik hierin slapen?” vroeg Willem bevende, en aarzelde het hok in te gaan.

„Ja natuurlijk, waar anders? Kom, maak wat voort!”

Schoorvoetend gehoorzaamde Willem. Hij bukte zich bij het binnenkomen van het hok, maar het was niet noodig, het was hooger dan het scheen; hij kon er ruimschoots rechtop staan.

„Uitkleeden, haast je wat!”

Willem trachtte ook nu te gehoorzamen, doch het was hem niet mogelijk; hij beefde te sterk.

De majoor kreeg medelijden.

„Wacht, jongen, ik zal je helpen,” zei hij op veel zachter toon dan hij tot nu toe had aangeslagen. „Het beteekent niets, als je er maar eenmaal aan gewoon bent. Zou je het prettiger vinden, als alle jongens je op je matras konden zien liggen en de bengels je allerlei overlast konden aandoen? Zooals het hier is ingericht kan geen van de jongens je zien liggen en met geen vinger aanraken, want zoodra je binnen bent, wordt de alcove gesloten en ik heb den sleutel.

„Kom, trek nu dat pakje eens vlug aan, hè! ’t Is toevallig een nieuw stel. De commandant schijnt een goed oogje op je te hebben; als je gehoorzaam en gewillig bent, kun je het hier wel een paar jaartjes uithouden. Denk er vooral aan, zoolang je op de slaapzaal bent, met geen van de jongens te praten. Dat is hier ten strengste verboden. De straf er op is afzondering bij het eten, water en brood en als het nog weer gebeurt, cachot.

Wacht, ik zal je even die lange haren afknippen; die zijn maar lastig en nemen te veel tijd weg bij het aankleeden.

Hier aan die lange richel langs de wand hangt voor elken jongen een blikken handenwaschbak en, zooals je ziet, is daar onder tegenover elke alcove een kraan aangebracht. Zorg, dat je bak en kraan altijd blinken als een spiegel.

’s Winters is hier om zeven uur réveille, ’s zomers om zes,” ratelde de majoor voort, terwijl Willems blonde haren bij bosjes op den grond vielen. „Dan in vijf minuten opstaan, aankleeden, bed opmaken en wasschen; alweder zonder met je buurman te spreken of hem aan te raken. De bewakers kijken scherp toe en luisteren dag en nacht, dat verzeker ik je.

Kom aan, nu ben je klaar. Leg dat pakje met kleeren maar op de plank; dat wordt straks weggehaald en krijg je terug, als je ontslagen wordt, ten minste, als je niet te sterk groeit; in dat geval worden ze verkocht.

Nu zal ik je de werkplaatsen laten zien.”

Willem en de majoor, de eerste op kousevoeten, daalden nu de trappen weer af.

„We zullen eerst even bij den bewaker-klompenmaker aanloopen, om te zien of er een paar klompen voor je te vinden is.”

In een der lage huisjes op het voorplein was de klompenmakerswerkplaats. Bij hun binnenkomen keken een tiental jongens nieuwsgierig op.

„Doorwerken zonder opkijken,” commandeerde de klompenmaker-bewaarder, en tegelijk hervatten allen den arbeid.

„Baas-bewaker, heeft u een paar klompen klaar voor dezen jongen?” was de vraag van den majoor.

Het tweede paar, dat Willem aanpaste, scheen wel voor hem gesneden.

„In orde,” zei de majoor, „ga nu maar mee; hiernaast is de smederij.”

Evenals de klompenmakerij was ook deze werkplaats van buiten gesloten. Allengs vervloog bij Willem de hoop op een gemakkelijke ontvluchting; bij nacht opgesloten in een ijzeren hok, bij dag in een werkplaats, het was om wanhopig te worden.

Achtereenvolgens kreeg Willem de kastenmakerij, de drukkerij met twee snelpersen, de boekbinderij en de koperslagerij te zien. Overal werkten tien à twintig jongens van veertien tot achttien jaar, onder opzicht van een bewaker; deze arbeidde zelf hard mee en onderwees de nieuwelingen, die, zoodra ze de eerste handgrepen kenden, door de ouderen en meergeoefenden werden voortgeholpen.

De majoor voerde Willem een gang door naar de achtergebouwen, waar zich de lijnbaan, de gasfabriek en andere werkplaatsen bevonden.

„Hier heb je de kerk,” zei de majoor, op een gebouwtje met oudhollandschen trapgevel wijzende, op welks bovenste treden een koperen kruis in het zonlicht schitterde.

„Mag ik eens van binnen zien?” vroeg Willem, bij wien langzamerhand de droefheid voor nieuwsgierige belangstelling plaats maakte.

„Ja,” antwoordde de majoor, „dat zul je anders nog dikwijls genoeg; maar je hebt vandaag geen werk meer te verrichten. Ga maar binnen.”

„Dat is een Katholieke kerk!” merkte Willem aan, op het altaar doelende. „Is er ook een Protestantsche?”

„Welzeker, blijf maar even staan.” antwoordde de majoor met een geheimzinnig, veelbeteekenend lachje. Hij ging eenige treden naar het altaar op en trok door middel van een koord een groen gordijn voor de nis, waarin het altaar stond.

„Zie je, nu is het een Protestantsche, en wordt de preekstoel weggenomen, dan is het een Israëlitische kerk. Achtereenvolgens gaan ’s Zondags de jongens in groepen volgens ieders godsdienst ter kerk. Zou je wel willen gelooven dat deze kerk, met al wat er in en aan is, door de jongens van De Kruisberg is gemaakt?

Daar luidt de bel voor het eten. Volg mij!”

Uit al de gebouwen, die ze voorbijgingen, klonken commando’s en daarop marcheerden de jongens in goede orde op de klotsende klompen naar de eetzaal. Ontmoetten twee troepen elkander, dan sloten ze zich bij elkander aan en trokken gezamenlijk verder.

„Na het eten zal ik je de rest laten zien; sluit je bij dien troep aan,” gelastte de majoor.

„Ik heb nog geen honger, majoor!”

„Doen wat ik je zeg, en niet tegenspreken!”

De troep hield stand voor de eetzaal, bij welken Willem zich bevond. Door de geopende deur zag hij in een zaal, waarin, elk op drie schragen, twee breede en zeer lange planken rustten, die blijkbaar den dienst van tafel moesten verrichten. Aan het andere einde van de zaal bevond zich in den overigens kalen muur een loketje, gelijk aan dat, waardoor in de stations de plaatskaartjes worden afgegeven.

Een bewaker commandeerde „voorwaarts”; de troep trok de eetzaal binnen en marcheerde, nu in één enkele, lange rij, langs het loketje. Aan elken jongen werd op het oogenblik, dat hij het schuifluikje voorbijtrok, daaruit door een onzichtbare hand een blikken keteltje met soep toegeschoven, en allen plaatsten zich, met den dampenden ketel voor zich, in de volgorde, waarin ze gemarcheerd hadden, aan de planken. Na het eten werden de keteltjes op dezelfde wijze afgeleverd en begaf men zich weder naar de werkplaatsen. Ook Willem sloot zich weer bij den troep aan, met welken hij binnen was gekomen. Achter de hoofdgebouwen wachtte de majoor hem op en gezamenlijk gingen ze naar de boerderij.

„Ik zal je alles aanwijzen en noemen, wat hier te zien is, dan behoef je het niet aan de jongens te vragen. Sla ik iets over, dat je verlangt te weten, dan vraag je maar.”

In de waschkamer, die ze voorbijgingen, waren sommige jongens bezig ondergoed en kielen te wasschen, terwijl andere het schoone goed op nummers legden. Daarnaast was het badvertrek, waar ook al weder jongens druk bezig waren met het reinigen van de steenen voet- en zitbaden. Die zandhoopen daar? Die behooren bij de speelplaats, daar kunnen de jongens, die de geheele week geen reden tot klagen hebben gegeven, des Zaterdagsmiddags stoeien en ravotten naar hartelust.

Nu moeten we hier het land over. Deze tuinen en dit land, waarin ’s zomers een stuk of zes koeien grazen, dat park en die bosschen, dat alles behoort, zoover je zien kunt, bij De Kruisberg.”

„En wie verzorgen het vee en het land?”

„De jongens, die onder toezicht van den boer-bewaker staan.”

„Dan ga ik daarbij,” riep Willem vast besloten.

„Ho, ho, niet zoo haastig, kereltje; eerst eens kijken, wat er bij den boer te doen is; daar heb je ook geen prinsenleventje, dat verzeker ik je. En bovendien moet de boer je nog willen hebben en de commandant het goedvinden. Ik geloof, dat er bij den boer al jongens te veel zijn en bij het kleermaken er juist één ontbreekt,” zei de majoor; het laatste met een zeer bedenkelijk gezicht.

Reeds de gedachte alleen, kleermaker te moeten worden, deed Willem rillen van angst.

„Och toe mijnheer, doe een goed woord voor mij bij den commandant, ik zou het bij den kleermaker niet kunnen uithouden; hier bij den boer ben ik ten minste niet opgesloten.”

De majoor boog zich naar Willem over en keek hem aan met een gezicht, waarop duidelijk te lezen stond, dat hij Willems bedoeling volkomen begreep.

„Niet opgesloten, hè? Dus gemakkelijk om aan den haal te gaan, niet waar? Je hebt goed gekeken, ventje. Als er ergens in het gesticht kans op ontvluchten bestaat, dan is het hier. Maar die kans is nog kleiner, veel kleiner dan je denkt. Kijk eens dien kant op. Neen, daar niet, langs die dooie spar daar.”

„Bedoelt u de twee jongens, die daar spitten?”

„Juist. Zie je daarachter dien man staan met zijn groene jas en glimmende pet? Dat is de veldwachter-bewaker en dat stokje, dat hij over zijn rug draagt, is niets meer of minder dan een geladen geweer. Als je het op een loopen zet, heb je, eer je tien pas gedaan hebt, een kogel in je corpus, dat begrijp je. Dus als het je eigenlijk en alleen er om te doen is, een kansje op ontsnappen te hebben, kies dan gerust een ander vak.”

Een kogel uit een veldwachtersbuks kan ook nog missen, dacht Willem, maar hij zei het wijselijk niet. En vol angst dat men hem die kleine kans benemen mocht en hij kleermaker of letterzetter zou moeten worden, greep hij den majoor bij de hand en smeekte op vleienden toon:

„Majoor, wees toch, als ’t u belieft, mijn voorspraak bij den commandant: ik zal er u mijn geheele leven dankbaar voor zijn.”

De majoor keek hem, zich weer vooroverbuigende, een oogenblik strak aan.

„En zul je nooit trachten te ontvluchten?” vroeg hij langzaam sprekend.

Willem kleurde tot achter de ooren. Het was hem niet mogelijk „neen” te liegen, nu hij eigenlijk aan niets anders dacht dan juist aan ontvluchten. Hij wilde iets zeggen, een ontwijkend antwoord geven, maar bracht niets dan eenige onverstaanbare geluiden uit.

„Dat kan niet eens liegen!” riep de majoor verbaasd uit. „Wat sturen ze zoo’n jongen hierheen?” En snel, alsof hij zich vergist had en meer gezegd dan zijn betrekking veroorloofde, liet hij er op volgen:

„Stel je gerust, jij komt bij den boer, maar probeer niet op den loop te gaan, je bent toch binnen vierentwintig uur weer thuisgebracht, want dat pakje is vijf uur in den omtrek bekend; en bovendien loop je groot gevaar, voor je geheele leven door een bukskogel verminkt te worden.”

Na het avondeten, dat uit een paar dikke sneden brood bestond, ging Willem voor het eerst in de alcove achter slot.

Toen de sleutel rondknarste, steeg hem het bloed naar het hoofd en was zijne eerste gedachte de ijzeren mazen met geweld uit elkander te rukken, al moest hij zich de vingers openrijten, of, als dit mislukte, zich het hoofd tegen de ijzeren platen te pletter te slaan. Doch eer het nog tot een begin van uitvoering kwam, deed zijn gezond verstand de opkomende drift bedaren. De tralies waren dun maar stevig, er was geen verbuigen of verwrikken aan; en hij kwam bij den boer; daar was, wat de majoor ook mocht zeggen, een ontvluchting geen onmogelijkheid; dit bleek immers juist uit de voorzorgen, die er tegen genomen werden.

„Onder de deken!” commandeerde de bewaker van de slaapzaal, en een minuut later waren de lichten gedoofd.

Willem had er nog niet aan gedacht zich uit te kleeden. Hij ging met het hoofd in de handen op het plankje zitten en dacht aan zijn ouders en zijn zuster; als ze hem zóó eens zagen, zijn moeder zou het besterven. Heete tranen biggelden langs zijn wangen.

In de zaal was alles doodstil; slechts een enkele luide ademhaling bewees, dat er al een jongen in slaap was gevallen. Van een bewaker was niets te hooren en natuurlijk niets te zien.

Willem stond op en drukte zijn gezicht tegen het koude netwerk; hij had hoofdpijn. Er heerschte bijna volslagen duisternis in de zaal; een enkel glimlichtje op eene blankgeschuurde kraan flikkerde zwak, als een sterretje tusschen donkere wolken en bewees, dat men zich niet onder den grond bevond.

Peinzend hield Willem den blik op het lichtpunt gevestigd. Eensklaps sprong hij met een kreet van schrik achteruit. Een sterke bundel lichtstralen viel op zijn gelaat in de alcove. Het licht kwam voort uit de kleine dievenlantaarn van den bewaker, die op kousevoeten de ronde deed, om te zien, wie nog niet sliep of ten minste niet trachtte te slapen.

„Onmiddellijk onder de dekens, rekel, of....”

Willem hoorde het slot der vriendelijke vermaning niet meer, in een oogwenk was hij onder de dekens verscholen. Met een stok, dien hij door de mazen stak, lichtte nu de bewaker de dekens een eindje op.

„Neen, drommels gauw er uit, en uitgekleed. Voor ik de ronde gedaan heb, is alles in orde! begrepen?”

De bewaker liet het schuifje voor het licht in het lantaarntje weer vallen en nog dieper scheen de duisternis in de zaal. Onhoorbaar en onzichtbaar sloop hij verder, om, waar hij iets verdachts meende te bespeuren, eventjes het volle licht van zijn verraderlijke lantaarn in de alcove te werpen.

Willem trachtte den slaap te vatten, maar de veertig moegewerkte jongens maakten in hun slaap zulke liefelijke geluiden, dat het bij dit neus- en keelconcert voor Willem onmogelijk was vijf minuten achtereen te slapen. Gelukkig voor hem, maakte de nachtspion ’s morgens geen rapport van de ongehoorzaamheid van den nieuweling, of liever de majoor bracht het niet over; hij werd na een paar sneden brood genuttigd te hebben, voor den commandant gebracht.

„Wel, heb je al een keus gedaan?”

„Jawel, commandant, met uw goedvinden, zou ik het liefst van alles bij den boer willen werken; ik beloof u, zoolang ik er ben, vlijtig en gehoorzaam te zullen zijn.”

„Ik dacht het wel; alle jongens uit de groote steden zingen hetzelfde liedje, en in de eerste vier weken hebben ze er veel lust in. Je verzoek is toegestaan, misschien zal het boerenbedrijf je bleeke wangen wat meer kleur en bolheid geven. Je kunt gaan.

Majoor, breng Willem Roda bij den boer en beveel hem aan in zijn hoede. Je begrijpt me, niet waar?”

Den volgenden nacht werd Willem niet door het ronken en snorken zijner medegevangenen uit den slaap gehouden. Misschien zelfs werd het aantal instrumenten nog met één neus vermeerderd.

Hij had dien dag gewerkt als een paard, en menig goedkeurend knikje of tikje op zijn schouder van den boer-bewaker was het loon voor zijn ijver. Maar nu was hij ook zoo moe, zoo moe, als hij nog nooit geweest was; hij was bek-af, zooals de boer het noemde, en sliep bijna, vóór hij zich had ontkleed.

De veldarbeid beviel Willem uitnemend en de voorspelling van den commandant, dat zijne wangen kleur en bolheid zouden krijgen, werd bewaarheid. Hij werd bij den dag grooter, breeder en sterker. Eer er drie maanden verloopen waren, spitte en zaaide, egde en ploegde hij als de vlugste boerenjongen. De boer had volgens zijn eigen zeggen „machtig veul met hem op” en liet den gewilligen knaap meer vrijheid dan aan de overige jongens; meer zelfs dan dienstig was voor Willem; want als er een koe of een paard uit de nabijgelegen weide moest worden gehaald, was de verzoeking, het hazenpad te kiezen, bijzonder sterk. Hij moest dan al de redenen, die zijn verstand hem ingaf, bij elkander roepen om zich zelven te overtuigen, dat op een vlucht zonder voorbereiding geen lange vrijheid kon volgen, en dat, met eene mislukte poging, tevens de goede uitslag voor een volgende gelegenheid onder misschien gunstiger omstandigheden, uiterst twijfelachtig moest worden.

Dat hij geen twee jaren op De Kruisberg zou blijven, stond bij Willem vast; de eerste drie maanden was het werken bij den boer prettig genoeg om ten minste daags te vergeten, dat hij een gevangene was. ’s Avonds echter en vooral ’s nachts, wanneer de slaap zich niet over hem wilde ontfermen, woelde en wroette er iets in zijn hoofd en zijn borst, dat hij geen naam wist te geven, een aandrang, een hartstocht, een zeker iets, dat zich met geweld wilde uitzetten, dat ruimte wilde hebben, maar niet kon, waarvoor de alcove, de slaapzaal, het gesticht, de boerderij, ja de geheele Kruisberg met al zijn bosschen en beemden te eng was.

Telkens als dat benauwende gevoel, waartegen hij zich niet verzetten kon, Willem overviel, was zijne eerste gedachte: vlucht, desnoods met geweld, als list niet helpt. Maar wanneer hem daarop de onmogelijkheid van eene vlucht zonder kleeren, hulp van buiten en geld, tegelijk met zijn eigen machteloosheid bij verzet, maar al te duidelijk werd, kwam er een gedachte bij hem op, die hem eerst deed rillen, waarmede hij echter meer en meer vertrouwd werd, en die hem eindelijk zelfs toelachte; de gedachte aan het lafhartigste, het slechtste en het vreeselijkste wat een jongen doen kan, de gedachte aan zelfmoord.

Ze liet hem dag noch nacht met rust, ze vervolgde hem overal waar hij ging of stond of lag.

Weer lag hij rusteloos te wentelen op zijn matras; het scheen hem toe, dat hij strenger bewaakt werd; veel vaker dan gewoonlijk viel er een lichtstroom in zijn alcove.

„Maak er een eind aan,” fluisterde de kwade stem in zijn binnenste, „een touw is er in de boerderij wel te vinden, een strop is in ééne minuut gemaakt en boomen met lage dwarstakken zijn er in menigte in het boschje achter den koestal. Je ouders? wilde je het daarvoor laten? wat hebben die aan jou? je bent immers een schandvlek voor je familie; wil je hen soms weer rijk maken als je hier blijft werken?” zoo fluisterde de kwade stem reeds door. Toen de dag aanbrak stond zijn besluit vast.

„Roda, bij den commandant komen,” beval de majoor na de réveille.

Willem schrikte; zou die man ook nu weder zijn gedachten geraden hebben? Eensklaps herinnerde hij zich, dat de commandant hem in de laatste weken, tijdens zijne zwaarmoedigheid, dikwijls uitvorschend had aangezien. Willem had er toen niet op gelet, maar nu viel het hem in. Zijn kwaad geweten deed zijn hart hevig kloppen, terwijl hij in de spreekkamer op den directeur wachtte.

Eindelijk kwam deze en begon nog vóór hij zitten ging: „Willem, je ziet er in de laatste weken slecht uit: gevoel je je ziek?”

„Ziek niet, commandant, wel ben ik dikwijls zoo benauwd; ik weet niet wat mij scheelt.”

„O! dat zal wel overgaan. A propos, hier is een brief voor den burgemeester van Doetinchem. Wil je die even voor mij bezorgen? Ik kan op het oogenblik geen een van de bewakers missen.”

Willem vertrouwde zijn ooren niet.

„Ik?” riep hij op zulk een verbaasden en ongeloovigen toon, dat de directeur een glimlach nauwelijks verbergen kon.

„Ja, jij, ten minste als je er plezier in hebt; ik kan je niet dwingen buiten het gesticht diensten voor mij te verrichten, maar ’t is heerlijk zomerweer en een flinke wandeling zal je wel bevallen, dunkt me. Je kunt binnen een uur terug zijn. En dan heb ik iets voor je ontvangen, dat je ongetwijfeld genoegen zal doen. Maar ga nu heen, er is haast bij dezen brief. Je kent den weg toch wel, anders vraag je wel eens onderweg. Voorwaarts, sta daar niet te suffen, jongen. De majoor zal je uitlaten.”

Meer droomend dan wakend, half onbewust van wat hij deed, ging Willem het hek door. Hij wachtte nog of iemand meegezonden zou worden. Niets van dien aard. De majoor sloot het hek achter hem dicht en wenschte hem een prettige wandeling.

Nu eerst begreep Willem, dat hij vrij was; wel tijdelijk, maar dat deed er voor het oogenblik niets toe; hij rende als een dolle den weg op, tot hij De Kruisberg niet meer zien kon.

„Vrij! ik ben vrij!” gilde hij buiten zichzelven van blijdschap en buitelde over het gras langs den weg, zwaaide met armen en beenen, sprong en dartelde als een kalf, dat voor het eerst weer uit den stal in de malsche voorjaarsweide komt.

’t Was of de lucht hier veel aangenamer, het geboomte en het gras hier veel frisscher was dan ginds op De Kruisberg. Eindelijk had hij zich zat gedronken aan de vrije lucht en toen de vrijheidsroes een weinig bedaard was, viel zijn oog op den brief, dien hij nog altijd in de hand hield.

Hij was tamelijk gekreukeld door de onstuimige bewegingen, die hij had medegemaakt. Willem ging in het gras zitten en trachtte door wrijven en drukken er weer een weinig fatsoen in te brengen. Indien hij geweten had dat er slechts een onbeschreven velletje papier in zat, zou hij zich waarschijnlijk zooveel moeite niet getroost hebben. Nu staarde hij met bezorgden blik de hardnekkige kreukels aan.

„Over een uur kun je terug zijn,” had de commandant gezegd. „Wie weet, hoeveel er al van om is,” dacht Willem en draafde den weg naar het stadje op.

Uit de boerenhuizen langs den weg kwamen de kinderen naar buiten loopen om hem te zien.

Een reiziger, voor het eerst in die streek, keek verwonderd den vreemd gekleeden jongen na.

„Daar heb je der een uit de gevangenis,” riep een voerman tot een man, die naast het paard voortstapte. „Laat hem maar loopen; die is gauw genoeg weer ingerekend.”

Willem stoorde zich er niet aan; evenmin als aan de menschen in het stadje, die hem nieuwsgierig aangaapten en maar niet begrijpen konden, dat de politieagenten deden, alsof ze den jongen niet zagen, in plaats van hem op te pakken.

Nadat Willem den brief had bezorgd, sloeg hij zingend den weg naar De Kruisberg weer in. Halverwege lokte een schaduwrijk plekje tot rusten uit; in de verte glinsterden de leien daken van het gesticht, en terzijde van den weg strekte zich een jong bosch van dennen en berken uit. Willem ging op het mos liggen tusschen de boomen, die den weg begrensden, en luisterde naar het fluisteren der bladeren, die in den ochtendwind ruischten. Geen sterveling was er op den straatweg, noch in den omtrek te zien.

„Ik bied je een schuilplaats aan,” lispelde het gebladerte, „je bent nu in de gelegenheid, maak er gebruik van.”

„De commandant stelt zooveel vertrouwen in je, dat hij niet eens je woord tot pand heeft genomen; zul je dat vertrouwen beschamen?” vermaande een stem in zijn binnenste. De gedachte aan den commandant herinnerde hem tevens aan diens woorden. De man had gesproken over iets, dat voor Willem aangekomen was; duidelijk kon hij zich de woorden niet meer te binnen brengen, hij was toen zoo verrast en verbaasd door die onverwachte boodschap. Wat kon het wezen, dat voor hem gezonden was?

„Ja, toch, dat zal het zijn! dat is het! een brief van huis,” riep Willem zoo luid, dat een paar lijsters verschrikt opvlogen, en meer vliegend dan loopend, legde hij den afstand, die hem nog van De Kruisberg scheidde, af.

„Geef me je hand, Willem,” zei de commandant, toen de hijgende jongen in zijne kamer trad; „je hebt je flink gehouden. Hier is een brief voor je,” en hij reikte hem een geopenden brief over.

Willem verslond in weinige oogenblikken den inhoud.

Allen thuis waren gezond, zijne moeder zelfs beter dan vroeger. Ze maande hem tot geduld, vlijt en gehoorzaamheid aan.

„Nog maar een goed jaar, dan zien we elkaar terug en scheiden niet zoo spoedig weer,” schreef zijne zuster. „Moed houden mijn jongen,” had zijn vader er bij gevoegd, „niet het hoofd laten hangen en kniezen, alles komt wel weder terecht; je herinnert je nog wel, wat ik in de spreekkamer van de gevangenis gezegd heb: als het mogelijk is, gaan we, zoodra je terugkomt, met ons allen een ander vaderland zoeken. Als het mogelijk is, zeg ik nu, en bedoel daarmee, als de middelen het toelaten, want Walling heeft me een proces aangedaan, om schadevergoeding te verkrijgen. Ik heb hem een billijke som geboden, doch hij heeft me niet eens geantwoord en eischt door middel van de rechtbank een bespottelijk hoog bedrag. Volgens Omens evenwel, wordt zijn eisch ongetwijfeld afgewezen. Ik wil het beste voor ons allen hopen.”

„Mag ik dezen brief houden, commandant?” vroeg Willem ontroerd.

„Wel zeker, mijn jongen, lees en herlees hem, zoo vaak je wilt en bedenk daarbij, dat een jongen, die zulke ouders heeft, liefde met liefde moet vergelden en niet.... Nu je begrijpt me wel, niet waar?”

Willem rilde en staarde den commandant met wijdgeopende oogen aan. Geen seconde had hij meer aan zijn afschuwelijk plan gedacht, en nu stond het op eens in al zijne afgrijselijkheid voor zijn geest.

„Geloof me, Willem, ik ben zooveel ouder dan jij, ik heb een groot deel van mijn leven met ongelukkige menschen doorgebracht en kan dus bij ondervinding spreken. Geen mensch, ook hij, die zich op een bepaald oogenblik nòg zoo diep rampzalig gevoelt, weet of niet wellicht het volgend uur bestemd is zijn ellende in geluk te doen veranderen. Geef me je hand er op, dat je nooit meer aan zulke slechte dingen zult denken.”

„Nooit, commandant,” antwoordde Willem met trillende stem en dacht er bij: „Weg van hier, vluchten, dat wel, en zoo spoedig ik de kans schoon zie; maar leven blijven wil ik voor mijn vader, die misschien nog armer zal worden dan hij reeds is, en door mijn schuld.”

HOOFDSTUK VI.

Inhoudsopgave

Na de korte lafenis, die de directeur hem overeenkomstig het reglement van ’t gesticht had geschonken en die langen tijd weldadig op Willems gemoed en gestel werkte, ging alles weer den gewonen gang.

De uren, bij den onderwijzer doorgebracht, droegen er het hunne toe bij, hem van zijn zwaarmoedigheid te genezen. Ze werden grootendeels besteed aan het praten over koetjes of kalfjes.

De brave oude, een man van veel ervaring, trachtte hem op te wekken om na zijn ontslag in een ander land door eigen arbeid een bestaan voor zich en zijn ouders te zoeken. De meester had volgens zijn zeggen een kennis in Queensland, die hem door briefwisseling op de hoogte bracht van de toestanden daar ginds. Hij vertelde Willem de licht- en de schaduwzijde van het leven in de jonge kolonie, en dat op zulk een onderhoudende wijze, dat zijn leerling geen enkel woord verloor en hunkerde naar het oogenblik, waarop hij er heen zou kunnen gaan.

Zonder het te vermoeden, wakkerde de onderwijzer met zijne levendige voorstelling van het vrije, krachtige leven in Queensland, Willems zucht tot ontvluchten niet weinig aan. Al zijn zinnen, al zijn denken had van nu af slechts één doel: hulpmiddelen te vinden bij een ontvluchting, en de hoofdzaken daarbij waren: kleeren, die hem onkenbaar maakten, een weinig geld, en—moed.

’t Toeval wilde, dat de jongen, wiens alcove ruggelings aan de zijne grensde, met hem op de boerderij werkte. „Waar het hart van vol is, daar loopt de mond van over”, zegt een oud spreekwoord. Geen wonder, dat Willem, den eenigen jongen, met wien hij dagelijks in aanraking kwam, tot zijn vertrouwde koos.

Kees Knol, zoo luidde de naam van Willems vertrouweling, was wegens medeplichtigheid aan diefstal te Rotterdam tot gevangenisstraf veroordeeld en naar De Kruisberg gebracht. Hij was nog een van de bewoners, voor wie het gesticht ook in naam een gevangenis was. De jongen was verleid door slechte kameraden, maar zelf niet geheel bedorven. Hij had oprecht berouw over zijn vroeger gedrag en was vast besloten nooit weder te stelen.

Toch spreekt het vanzelf, dat Knol er niets op tegen had weer eens vrij langs Rotterdams straten te slenteren, in plaats van te werken als een paard. Hij erkende spoedig Willems geestelijke meerderheid, schikte zich lijdelijk naar Willems plannen, beloofde al zijn bevelen op te volgen en niets te ondernemen zonder zijn voorkennis en goedkeuring. Ze zouden samen ontvluchten, dat was beklonken, maar hoe? Dat was de vraag en bleef het punt van hun overwegingen.

Uit zijn vroeger leven had onze Knol ondanks zijn oprecht gemeend berouw nog zonderlinge begrippen omtrent het mijn en dijn overgehouden.

„Willem, ik heb al wat gevonden,” fluisterde hij op een mooien Septembermorgen hem in het oor.

„Wat dan?”

„Daar ginds,”—de grijsgroene oogen van Knol, die van zelfvoldoening schitterden, duidden de richting aan,—„daar ginds tusschen de aardappels ligt een oud buis, misschien van den werkman, die gisteren geholpen heeft; ’t is vol gaten en geen cent waard, maar voor één van ons beiden is het mooi genoeg. Ik heb het ongemerkt weggemoffeld en in het dennenboschje verstopt; als de vent terugkomt, kan hij lang zoeken, eer hij het vindt.”

„Zeg eens, denk jij dat je een van je vorige kameraden voorhebt? Als we goed willen stelen, hebben we niet noodig het van het land te halen. Kom me nu nooit weer met zulke dingen aan boord, of ik geef het plan voor goed op, en spreek geen woord meer met je.”

„O, ik wist niet, dat jij zoo’n fijne was,” antwoordde Knol verbluft, en geraakt liet hij er op volgen: „Speel nu maar niet voor dominee; hebben ze jou soms voor je plezier hier gebracht? Je zult toch ook wel wat uitgevoerd hebben, dat niet pluis was, he?”

„Dat heb ik ook, maar niet wat jij denkt. Ik zal in geen geval me ooit iets toeëigenen, wat anderen behoort; liever blijf ik mijn heelen straftijd uit me hier verkniezen. En leg nu maar heel gauw dat buis weer op de plaats, waar het gelegen heeft, of ik heb het laatste woord met je gesproken.”

„’t Is ook wat, zoo’n oud vod,” bromde Knol meesmuilend, „noem je dat ook al stelen? Weet ik nu zeker van wien dat ding is? Misschien heeft de vent het wel weggegooid, dan behoort het immers niemand meer toe.”

„Dat is mogelijk,” beaamde Willem nadenkend. „In dat geval geef ik je permissie het te behouden, maar eerst moet ik daarvan zekerheid hebben. Als de eigenaar morgen of overmorgen niet terugkomt, is het nog tijds genoeg om het op te bergen!”

Willems overwicht op den onbeschaafden jongen was zoo groot, dat deze, hoewel schoorvoetend, gehoorzaamde.

Toen hij terugkwam, mompelde hij: „Als je zóó doet, krijgen we nooit iets bij elkander.”

„Zeg dat zoo gauw niet. Jouw buis heeft me op een gedachte getracht, ’t Is wel dwaas, misschien wel onmogelijk. Ik dacht als we onze kielen eens een andere kleur konden geven, dan zouden we twee vliegen in een klap slaan. We hadden een ander buis en nog wel een, dat we niet behoeven te verbergen.”

Knol zette een peinzend gezicht en legde den wijsvinger plat tegen het voorhoofd. „Daar zeg je zoo wat, een andere kleur geven, zwart bijvoorbeeld; ja maar, schilderen gaat niet.” Knols gezicht en houding werden hoe langer hoe philosophischer. „Verven ook niet, dan worden beide kanten zwart. Ik heb het: we naaien er in de week vóór we er van door gaan een zwarte voering tegen.”

„Alles goed en wel; maar hoe komen we aan voering, en wie zal ze erin naaien? En....”

Geheel met hun plannen vervuld, vergaten de jongens, voor den schijn door te werken.

„Wat staan jullie daar te smoezen, wil je wel eens deksels gauw aan je werk gaan!” riep de boer uit de verte.

Verschrikt stoven Willem en Knol van elkander.

Een half uur later toonde Knol een langen, scherpen spijker, dien hij in de aarde had gevonden.

„Nu zal ik eens zien of je slim bent; wat kunnen we met dat dingetje uitvoeren?” vroeg hij met een waanwijs gezicht.

„Wel, dacht je, dat ik dat niet wist. Dat zal ik je eens netjes vertellen, Knolletje! Je wilt er een gat mee boren in de plaat tusschen onze alcoves, om ’s nachts ongemerkt en ongestoord onze plannen te kunnen bespreken.”

Knol stond met open mond.

„Je bent nog goochemer dan ik dacht.”

„’t Doet me plezier, dat je zoo’n goeden dunk van me hebt. Maak het gat niet te groot en vooral niet te hoog.”

„Laat mij voor dezen keer eens begaan, je zult eens zien hoe netjes ik ’m dat lever.”

Zoo gezegd, zoo gedaan, het gat werd zonder ongeval geboord.

’s Avonds of ’s morgens vroeg legden ze beurtelings oor of mond tegen de opening en de beraadslagingen werden ongestoord voortgezet. Toch zou het waarschijnlijk,—daar Willem standvastig weigerde iets te gebruiken, dat door kapen moest verkregen worden,—bij plannenmaken gebleven zijn, indien er niet onverwachts en onverhoopt hulp van buiten was komen opdagen.

In het stadje Doetinchem is een wijd en zijd bekend gymnasium; uit alle deelen van ons land komen er jongens, om daar hun opleiding te genieten voor de Akademie. Vele dezer gymnasiasten, wier ouders elders wonen, vinden huisvesting in een zeer groot heerenhuis omringd door uitgestrekte tuinen, dat aan den straatweg gelegen is, die van Doetinchem naar De Kruisberg voert. Des Zondags, wanneer een deel der jongens van De Kruisberg een wandeling deed, kwamen gewoonlijk de gymnasiasten die op het heerenhuis Ruimzicht logeerden, naar buiten loopen, om hen te zien voorbijtrekken.

Eens, dat Willem Roda tot de wandelaars behoorde en als vleugelman op de zijde van den troep marcheerde, die naar het huis was gekeerd, zaten twee jongens op het hek van den tuin. Toen de troep voorbij trok, riep één der jongens tot zijn kameraad, met een spottend gebaar op de blauwgekielde en grijsgemutste jongens wijzende:

„Omnes vagabundi!”1

Willem, die zijn latijn nog niet geheel vergeten was, hoorde dit en zei, toen hij de jongens passeerde:

„Non omnes, collegae mei, nimium ne crede colore!”2

Verbluft keken de twee jongens elkander aan, en Willem na.

„Daar moeten we meer van weten,” zei de jongste en sprong van het hek, „dien snuiter ken ik; hij werkt bij den boer. Ga je morgen eens mee, dan zullen we zien hem te spreken te krijgen.”

„Wel zeker, de vent spreekt kranig Latijn, misschien kunnen we iets voor den armen drommel doen. Daar kijkt hij weer om. Ik zal hem een teeken geven, dat we komen,” en den arm in de richting van De Kruisberg uitstrekkende, schreeuwde de oudste: „Cras!”3

Willem had den wenk begrepen en besloot van de kennismaking te profiteeren. Nog denzelfden avond verzocht en verkreeg hij verlof een brief naar huis te schrijven. De brief werd den commandant ter hand gesteld, maar een tweede velletje papier, waarop Willem zoo beknopt mogelijk zijn geschiedenis had neergeschreven, verhuisde naar zijn boezem. Aan het slot smeekte hij zijn onbekende vrienden, hem kleeren, een pet en een weinig geld te leenen, en bovenal een uitvoerige kaart met alle straat- en grintwegen van dit gedeelte van de Graafschap voor hem te teekenen.

Den volgenden dag zag hij de twee jongens langs den korenakker wandelen; hij wist hen behendig te naderen en liet in hun nabijheid het dichtgevouwen papier vallen. Een der jongens raapte het op en beiden verwijderden zich.

Het avontuurlijke van de zaak trok de jongelui aan; ze besloten hem te helpen, zonder er aan te denken, dat de wet dengene, die een gevangene helpt ontvluchten, met geen geringe straf bedreigt.

De briefwisseling werd op dezelfde wijze voortgezet, en weldra wist Willem, dat hij, indien hij den dag van zijn vlucht vaststelde, hij den middag te voren het verlangde op een afgesproken, veilige plek, in een hollen boom van het bosch kon vinden.

Knol had niet noodig een zwarte voering in zijn buis te naaien; het oude buis was drie dagen onbeheerd op het land blijven liggen en daarna in denzelfden boom opgeborgen. De voering had hij er reeds van te voren, zonder dat Willem het wist, uitgescheurd, en daarvan met behulp van een stukje bordpapier uit de binderij, een soort van pet gemaakt. Deze werd in de gedeeltelijk opengetornde matras verborgen.

„Nu ontbreken ons nog alleen een paar fiksche knevels, om in tijd van nood ons geheel onkenbaar te maken, en alles is klaar om ’m te poetsen,” merkte Knol op een Zaterdagmorgen in ’t begin van October, op.

„Knevels, waarvoor?”

„Wel, dat heb ik je al gezegd; we zien er beiden oud genoeg voor uit, en als er jongens ontvlucht zijn, zullen ze geen mannen zoeken.”

„Maar hoe wil je daaraan komen?”

„Dood eenvoudig; he? dat snap je nu toch nog niet zoo gauw, dat kunstje kende ik al, toen ik twaalf jaar was; dat heb ik van mijn kameraden in Rotterdam geleerd. Ik heb lichter haren dan jij; trek me eens een bosje uit!” zei Knol leukweg en stak Willem zijn vlaskop toe.

„Dank je wel!” zei deze en deed onwillekeurig een stap achteruit.

„Dan zal ik het zelf doen.... Als ’t je blieft; hier heb jij de helft, en hier is een stukje droge lijm uit de binderij; dat heb ik van een jongen, die daar werkt gekregen.”

„Of gekaapt!” beweerde Willem, die weinig lust gevoelde het vieze bosje aan te pakken.

„Neen hoor! ik ben nu net zoo min meer een dief als jij; ik heb het eerlijk gekregen; op mijn woord van eer!”

„Geef dan maar op, ik geloof toch niet, dat ik het gebruiken zal!”

„Waarom niet? Ik zal je leeren hoe je het aan moet leggen. Je knijpt de haren één voor één in kleine stukjes, zoo lang als een nagel, dan bestrijk je je bovenlip met het stukje lijm; ik zal het je straks eens voordoen, je zult zweren, dat ze er op gegroeid zijn. Werk door, de kaffer loert!” zoo viel Knol plotseling zichzelf in de rede; onmiddellijk hervatten beiden het werk.

Alle toebereidselen slaagden boven verwachting. Willem bestemde reeds den volgenden Zondag, waarop beiden tot de wandelaars zouden behooren, voor de vlucht. Elke dag van de week werd besteed om op sluwe wijze een of ander kleedingstuk uit den hollen boom binnen te smokkelen en in de matrassen te verbergen.

Zaterdagsavonds was alles gereed. Knol had goed gevonden tegelijk met Willem uit de rij te snijden en beiden zouden naar verschillende zijden een goed heenkomen zoeken. Daardoor zouden de bewakers, hoopte Willem, niet weten, op wien het eerst te mikken en bovendien bij een vervolging zich moeten verdeelen. Hij had al in gedachten de plaats bepaald, waar ze hun slag zouden slaan.

„Houd me goed in het oog, Kees, als ik vóór jou loop,” fluisterde Willem door de opening in de plaat zijn makker toe. „Marcheer ik achter jou, dan geef ik op het oogenblik, dat ik uit de rij spring, een gil. Misschien is het wel goed in elk geval beiden te gillen, dat geeft ons moed en sticht verwarring. Doe in geen geval iets, voor ik het sein geef.”

„Dat beloof ik je, ik verlaat me geheel en al op jou!” antwoordde Knol, en een oogenblik later lag hij in gerusten slaap.

Willem trachtte eveneens den slaap te vatten, om krachten te verzamelen voor den volgenden dag; doch tevergeefs. De groote gebeurtenis, die op til was, slingerde hem te zeer tusschen hopen en vreezen. Nu eens kwelde hem de gedachte, dat de commandant weer een boodschap of iets dergelijks voor hem te doen mocht hebben, dan weer was ’t de kans op slecht weer, die hem van angst deed rillen, ’t Was al zoo lang droog geweest; als ’t nu morgen juist eens begon te regenen. Dan werd de wandeling afgecommandeerd en daarmee viel het plan in duigen, want aan acht dagen uitstel viel niet te denken; zijn alcove of die van Knol kon elken dag geïnspecteerd worden; dan was voor altijd de kans op vluchten verkeken en zat er misschien wel een acht dagen cachot op. Een huivering voer Willem door de leden. Hu! dat donkere steenen hok onder den grond, met een plankje tot eenig meubel. Bij den boer was hij in dat geval ook den langsten tijd geweest, zonder twijfel zou hij een jaar bij het kleermaken gedaan worden. Neen! dan nog liever, als het vluchten morgen onmogelijk is, deze week een kogel uit de buks van den wachter getrotseerd. Alles wat zijn plan kon doen mislukken kwam in zijn gedachten en verdreef den zoo gewenschten slaap.

Zijn zorgen waren noodeloos. De zon scheen reeds vroeg door de hooge ruitjes en beloofde een heerlijken dag. De Zondagsche kielen waren den vorigen avond reeds klaar gelegd. Gelukkig werden de kleederen van het gesticht op den groei gemaakt; geen tipje of randje van het geleende pak kwam onder of boven te voorschijn. De pet werd in den boezem gestoken en de kaart had al een veilig plaatsje gevonden tusschen de haren en de linnen muts; geld en knevel waren volgens afspraak in den grijzen zakdoek verborgen.

„Alles in orde?” fluisterde Willem Knol toe.

„Alles, als het nu maar goed afloopt,” was het bevende antwoord van dezen.

„Moed, Kees! Alle kogels dooden niet!”

„Courage, Willem, wat jij doet, doe ik je na!”

Weldra stonden een zestig jongens, drie aan drie, in een rij geschaard, ’t Geluk diende ook hier den vermetele.

In het vierde gelid, van achter af, stonden Willem en Knol. Willem was vast besloten de gunstige gelegenheid niet ongebruikt te laten voorbijgaan en sprak Knol, die aan handen en voeten beefde, met de oogen moed in.

„Voorwaarts, marsch! Eén, twee; één twee!” commandeerde de majoor, en plaatste zichzelf voorop. De troep zette zich in beweging.

Aan elke zijde liep een bewaker; achteraan nog een derde.