Kitabı oku: «Ընկ. Բ. Փանջունի տարագրության մեջ»

Մաս Առաջին Գլուխ

[Ա]

Յորժամ զաներեւութէն եւ զնորին զմշտնջենաւոր զաւրութենէն ճառիցէ ոք, քանզի մարմնաւոր լեալ է, պարտի զմիտս յստակել եւ զխորհուրդս սրբել, զյոյզս շարժմանց պարզել, զի յայն զոր առաջի եդ՝ հասանել կարասցէ։ Նա եւ որ ընդ ճառագայթս արեգականն հայել կամիցի, պարտի զ[6]պղտորութիւն աչացն՝ զաղտն եւ զբիժն ի բաց պարզել, զի մի մթարքն՝ որ զբբաւքն շողայցեն, արգել հայելոյ ի յստակութիւն լուսոյն լիցին։

Եւ արդ քանզի մի էութիւն անքննին է եւ անհաս բնութեամբ, առ նորա անքննութիւնն ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի է, եւ առ էութիւնն նորին դաւանութիւն գիտութեան եւ ոչ քննութեան։ Զի որ էն՝ պարտի զի մշտնջենաւոր իցէ եւ անսկիզբն, որոյ ոչ սկիզբն յումեքէ առեալ լինելոյ, եւ ոչ ունի զոք ի վեր քան զինքն, զոր պարտ իցէ նմա պատճառ կարծել կամ իմանալ՝ եթե ի նմանէ իցէ առեալ սկիզբն էանալոյ։ Զի ոչ ոք է առաջին քան զնա, եւ ոչ ոք է յետոյ նման նմա, եւ ոչ ընկեր հաւասար նորին, եւ ոչ էութիւն հակառակ նմա, եւ ոչ գոյութիւն ընդդիմակաց, եւ ոչ բնութիւն հիւթաբեր ի պէտս նորա, եւ ոչ նիւթ ինչ՝ յորմէ առնիցէ զոր առնելոց իցէ. այլ ինքն է [7] պատճառ ամենայնի, որ ի լինելն եւ ի գոյանալ եկին ի չգոյէ եւ ի գոյէ որպէս երկինք վերինք եւ որ ինչ յերկինս, եւ երկինք երեւելիք որ ի ջուրց, եւ երկիր, եւ ի նմանէ եւ ի նմա. յորմէ ամենայն եւ ինքն ոչ յումեքէ։ Որոյ ըստ իւրաքանչիւր կարգաց տուեալ է սկիզբն լինելոյ աներեւութիցն անմարմնոց, եւ երեւելեաց մարմնաւորաց. որ բաւականն է որպէս ի տալն զկենդանութիւնն, նոյնպէս եւ ի գիտութիւն իւրոյ անարար էութեանն, եւ յիւրոց արարածոցն ի [հասումն] ըստ իւրաքանչիւր բնութեանց ածել։ Որ ոչ այնու միայն զարմանալի է, զի ածն ի չգոյէ ի գոյ զչգոյսն, եւ եցոյց յոչնչէ յինչ զչէսն, այլ զի եւ անարատ եւ անխախուտ պահէ զլեալսն. որոց եւ յառաջնումն իսկ աննախանձ ետ զկենդանութիւնն, առ ի յայտնելոյ զիւրոյ զբարերարութեանն հանդէս։

Քանզի ոչ եթե կարաւտ ինչ ոք իւիք էր, եթե վասն այնորիկ խնայիցէ՝ իւր միայնոյ զկենդանութիւնն. եւ անզաւր եւ տկար, եթե անձին եւեթ խորիցէ զզաւրութիւնն. եւ ոչ նիազ ի գիտութենէ, եթե ինքեան եւեթ պահիցէ զգիտութիւնն. եւ ոչ կարաւտ յիմաստութենէ, եթե յորժամ այլոց բաշխիցէ զիմաստութիւնն իւր, կարծիք ինչ կարաւտութեան ի ներքս մտանիցեն։

Այլ կենդանի է եւ աղբիւր կենդանութեան. [տայ ամենայնի կենդանութիւն, եւ ինքն կայ լի եւ յանսպառ կենդանութեան. եւ զաւրացուցանէ զանզաւրս մեծազաւր զաւրութեամբ, եւ ինքն ոչ թերանայ ի զաւրացուցիչ զաւրութենէն. եւ պարգեւէ գիտութիւն ամենայն անգիտաց, եւ ինքն բաւանդակ ունի յինքեան զամենագէտ գիտութիւնն. եւ բղխէ յամենեսին զանպակաս իմաստութիւնն, եւ ինքն մնայ անխախուտ յամենահնար իմաստութեանն։

Եթե աղբերք մշտաբուղխք, որ ի նորա հրամանէ կարգեցան, հանապազ բղխեն եւ ոչ պակասեն, [9] որոց բղխմունքն զայլոց կարաւտութիւնս լնուն, եւ ինքեանք ի նմին յորդութեան կան մշտնջենաւորք, ո՞րչափ եւս առաւել այն՝ որ նոցա զյորդութիւն բղխմանցն յաւրինեաց, որ աղբիւրն է բարութեան. որ զամենայն զոր արար գեղեցիկս արար, զբանաւորս եւ զանբանաւորս, զմտաւորս եւ զանմտաւորս, զխաւսունս եւ զանխաւսունս, զասունս եւ զանասունս։ Եւ բանաւորաց եւ մտաւորաց յիւրաքանչիւր առաքինութեանց կարգեաց ստանալ զբարութիւն, եւ ոչ զգեղեցկութիւն. զի գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեանն՝ զանձնիշխանութիւնն արար պատճառ։

[Բ]

Ապա եթե ինչ յարարածոց՝ որ գեղեցիկ է՝ այն ի ռբարւոյ արարչէ <եւ ինչ յարարածոց որ չար է, այն ի չարէ արարչէ> կարծիցի ոմանց, որպէս Յունացն հեթանոսաց եւ արանցն մոգուց եւ հերձուածողաց, որ չար իմն էութիւն հակառակ բարւոյ դնեն, զոր հիւղն կոչեն՝ որ թարգմանի նիւթ, մեր առաջին եւ նախաբարբառ պատասխանի այն է՝ [10] եթե ի բարերար արարչէն չար ինչ չիք լեալ. եւ չիք ինչ չար՝ որ բնութեամբ չար իցէ. եւ ոչ է արարիչ չարաց իրաց, այլ բարեաց։

Եւ արդ զո՞ր ինչ յարարածոցն բարի կարծիցեն, կամ զո՞ր չար. զի բազում անգամ զոր բարին կարծիցեն, միայն առանձինն՝ առանց ընկերին խառնութեան՝ վնասակար լինի, յամենեցունց առ հասարակ վկայեալ։ Արեգակն թե բարի է, եւ առանց աւդոյ խառնուածոյ այրիչ եւ ցամաքեցուցիչ է. նոյնպէս եւ լուսին խոնաւական բնութիւն, առանց խառնուածոյ ջերմութեան արեգական՝ վնասակար եւ ապականիչ է։ Եւ աւդ, առանց ցաւղոյ խոնաւութեան եւ ջերմութեան՝ վնասակար եւ ապականիչ է. եւ ջուրք զհող երկրի ողողանեն եւ ապականեն. եւ երկիր առանց ջուրց պատառի եւ խորխոլի։ Եւ այսպէս չորեքին բնութիւնքն, ուստի աշխարհս կազմեալ եւ կայ, առանձինն՝ ապականիչք են միմեանց, եւ խառնեալ ընդ ընկերին՝ աւգտա[11]կարք եւ շահաւորք։ Եւ զի այս այսպէս է՝ ամենեցուն յայտնի է որ կամին ուսանել։

Ապա ուրեմն է ինչ զարութիւն ծածուկ, որ զապականիչսն միմեանց խառնուածովք արար աւգտակարս իրերաց։

3 Եւ որ առողջ միտս ունին, ոչ զշարժունսն՝ այլ զշարժիչն պարտին փառաւորել. եւ ոչ ընդ արբանեակսն, այլ ընդ վարիչն պարտին զարմանալ. եւ ոչ ընդ գնայունսն, այլ ընդ գնացուցիչն. քանզի եւ նոքին իսկ իւրաքանչիւր փոփոխմամբք յայտ առնեն, եթե է ոմն՝ որ փոփոխէ զնոսա. արեգակն՝ ծագելովն եւ վերանալով եւ ի մուտս դառնալով. եւ լուսին՝ աճմամբ լնլով եւ նուազելով. եւ այլք եւս յարարածոցն ըստ իւրաքանչիւր բնութեանց շարժելովն եւ դադարելով։ Եւ արդ չէ առողջ մտաց զշարժիչն եւ զփոփոխիչն թողուլ, եւ շարժնոցն եւ փոփոխելեաց պաշտաւն տանել եւ երկրպագութիւն մատուցանել. զի որ շարժին եւ փոփոխի՝ չէ էական. [12] այլ կամ լեալ յումեքէ եւ յիմեքէ, եւ կամ հաստեալ ի չգոյէ։ Եւ որ էն եւ շարժէ զամենայն, ինքն ոչ շարժի եւ ոչ փոփոխի, քանզի էական է եւ անշարժական է։

[Գ]

Ապա եթե ինչ յարարածոց՝ որ գեղեցիկ է՝ այն ի ռբարւոյ արարչէ <եւ ինչ յարարածոց որ չար է, այն ի չարէ արարչէ> կարծիցի ոմանց, որպէս Յունացն հեթանոսաց եւ արանցն մոգուց եւ հերձուածողաց, որ չար իմն էութիւն հակառակ բարւոյ դնեն, զոր հիւղն կոչեն՝ որ թարգմանի նիւթ, մեր առաջին եւ նախա190rբարբառ պատասխանի այն է՝ [10] եթե ի բարերար արարչէն չար ինչ չիք լեալ. եւ չիք ինչ չար՝ որ բնութեամբ չար իցէ. եւ ոչ է արարիչ չարաց իրաց, այլ բարեաց։

Եւ արդ զո՞ր ինչ յարարածոցն բարի կարծիցեն, կամ զո՞ր չար. զի բազում անգամ զոր բարին կարծիցեն, միայն առանձինն՝ առանց ընկերին խառնութեան՝ վնասակար լինի, յամենեցունց առ հասարակ վկայեալ։ Արեգակն թե բարի է, եւ առանց աւդոյ խառնուածոյ այրիչ եւ ցամաքեցուցիչ է. նոյնպէս եւ լուսին խոնաւական բնութիւն, առանց խառնուածոյ ջերմութեան արեգական՝ վնասակար եւ ապականիչ է։ Եւ աւդ, առանց ցաւղոյ խոնաւութեան եւ ջերմութեան՝ վնասակար եւ ապականիչ է. եւ ջուրք զհող երկրի ողողանեն եւ ապականեն. եւ երկիր առանց ջուրց պատառի եւ խորխոլի։ Եւ այսպէս չորեքին բնութիւնքն, ուստի աշխարհս կազմեալ եւ կայ, առանձինն՝ ապականիչք են միմեանց, եւ խառնեալ ընդ ընկերին՝ աւգտա[11]կարք եւ շահաւորք։ Եւ զի այս այսպէս է՝ ամենեցուն յայտնի է որ կամին ուսանել։

Ապա ուրեմն է ինչ զարութիւն ծածուկ, որ զապականիչսն միմեանց խառնուածովք արար աւգտակարս իրերաց։

3 Եւ որ առողջ միտս ունին, ոչ զշարժունսն՝ այլ զշարժիչն պարտին փառաւորել. եւ ոչ ընդ արբանեակսն, այլ ընդ վարիչն պարտին զարմանալ. եւ ոչ ընդ գնայունսն, այլ ընդ գնացուցիչն. քանզի եւ նոքին իսկ իւրաքանչիւր փոփոխմամբք յայտ առնեն, եթե է ոմն՝ որ փոփոխէ զնոսա. արեգակն՝ ծագելովն եւ վերանալով եւ ի մուտս դառնալով. եւ լուսին՝ աճմամբ լնլով եւ նուազելով. եւ այլք եւս յարարածոցն ըստ իւրաքանչիւր բնութեանց շարժելովն եւ դադարելով։ Եւ արդ չէ առողջ մտաց զշարժիչն եւ զփոփոխիչն թողուլ, եւ շարժնոցն եւ փոփոխելեաց պաշտաւն տանել եւ երկրպագութիւն մատուցանել. զի որ շարժին եւ փոփոխի՝ չէ էական. [12] այլ կամ լեալ յումեքէ եւ յիմեքէ, եւ կամ հաստեալ ի չգոյէ։ Եւ որ էն եւ շարժէ զամենայն, ինքն ոչ շարժի եւ ոչ փոփոխի, քանզի էական է եւ անշարժական է։

[Դ]

Դարձեալ՝ առ այսպիսի ճշմարիտ ասացածս 194v անպատշաճ հարցուածս մատուցանեն. ուստի՞ [19] իսկ բնաւ են, ասեն, այդպիսի անհարթութիւնք. զի թե Աստուած բարեաց արարիչ է եւ ոչ չարաց իրաց, ուստի՞ է խաւար, ուստի՞ են չարիք, ուստի՞ են աշխատութիւնք, ուստի՞ են լլկանք՝ մերթ ի ցրտոյ մերթ ի խորշակէ։

Կամ ուստի՞ են անզգամութիւնք, զի տեսանեմք երկուս արս միազգիս ընդ միմեանս գրգռեալ, միմեանց մահու եւ արեամբ ծարաւի են։ Եւ այլք զգերեզմանս կրկտեն, եւ զթաղեալ մարմինս ընդ հողով՝ մերկացեալ խայտառակեալ՝ արեւու ցուցանեն, եւ զմեծարեալ դին, առ փութի <անփոյթ> [ի] ծածկելոյ, թերեւս եւ շանց եւս կուր արկանեն։ Եւ է երբեք զի մին փախուցեալ երթայցէ անձնապուր ուրեք զկեանս անձինն շահել, եւ միւսն ցասմամբ բորբոքեալ՝ սրով զկնի ընթացեալ, ոչ դադարէ՝ մինչեւ յագեցուցանէ զցասումնն. ուստի՞ է այն անյագ ցասումն։ Եւ ոմն մերկանայ զհանդերձս ընկերին, եւ թ195rե ընդդէմ դառնայցէ յարեւէ եւս արկանէ։ Եւ ուրումն [20] ի մտի եդեալ գողանալ զայլոյ ամուսնութիւն, եւ ելեալ անաւրենութեամբ յաւտար մահիճս, չտայ լինել հայր որդւոց այնմ՝ որ աւրինաւքն ամուսնացեալ իցէ։ Եւ երբեք երբեք պատերազմունք շարժին, ուր մեղաւոր եւ արդար առ հասարակ կոտորին։ Եւ մա՞հք տարաժամք, եւ ախտք չարաչարք։ Եւ զի՞ պիտոյ է զբնաւ մի ըստ միոջէ թուել. այլ համառաւտ իսկ ասել՝ թե ուստի՞ է այս ամենայն, եւ ո՞վ է սկիզբն եւ գործիչ այնպիսի անպատեհից, բայց եթե իցէ ինչ չար զաւրութիւն՝ որ զայն ամենայն անհարթութիւնս տայցէ գործել, եւ ինքն իսկ արարիչ իցէ նոցա. զի զԱստուած արարիչ ասել այնպիսի իրաց անպատշաճ է, եւ ոչ ի նմանէ ունել զգոյութիւն չարեաց։ Զիա՞րդ մարթ է զայնպիսին յԱստուծոյ կարծել. զի Աստուած բարերար է եւ լաւութեանց արարիչ, եւ ի չարութեանց ինչ ի նա ոչ մերձենայ, եւ ոչ խնդալ ընդ այն ախորժէ, 195v այլ եւ խոտէ եւս զգործսն եւ զգործե[21]լիս. զի անընտանի են չարիք ի բնութենէ նորա։

Վասն որոյ կարծի՝ թե էր ինչ ընդ նմա, որում հիւղն անուն էր՝ որ է նիւթ, ուստի զամենայն արարածս արար եւ զատոյց ամենարուեստն իմաստութեամբ, եւ զարդարեաց վայելչութեամբ. եւ յայնմ նիւթոյ պարտ է կարծել զչարիս, որ անիրան եւ անկերպարան էր եւ խառն ի խուռն աւձտելով երթեւեկէր, եւ կարաւտէր Աստուծոյ արուեստգիտութեանն։ Եւ Աստուած ոչ եթող զնա հանապազ խառն ի խուռն վարել, այլ եկն յառնել զարարածս, եւ ի յոռութեանցն նորա ռզքազնուագոյնսն զատուցանել կամեցաւ. եւ այնչափ ինչ արար ի նմանէ՝ որչափ Աստուծոյ վայելէր առնել արարածս, եւ որ ինչ մրրախառնն էր ի նմանէ, եւ չէր պատշաճ արարչութեան, զայն եթող. եւ յայնմ մրրոյ են չարիք մարդկան։

[Ե]

Արդարեւ իսկ չարիքն որ լինին՝ ի տարակու[22]սի կացուցանեն զբազումս, եւ բազու196rմ արք աւագք վասն նորին խնդիրս մեծամեծս արարին։ Կէսք անսկզբնակից ինչ ընդ Աստուծոյ <երկուցեալ դնել, նոցա արարիչ Աստուած> կամեցան դնել. եւ կէսք ըստ նմանէ նիւթ ինչ, զոր հիւղն անուանեն, թե ի նմանէ արար զարարածս. եւ կէսք հրաժարեցին բնաւ ի խնդրելոյ, որպէս թե ամենեւին այնմ խնդրոյ չիք սպառուած. Բայց մեզ հարկ եղեւ ի սիրոյ բարեկամաց, եւ յոչ ուղիղ հայելոյ ընդդիմակացացն. ըստ մերում տկարութեան ապաւինեալ յԱստուծոյ շնորհսն, մխել ի խնդիր ճառիցս. մանաւանդ զի յուսացեալ եւս վստահ իցեմք յուղղոց ունկնդրաց ի կամացն մտադիւրութիւն. ուստի եւ լինիցի նոցա զճշմարիտն ուսանել, եւ մեզ ոչ ի զուր ինչ զբանս ծախել։ Քանզի ոչ եթե անիրաւութեամբ ինչ յաղթել ջանամք, այլ իրաւամբք, զճշմարիտն ուսանել։

6 Որով յայտ է՝ թե երկուց անարարաց ի միասին չէ մարթ լինել։ [23] Զի ուր երկու ոք ի միասին իցեն, <հարկ է թե մի միայն ոք իցէ, եւ ուր երկու ոք զատ իցեն>, հարկ է թե իցէ ինչ՝ որ զատանիցէ ի միջի։

7 Արդ զիա՞րդ հ196vամարիցին զԱստուած. իբրեւ ի տեղւոջ ինչ յամենա՞յն ի հիւղն լինել, եթե ի միում ինչ ի մասին նորա։

8 Եթե զամենայն զԱստուած յամենայնի ի հիւղն լինել ասիցեն, որչափ մեծ եւս ասիցեն զԱստուած, գտանի հիւղն մեծ քան զնա։ Քանզի յորում իցէ ոք, այն յորում էն, քան զայն որ ի նմա էն՝ մեծ գտանի, զի բաւական եղեւ տանել զբոլոր զնա։

9 Եւ եթե ի մասն ինչ միայն ի նմանէ, եւ այնպէս բիւրապատիկ իսկ մեծ քան զնա հիւղն գտանի, զի սակաւ ինչ մասն նորա բաւական եղեւ ընդունել զամենայն զնա։

10 Եւ եթե ոչ ի նմա, եւ ոչ ի մասին ինչ նորա, յայտ է՝ թե այլ ինչ էր անջրպետ ընդ մէջ երկոցուն մեծ քան զերկոսին, <զի բաւական եղեւ տանել զերկոսին>. եւ ոչ միայն երկու անսկզբնակիցք գտանին, այլ երեք. Աստուած, եւ հիւղն, եւ անջրպետն, եւ մանաւանդ մեծ եւս անջրպետն քան զերկոսեան։

11 [24] Իսկ եթե էր երբեք հիւղն անզարդ եւ անարդ եւ անկերպարան, եւ զարդարեաց զնա Աստուած, քանզի ի յոռութեանցն նորա ի լաւն դարձո197rւցանել կամեցաւ, ապա էր երբեմն զի յանզարդս եւ յանարդս եւ յանկերպարանս էր Աստուած, եւ հարկ էր թե իբրեւ զհիւղն իսկ եւ նա խառն ի խուռն վարէր։

Եւ եթե յամենայն ի հիւղն՝ որպէս ասենն՝ էր Աստուած, յորժամ զնա ի զարդ եւ ի յարդ եւ ի կերպարանս ածէր, ինքն յո՞ մարթեր ամփոփել. զի չէր ուրեք մարթ ամփոփելոյ։ Միթե եւ զի՞նքն ընդ հիւղին ի զարդս եւ ի յարդս եւ ի կերպարանս ածէր, քանզի չգոյր ուրեք տեղի ամփոփելոյ. որ յետնոյ ամբարշտութեանն է։

12 Ապա թե ասիցեն՝ թե հիւղն յԱստուած էր, ըստ նմին աւրինակի պարտ էր խնդրել՝ որպէս ռզա՞տ ինչ ի նմանէ, որպէս զանասունս [25] ի մէջ աւդոյ որ ի նմա են եւ զատուցեալք ի նմանէ, թե իբրեւ ի տեղւոջ որպէս եւ ջուրք յերկրի։

Եւ զհիւղեայն ասեն՝ թե անճահ եւ անզարդ եւ անարդ եւ չար էր. եթե ըստ նոցա մտացն իցէ, ապա չարեաց տեղի էր Աստուած. զի անհեդեդքն եւ անզարդքն ի նմա եին. որ անհն197vարին անաւրենութիւն է, կարծել զԱստուծոյ՝ թե երբեմն ասպնջական չարեաց էր, եւ ապա արարիչ չարեաց։

Նա եւ բաժանելի եւս՝ թե ի նմա իբրեւ ի տեղւոջ էր։

[Զ]

Արդ հարկ է ի պատճառս չարեացն գալ, եւ ցուցանել՝ թե ուստի՞ լինին չարիքն, եւ չէ <մարթ ասել՝ թե չէ> պատճառ չարեաց Աստուած՝ այնու զի առ ընթեր նմա զհիւղն դնեն։

14 Եւ արդ զո՞ր հիւղ առ ձեռն դնիցեն Աստուծոյ. ո՞չ ապաքէն զայն՝ ուստի զաշխարհս արար. որ անկերպարանն եւ անզարդ եւ անարդ էր։ Զի տեսանեմք զաշխարհս ի պէսպէս կերպարանս եւ ի զարդս եւ ի յարդս, ապա ուրեմն կերպարանաց եւ զարդուց եւ արդուց ա[26]րարիչ է Աստուած, եւ ոչ բնութեանց։

Իսկ եթե արարչի այն գործ է՝ զբնութիւնս առնել եւ ոչ արդս եւ զարդս եւ կերպարանս, յայտ է՝ եթե աւելորդ է կարծել՝ թե ի նիւթոյ ինչ իմեքէ յընթերակացէ արար Աստուած զաշխարհս, այլ յոչնչէ եւ ի չգոյէ։

15 Նա եւ զմարդիկ՝ տեսանեմք զի ի չգոյէ առնեն ինչ. որպէս շ198rինաւղքդ ոչ ի քաղաքաց քաղաքս առնեն, եւ ոչ ի տաճարաց տաճարս։

Նոքա քանզի ամենեւին յոչնչէ ռ ք կարեն ինչ առնել, քարինքն՝ զոր ի շինուածսն յաւրինեն՝ <թեպէտ եւ շինաւղացդ ընթերակաց իցեն բնութիւնք զոր ի շինուածսն յաւրինեն>, ոչ ռեւսք քարինք ռկոչինք, այլ կամ քաղաքք կամ տաճարք. զի ոչ եթե ռբնութիւննք ռգործէք քաղաքս կամ տաճարս, այլ արուեստն՝ որ ի բնութեանն է։ Եւ արուեստն ոչ եթե յընթերակացէ ինչ իմեք է՝ որ ի բնութիւնսն իցէ։

<Եւ արուեստագէտն ոչ եթե յարուեստէ ինչ ընթերակացէ՝ որ ի բնութիւնսն իցէ՝> առնու զարուեստգիտութիւնն, այլի դիպացն որ դիպին ի բնութեանցն։

Քանզի ոչ եթե անձնաւոր ռ ք ինչ յանձնաւորաց զարուեստն կարէ ցուցանել, այլ ի դիպացն որ դի[27]պինն. որպէս ի դարբնութենէ դարբինն, եւ ի հիւսնութենէ հիւսնն։ Զի մարդ եւ յառաջագոյն քան զարուեստն է, բայց արուեստն չէ՝ եթե ոչ նախ մարդն իցէ։

Ուստի զարուեստն յոչնչէ ի մարդիկ պատշաճեալ հարկ է ասել։

16 Եւ եթե առ մարդկան այսպէս, ո՞րչափ եւս առաւել պատշաճ իցէ զԱստուծոյ իմանալ՝ 198v թե ոչ միայն արդուց եւ զարդուց եւ կերպարանաց արարիչ է, այլ յոչնչէ առնել բաւական է բնութիւնս, եւ ոչ արգասիս նիւթ՝ յորմէ Աստուած ընտրեաց զբարին ի մի թեր, եւ զչարն մրրախառն ի միւսն կողմն, ուստի ջանայ մրրախառնն զյստակն պղտորել։

[Է]

Չարիքս որ լինին ուստի՞ իցեն։

Հարցցուք եւ մեք. չարիքն որ լինին անձի՞նք ինչ իցեն, թե արգասիք անձանց։

Ասեն, ի դէպ է կարծել՝ եթե արգասիք անձանց։

18 Եւ հիւղն, զոր ասեն անարգասաւոր եւ անկերպարան, զիա՞րդ [28] անարգասաւորն եւ անկերպարան յայլս կարէր արդիւնս ծնուցանել. եթե ոչ՝ ի դիպացն լինիցին չարիքն, եւ ոչ ի նմանէ։

Զի սպանութիւն չէ անձն ինչ, եւ ոչ շնութիւն անձն ինչ է, եւ ոչ դարձեալ այլքն մի ըստ միոջէ ի չարեացն. այլ որպէս ի դպրութենէն դպիր կոչի, եւ ի ճարտարութենէ ճարտար, եւ ի բշժկութենէ բժիշկ, եւ այն ոչ եթե անձինք ինչ են, այլ յիրաց անտի առնուն զանուանս, նոյնպէս 199r եւ չարիքն ի դիպացն առնուն զանուանումն։

Ապա եթե եւ զայլ ոք իմանայցեն դրդիչ եւ գրգռիչ՝ որ արկանիցէ ի միտս մարդկան զչարիսն, եւ նա ի գործոյն՝ զոր գործէ՝ առնու զանուն չարութեան։

Բայց զայն պարտ է գիտել, թե զոր գործէ ինչ ոք՝ ոչ ինքն նոյն է. որպէս բրուտն յորժամ անաւթս գործիցէ՝ ոչ ինքն անաւթ լինի, այլ գործիչ է անաւթոցն, ուստի եւ զանուանումն արուեստին առնու, նոյնպէս եւ չարագործն ի չարն գործելոյ առնու [29] զանուն չարութեանն՝ եթե շուն իցէ եւ եթե սպանող։

19 Ապա ուրեմն յիրաւի ասին մարդիկ արարիչք չարեաց, զի ինքեանք են պատճառք առնելոյ եւ չառնելոյ։ Եւ զչարիսն ոչ պարտիմք անձինս անուանել, այլ արգասիս անձանց։

20 Իսկ եթե ի նմին յամառութեան կացցեն՝ թե արդարեւ անարդ եւ անարգասաւոր է հիւղն, եւ Աստուած ած զնա ի զարդ եւ ի կերպարանս եւ յարգասիս, ապա զԱստուած դնեն պատճ199vառս չարեացն։

21 Լաւ էր լեալ՝ թե նոյնպիսի կացեալ էր անհեդեդ եւ անարգասաւոր, քան գալ յարգասիսն եւ ի կերպարանս, եւ լինել պատճառ չարեաց այլոց։ Քանզի զի՞նչ մարթի ոք լինել՝ որ իցէ՝ թե անկերպարան իցէ։

Նա եւ ասելն անկերպարան՝ զկերպարանացն յայտ առնէ։

Իսկ եթե էր ինչ անձնաւոր եւ կերպարանաւոր, աւելորդ է ասել արարիչ զԱստուած։

22 Այլ այնու, ասեն, զի յանարդութենէն եւ յանհեդեդութենէն [30] դարձոյց ի զարդ եւ ի կերպարանս, յիրաւի կոչի արարիչ։

Այդ այնմ նման է, յորժամ ի քարանց ոք շինուածս առնիցէ՝ պատշաճելոյն եւ յաւրինելոյն միայն արարիչ է, եւ ոչ բնութեանն։

23 Եւ արդ յի՞նչ ինչ արդեաւք արար Աստուած զանկերպարանն։

Ի լա՞ւ ինչ թե ի յոռի։

Եթե ասիցեն՝ եթե ի լաւ, զչարիսն որ լինին պարտին խնդրել՝ թե ուստի՞ լինին։ Արգասիքն ոչ նոյնպիսի մնացին՝ որպէս եւ եինն, այլ ի լաւն դարձեալ՝ լաւք եւեթ 200r երեւեսցին։ Ապա եթե ի յոռի ինչ դարձան, իշխեսցե՞ն ասել՝ թե չարեացն պատճառ Աստուած է, զի նա զարգասիսն ի լաւ անդր դարձոյց։

24 Այլ ասեն՝ թե զյստակն ի մի կողմն ընտրեաց, ուստի զարարածսն արար, եւ զմրրախառնն եթող։

25 Ասասցուք՝ որպէ՞ս. զի թե կարող էր եւ զայն յստակել եւ զչարիսն ի միջոյ բառնալ, եւ ոչ կամեցաւ զայն ի միջոյ բառնալ, ապա [31] պատճառս չարեացն պարտ է զնա ասել. զի ի կիսոյն նորա արար բարի արարուածս, եւ զկէսն նորա եթող նոյնպիսիս յապականութիւն լինելոյ բարւոք արարածոցն։

26 Եւ եթե ճշմարտիւ ոք քննիցէ զիրսն՝ գտանէ յանհնարին վտանգս եկեալ զհիւղն քան զառաջին անկազմութիւնն. զի նախ քան զընտրելն եւ զգալն զվտանգսն չարեացն՝ յապահովի եւ յանհոգութեան կայր, եւ արդ յառնլոյ զազդմունս չարեացն՝ ի տագնապի եւ ի տարակուսի կայ։ Եւ թե կամիս, ի մարդոյ իսկ առ աւրինակ. 200v զի նախ քան զպատկերանալն եւ լինել կենդանի, անմասն էր ի չարեաց. եւ յորժամ գայ ի չափ հասակի մարդոյ, յայնժամ միտի ի չարիս յիւրմէ անձնիշխանութենէ։ Նոյնպէս եւ ի բարերարութենէն, զոր ասեն յԱստուծոյ եղեալ հիւղեայն, գտանի՝ զի ի յոռութիւնս եկն։

27 Ապա եթե ի չկարելոյ Աստուծոյ բառնալ զչարիսն եթող նոյնպիսիս, այնու տկարութիւն ածեն [32] զԱստուծով՝ կամ թե բնութեամբ տկար իցէ, կամ թե առ երկիւղի յաղթեցաւ յայլմէ զաւրագունէ քան զնա։ Եթե յաղթեալ կասկածանաւք ի մեծագունէ քան զնա ասիցեն, հարկ է թե ռզչարիսն բռնադատիչս կամաց նորա դնեն։ Եւ ընդէ՞ր ըստ նոցա բանիցն չարիքն ոչ լինեին աստուածք, որ Աստուծոյն յաղթել կարեին։

[Ը]

Դարձեալ հարցցուք զհիւղեայն. պա՞րզ ինչ բնութիւն իցէ, եթե յաւդուածով. զի ազգի ազգի գործուածք իրացն յայսպիսի քննութիւնս ածեն զմեզ։

29 Զի եթե պարզ բնութիւն էր հիւղն, եւ մենակերպ, եւ աշխարհս ի յաւդուածոց եւ ի 201r պէսպէս բնութեանց եւ ի խառնուածոց հաստատեալ է, անհնարին է ասել՝ եթե <ի> հիւղեայն լեալ իցէ։ Վասն զի ռչէ մարթ յաւդուածոյիցն ի միոջէ պարզ բնութենէ ունել զհաստատութիւնն, քանզի յաւդուածոյքն ի պարզական բնութեանցն յաւդին։

30 Եւ եթե ի պարզական բնու[33]թեանցն յաւդեցաւ, ապա էր ժամանակ յորժամ հիւղն իսկ չէր ի միջի, զի ի պարզականացն յաւդելոյ եղեւ հիւղն. ուստի լեալ իսկ երեւի հիւղն, եւ ոչ անարար։ Զի եթե յաւդուածով էր հիւղն, եւ յաւդուածոյքն ի պարզականացն ունին զանձնաւորութիւն, ապա էր երբեք զի չէր իսկ հիւղն մինչ չեւ պարզականացն ի միմեանս յարեալ էր։

31 Եւ եթե էր ժամանակ՝ յորժամ [] հիւղն չէր [եւ] չգոյր ժամանակ՝ յորում չէր անարար, <ոչ իցէ հիւղն անարար>։ Զի եթե Աստուած անարար էր, եւ պարզականքն եւ անարարքն ուստի հիւղն յաւդեցաւ, յայտ է թե չեին երկուքն միայն անարարք, այլ հինգ։

32 Եւ արդ տեսցուք, հաւա՞նք 201v ինչ ընդ միմեանս եին բնութիւնքն, ուստի հիւղն յաւդեցաւ, թե հակառակք իրերաց. սա աւասիկ տեսանեմք զբնութիւնսն միմեանց հակառակս. քանզի ընդդիմակաց է հրոյ ջուր, եւ լուսոյ խաւար, եւ ցրտոյ ջերմ, եւ ցամաքի խոնաւ։ Եւ ինքեան ինչ հակառակ եւ վնա[34]սակար չէ, բայց ընկերին. եւ անտի յայտ է՝ թե չեն ի միոջէ նիւթոյ, եւ ոչ մի նիւթն ի չորից հակառակորդաց։ Արդ եթե մին չէր նիւթն՝ ոչ եթե ինքեան հակառակ էր, այլ ընկերին. որպէս սպիտակ թխոյ, եւ քաղցր դառին։

[Թ]

Եւ արդ զհիւղեայն խնդիր թողեալ՝ զոր նիւթն ամենայնի կոչեն, ի չարեացն խնդիր եկեսցուք՝ զոր ի նմանէն իմանան։ Զի յորժամ չարիքն յայտ լինիցին՝ թե չեն անձնաւորք, անտի եւ հիւղն յանդիմանի՝ թե ոչ էր երբեք, եւ ոչ բնութիւն անձնաւոր։

34 Արդ զմարդկան իսկ չարեաց հարցցո՞ւք. արգասիք անձանց իցեն. եւ եթե անձինք ինչ չարիքն. զի որ ինչ ի մարմինս 202r եւ յոգիս շարժմունք խաղան, ոչ մարթի ասել՝ թե այն մարդ իցէ, այլ կամական շարժմունք. զի մարդն անձնաւոր է. եւ բարքն չանձնաւորք, որպէս սպանութիւն կամ շնութիւն՝ որ ի բարուցն գործիցին։

Արդ եթե այնք արարածք ինչ [35] անձնաւորք իցեն, հարկ է եւ զպատճառն զոր դնեն արարած անձնաւոր կարծել. զի որոյ մասն ինչ արարած է, յայտ է եթե նա ամենեւին իսկ արարած է. եւ որոյ մասնն չէ արարած, նա բնաւ իսկ չէ արարած։ Ապա ուրեմն էր երբեք՝ զի բնաւ չէր ամենեւին ինչ արարիչ բաւանդակ, մինչ չեւ Աստուծոյ զմարդն արարեալ էր, ուստի չարիքն լինին։ Քանզի մասանց չարեաց գտանի մարդն արարիչ, անտի յայտ է՝ թե եւ բաւանդակ իսկ չարեացն արարիչ Աստուած է, զոր ամենեւին մի երբեք լիցի ասել՝ թե Աստուած չարեաց պատճառ իցէ, այլ այն որ իւրով կամաւք զգործ չարեացն գործիցէ. եւ յումէ չարն գործի՝ 202v յիրաւի նմին եւ անուն չարութեան դնի, որպէս եւ յառաջագոյն իսկ ասացաք։

[Ժ]

Եւ արդ եկեսցուք յիրացն իսկ ի քնին, զի յորժամ ճշդիւ մրցութիւնք լինիցին՝ դիւրաւ զյայտնութիւն ճառիցն յանդիման կացուցանիցեն։

36 [36] Արդ զԱստուած բարի՞ եւ բարերա՞ր ասիցեն։ Հարկ է թե բարի եւ բարերար ասեն, եւ չարութիւն ինչ ի նա ոչ մերձենայ։ Եւ եթե այն այնպէս իցէ. նախ զշնութենէ եւ զպոռնկութենէ հարցցուք, եւ ապա զայլոց նոյնպիսեաց։

Եթե Աստուծոյ կամաւք գործեին այնպիսի չարիք, ընդէ՞ր ի գործելեաց չարեացն վրէժս պահանջիցէ. այլ այնու զի ընդ չարեաց գործոցն վրէժս պահանջէ, յայտ է եթե ոչ ախորժէ զչարիսն, այլ ատեայ, եւ պատիժս պատուհասից ի վերայ գործելեացն ածէ. որոց, ըստ իւրեանց անմտութեան, խրատք նորա չարութիւնք կարծին. որպէս եւ այժմ սպանողք յորժամ ի պատիժս մտանեն՝ ոչ բարերարս զպատժածուսն կոչեն, այլ 203r չարարարս. քանզի այնպիսի բարք են չարագործաց՝ զիրաւունսն անիրաւութիւն ասել։ Բայց մեզ մի լիցի այնպիսի ինչ ասել. այլ զչարիսն ոչ անձնաւորս կարծել, այլ կամածինս։

37 [37] Ապաքէն պոռնկութիւն եւ շնութիւն՝ ի մերձենալոյ ի միմեանս առն եւ կնոջ լինին։

Եթե յիւր կին ոք աւրինաւք ամուսնացեալ մերձենայցէ վասն որդեծնութեան եւ զաւակի սերելոյ, բարիոք է մերձաւորութիւնն։

Ապա եթե ուրուք թողեալ զիւր կին, զայլոյ ամուսնութիւն թշնամանիցէ, գործ չարութեան գործէ։ Եւ մերձաւորութիւնն նոյն է, եւ աւրինակ մերձաւորութեանն ոչ նոյնպիսի. քանզի մին բուն հայր լինի որդւոց, եւ միւսն գողունի։

Սոյն բանք են եւ վասն պոռնկութեան։

Եթե վասն որդեծնութեան ոք մերձենայցէ յիւր կին, յիրաւի է։

Ապա եթե առ ցանկութեան աւտար մարմնոց ցանկանայցէ, կարի իսկ անիրաւութիւն։

Եւ յայտ է՝ թե իրքն չարք յայնժամ լինին, յոր203vժամ պէտքն աւրինաւք ոչ վճարեսցին։

38 Նա եւ զսպանութենէ նոյն բանք են։

Յորժամ զըմբռնեալն ի շնութեան ոք սպանանիցէ, պատուհաս ի վերայ ածեալ վասն յանդգնու[38]թեանն, չառնէ չար ինչ։

Ապա եթե զանմեղն ոք, որոյ ոչ ինչ ի վճռականացն գործեալ իցէ՝ սպանանիցէ, կամ վասն ինչս զերծանելոյ, կամ վասն ստացուածս հատանելոյ, չարութիւն գործէ։

Եւ գործն նոյն է երկոցունց, բայց աւրինակն ոչ նոյնպիսի։

39 Նա եւ յինչս առնուլ նոյն բանք են։

Որ պարգեւ ի տեառնէ կամ ձիր ի բարեկամէ առնուցու, ոչ ինչ չարութիւն գործէ։

Իսկ որ բռնաբար յանաւագէն հանիցէ, չարութիւն գործէ։

Եւ առնուլն երկոցուն նոյն է, բայց աւրինակ առնլոյն ոչ նոյնպիսի։

40 Նոյնպէս եւ յաստուածպաշտութեան յաւրինակէ անտի ցուցանի չարութիւնն։

Եթե զճշմարիտն Աստուած ոք պաշտիցէ, գործ ազնուական գործէ։

Ապա եթե թողեալ զճշմարիտն, քարանց եւ փայտից՝ որպէս թե Աստուծոյ՝ պաշտ204rաւն մատուցանիցէ, անհնարին վնաս գործէ. զի զաւրինակ պիտոյիցն յանպատեհ իրս դարձոյց։

Եթե [39] պատկեր ոք գործիցէ, եւ ոչ վասն սիրոյ սիրելւոյն, որ մահուամբ յաչացն վրիպեցաւ, կամ վասն զճարտարութիւն ցուցանելոյ, այլ ի պաշտաւն առեալ երկիր պագանիցէ իբր Աստուծոյ, գործ չարութեան գործէ։

41 Եւ այսպէս կազմածոյ իրաց ինչ եւ միտք գործողին գործեն զչարն, որպէս եւ երկաթ մերթ ի բարիս պաշտի, եւ մերթ ի չար. եթե խոփ եւ գերանդի եւ մանգաղ ոք գործիցէ, ի բարւոք իրս պաշտեցաւ։

Ապա եթե սուսեր եւ գեղարդն եւ սլաք, եւ այլ ինչ զէն որ վնասակար մարդկան է, գործ չարութեան գործէ։

Եւ պատճառ չարութեանն գործելին, եւ ոչ երկաթն։

[ԺԱ]

Իսկ մարդիկ, ասեն, յանձա՞նց ինչ ունիցին զայնպիսի շարժմունս, թե յԱստուծոյ լեալ իցեն, կամ թե այլ ոք իցէ՝ որ զայն ի մարդիկ արկանիցէ։

43 ՅԱստուծոյ մարդկան այսպիսի ինչ լինել՝ չթուի պատշաճ ասել. [40] այլ ունել 204v անձնիշխանութիւն եւ ազատութիւն առաջնոյ մարդոյն եղելոյ յԱստուծոյ, եւ ի նմանէն զնոյն իւրոց պայազատացն ժառանգել։

Եւ արդ առեալ զանձնիշխանութիւնն, ում կամի՝ ծառայանայ, որ մեծ շնորհն պարգեւեալ է նմա յԱստուծոյ. քանզի այլն ամենայն ի հարկէ ծառայէ աստուածական հրամանին. եթե զերկնից ասիցես, կայ հաստատեալ եւ ոչ շարժի ի սահմանելոյ նմա տեղւոյն. եւ եթե զարեգականէ կամիցիս ասել, սակ այն եւ նա կատարէ զզատուցեալ նմա զշարժումնն եւ չիշխէ խուսափել յընթացիցն, այլ ի հարկէ ծառայէ տերունական հրամանին։ Նոյնպէս եւ զերկիր սեղմացեալ տեսանեմք, եւ բարձեալ բերէ զհրաման հրամանատուին. եւ զայլսն ամենայն համակերտս ծառայացեալս հրամանաց արարչին, եւ չիշխեն այլ ինչ քան զայն՝ յոր կարգեցանն՝ գործել. վասն որոյ <ոչ> գովեմք զնոսա յաղագս զսահմանս հրամանացն պահելոյ։

44 [41] Բայց մարդոյ առեալ 205r անձնիշխանութիւն, ում կամի՝ ծառայանայ։ Ոչ ի հարկէ բնութեան բռնադատեալ, ոչ ի զաւրութենէն որ նմա վասն լաւութեանց շնորհեցաւ՝ կասեալ, այլ ի հնազանդութենէ միայն շահի զաւգուտն եւ յանհնազանդութենէ զվնաս. եւ զայն ոչ եթե առ եղեռանէ ինչ լեալ ասեմք մարդոյն, այլ վասն լաւութեանց։ Զի եթե իբրեւ զմի ինչ յայլոցն բնութեանց լեալ էր՝ զոր ի հարկէն ծառայեն Աստուծոյ, ապա եւ վարձս ընդ կամակարութեանն առնլոյ չէր արժանի, այլ իբրեւ գործի մի էր արարչին, զոր թեպէտ ի չար վարէր եւ թեպէտ ի բարի, ոչ պարսաւանք ինչ եին նմա եւ ոչ գովութիւնք, այլ պատճառ այն էր՝ որ զնա այնպէսն վարէր, նա եւ ոչ զլաւ ինչ գիտէր այնուհետեւ մարդն. քանզի չէր հմուտ այլ իմիք, բայց այնմ եւեթ՝ յոր պատշաճեալն էր։

Այլ Աստուած այնպէս պատուել զմարդն կամեցաւ, զի առ լաւութեանցն [42] խելամուտ լինելոյ՝ զանձնիշխանութիւնն պարգեւեաց նմա, 205v որով կարող իցէ առնել զինչ եւ կամեսցի, եւ զանձնիշխանութիւնն նորա ի լաւն խրատէ դարձուցանել։

Որպէս հայր ոք յորժամ զորդի իւր խրատիցէ՝ որ կարող իցէ ուսումն ինչ ուսանել. չծուլալ յուսմանէն՝ այլ յառաջադէմ լինել ի լաւն ստիպէ. վասն զի գիտէ եթե կարող է յառաջադէմ լինել, պահանջէ զուսումնն՝ յոր աւանդեցաւ. նոյնպէս եւ զԱստուծոյ պարտ է իմանալ՝ եթե յաւժարեցուցանէ զմարդն յանսալ հրամանացն նորա. բայց զկամակար իշխանութիւնն ոչ հանէ ի նմանէ, որով կարող է անսալ եւ չանսալ հրամանացն. այլ խրատէ եւ յաւժարեցուցանէ զմարդն, զի լաւութեանցն ցանկացող լիցի, որովք արժանաւոր մեծաց պարգեւաց լինիցի, եթե անսայցէ Աստուծոյ. այլ զի եւ չանսալոյն իշխանութիւն ունիցի։

Քանզի ոչ եթե վայրապար [43] ինչ կամէր Աստուած զայնպիսի պարգեւս տալ, որ յաւիտենական անեղծութիւնն է։ Զի վայրա206rպար իսկ էր այնպիսւոյն տալ՝ որ ոչ ունէր իշխանութիւն երկոցունց, անսալոյ այնմ՝ զոր Աստուածն կամէր, եւ չանսալոյ այնմ՝ զոր նայն ռ ք ախորժէր։ Բայց իրաւամբք, այն է, յորժամ արժանի ըստ որոց գործեացն ոք ինչ առնուցու։ Եւ արդ զիա՞րդ երեւէր ընտրութիւն գործոցն, եթե ոչ ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց, եւ անսալոյն եւ չանսալոյն։

45 Եւ արդ յայտ է՝ թե անձնիշխան եղեւ մարդն՝ առնել զբարի եւ ժտել ի չար. իբր ոչ եթե չար ինչ առաջի կայր՝ յոր ժտիցի, այլ այն եւեթ առաջի կայր՝ կամ անսալ Աստուծոյ կամ չանսալ, եւ զնոյն եւեթ պատճառ չարին իմանալ։ Քանզի լեալ մարդն առաջին՝ առնոյր պատուէր յԱստուծոյ, եւ չհնազանդեալ աստուածական հրամանին՝ մտաբերէր ի չարիս, եւ անտի լինէր սկիզբն չարեաց։

[44] Ուստի ոչ ոք կարէ ռանարար ինչք եւ անձնաւոր զչարն ցուցանել. եւ դարձեալ ոչ յարարչէն, այլ յանսաստութենէ դիպեալ 206v ստունգանողին, եւ յուրուք վարդապետութենէ դրդեալ. զի ոչ եթե այնպիսի ինչ հաստատեալ բնութեամբ զմարդն ցուցանել <այլ զի մարդն՝ ըստ ուրուք վարդապետութեան, եւ ոչ բռնութեամբ, ստունգաւոր եղեւ՝ կարէ ոք ցուցանել>։ Եթե այնպիսի ինչ բնութիւն մարդոյն առեալ էր, ապա ոչ ի բնութենէ արարածոյ եւ յաստուածեղէն գրոց նմա վարդապետութիւն ընծայանայր. որպէս ասէ ուրեք աստուածական բարբառն, եթե ի մանկութենէ մարդիկ ի խնամս չարի միտեալ են. զի ցուցցէ թե որ միտին կամաւք միտի, եւ ոչ ուրուք բռնութեամբ։

Արդ անսաստութիւնն եւեթ որ արտաքոյ Աստուծոյ կամացն գործիցի պատճառ չարեաց իմանալի է. եւ նմին զայլ ոչ վարդապետ ծածուկ հաշուել, դրդիչ եւ ոչ բռնադատիչ, որ զմարդն ի լաւու[45]թեանցն մերկանալ կամեցաւ։

Ապա եթե զպատճառն եւս [կամիցին] խնդրել, զնախանձն որ առ մարդն եղեւ իմասցին զպատճառն։

Եւ եթե զնախանձուէն եւս ճշդիւ քննիցեն՝ թե ուստի եղեւ, ասասցուք եթե յառաւելութենէ զմարդն պատուելոյ. քանզի միայն մարդ ըստ պատկերի 207r եւ ըստ նմանութեան Աստուծոյ եղեւ։

Իսկ եթե այնու զԱստուած պատճառ չարեաց կամիցին ասել, անկանին յիմաստնարար խորհրդոյ։ Եթե զնորա ինչ հանեալ էր, եւ մարդոյն շնորհեալ, թերեւս յիրաւի պատճառ չարեաց կարծէր տուիչն. ապա եթե զնա նոյնպէս որպէս եղեւն պահեաց, եւ զմարդն այսպէս կամեցաւ առնել, պատճառ չարեաց՝ նախանձորդն է։ Քանզի ոչ եթե յորժամ իցեն ուրուք երկու ծառայք, եւ զմինն ի ծառայութեան ունիցի, եւ զմիւսն յորդեգիրս գրիցէ, եւ միոյն յարուցեալ ի վերայ զմիւսն սպանանիցէ, պատճառ չարեաց զտէրն պարտ ի[46]ցէ իմանալ, որ ոչ եհան ինչ ի ծառայէն եւ շնորհեաց միւսումն։

[ԺԲ]

Արդ եւ զայն եւս հարցանեն, եթե չար ինչ չկայր առաջի, ուստի՞ աւձն զոր սատանայ կոչէք՝ իմացաւ զհանգամանս չարին։

47 Ասեմք՝ եթե սատանայ չար զստունգանել մարդոյն Աստուծոյ իմացաւ, վասն որոյ զմարդն յայն յաւժարեցոյց։ Որպէս յորժամ իցէ ոք 207v ուրուք թշնամի, եւ թաքուցեալ զթշնամութիւնն՝ գաղտ կամիցի վնասել, եւ չգիտիցէ զհանգամանս վնասակարութեանն, եւ շուրջ եկեալ յածիցի հնարս խնդրել. ապա գտեալ ժամանակ՝ յորժամ ոք ի բժշկաց թշնամւոյն նորա պատուէր տայցէ յայս ինչ չհպել, եւ յայս նիշ կերակրոց չճաշակել, որով առողջութեանն կարիցէ հասանել, եւ նորա լուեալ՝ վաղվաղակի ի կեղծիս բարեկամութեան կեղծաւորեալ զբժիշկն պարսաւիցէ, եւ զաւգտակարսն նմա վնասակարս թելադրեալ կարծեցուցանիցէ, եւ հակառակ պատուէրս հրամանաց [47] բժշկին տայցէ, եւ այնու առնիցէ նմա վնաս. որ ոչ եթե յառաջագոյն գիտէր զհանգամանս վնասակարութեանն, այլ ի պատուիրելոյ բժշկին գտեալ հնարս՝ եղեւ վնասակար. նոյնպէս կարծի եւ զսատանայէ՝ նախանձել նմա ընդ նախաստեղծ մարդոյն, եւ չգիտել զհանգամանս վնասակարութեանն. քանզի ոչ եթե չար ինչ առաջի կայր՝ ուստի զհանգամանսն մ208rարթ էր առնուլ, ուսեալ յԱստուծոյ պատուիրանէն՝ որ մարդոյն տուաւ արգելուլ զնա ի ճաշակելոյ ի տնկոյ իմեքէ ի մահաբերէ. որ ոչ եթե անպիտան ինչ ի կերակուրս մարդոյ էր, եւ ոչ բնութեամբ տունկն մահաբեր, եւ վասն այնորիկ ինչ արգելաւ մարդն ի ճաշակելոյ ինչ ի նմանէ, այլ անսաստութիւնն եղեւ պատճառ մահուան մարդոյն, իբրեւ յանցաւորի՝ որ անցանիցէ զհրամանաւ հրամանատուի՝ որ նմա կարգեալ իցէ։

Արդ ժտեցոյց թշնամին զմարդն [48] անցանել զհրամանաւն Աստուծոյ, որպէս զի ոչ եթե ստուգեալ գիտէր՝ եթե այնու նմա վնաս ինչ գործել կարիցէ, այլ կարծեաւք, ի թեթուս մատուցեալ, եթե լիցի՞ եւ թե չլինիցի՞. եւ յետոյ յԱստուծոյ պատուհասէն՝ որ առ մարդն եղեւ վասն պատուիրանազանցութեանն իմացաւ եթե պատուիրանք նորա մահ գործեցին, եւ յիրաւի պատժեցան եւ նա եւ մարդն՝ զոր յաւժարեցոյց յանսաստութիւնն, ճաշակել ի փայտէն՝ որ ոչ բնութեամբ մահաբեր էր, այլ յԱստուծոյ սպառնալեացն եղեւ այն208vպիսի իրաց պատճառ։

Եւ որպէս բժշկի ոչ կարեմք մեղադիր լինել՝ վասն յառաջագոյնն զգուշացուցանելոյ որով աւրինակաւ կարիցէ մարդն առողջանալ. եւ նորա թողեալ զպատուէրս բժշկին՝ անսայցէ թշնամւոյն՝ որ զվնասարար խրատսն տայցէ նմա, որով ոչ զպատճառս վնասուն ի բժշկէն՝ որ յառաջագոյնն գուշակեաց նմա՝ իմանալի է, այլ ի թշնամւոյն՝ որ ի [49] պատուիրանէ բժշկին նմա զվնասն հնարեցաւ. նոյնպէս եւ զսատանայէ ասեմք լեալ թշնամի մարդկան՝ որ չեւ եւս գիտէր զհանգամանս չարեաց, այլ ի պատուիրանէն Աստուծոյ ուսեալ՝ կամեցաւ վնասել մարդոյն, զի եթե առանց Աստուծոյ կամաց ի ծառոյն ճաշակիցէ՝ առնուցու պատիժ զմահ։ Քանզի թե յառաջագոյն չէր գուշակեալ Աստուծոյ մարդոյն չուտել ի կերակրոյ ծառոյն, եւ նորա յանգէտս կերեալ, չլինէր նմա պատիժ մահ. կամ որպէս թե առ ի չգիտանս եկեր, կամ որպէս թե առ չժուժալոյ ի կերակրոյ ծառոյն, չէր ինչ պատժի պարտական։ Քանզի եւ մանուկ կաթնակեր՝ որ յայլ ինչ կերակուր մ209rտաբերիցէ, ոչ պատժելի է՝ այլ արգահատելի, որպէս թե առ ի չգոյէ կաթին յայն յաւժարեաց։

48 Նա եւ աւձն, որ է սատանայ, յիրաւի պատժեցաւ՝ վասն ընդ անագորոյն թշնամութեան ընդ մարդոյն ունելոյ։

Եւ արդ սկիզբն չարեաց զնա [50] խանձն ասեմք, եւ զնախանձն յառաւել զմարդն պատուելոյ, եւ զչարիսն յանհնազանդութենէն։ Զի Աստուած այնպէս առաւել զմարդն պատուեաց, եւ նորա անսաստեալ՝ զընկէց զպատուիրանն։ Ուստի զամենայն ինչ որ լինի չար, որ բնութեամբ չար գիտեմք, այլ՝ զի առանց կամացն Աստուծոյ գործին՝ իրք ինչ լինին չար։

Նա եւ ընդ լինելն իսկ սատանայի յԱստուծոյ, գիտաց՝ եթե անսաստել ումեք Աստուծոյ՝ չար է եւ ոչ բարի. քանզի ոչ եթե անմիտ ինչ ոք եղեւ նա յԱստուծոյ՝ եթե չգիտէր, եթե որ ինչ ըստ Աստուծոյ կամացն լինի՝ բարի, եւ որ ինչ արտաքոյ քան զնորա կամսն՝ այն չար է. եւ վասն այնորիկ յիրաւի տանջէ զնա Աստուած. զի գիտէ զբարին, եւ ոչ առնէ, եւ հմուտ է չարին, եւ ոչ խորշի։

Եւ ոչ չար եւ չարչարիչ հաստատեաց զնա Աստուած. 209v եւ ոչ փորձիչ՝ եթե նովաւ փորձեալ զարդարս զտեսցէ. եւ ոչ ինքն յանձնէ չար [51] գտեալ, եւ ոչ անարար եւ հակառակ Աստուծոյ. այլ մտաւոր եղեալ յԱստուծոյ, եւ հմուտ գիտութեան՝ թե չար է հակառակ կալ Աստուծոյ հրամանին, եւ յայն զոր գիտէրն՝ թե չար է՝ յանդգնեցաւ, զանսաստութենէն ասեմք. եւ անսաստութիւնն ոչ եթե անձնաւոր ինչ յառաջագիւտ եհաս ի գիտութիւնն սատանայի, այլ իբրեւ զմի ինչ եղեալ ի դիպաց կամեցելոյն։

49 Նա եւ զմարդոյ յիրաւի, ասեմք, կրել պատուհաս ընդ որոց գործիցէ. քանզի կամաւ երթայ յուսումն այնպիսի իրաց, յորոց յորժամ եւ կամիցի՝ եւ մեկնել կարող է. քանզի եւ կամելոյն եւ չկամելոյն ունի իշխանութիւն, զորոյ զհետ երթայ եւ կարելն զոր ինչ կամիցի առնել։

[ԺԳ]

Որովհետև, ասեն, չարեաց արարիչ զԱստուած չկամիք ասել, այլ ի մարդկանէ եղեալ թելադրութեամբ սատանայի, ի հնազանդելոցն նորա և ի խաբեցելոց։ Եւ յիրաւի կրեն պատիժս, զի կարեին հատանել ընկենուլ ի [52] բաց զչարիսն, և ոչ 210r կամեցան։

Եւ արդ վասն նորին իսկ սատանայի հարցցուք. այնպիսի՞ արդևք արար զնա Աստուած եթե ինքնին այնպիսի չէր՝ և յաւժարեաց ի չարաբարել։

51 Եթե այնպիսի արարեալ էր զնա Աստուծոյ, պատիժս ի նմանէ չէր պարտ պահանջել, զի պահեաց զպայման բնութեանն՝ յոր արարն զնա Աստուած. և որ ոք ոչ կամաւք ինչ գործէ, ընդ այնր պատիժ չպարտի կրել. բայց որ կամաւք կարող է գործել, և գործ ինչ յոռութեան գործիցէ, յիրաւի պատժի, զի ոչ եկաց յայնմ՝ զոր Աստուածն կամի. ապա եթե յԱստուծոյ բարւոք եղև, և անձամբ յանձնէ դարձոյց զկամսն ի չար՝ հեռացուցեալ զինքն ի լաւէն, յիրաւի պահանջի ընդ որոց յանդգնեցաւն՝ պատիժս։

Զի զսատանայ մեք ոչ յԱստուծոյ սատանայ եղեալ գիտեմք. այլ զսատան անուն՝ վասն խոտորելոյն առ իւր անուն. քանզի սատանայ յԵբրայեցւոյ և յԱսորւոց [53] լեզուէ խոտորեալ թարգմանի։

Այլ զաւրութիւն իմն զգայուն լաւութեանց հաստատեցաւ յԱստուծոյ, 210v և ի թշնամութենէ ընդ մարդոյն ունելոյիւրոյն՝ կամաւք՝ եղև բանսարկու։ Թողեալ զԱստուծոյ հպատակութիւն՝ սկսաւ անսաստել, և հակառակ կալ Աստուծոյ հրամանացն ուսուցանել մարդկան, և իբրև զապստամբ յետս կացեալ թիւրեցաւ յԱստուծոյ։ Եւ վկայէ բանիս աստուածական բարբառն, որ ապստամբ վիշապն կոչէ զնա՝ եթե հրամանաւ սպան զապստամբ վիշապն։ Եւ արդարև իսկ բանն Աստուած սպան զսատանայ, այնու զի կոխելոյն զնա ետ իշխանութիւն։

Արդ ապստամբ կոչէ զնա գիր։ Եթե նոյնպիսի՝ որպէս եղևն յԱստուծոյ՝ կացեալ էր, ապա ոչ ապստամբ կոչէր զնա։ Զի որ ապստամբի ոք, թողու զիւր պայմանն՝ որով ոչ անարար իսկ ցուցանի։ Զի եթե անարար էր, ապա ոչ յիւրմէ բնութենէն փոխէր. քանզի չմարթի բնութեան իմիք՝ առանց [54] կամաց՝ մերթ բարի լինել, մերթ չար։

[ԺԴ]

Իսկ արդ եթե ոչ անարար էր, ասեն, սատանայ, և ոչ այնպիսի եղեալ յԱստուծոյ, և անձամբ զանձն դարձոյց ի լաւէ անտի ի յոռին, որ է ի հնազանդութենէ յ211rանհնազանդութիւն, արդ զայն ասացէք. գիտէ՞ր Աստուած եթե այնպէս լինելոց էր, թե չգիտէր. թե գիտէր և արար, ինքն է պատճառ՝ նորա ի լաւութեանցն դառնալոյ. ապա թե ոչ գիտէր, զիա՞րդ առնէր զայն զոր ոչն գիտէր՝ թե որպիսի ինչ ոք լինելոց իցէ։

Անգիտութիւն կարծել զԱստուծոյ՝ անհնարին յիմարութիւն է. քանզի միայն ինքն կանխագէտ է հանդերձելոց։ Այլ քանզի բարերար էութիւն է Աստուած, ոչ կամեցաւ զազնուականութիւնն իւր ծածկել։

Վասն որոյ յառաջագոյն գիտէր զսատանայէ եթե թիւրելոց է, և զմարդիկ յանցուցանելոց՝ առ ի չունկնդիր լինելոյ [55] հրամանաց նորա, որով միանգամայն՝ վասն անձնիշխանութեան մարդոյն երևելոյ արար զնա Աստուած, զի առաւելութիւն բարերարութեան նորա յայտնի լիցի մարդկան վասն թողութեան տալոյ մարդկան յառաջագոյն գործելոցն մեղաց։ Զի յորժամ զսատանայ ամբարշտացեալ տեսանիցեն և չբարձեալ ի միջոյ, և վասն իւրեանց մեղացն 211v իմանայցեն՝ թե գոյ հնար թողութեան ապաշխարութեամբ. զի Աստուծոյ բարերարութիւնն ցուցանիցի, և մարդիկ զշնորհն նորա գիտասցեն. զի եթե այն այնպէս չէր լեալ, և ոչ բարերարութեանն նորա ոք խելամուտ լինէր։

53 Նա բնաւ իսկ, ասեն. յետ թիւրելոյն սատանայի և խաբելոյ զմարդն՝ ընդէ՞ր իսկ ոչ եբարձ ի միջոյ, զի մի զբազումս սպանանիցէ։

54 Ոչ եթե չէր կարող Աստուած բառնալ զսատանայ ի միջոյ, քանզի չիք ամենևին տկարութիւն զԱստուծով. այլ զի չէր ինչ մեծ [56] գործ Աստուծոյ զսատանայ ինքնին անձամբ սպանանել, զարարած մի զիւր փոքր յոչինչ դարձուցանել, զի մի կարծիցի թե վասն չժուժալոյ չարութեանն նորա սպան զնա։

55 Երկրորդ անգամ՝ զի անծանաւթ ևս լինէր առ յապայ մարդկան Աստուծոյ բարերարութիւնն, թե յառաջագոյն սպանեալ էր զսատանայ. զի ոչ ոք ունէր նշանակ ինչ յայտնի բարերար կոչելոյ զԱստուած։ Այլ թերևս և կարծիք ինչ ի մէջ մտանեին՝ թե հաւասար ինչ ոք էր նա Աստուծոյ և աճապարեաց ի 212r միջոյ եբարձ։

56 Վասն որոյ պահեաց զնա, և ոչ կորոյս ի միջոյ, զի մարդիկ յորժամ լաւութեանցն հմուտ լինիցին, յաղթեսցեն նմա՝ փոխանակ այնոցիկ՝ որ յառաջնումն յաղթեցան ի նմանէ։

Այն իսկ մեծ և զարմանալի է, զի մարդն Աստուծոյ՝ վառեալ Աստուծոյ աւգնականութեամբ, պատերազմեալ յաղթիցէ սատանայի։ Որպէս մարտուսոյց ոք ամենայն հնարիւք հնարեալ զիւր աշակերտ[57]սն թեքել, առ ի ցուցանելոյ զհանգամանս մարտիցն, որով մարթիցեն յաղթել ախոյանից, և առաքիցէ զնոսա ի հրահանգս մրցել ընդ ախոյանսն, և յաղթութեանցն ուշ առնել խրատիցէ, մինչև զկեանս անգամ արհամարհել. զի լաւ համարի թե վասն անուան բարիոք մեռանիցին, քան թե կենդանի կայցեն և վատանուն լինիցին. և նոցա զթելադրութիւնս վարդապետին ի մտի եդեալ, և զպարգևս ընդ յաղթութեանն գեր ի վերոյ լինիցին ախոյանին, և պսակեալ առ վարդապետին հասանիցեն, և նշանակ ճգնու212vթեան ընդ ախոյանին՝ առ նա զպսակն բերիցեն. ապա եթե զմարտուսոյցն զմտաւ ոչ ածիցեն, և յաղթութեան և պսակի ոչ ցանկանայցեն, կործանին վատանուն յախոյանէ անտի. յիրաւի այնուհետև թշնամանին և տանջին, և մահու պատիժ փոխանակ ընդ վատութեանն կրեն. նոյնպէս և զԱստուծոյ իմանալի է, թե իւրովք պատուիրանաւք [58] վառէ գեղեցիկ զմարդիկ՝ առ ի պսակելոյ զյաղթողն, և յամաւթ առնելոյ զվատացեալն։ Իսկ եթե ոք յոչինչ զԱստուծոյ զպատուիրանսն համարիցի, յորժամ մրցել ընդ բանսարկուին ռմարտնչիցիք վաղվաղակի կործանի, քանզի չունի զնշանակս յաղթութեանն. և յիրաւի կրէ պատիժս պատուհասից այնպիսին, զի ոչ նմանեաց ընկերին՝ որ կռուեցաւ և յաղթեաց։

Արդ վասն այնորիկ թողեալ է Աստուծոյ զսատանայ իբրև ի հրահանգս կռուանոցաց յաշխարհի, զի յորժամ իւր նահատակեալքն կռուիցին և յաղթիցեն նմա՝ պարծանք առաջնոյ յաղթութեանն նորա քակեսցին 213r յայժմուն այնպիսեացն մարդկանէ, որ լաւութեանցն ցանկութեամբ պարտիցեն զնա, և նշան յաղթութեան զնահատակութեանն կանգնիցեն։ Քանզի կոխան արկեալ ընդ ոտիւք մերովք՝ անկեալ դնի մեռեալ, և կործանի՝ առ ի լաւութեանցն ցանկութեան մերոյ ի պարտութիւն մատնեալ։

[ԺԵ]

Արդ յետ այսր ամենայնի հաւանութեանց՝ յամառեալ զնոյն ի մէջ բերեն. բնութեամբ են՝ ասեն՝ չարիք, և ոչ կամածինք։

58 Եթե բնութեամբ իցեն, ընդէ՞ր աւրէնք ի թագաւորաց դնիցին, և սաստք յիշխանաց, և պատիժք ի դատաւորաց. ո՞չ ապաքէն վասն կարճելոյ չարեացն։ Եթե բնութեամբ իցեն չարիքն՝ ոչ պարտի աւրէնսդիրն աւրէնս դնել, և ոչ իշխանն պատիժս ի վերայ չարագործին ածել։ Ընդէ՞ր պատժիցեն զայն՝ որ ոչ կամաւքն չար իցէ, որում արգահատելն պարտ էր, և ոչ պատիժս ի վերայ հասուցանել։

Եւ արդ այնպիսւոյն եթե կին շնայցէ, չպարտի մեղադիր լինել. քանզի ոչ կամաւ՝ որպէս ասենն՝ յաւժարեցաւ ի չարն, 213v այլ բնութեամբ բռնադատեցաւ։

Եւ եթե որդւոյ իւրոյ սուր առեալ՝ ի վերայ խաղայցէ, մի լիցի նմա մեղադիր. զի ոչ իւրով կամաւ երթայ, այլ չարն տանի զնա յայն։

Եւ եթե [60] ի դրացւոյ և ի բարեկամէ թշնամանեսցի՝ մի փոխարէն թշնամանեսցէ, այլ առաւել արգահատեսցէ ևս. զի ոչ եթե նա ինչ թշնամանէ, այլ չարն՝ որ բռնաբար վարէ զնա։

Նոյնպէս՝ յորժամ դուստր զմայր անարգիցէ, և նու զկեսուր իւր, և կին զայր, և ծառայ զտէր, և եղբայր զեղբայր, մի ինչ տարցին ընդ միտ՝ որք անարգեցանն, այլ արգահատեսցեն նոցա որպէս ի չարէն բռնադատելոց։

59 Իսկ եթե տեսանեմք՝ եթե թագաւորն զիւրոց աւրինաց վրէժս պահանջէ, և պահանջմամբ վրիժուցն զվնասն կարճէ, և դատաւորն զգողն և զաւազակն պրկէ և քերէ՝ վասն զվնասակարութիւնն ի միջոյ բառնալոյ, և հայր զորդի դժնեայ մահապարտեալ՝ դատաւորաց մատնէ, և այլքն ամենեքեան իւրաքանչիւր զանցնիւր զանարգանաց վրէժս պահանջեն՝ կամ անձամբ կամ իշխան214rաւք, յայտ է՝ թե չարիքն որ գործին՝ կամածինք են և ոչ բնականք։ Բայց աղէ՝ դու զ[61]կարին իսկ զոք շռայլեալ ցանկութեամբ՝ պրկեա և մտրակեա, տեսանե՞ս թե բնաւ ամենևին գտանիցի ի նմա յիշատակ ցանկութեանն։ Եւ արդարև ոչ ինչ ընդ վայր ասացեալ է բան Իմաստնոյն, թե ծառայ որ ընդ ունկն ոչ լսէ՝ ընդ մկանունս տան լսել նմա։

60 Նա և այլուստ ևս մարթեմք իմանալ. զի մարդոյ բնութիւն բարեաց ցանկացող է, և ոչ չարեաց։ Զի շունն, որ շնայ, մինչ դեռ իսկ ի գործ շնութեանն իցէ՝ եթե շուն ոք կոչէ զնա, ըմբոստանայ. և պոռնիկն, որ յայտնի պոռնկի, զանուն պոռնկութեանն չախորժէ լսել. նոյնպէս և գողն և աւազակն, և այլ ևս չարագործքն, թեպէտ և զգործ չարագործութեան գործեն՝ զանուն չարագործութեանն յանձն ոչ կամին առնուլ։

61 Նա և կեղծաւորն կեղծաւորեալ, որ մեղմեխանաւք ընկերին կամիցի վնաս առնել, թաքուցանէ զկեղծաւորութիւնն, և որպէս թե բարւոյ ինչ 214v խրատ տայցէ՝ հրապուրեալ արկա[62]նէ ընդ վնասիւք զանմեղն. և եթե ոչ զբարւոյ զդէմս զգեցեալ մեղմեղիցէ, չկարէ ըստերիւրել յիրաւանց զիրաւագէտն։

62 Նա և յորժամ զխիստ ոք իշխան կամիցի ի քաղցրութիւն ածել, չկարէ յայտ երթալ ասել՝ թե դու խիստ ես, այլ քաղցրախառն բանիւք մատուցեալ ողոքէ՝ թե դու, տէր, քաղցր ես և բարերար ամենեցուն, ամենեքին գոհ են զքէն, բոլորք առ իրաւագէտս ունին. և այնպէս կարէ մեղմով քաղցրացուցանել զխստութիւն իշխանին, և խոնարհեցուցանել ածել յիրաւն և յարժան։

Նոյնպէս և առ ցասուցեալն և տրտմեալն և առ նախանձոտն քաղցրութեամբ ոք մատչի և ցածուցանէ։

Եւ անտի յայտ է՝ թե բարեաց ցանկացող է բնութիւն մարդկան, և ոչ չարեաց։

63 Եւ եթե գազանացն գազանութիւն չար ինչ բնութեամբ կարծեցուցանիցէ նոցա, գիտասցեն՝ զի կէսքն յանասնոցն ի պէտս արարան, որպէս և արջառ և ոչխար և [63] ամենայն ինչ որ ուտելի է և կրելի է. և կէսքն վասն 215r երկիւղ ի միտս մարդկան ծնուցանելոյ։ Զի թե գազանք ահագինք են, և վիշապք և աւձք և այլ ճճիք վնասակարք, և մարդն այնչափ հպարտացեալ է՝ մինչ ըստ Աստուծոյ երկիւղին սահմանս արտաքոյ ելեալ անսաստէ, եթե այնպիսի զարհուրեցուցիչք չեին՝ ո՞րչափ ևս առաւել չկայր երբեք յակաստանի։

64 Նա և նոքին իսկ, որ չարքն կարծին անմտաց, երբեք երբեք աւգտակարք լինին և զերծուցիչք ի մահուանէ։ Զի՞նչ չար քան զաւձ կայցէ, և ի նմանէ թերիակէ. և ի սպանող դեղոց, որ ի նենգութենէ մարդկան կազմեցան, չև հասուցեալ, և անդէն բուժէ։ Եթե բնութեամբ չար ինչ էր աւձ, կամ չարի իրիք արարած, ապա չգտանէր ինչ ամենևին ի նմա աւգտակար, և ոչ զգաւնանայր երբեք ի գազանութենէ անտի իւրմէ. նա աւանիկ տեսանեմք ի հնարագիտութենէ թովչաց զգաւնացեալ, իբրև զչուան [64] խաղալիկ է նոցա, և բազում անգամ բնակեալ ի տան՝ չմեղանչեն բնակչացն։

65 Եւ արդ եթե 215v հեթանոս իցէ՝ որ չար ինչ բնութեամբ կարծիցէ, յանդիմանեսցի յիւրոց արուեստակցացն յաւձապաշտացն. որ այնչափ զգաւնացուցանել զաւձս գիտեն, մինչև կոչել յուռթիւք ի տունս, և կերակուրս մատուցանել, որպէս Բաբելացիքն վիշապին՝ զոր պաշտեինն. և սպան զնա Աստուծոյ սիրելին՝ նովին ընտելական կերակրովն։

66 Եւ եթե մոգ իցէ, և չարի արարած զգազանսն վասն գազանութեանն ասիցէ, ի հասարակաց մտաց փաշաման կրեալ ըմբերանեսցի։ Զի եթե գազանքն չարի արարածք իցեն, և երկիր բարւոյ, զիա՞րդ բարւոյն արարած չարին արարածոց դայեակ մտեալ՝ սնուցիչ լինիցի, որք ի նմանէ կերակրին և ի ծոց նորա հանգչին. զի երկու հակառակք իրերաց՝ միմեանց ծախիչք են, որպէս խաւարի լոյս, և ջեր սառամանեաց։

[65] Արդ եթե գազանք չարի արարածք եին, և երկիր բարւոյ, ծախել պարտ էր զնոսա երկրի՝ և ոչ սնուցանել, սպառել և ոչ սերել. ապա եթե երկիր և զգազան 216rսն սնուցանէ և ոչ ապականէ, յայտ է՝ եթե յորմէ արարչէ երկիր լեալ է՝ ի նմանէ և գազանքն արարեալ են. և չիք ինչ չար բնութեամբ. քանզի չիք ռինչ չար արարիչ բնութեամբ։ Եւ մանաւանդ թե և գազանք իսկ, զոր ասեն՝ թե ի չարէ արարչէ եղեալ են, ցուցանեն թե չեն ուստեք՝ այլ յերկրէ, այնու զի յերկրէ կերակրին և ի նմա բնակեն, և անդրէն ի նոյն շրջեալ հողանան։

67 Նա թե և ի չարէ ինչ եին չարք արարեալ, ոչ ինչ ի նոցանէ աւգտակար գտանէր, այլ ամենևին իսկ վնասակար։ Իսկ արդ եթե տեսանեմք, զի կիսոցն մորթքն պատսպարան մերկութեան մերոյ լինին՝ և կիսոցն ճրագուն դեղ նեղի, և այլ ինչ յանդամոցն, որպէս առիւծուն և արջոյ և այլոցն՝ ըստ իւ[66]րաքանչիւր մի ըստ միոջէ, յայտ է՝ եթե ի բարւոյ արարչէ լեալ են, վասն միոյ իրիք աւգտակարին գտանելոյ ի նոսա։ Զի որ չար ինչ է, նորա ամենայնին վնասակար է, և մորթ և միս. այլ զնոցա որպէս զմորթն զգենումք, և ոչ վնասէ, և զմիսն 216v եթե սիրտ ուրուք առնոյր և ուտէր՝ ոչ վնասէր. որպէս վարազի՝ որ գազանագոյնն է քան զամենայն գազանս՝ ուտի միսն, և ոչ վնասէ. նոյնպէս և զնոցայն՝ եթե ուտէր ոք՝ <չ>վնասէր։

Եւ յարջառ, զոր ասեն՝ եթե ի բարւոյ արարչէ արարեալ է, գտանի ինչ վնասակարութիւն։ Զցլու միս ուտել՝ դարման է մարմնոյ, բայց եթե զարիւնն ոք ըմպիցէ՝ սատակի։

68 Նոյնպէս և ի բանջարս է ինչ՝ որ առանձինն սատակիչ է, և խառնեալ ընդ այլ բանջարս՝ բժշկիչ պէսպէս ցաւոց լինի։

Զմանրագորն եթե լոկ ոք ուտիցէ՝ սատակիչ է, և խառնեալ ընդ այլ արմատս՝ քնածու լինի քնահատաց։

Եւ զհազար՝ եթե ի տաւթ ժամա[67]նակի ուտիցէ ոք, քանզի զովացուցիչ է, զտապս ի փորոյն փարատէ. և եթե ի հով ժամանակի ուտիցէ ոք, վնասէ. և եթե զջուրն քամեալ անապակ ըմպիցէ ոք, սատակի. և եթե զսերմնն աղացեալ՝ ջրով ըմպիցէ, ի ցանկութենէ արկանէ։

Եւ կանեփուկն թուփ ինչ է, որոյ սերմն նորա դեղ է և նոյն դ217rարձեալ կասեցուցիչ ցանկութեան։

Եւ մոլախինտդ, որ առանձինն ի յայտնի ինչ ժամանակի սպանող է, նովիմբ զմաղձս հնացեալս հնարին բժիշկք հատանել։

Եւ կաղանչանան ազգ ինչ՝ առանձինն սպանող է, և խառնեալ ընդ այլ դեղս մաղձադեղ է բուժիչ ի մահուանէ։

69 Արդ յայսպիսի իրս անհարթս առ ոչ ուղիղ հայելոյ, կարծեցին եթե չար ինչ բնութեամբ իցէ. բայց Աստուած այսպէս իմաստուն զմարդն կազմեաց, զի և ի դարմանիչսն մարթիցէ վայելել. և որ վնասակարքն կարծիցին, և անտի ևս հնարիւք աւգտակարութիւնս [68] կարիցէ գտանել, առ ի յանդիմանելոյ զբարս անմտացն թե չիք ինչ որ բնութեամբ չար է։

[ԺԶ]

Բայց թեպէտ և նոքա աստուածական աւրինաց ոչ հաւատան, մեք յուղղորդ պատասխանւոյ զմեր ընտանիս մի զրկեսցուք։

Այնչափ ինչ չար ի գազանացն բնութեամբ ոչ գոյր, մինչև ածեալ զնորարարսն առ նորաստեղծն՝ նմա նոցա անուանս հրամայէր դնել. և եթե մաւտ ոչ գային, զիա՞րդ 217v միոյ միոյ ըստ իւրաքանչիւր ազգաց անուանս յաւրինէր. ապա եթե մաւտ գային, և ընտելութիւն ընդ մարդոյն ունեին, յայտ է՝ թե ոչ չարք եին, և ոչ մարդոյն վնասակարք. այլ յետ անցանելոյ մարդոյն զԱստուծոյ պատուիրանաւն՝ տուան նմա զարհուրեցուցիչք, առ ի չհպարտանալոյ հողեղինին՝ որ ի հողոյ եղև, և ի հող դառնալոց էր։

Եւ առաջնոց չվնասակարութեան գազանացն մարդոյ այժմու համբոյրս և ընտելութիւնս վկայեն։

Զի ոմն զգայլոյ ռկորիւնսք սնու[69]ցանէ, և իբրև զշան կորիւնս՝ առ ընտելութեան ընդ անձն անկանին։

Եւ միւսոյն զառիւծու կորիւն սնուցեալ՝ ածէ ի համբոյր և ի քծինս, մինչև պատել զսնուցանելեաւն. և եթե այլ ոք ի նա հուպ գայցէ, չմոռացեալ զբարս գազանութեանն՝ ի վերայ յարձակի. և նորա սաստեալ գազանին իբրև շան, ցածուցանէ յանսաստ գազանութենէն։

Եւ այլոյ զարջոյ ռթոժիւնսք սնուցեալ՝ կաքաւիչս ուսուցանէ, և նմանեցուցեալ բարուց մար218rդկան՝ զգազանաբարոյն ցածուցանէ։

Եւ այլոց զկապիկս անապատականս ըմբռնեալս՝ հտպիտս և ընչապտուկս և ամենաչար ուսուցանեն։

Եւ այլոց զքարբս ռիգակերսք կալեալ՝ թովչութեամբք յընտելութիւն մարդկան ածեն, ջրեցուցեալ զթոյնսն սպանողս։

Արդ եթե չար ինչ եին գազանքն բնութեամբ, չէր հնար վնասակարացն ընդ իւրեանց վնասակարին ընտելութիւն ունել։

71 Եւ թե զխորշակս և զսառամանիս ի [70] վնասակարութեանն ի չարէ արարչէ կարծիցեն, գիտասցեն. եթե ոչ ձիւն և սառամանիք պնդեին զլերինս, արմատք խոտոց ոչ պարարեին. և եթե ոչ տաւթ ջեռուցանէր զանդաստանս, պտուղք ոչ հասանեին։

[ԺԷ]

Եւ եթե զախտս և զհիւանդութիւնս և զմահս տարաժամս, և զբնաւ զմահ իսկ ի չարէ ինչ արարչէ իմանայցեն։

73 Եթե աստուածական աւրինաց հաւատային՝ անդստին յաւրինացն առնեաք պատասխանի։

Բայց որովհետև ի չարէ արարչէ դնեն զայսպիսի անհարթութիւնս, հա218vրցցուք և մեք ցնոսա. բարեացն արարիչ և չարեաց՝ ո՞ քան զո՞ հարուստ իցեն։

Եթե ասիցեն՝ եթե բարեացն արարիչ հարուստ է, ստեն։ Զի եթե հարուստ ոք էր նա քան զչարեացն արարիչ, ոչ տայր նմա զվնասակարութիւնսն յիւր ի բարի արարածսն արկանել։ Նա և տեղի ևս չէր պարտ տալ նմա յիւրումն վայրսն։ Զի եթե կարող ոք ինչ [71] էր, նախ իւր տեղիս զատ ի նմանէ առնէր, և ապա արարածս՝ զինչ և կարող էր առնել։

74 Արդ զայն ասասցեն. կարո՞ղ էր զնա մերժել բարին յիւրոց ի բարիոք արարածոցն, եթե չէր կարող։

75 Եթե ասիցեն՝ եթե կարող էր, լուիցեն։ Եթե կարող էր մերժել զչարն և ոչ մերժեաց, ինքն է պատճառ վնասուն։

Եւ եթե ոչ էր կարող մերժելոյ զչարն, գտանի՝ զի հարստագոյն քան զնա էր չարն, որ բռնաբար նեղէ և ապականէ զբարիոք արարածս նորա։

Դարձեալ և այն ևս սուտ է, զոր ասենն, թե ի վախճանի յաղթե նմա բարին. զի որ յառաջնումն չկարաց յաղթել, յայտ է՝ 219r թե և ի վախճանի չկարէ յաղթել։

76 Այլ մեք զցաւոց և զմահուան բազում ինչ պատճառս ունիմք ճշմարիտ բանիւ ի մէջ բերել։

77 Նախ այն իսկ՝ զի յորժամ մարդն զԱստուծոյ պատուիրանաւն անց, ապա եղև ընդ ցաւովք և ընդ մահուամբ։ Քանզի ցկինն ասաց՝ թե [72] ցաւովք և տրտմութեամբ որդիս ծնջիր. և ցայրն՝ թե աշխատութեամբ և քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո, մինչև լիցի քեզ դարձ անդրէն յերկիր՝ ուստի առար. զի հող եիր, և ի հող դարձջիր։ Որով յայտ է, զի թեպէտ և բնութիւն մարդոյ՝ քանզի մարմնապատ է՝ ընդ ցաւովք և ընդ մահուամբ կարծէր, այլ թե կացեալ էր ի պատուիրանին՝ պահէր զնա կենդանարարն կենդանի. որ յոչնչէն կարող եղև զշունչ մարդոյն առնել, և պահէ միշտ կենդանի և անմահ, նոյն և զմարմինն՝ զոր յերկրէ ստեղծ՝ կարող էր պահել կենդանի։

[ԺԸ]

Այլ իբրև զայս լսեն թշնամիք ճշմարտութեանն, ազգի ազգի զինուք վառին ընդ219vդէմ ստուգութեանն։

Զի կէսքն ասեն՝ թե չէր մարթ մարմնաւորի անմահ կալ։

Եւ այլքն ասեն, վասն զի ոչ տևէր մարմինն ընդ շնչոյն յերկար ժամանակս կեալ, հարկ է անտևականին մեռանել։

79 [73] Այլ զառաջինսն յանդիմանեն Եղիա և Ենոք, որ ցայժմ կենդանի են. և զայլսն՝ հասարակաց համաւրէնն յարութիւն։ Զի եթե այժմ վասն զի անտևական են մարմինք՝ յայն սակս մեռանին, ապա և ի յարութեան՝ ըստ նոցա բանին՝ չտոկան ընդ շնչոյն։ Եւ այսու յայտ առնեն՝ թե զյարութիւնն իսկ մարմնոյ խափանել կամին, ուր աստուածական գիրք և արարածոց բնութիւնք անդադար վկայեն զյարութենէ մեռելոց։

80 Այլ ասեն. թե ոչ մահկանացու իսկ էր մարմին, զիա՞րդ էր՝ զի վասն դոյզն յանցմանն անկանէր ընդ մահուամբ, և ոչ արգահատէր նմա արարիչն և ներէր յանցմանն։

81 Զի ներող և արգահատող է արարիչն, այն ամենեցուն իսկ յայտնի է. և առաւել յայնմանէ, զի յետ յանցանելոյ մարդոյն՝ իջեալ անմարմինն՝ իբրև զմարմնաւոր ոք ոտնաձայն առ220rնէր ի դրախտին. և մեղմով և աղերսալից բարբառով ասէր ցյանցուցեալն՝ ո՞ւր ես Ա[74]դամ, զի մի տագնապեցուցեալ՝ չտայցէ ուշաբերել նմա ապաշխարութեան։ Եւ զի չեկն ի զղջումն յանցուցեալն, յիրաւի կրեաց պատիժ զմահ։

82 Դարձեալ և այլազգ ևս. զի իւրոյ արարչին յառաջագոյն պատուիրեալ էր նմա՝ թե յորում աւուր ուտես ի պտղոյ ծառոյն, ի նմին մեռանիս։ Եւ թշնամին յետոյ եկեալ ասէր՝ ոչ մեռանիս, այլ իբրև զաստուածս լինիս։

Եւ արդ ո՞յր բանից պարտ էր հաստատուն լինել, ա՞յնր՝ որ յառաջագոյն զգուշացոյց, և կամէր ունկնդրութեամբ պատուիրանին զնա անմահ պահել, եթե միւսոյն՝ որ պատրանաւք ջանայր զնա մահկանացու առնել։

83 Եւ եթե չէր արարչին յետ յանցանելոյ զպատուիրանաւն զմարդն մահկանացու արարեալ, հանապազ մարդն սատանայի հաւատայր, և ոչ Աստուծոյ, զի սա ասաց՝ թե ուտես ի պտղոյն, մեռանիս. և նա ասէր՝ թե ուտես, չմեռանիս, այլ իբրև զաստուածս լինիս։ [75] Արդ եդ 220v մահ ի վերայ բնութեան մարդկան արարիչ բնութեանն, զի իւր բանն հաստատեսցի, և չար խրատտուն պարտաւորեալ գտանիցի. զի թեպէտ առ ժամանակ մի վասն այսց երկուց պատճառանաց ընդ մահուամբ անկանիցի, այլ, ըստ իւրում կարողութեան, յարուսցէ միւսանգամ, և յանսպառ յաւիտեանս կենդանի և անմահ պահեսցէ։ Եւ որ զհրեշտակս և զհոգիս մարդկան յոչնչէ արարեալ՝ կենդանիս և անմահս պահէ, նոյն և զմարմինս կարող էր կենդանի պահել՝ թե չէր առաջնոյ մարդոյն զԱստուծոյ հրամանն զընկեցեալ։

[ԺԹ]

Այլ զի Աստուած մահուան չէ պատճառ, վկայեսցէ ամենարուեստ իմաստունն, որ ասէ՝ եթե Աստուած զմահ ոչ արար, և ոչ խնդայ ընդ կորուստ մարդկան. այլ հաստատեաց Աստուած զմարդն յանեղծութիւն ռպատկերք իւրոյ մշտնջենաւորութեանն, և նախանձու բանսարկուին եմուտ մահ յաշխարհ։

85 Եւ դարձեալ [76] ինքն իսկ ասէ. ես ասացի՝ թե աստուածք իցէք, և որդիք բարձրելոյ ամենեքին։ Այս ինքն՝ եթե ես զձեզ անմահս արարի, 221r եթե կացեալ եիք յիմում հրամանին. բայց որովհետև ոչ կացէք յիմում պատուիրանին, դուք իբրև զմարդիկ մեռանիք, իբրև զմի յիշխանաց անկանիք. ես ոչ ընդ ձեր մահ կամեի, և ոչ ընդ իշխանին վատ խրատտուին անկանել։

86 Այլ բնաւ իսկ, ասեն, ընդէ՞ր եմոյծ զնոսա ի կռիւս ընդ միմեանս։

87 Այսու զանձնիշխանութիւնն սատանայի և զմարդոյն կամին խափանել։ Զի Աստուած՝ որ աննախանձն արար զնոսա անձնիշխանս, ոչ կամէր թե որպէս զանասունս ի հարկէ վարիցին։ Եւ ապա անձնիշխանութիւնն այնուհետև չլինէր անձնիշխանութիւն։

88 Բայց Աստուած թեպէտ և ունէր իշխանութիւն ռզիւրոցք ռարարածոցնք զհանդէսն տեսանել, այլ ոչ ինքն դրդեաց զնոսա անկանել ընդ միմեանս։

Իբրև ետես զսատանայ [77] նախանձու բորբոքեալ, թոյլ ետ անձնիշխանին ընդ անձնիշխանին ոգորել. քանզի գիտէր՝ եթե ոչ ինչ տկարագոյն է սորա անձնիշխանութիւնս քան զնորայն.

և ոչ նա կանխագէտ, և սա ոչ կանխագէտ.

221v և ոչ նա բռնաւոր, և սա տկար ոք։

Եւ զի չէր բռնաւոր ոք, յայնմանէ յայտ է՝ զի ցկինն պատրանաւք մատուցեալ հարցանէր, և ոչ բռնութեամբ զարհուրեցուցանէր։

Եւ զի չէր կանխագէտ, ասէ. զի՞նչ է այդ՝ զոր ասաց Աստուած, զի ի նմանէն ուսցի զհանգամանսն։

89 Դարձեալ և ի Յոբայ փորձանացն է ուսանել՝ թե չէ սատանայ բռնաւոր և կանխագէտ։

Զի եթե բռնաւոր ոք ինչ էր նա, ոչ յԱստուծոյ խնդրեալ առնոյր աւճան և ապա մխէր ի փորձութիւնսն։

Եւ եթե ռկանխագէտ էր, ոչ մատչէր փորձել. քանզի գիտէր՝ թե յորժամ ոչ կարէ յաղթել, յամաւթ լինելոց է։

90 Նա և ի տէրունական իսկ ի փորձանացն իմանալի է՝ թե չէ կան[78]խագէտ, այնու զի ասէր ինքն իսկ՝ թե որդի ես Աստուծոյ. և յայտ առնէր, – թեպէտ և լուեալ էր ի մարգարէիցն՝– թե գալոց ռէ որդին Աստուծոյ, այլ զժամանակ գալստեանն ոչ գիտէր։ Եթե գիտացեալ էր՝ եթե արդարև որդին Աստուծոյ էր այն, որ նմա իբրև զմարդ երևէր, ոչ փորձէր զնա և ոչ յամաւթ լինէր. որ թեպէտ և յաստուածեղէն զաւրութեանցն իմ222rացաւ զգալուստ որդւոյն Աստուծոյ, և տագնապեալ աղաղակէր՝ թե գիտեմ զքեզ ով ես սուրբդ Աստուծոյ։

Դարձեալ՝ թե կանխագէտ ինչ ոք էր նա, ոչ գրգռէր զՀրեայսն՝ զնա ի խաչ հանել. թե՝ գիտացեալ էր՝ թե մահն Քրիստոսի ընկենոյր զնա յիշխանութենէ, ըստ այնմ զոր ասաց Տէրն՝ թե իշխան աշխարհիս այսորիկ ընկեսցի արտաքս, և դարձեալ՝ թե տեսանեի զսատանայ իբրև զփայլակն անկեալ յերկնից. և դարձեալ՝ թե իշխան աշխարհիս այսորիկ արդէն իսկ դատապար[79]տեալ է. զի ցուցցէ թե և յիշխանութենէ անկաւ որ աստուածանալն կամեցաւ, և յաւիտենական դատաստանացն պարտական եղև։

[Ի]

Արդ որովհետև վասն մահու և ցաւոց ի վերայ մարդոյն դնելոյ ցուցաւ յաստուածատուր գրոց՝ թե վասն անցանելոյ զպատուիրանաւն Աստուծոյ մտին յաշխարհ, ասասցուք և զայլ ևս զպատճառսն՝ վասն ռորոցք տարաժամ մահք լինին։

Բազում անգամ թերևս չարիք ինչ մեծամեծք 222v առաջի մարդոյն կայցեն, կամ նեղութիւնք՝ որոց ոչ կարէ ժուժալ, կամ փորձութիւնք՝ որոց ոչ լիցի բաւական տանել, Աստուած կանխագէտ և մարդասէր գթացեալ յիւր արարածն՝ տարաժամ մահուամբ զերծուցանէ զմարդն յայնպիսի չարեացն, ըստ այնմ զոր գիրն ասէ, թե յառաջ քան զչարն ժողովեսցի արդարն։

Դարձեալ և այլազգ ևս, առնին մահք տարաժամք զի յամենայն տիս և ի բոլոր ժամանակս պատրաստական մարդոյն գտեալ՝ չգեղ[80]ծիցի յաստուածպաշտութենէ։

92 Բայց թեպէտ և յանիծից մտին ցաւք յաշխարհ, սակայն են և այլ ինչ պատճառք։

Երբեմն վասն մեղաց. ըստ այնմ զոր ցանդամալոյծն ասաց Տէր՝ թե ողջացար, այսուհետև մի մեղանչեր։ Եւ հայեցեալ ընդ հաւատս մատուցանելեացն, ասէ ցմիւս անդամալոյծն՝ թե թողեալ լիցին քեզ մեղք քո. զի յայտ արասցէ, թե են ինչ ցաւք՝ որ վասն մեղաց լինին, և են ինչ ցաւք՝ որ ոչ վասն մեղաց։

93 Որպէս յորժամ աշակ223rերտքն հարցին զՏէր վասն կուրին՝ թե ո՞յր մեզ է վասն կուրութեանդ, դորա՞ թե ծնաւղաց իւրոց. և նա ասէ՝ թե ոչ դորա և ոչ ծնաւղաց իւրոց, այլ վասն փառացն Աստուծոյ՝ զի փառաւորեսցի ի դմա Աստուած։

94 Եւ են ցաւք՝ որ ոչ վասն մեղաց են, և ոչ յԱստուծոյ ինչ ի փառս, այլ ի չկշռելոյ խառնուածոցն։ Քազնի մարդոյ մարմին ի չորից տարերց խառնեալ է, ի խոնաւութենէ, ի ցամաքութենէ, ի ցրտութենէ և ի [81] ջերմութենէ։ Եւ թե մի ինչ պակասիցէ կամ յոլովիցէ, ցաւս գործէ ի մարմնին։ Եւ այն կամ ի շատ ուտելոյ և յըմպելոյ լինի, կամ ի սաստիկ պահոց, կամ յանխտիր կերակրոց, կամ յոյժ ի տաւթի աշխատելոյ, կամ կարի ի ցրտոյ լլկելոյ, կամ յայլոց ինչ այնպիսիեաց հակառակորդաց՝ որովք անհարթութիւնք ի մարմինս գործիցին։

95 Եւ պատերազմաց սկիզբն յագահութենէ մարդկան եղև, ուստի յափշտակութիւնք սահմանաց են և գիւղից և աւտար քաղաքաց, ընչից և ստացուածոց։

96 223v Նոյնպէս և պոռնկութիւնք՝ առ ի չկալոյ ի սահմանս ամուսնութեանն, զոր Աստուած ի բնէ կարգեաց՝ թե թողցէ այր զհայր և զմայր իւր, և երթիցէ զհետ կնոջ իւրոյ։ Զհետ կնոջ իւրոյ ասէ, և ոչ զհետ կանաց։ Զի և զառաջին սահման բնութեանն հաստատեսցէ, ասաց Տէր ի սուրբ աւետարանսն՝ թե զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի մեկնեսցէ։

97 [82] Եւ դիւահարութիւնք վասն հպարտութեան մարդկան լինին։ Քանզի եթե որդի ուրուք մտավարժ իցէ, գան ոչ ըմպիցէ. և որ չէն մտավարժ՝ բազում անգամ զծառայ այր առաջի նորա գան հարկանեն, զի ի նա հայեցեալ՝ ընդ այն լինիցի մտավարժ. ապա եթե և այնու ևս ոչ խրատիցի, ի նա իսկ մատուցանեն զտանջանսն։

[ԻԱ]

Այս ասացաւ վասն հարցանելոյ ոմանց, թե մեղաւորք վասն մեղաց տանջիցին ի դիւացն, տղայոցն անմեղացն ընդէ՞ր տիրիցեն դևքն։

99 Զամենայն մարդիկ յորդեգրութիւն կոչէ Աստուած, որպէս զԻսրայեղէ ասէր, որդի անդրանիկ իմ Իսրայէղ. և 224r դարձեալ՝ թե որդիս ծնայ և սնուցի։ Թե առաքինեալքն ընդ աւրինաւք՝ որդիք կոչեին, ո՞րչափ ևս առաւել զորոց ասէ՝ թե ետ նոցա իշխանութիւն որդիս Աստուծոյ լինել։

Արդ քանզի իբրև յորդիս մատուցեալ է ի մեզ Աստուած խրա[83]տել, երբեմն հարկանէ առաջի մեր իբրև զծառայ՝ զանասուն մեր, և երբեմն զանդս և զայգիս. զի ընդ այն հայեցեալ՝ մտցուք ընդ լծով Աստուծոյ երկիւղին։ Ապա եթե այնու ևս ոչ խրատիցիմք, ի մեզ իսկ մատուցանէ զտանջանսն, կամ ցաւովք, կամ խեղութեամբք, կամ դիւաւք։

Տանջին և անմեղք՝ զի ի մտի կալցին այլքն զբան Իմաստնոյն՝ որ ասէ. թե արդարն հազիւ կեցցէ, ամբարիշտն և մեղաւորն ո՞ւր գտանիցին։ Եւ այն յայն սակս լինի՝ զի մի արդարն յարդարութենէն ծուլասցի, և մի մեղաւորն միշտ ի մեղսն կայցէ։

Եւ չէ այնմ պարտական Աստուած, այլ չարիք մարդկան ածեն զԱստուած այնպիսի տանջանաւք խրատել զմարդիկ։ Զի որպէս այլոց 224v հաւատովք հաստատեաց զանդամալոյծն, և շնորհեաց նմա թողութիւն մեղաց, նոյնպէս և այլոց սակաւուց տանջանաւք՝ ածէ յերկիւղ և ի խրատ զբազումս։ Յո՞րժամ ռդիպիցիք անմեղաւք, և յո՞րժամ ռդիպիցիք մեղա[84]ւորաւք. որպէս ինքն միայն ճարտար գիտէ։

Եւ ոչ եթե ի դատապարտութիւն ինչ ոգւոց ռլինինք մարդոյն տանջանքն դիւաց, այլ առաւել ևս յարգահատութիւն. մանաւանդ՝ թե անմեղ ոք իցէ, և վասն այլոց երկիւղ ի միտս արկանելոյ՝ յայնպիսի տանջանս մատնիցի. զոր իբրև զմտրակ կախեալ ի մեծի տանս՝ ցուցանէ Աստուծոյ տեսչութիւնն, զի հայեցեալ ընդ այն բազմաց՝ ամփոփեսցին և մտցեն երկիւղիւ ընդ Աստուծոյ հնազանդութեամբ։

Եւ է երբեք՝ զի վասն մեղաց իսկ լինին այսպիսի տանջանք. և է երբեք՝ զի պատահարք պատահեն, և ապաւինեալք ի սրբոց մարտիրոսացն նշխարս՝ փրկին մարդիկ յայնպիսի տանջանաց, որով զաւրութիւնն Աստուծոյ՝ որ ի սուրբսն է՝ երևի, և ինքեանք յոգիս ինչ ոչ վնասին։

100 Այլ զի 225r դև զդև ոչ հանէ, զայն Տէրն իսկ յայտ արար, թե սատանայ, ասէ, զսատանայ հանէ, [85] ապա ուրեմն բաժանեալ է յանձնէ իւրմէ. այլ ես, ասէ, հոգւով Աստուծոյ հանեմ զդևս։ Եւ ընդէ՞ր ինքն որ Աստուածն էր՝ ասէր, հոգւով Աստուծոյ հանեմ զդևս, այլ զի մարդկան ուսուսցէ, եթե ոչ արժանաւորք շնորհաց հոգւոյն սրբոյ լինիցին, ոչ կարեն հանել զդևս. որպէս առաքեալքն եթե ոչ նախ առին իշխանութիւն ի Տեառնէ, ոչ կարեին հանել զդևս։

101 Նա և նմին իսկ, որ ի տանջանսն իցէ, ետ իշխանութիւն հանելոյ զդևն. ասէ, այդ ազգ ոչ ելանէ իւիք՝ եթե ոչ պահաւք և աղաւթիւք։ Ոչ եթե մի ինչ ազգ իցէ դիւաց՝ որ պահաւք և աղաւթիւք ելանիցէ, և այլքն ոչ, այլ ամենայն իսկ գունդքն դիւաց ի պահոց և յաղաւթից փախստական գնան։

[ԻԲ]

Այլ կախարդք, ասեն, յղեն դևս և հանեն զդևս։

103 Զի կախարդք զդևս ոչ կարեն հանել՝ բաւական է մեզ հաւանեցուցանելոյ բանն Տեառն, զոր ասաց՝ թե սատանայ զսատանայ ոչ [86] հանէ։ Զի կախարդն եթե հանէր, ապաքէն դիւ225vաւք հանէր. և զդիւէ ասաց Քրիստոս՝ թե դև զդև ոչ հանէ։ Ապա յայտ է՝ թե այլազգ իմն իրք լինին, որպէս ի նոցանէն իսկ ելեալ է բանն՝ և ոչ ի մէնջ։

104 Ասեն. հանել չկարեն, բայց անդէն կապել մարթեն, զի հանապազ խեղդ ընդ անձն ռհոգւոյք մարդոյն դևն լինիցի։

105 Եւ այն յԱստուծոյ արժանիցն յիրաւի լինի. զի եթող ոմն զԱստուած, զսուրբս, զպահս, զաղաւթս, և ի կախարդն՝ որ և ռանձին չկարէ աւգնել՝ ապաւինեցաւ։ Զի ո՞ ոք ի կախարդաց անցաւ և անդև և անմահ իցէ։

106 Նա և տեսանեմք իսկ զկախարդսն միշտ ծնկեալս ի դիւացն, և մանաւանդ մոլիքն <ծնկին>։ Զի նախ ինքեանք դիւահարին, և ապա այլոց իմն իմն խոստանան տալ, որ չիցէ ի ձեռս՝ ոչ նոցա և ոչ դիւացն, որոց բանիւ խաւսին տալ ինչ ումեք, բայց միայն Աստուծոյ՝ որ արարիչն և տուիչն է։

107 Եւ արդ քան անդէն կապել կախարդացն զդևն՝ որպէս ասենն, և [87] խեղդ ընդ անձն միշտ ռոգւոյք մարդոյն առնել, լաւ էր թե յայտ226rնէր, և սրբովք աղաչեցեալ զԱստուած՝ աւգնականութիւն գտանէր բուժելոյ ի չարէն։

108 Այլ մեք ասեմք, թե մտանելոյ ի մարդ չունի իշխանութիւն՝ առանց Աստուծոյ թուլացուցանելոյ։

Եւ այնր պէսպէս պատճառք են, որպէս ինքն միայն գիտէ. և յայտ անտի է՝ զի յորժամ ի խոզից երամակն մտաբերեցին մտանել, ոչ կարացին մտանել՝ եթե ոչ նախ ի Քրիստոսէ առին հրաման։

Եւ յորժամ զՅովբն կամեցաւ փորձել սատանայ, ոչ իշխեաց ժտել՝ եթե ոչ նախ յԱստուծոյ առ հրաման փորձելոյ։

Եւ զՅուդայէ ասէ՝ թե ընդ պատառոյն եմուտ սատանայ։ Զի թե չէր Քրիստոսի թուլացուցեալ և սատանայի՝ որ գրգռէրն, և Յուդայի՝ որ վասն կծծութեան եկն յայն, ոչ իշխէր մտանել ի նա։ Այլ վասն յանդիմանելոյ զանձնիշխանութիւն երկոցուն՝ թուլացոյց ըստ կամաց երկոցունց։

109 [88] Նա և մինչ դեռ տանջին իսկ ոմանք ի դիւէ, եթե ոչ յԱստուծոյ տեսչութիւն լինէր նմա, չարաչար մահուամբ սատակէր։

110 Նա և զպաշտաւնեայսն իսկ 226v իւրեանց՝ եթե ոչ Աստուծոյ սաստ պահէր, ազգի ագզի խեղութեամբք խեղեին, և անհնարին մահուամբք սպանանեին։ Բայց վասն զի ոչ են ձեռնհաս, ոչ իշխեն յայնպիսի իրս մտաբերել։

Եւ այս յայտ անտի է, զի թեպէտ և կանխաւ գիտէ Աստուած՝ թե ոմն կռապարիշտ լինելոց է, ոմն կախարդ, և ոմն սպանող, ոչ արգելու զնկարել սաղմիցն նոցա, և զփչումն հոգւոցն նոցա, զի նորա բարերարութիւնն երևեսցի, և նոքա յիւրաքանչիւր անձնիշխանութեանն պարտաւորեսցին։

111 Եւ յայտ է՝ թե որպէս առնելոյն ինքն տէր է, նոյնպէս և ի դարմանսն վայելեցուցանելոյ, և ի լլկանաց չարին ապրեցուցանելոյ. զի ոյր իւր ինչ ոք է՝ յիւրն զընդայ և խնայէ, և որ ոչ է իւր, նա զաւտարին աւցտէ և ցրէ։ Որպէս ասէ յաւետա[89]րանին՝ թե գայլ ոչ վասն այլ իրիք գայ, այլ զի յափշտակեսցէ և ցրուեսցէ։

112 Այլ ճշմարտից հաւատացելոց ոչ սատանայ փորձութեամբքն կարէ ստնանել, և ոչ կախարդք դիւաւք. որպէս ինքն Տէրն ասաց ցիւր ա227rշակերտսն՝ եթե ահա ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զաւձս և զկարիճս, և զամենայն զաւրութիւն թշնամւոյն։

Եւ դարձեալ՝ թե նշանք հաւատացելոց այս են. զդևս հանիցեն, և աւձս ի ձեռն առցեն, և զդեղ մահու ըմպիցեն, և ոչ մեղանչիցէ։

113 Եւ միանգամայն իսկ ասացեալ, թե անմեղի ումեք ոչ դևք մեղանչել կարեն, և ոչ գազանք սպանանել յաւժարեն, որպէս ոչ Դաիէլի գազանքն վնասեցին, և ոչ երից մանկանցն հուր հնոցին. որպէս առաջնոյ մարդոյն՝ մինչ չև յանցուցեալ էր՝ հնազանդ եին, և ոչ մեղանչականք. և որպէս առ առաքելովքն վատթարեալ էր սատանայ, մինչև կախարդացն յահէ նշանացն՝ զոր առնեին՝ բերել զգիրս կախարդանացն զծանրա[90]գինս՝ և այրել առաջի առաքելոցն, և դիւացն աղաղակել՝ թե դոքա են ծառայք Աստուծոյ բարձրելոյ. որոց նշանաց նշխարք՝ և այժմ ի սուրբ եպիսկոպոսս և ի ճշմարիտ վանականս երևին. և զայնր զփորձ ոչ միայն քր227vիստոնեայք, այլ և հեթանոսք և մոգք գիտեն։

[ԻԳ]

Բայց և զայն ևս պարտիմք գիտել, թե և հրեշտակք և դևք և ոգիք մարդկան անմարմինք են։ Զի զհրեշտակաց ասէ՝ արար զհրեշտակս իւր հոգիս, և զպաշտաւնեայս իւր բոց հրոյ։

Հոգիս կոչէ զնոսա վասն արագութեանն, որպէս զի ասիցէ՝ թե քան զհողմս թեթևք են, քանզի ոգւոյ և հողմոյ անուն եբրայեցերէն և յունարէն և ասորերէն նոյն է. նա թե և հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ՝ նոյնպէս գտանի։ Յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցէ՝ ասէ, չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, և այնու զաւդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք՝ յայտ առնէ։

Եւ բոցեղէնս կոչէ զնոսա վասն սաստկութեանն. որպէս այլուր ա[91]սէ, հզաւրք են զաւրութեամբ առնել զկամս նորա. այլ ոչ եթե ի բնութենէ հողմոյ և հրոյ են։ Զի եթե ի բնութենէ հողմոյ և հրոյ եին, ապա և նոքա յիրաւի մարմնաւորք կոչեին և ոչ անմարմինք։ Քանզի որ մարմնաւոր է՝ ի չորից հիւթից յաւդեալ է, որպէս մարմինք մարդկ228rան և բնաւ անասնոց. և որ ինչ անմարմին է՝ նա պարզ բնութիւն է, որպէս հրեշտակաց և դիւաց և ոգւոց մարդկան։

115 Եւ արդ ո՞ւր իշխիցեն շշնջել, որք ասեն՝ եթե հրեշտակք ընդ կանայս ամուսնացան, զի նոքա հրեղէնք կոչին, և մարդիկ խոտեղէնք, որպէս մարգարէն ասէ՝ թե ամենայն մարմին խոտ է։ Ուստի յայտ իսկ է՝ թե ի հրոյ խոտոյ ոչ ամուսնութիւն լինի, այլ ծախումն։

116 Եւ երեքեան ջոկքս այսոքիկ, քանզի համաբնեայք են, նմանագոյնս և նովին իսկ անուամբ անուանին։

Ասի հրեշտակ ոգի, այլ ոգի հարկաւոր՝ որ է հնազանդ և կամակատար։

Ասի և դև ոգի, այլ ոգի չար վասն անհնազանդութեանն և ապստամբութեանն. զոր [92] թեպէտ և ի մեր լեզու՝ այս չար ասեմք, և որպէս ի խտրանաց հարցն մերոց առաջնոց, ըստ սովորութեան ի մեզ կարգելոյ-, այլ գիտեմք՝ եթե այսն հողմ է, և հողմն՝ ոգի, ըստ յառաջագոյնն ասացելոյ։ Քանզի յորժամ մեք ասեմք՝ թե սիք շնչէ, ստորնեայք ասեն՝ այս շնչէ. 228v և վասն տարածութեանն միայն և արագութեան կոչին հրեշտակք և դևք և ոգիք մարդկան՝ ոգեղէնք, որ է հողմեղէնք։ Որպէս վասն սաստկութեանն բոցեղէն կոչին հրեշտակք, նոյնպէս և վասն արագութեանն և տարածութեան հոգեղէնք, որ է հողմեղէնք. բայց ռբնութիւն նոցա ի վեր է քան զհողմ և քան զհուր, և նուրբ և արագ քան զմիտս։

117 Եւ չեն ինչ զարմանք՝ թե նոքա մերոց դրացեաց արարածոց անուամբքս անուանին, ուր և նոցա արարիչն ոչ գարշի այնպիսի անուանս զինքեամբ առնուլ՝ վասն իրիք իրիք տեսչութեանց։

Կոչի Աստուած հոգի, այլ կայ ընտրու[93]թիւն ի միջի։ Ասէ, Աստուած հոգի կենդանի է. որ է կենարար։

Կոչի և հուր. ըստ այնմ՝ թե Աստուած քո հուր ծախիչ է։

Եւ արդ տեսցուք՝ թե հո՞ւր միայն ծախիչ իցէ Աստուած։

Նա աւանիկ նորին հոգւոյ միւսով մարգարէիւ յայտ արարեալ՝ թե լոյս է. ըստ այնմ՝ թե Տէր լոյս իմ և կեանք իմ, ես յումէ՞ երկեայց։

Եթե հուր ծախիչ ևեթ էր, զիա՞րդ կոչէր լոյս կենարար։ Ոչ ապաքէն յա229rյտ է՝ թե ուր սաստկութիւնն պիտոյ է, անդ հուր կոչի, և ուր քաղցրութիւն՝ անդ լոյս կենարար։ ռԱյլք ինքն ի վեր է քան զհուր և քան զլոյս. և այլ ինչ բազում անուանս առնու զինքեամբ վասն պէսպէս դարմանից։

118 Եւ յորժամ երևել սրբոց իւրոց կամէր, ոչ այլով իւիք կերպարանաւք՝ այլ միայն մարդոյ կերպարանաւք, զոր ըստ իւրում պատկերին արար, յայտնէր. և այն ոչ վայրապար ինչ լինէր, այլ զի զառաւել սէրն իւր՝ զոր ընդ մարդ[94]կան ունէր՝ ցուցանիցէ։ Եւ դարձեալ՝ զի յառաջագոյն կրթեսցէ զմարդիկ ածել ի գիտութիւն. զի, յորժամ զորդին իւր իբրև զմարդ յաշխարհ առաքեսցէ, մի աւտարոտի ինչ զիրսն համարեսցին. մանաւանդ, զի գիտիցեն՝ թե ինքն իսկ այն կերպարանաւք յայտնէր։

Որպէս իջեալ ի դրախտն առ Ադամ՝ ոտնաձայն իբրև զմարդ առնէր։

Եւ եկեալ Որդւոյ առ Աբրաամ երկուք հրեշտակաւք, արժանի առնէր ճաշ ի վրանի նորա ուտելոյ։

Եւ ի խաւսս մատուցեալ ի լերինն ընդ Աբրահամու, զերկուս 229v պատանիս իւր՝ զհրեշտակս մարդկակերպեալս՝ ի Սոդոմ առ գեղեցիկ ասպնջականն առ Ղաւտ արձակէր։

Եւ հրացուցեալ և չայլայլեալ զհրեշտակն ի մորենւոջն, ի մարդկեղէն բարբառ ածեալ, տայր ընդ նախընծայացելոյ առնն Աստուծոյ ընդ Մովսեսի խաւսել։

Եւ այրակերպեալ զզաւրավարն իւր զՄիքայէլ, զաւրագլխին իւրում Յեսովայ ի դաշտին ցուցանէր։

Եւ ա[95]ռաքեալ հրեշտակ ի տուն Մանուէի խաւսել ընդ նմա, մարդկաւրէն ընծայեցուցանէր։

Եւ երբեք երբեք գրեթե մարդացեալ իսկ՝ բերան ի բերան, ձեռն ի ձեռն ընդ բարեկամին իւրում ընդ Մովսեսի խաւսէր։

Եւ առնն թագաւորի ընդ սրտի իւրում գտելոյ, թախծելոյ ի հարուածոցն, հրեշտակ ի կերպարանս մարդոյ սուսեր ի ձեռն ցուցանէր։

Եւ Եզեկիէլի հրատեսիլ և բոցալեզու ի կառս, ազգի ազգի կերպարանաւք յաւդեալ, և կառավար մարդկակերպարան երևեցուցանէր. և քերոբէս ազգի ազգի գա230rզանաւք յաւդեալ, և ձեռն ձգեալ իբրև զմարդոյ քրոբէի ի միջոյ քրոբէից ցուցանէր։

Եւ իւր իսկ երբեմն իբրև զհինաւրեայ, երբեմն իբրև զմատաղաւրեայ, վասն այլ և այլ տեսչութեանց կերպարանեալ՝ ցանկալւոյ առնն երևէր։ Եւ այնպէս իւր և իւրոց ծառայիցն նոյնգունակ երևելով՝ զառաւել սիրոյն, զոր ընդ մարդոյն ունէր, յայտ առնէր։

119 [96] Այս ամենայն ասացաւ, զի ցուցցի թե որ ինչ երևի՝ ռմարմնաւոր է, և որ ինչ ոչ երևի՝ անմարմին։

Եւ ի մարմնաւորացն են որ թանձրամարմինք են, և են որ անաւսրամարմինք. որպէս Առաքեալ ասէ՝ թե այլ մարմինք երկնաւորաց են, և այլ մարմինք երկրաւորացս։ Երկրաւորաց՝ մարդկան և անասնոց, թռչնոց և սողնոց. և երկնաւորաց՝ արեգական և լուսնոյ և աստեղաց։ Եւ զի զնոցանէ ասէ, և ոչ զհրեշտակաց, անդէն զնովիմբ ածեալ ասէ՝ թե այլ փառք արեգական են, և այլ փառք լուսնի։

Եւ միանգամայն իսկ ասացեալ՝ թե որ ինչ ի զգայնոցս 230v շաւշափի կամ զննի կամ ազդի՝ այն մարմնաւոր է, և որ զգայնոց ոչ ազդի՝ անմարմին։ Նուրբ է տարր լուսոյ, այլ զի ակամբ զննի՝ մարմնաւոր է. նուրբ է տարր աւդոյ, այլ ցրտութեամբն ազդի մարմնոյ՝ մարմնաւոր է. նուրբ է տարր հրոյ, այլ զի ջերմութեամբն ազդի մարմնոյ՝ [97] մարմնաւոր է. նոյնպէս և ջրոյ՝ որ քան ռզկէտսնք նրբագոյն է, և քան զթեթևսն թանձրագոյն։

[ԻԴ]

Եւ արդ քանզի անմարմինք են հրեշտակք և դևք, յայն սակս և ծնունդք ոչ գոն նոցա։

121 Այլ, ասեն, համբարուաց ծնունդք են և մեռանին։

122 Նախ զայն տեսցուք, թե բնաւ գուցե՞ն այլ ինչ արարածք բանաւորք քան զհրեշտակս և զդևս և զմարդիկ։ Եւ ապա եկեսցուք յայնր ի քնին, թե իցե՞ն ի դիւաց կէսք մարմնաւորք և կէսք անմարմինք։

Զի չիք ինչ արարած բանաւոր արտաքս քան զայս երիս ջոկս, զհրեշտակաց, զդիւաց և զմարդկան, յամենայն աստուածատուր գրոց և ի բնութենէ արարածոց յայտնի է։

Բայց թեպէտ և ասին ինչ անուանք ի գրոց յուշկապար231rկաց կամ համբարուաց կամ պարկաց, ըստ կարծեաց մտաց մարդկան ասին, և ոչ ըստ բնութեան։ Քանզի դիւաց է կերպարանս կերպարանս ցուցանել, և մարդիկ ըստ կերպա[98]րանացն անուանս դնեն։ Որպէս յորժամ քաղաքք և գևղք աւերեսցին, և անդ դևք բնակիցեն, և կեղծս ի կեղծս յայտնիցին, և մարդկան ըստ կեղծեաց նոցա անուանս եդեալ՝ զոմն յուշկապարիկ, զոմն պարիկ, զոմն համբարու կոչիցեն. նոյնպէս և գրոց ըստ մարդկան կարծեացն եկեալ՝ առ ի ռնշանակելոյ զսաստկութիւն աւերածի աշխարհին, զյուշկապարկաց ասեն բնակել յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։

Արդ ցուցցե՞ն թե գտանիցին իշացուլք ի Բաբելոնի. ապա ուրեմն յայտ է՝ եթե անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց և իշացլուց. և գիրք ըստ սովորութեան մարդկան կարծեաց եկեալ, նոյնպէս անուանեցին՝ առ ի զաւերն Բաբելոնի նշանակելոյ, … իբրև զծովացուլն՝ զոր ի կովէ ելեալ ասեն, 231v և զպայն իմն ի մարդկանէ, և զառլեզն ի շանէ։ Եւ այն ոչ եթե անձինք ինչ են, այլ անուանք զբանգտանաց, և բաջա[99]ղանք մոլորելոց մտաց ի դիւաց։ Զի ի մարմնաւորէ աներևոյթ ինչ ոչ ելանէ, որպէս ոչ յաներևութե իմեք մարմնաւոր։ Ոչ երբեք ի մարդկանէ ելեալ պայն՝ եթե ռերէս արածիցէք և ոչ ի կովուց ծովացուլն ելեալ՝ եթե ի ծովակս բնակիցէ։ Զի մարմնաւորի չէ հնար՝ թե ի ջուրս կեցէ, որպէս ոչ ջրականին՝ թե ի ցամաքի կեցէ. և ոչ ի շանէ ինչ ելեալ, եթե ընդ աներևոյթ զաւրութիւնս ինչ կեցէ, և յորժամ վիրաւոր ոք անկեալ ի պատերազմի դնիցի՝ թե լիզիցէ և ողջացուցանիցէ. այլ ամենայն՝ առասպելք են, և պառաւաց դրդջիւնք, և մանաւանդ թե ի դիւաց իսկ մոլորութենէ։

[ԻԵ]

Այլ և վիճեալ ևս պնդին ի բանիցն վերայ։

Մին ասէ՝ թե ի մերում գեաւղ ռծովացուլս կովք գործեաց, և զգոչիւնն հանապազ մեք լսեմք ամենեքեան։

Եւ միւսն ասէ. զպայն իսկ իմ աչաւք տեսեալ է։

124 [100] Միթե և զարալ232rիզէ՞ն ևս ոք կարիցէ ասել՝ թե և զայն ուրուք տեսեալ իցէ։ Եւ եթե յառաջին ժամանակսն արալէզք լիզեին զվիրաւորս և ողջացուցանեին, արդ ընդէ՞ր ոչ լիզիցեն և ողջացուցանիցեն։ Ոչ նոյն պատերազմունք են, և նոյնպէս վիրաւորք անկանին։

125 Այլ յայնժամ, ասեն, դիւցազունք եին։

126 Եւ մեք զդիցն իսկ պահանջեսցուք ի նոցանէ։ Մարմնաւորք եին արդեաւք դիքն, թե անմարմինք։

Եթե մարմնաւորք եին, յայտ է՝ եթե մարդիկ եին, – և զմարդկան ուրուականս – ի պաշտաւն առեալ՝ դիս անուանեն։

Ապա եթե անմարմինք եին, չէր մարթ անմարմնոցն ընդ կանայս մարմնաւորս ամուսնանալ։ Զի եթե այնմ հնար ինչ էր, ոչ երբեք դադարէր սատանայ ի կանաց սատանայածինս ծնուցանել։ Զի որ անմարմին ոք է, նա և անսերմն է. վասն զի սերմն մարմնաւորաց է, և ոչ անմարմնոց. և [101] առանց սերման ի կնոջէ ծնանել միումն ևեթ մարթ եղև՝ որ արարիչն է բնութեան մարմնոյ. և որպէս կամեցաւ, կարող եղև 232v ի կուսէ ծնանել առանց ամուսնութեան։ Ուստի ամենայն իմաստնոց արտաքնոց յիւրաքանչիւր դիցն տկարութիւն հայեցեալ, չիշխեցին ասել՝ թե ի կնոջէ ոք առանց ամուսնութեան ծնաւ։

127 Եւ որպէս ոչ գոն ծնունդք դիւաց, նոյնպէս և ոչ մահ։

Թէպէտ և անմահ բնութեամբ աստուածութիւնն ևեթ է՝ որ մշտնջենաւորն է, և ոչ յումեքէ առեալ սկիզբն լինելոյ, այլ և սկզբնաւորացն և բանաւորաց պարգևեաց աննախանձ զանմահութիւն, զհրեշտակաց և զդիւաց ասեմ, և զոգւոց մարդկան։ Յորոց մարդիկ, քանզի յերկուց բնութեանց են՝– ի մարմնաւորաց և յանմարմնոց, – յիրաւի սերին ծննդեամբ, և գան յաճումն ամուսնութեամբ. և մեռանին, – մարմնովք և ոչ ոգւովք, – վասն պատուիրանազանցութեանն։

[102] Այլ հրեշտակք և դևք ոչ յաւելուած ծննդեամբ առնուն, և ոչ պակասութիւն մահուամբ. այլ որպէս հաստատեցանն՝ նոյնպէս և նովին թուով կան, առանց յաւելուածոյ և նուազութեան։

128 Եւ ոչ այլ ինչ արարած 233r գոյ՝ որ կարիցէ ի կերպարանս կերպարանս լինել, որպէս զվիշապացն և զնհանգացն համբաւեն. այլ միայն հրեշտակք և դևք՝ որ կարող են զաւդս գնդել և պարզել, և ազգի ազգի կերպարանս երևեցուցանել։

129 Այլ և վիշապք, ասեն, և նհանգք կեղծս ի կեղծս լինին. յորոց մին անձնաւոր է և միւսն ոչ անձնաւոր։

130 Վիշապն՝ որ մարմնաւոր է, զիւր կերպարանսն ոչ կարէ փոխել։ Զի եթե հնար ինչ էր մարմնաւորաց զկերպարանս փոփոխել, նախ մարդ՝ որ առաւել քան զնոսա է՝ փոխէր զկերպարանսն յինչ և կամէր։ Այլ որպէս մարդոյն չէ հնար փոխել ի կերպարանս ինչ՝ յոր և կամիցի, նոյնպէս և ոչ վիշապին։

131 [103] Նա և ոչ նհանգ ինչ անձնաւոր գոյ. բայց եթե դև ի տեղիս բնակեալ իցէ, և մերթ կերպարանիցի, և մերթ վնաս գործիցէ։

132 Եւ ոչ վիշապք զտոհմականս արդեանց կրեն. և ոչ գրաստ գոյ նոցա՝ եթե զարդիւնս ի կալոց ուրեք կրիցեն. և ի զուր է կա՛լ կա՛լն ասել ումեք ի կալս՝ 233v և ոչ ա՛ռ ա՛ռ։ Զի վիշապն որ ինքն գրաստ է, այնու զի անասուն և անխաւսունն է, զիա՞րդ՝ որ ինքն գրաստ է՝ զայլ գրաստ վարիցէ։

133 Զի վիշապի այլազգ ինչ բնութիւն չէ՝ եթե ոչ աւձի, այն յայտ իսկ է։ Եւ զաւձ յաղթանդամ, կամ զգազան ինչ ծովածին, կոչեն գիրք վիշապ։ Որպէս զմարդ յաղթանդամ հսկայ անուանեն, նոյնպէս և զաւձ ցամաքային անճոռնի, և զգազանն ծովական լեռնաձև, զկիտացն ասեմ և զդելփինաց, վիշապս անուանեն. ըստ այնմ՝ թե դու ջաղջախեցեր զգլուխ վիշապացն ի վերայ ջուրց, և ետուր կերակուր ժողովրդոց Եթեովպացւոց։ [104] Տեսանե՞ս, զի զձկունս մեծամեծս ծովածինս՝ վիշապս կոչեն գիրք. և յայտ անտի է՝ թե զձկանց ասէ, այնու եթե ետուր կերակուր ազգաց Եթեոպացւոց. թեպէտ և աստ այլք ի սատանայ առակեցին զվիշապն, որպէս և զայն՝ զոր Յոբն գրեալ է։ Եւ այլ ինչ ոչ են վիշապք՝ բայց կամ աւձք մեծամեծք ցամաքայինք, կամ ձկունք ան234rարիք ծովականք, զորոց ասեն, թե լեռնաբերձք մեծամեծք են։ Եւ որս և կերակուր նոցա մանր ձկունք են, որպէս աւձից մեծամեծաց մանր մանր ինչ ճճիք կամ անասունք։

134 Եւ ոչ որս երբեք՝ որպէս մարդկան՝ արարեալ վիշապաց, կամ առնիցեն. և ոչ տաճարք իբրև մարդկան են նոցա ի բնակութիւն։

135 Եւ ոչ զոք ի թագաւորազգեաց և ի դիւցազանց ունին կապեալ առ իւրեանս կենդանի. զի կենդանիք ի մարմնաւորաց երկուն ևեթ կան, Ենոք և Եղիա։

136 Այլ որպէս զԱղեքսանդրէ խաբեին դևք՝ կենդանի կայցէ, [105] որոց ըստ եգիպտական հնարողութեանն կապեալ արկեալ կախարդանաւք զդև ի շիշ, կարծեցուցանեին թե Աղեքսանդրոս կենդանի իցէ և մահ խնդրիցէ. և գալուստն Քրիստոսի խայտառակեաց զխաբէութիւնն, և եբարձ ի միջոյ զգայթակղութիւնն, նոյնպէս և մոլորութիւնն դիւաց խաբեաց զդիւցապաշտս Հայոց, եթե զոմն Արտաւազդ անուն արգելեալ իցէ դիւաց, որ ցայժմ 234v կենդանի կայ, և նա ելանելոց է և ունելոց զաշխարհս. և ի սնոտի յոյս կապեալ կան անհաւատք, որպէս և Հրեայք՝ որ ի զուր ակնկալութիւն կապեալ կան, եթե Դաւիթ գալոց է՝ շինել զԵրուսաղէմ և ժողովել զՀրեայս, և անդ թագաւորել նմա նոցա։

137 Եւ այնպէս ջանայ սատանայ՝ զի զամենայն ոք ի բարւոք ակնկալութենէ վրիպեցուսցէ, և ի սնոտի յոյս կապիցէ։

Մեծացուցանէ յաչս մարդկան զվիշապս, զի յորժամ ահագինք երևեսցին ոմանց՝ առնուցուն զնոսա ի պաշտաւն։ [106] Կարծեցուցանէ թե և նհանգք ինչ իցեն գետոց, և շահապետք վայրաց։ Եւ յետ կարծեցուցանելոյ ինքն կերպարանի կամ ի վիշապի կերպարանս կամ ի նհանգի իմն և ի շահապետի, զի այնու զմարդն յիւրմէ արարչէն թիւրեսցէ։

138 Զի եթե էր ինչ նհանգն անձնաւոր, ոչ երբեմն ի կնոջ կերպարանս երևէր, և երբեմն փոկ լինէր և լուղորդաց ընդ ոտս անկեալ՝ հեղձուցանէր. այլ կամ կինն կին կայր, կամ փոկն՝ փոկ։

235r Նոյնպէս՝ և զոր շահապետ վայրաց կոչեն, ոչ մերթ մարդ երևէր և մերթ աւձ, որով և զաւձապաշտութիւնն հնարեցաւ յաշխարհ մուծանել։

Նոյնպէս և վիշապն ոչ մի անգամ աւձաձև երևէր, և միւս անգամ մարդկակերպ, որպէս յառաջագոյնն իսկ ասացաւ՝ թե որ մարմնաւոր ինչ է, յայլ կերպարանս չկարէ փոխել։

139 Այլ թե ի կալս ջորիք և ուղտք երևիցին, դիւաց կերպարանք են այն, և ոչ վիշապաց։

Եւ եթե ի [107] դաշտս երագազանք ձգիցին, և հեծեալք իբրև զմարդիկ զհետ երէոյ արշաւիցեն, կեղծիք դիւաց են և ոչ ճշմարտութիւն ինչ իրաց։

Եւ եթե ի գետս ի կանաց ինչ ի կերպարանս երևիցին, սատանայի կերպարանք են։

140 Քանզի նհանգ ինչ անձնաւոր չիք, և ոչ ի մարդ իբրև զդև մտանէ վիշապ, որպէս ոմանք ի շչելոյ դիւահարին կարծեցին, քանզի մարմնաւորի ի մարմնաւոր չէ հնար մտանել։

Եւս եթե բառնայցի, ոչ եթե եզամբք ինչ անուանելովք՝ այլ ծածուկ զաւրութեամբ իւիք 235v յԱստուծոյ հրամանէ, զի մի շոգին մարդոյ կամ անասնոյ մեղանչիցէ։ Որպէս որ բասիլիսկոսն կոչի ազգ ինչ աւձից՝ հայելով միայն սատակէ զմարդ կամ զանասուն. ուստի յորժամ ի ջրհորս գտանիցի՝ ճրագ առեալ իջանեն ի ներքս ըմբռնել, զի հայեցեալ ընդ ճրագն՝ ոչ մեղանչիցէ մարդոյն աւձն։

[ԻԶ]

Այլ մեք ըստ գրոց սրբոց զհրեշտակս արբանեակս գիտեմք [108] յաւգնականութիւն մարդկան, ազգաց եւ թագաւորութեանց. ըստ այնմ զոր ասեն՝ թե կացոյց սահմանս ազգաց ըստ թուոյ հրեշտակացն Աստուծոյ։

Եւ դարձեալ այնու զոր ասէ յաւետարանի, թե մի արհամարհէք զմի ի փոքրկանց, զի հրեշտակք նոցա հանապազ տեսանեն զերեսս հաւր իմոյ՝ որ յերկինս։ Այսպէս իմն երեւի՝ թե իւրաքանչիւր մարդոյ հրեշտակ առանձինն պահապան կայցէ. թեպէտ եւ այլք զաղաւթից կարծեցին ասացեալ ի Տեառնէն, որպէս թե աղաւթք նոցա՝ որ հանապազ մտանեն առաջի Աստուծոյ՝ կոչին հրեշտակք։

Այլ եւ Առաքեալ ասէ. ո՞չ ամենեքեա236rն հոգիք հարկաւորք են առաքելացուք ի սպասաւորութիւն վասն այնոցիկ, որ ժառանգելոցն են զփրկութիւն. որ ի հարկի նմա կան, եւ փրկութեան սատարք մեզ լինին։

[ԻԷ]

Այլ թե սատանայ է, ասեն, գրգռիչ չարեաց, յայլս արարածոցն ընդէ՞ր մաղթե զերկր[109]պագութիւն հեթանոսութեան, եւ ոչ յինքն միայն կորզիցէ։

143 Զի բամբասեալ ի չարութիւն է սատանայ, այն ամենեցուն յայտնի է։ Արդ եթե իւր միայն խնդրէր զպաշտաւնն, վաղվաղակի խրտուցանէր զպաշտաւնեայսն իւր, այնու զի չար եւ չարչարիչ կարծիցի նոցա։ Այլ յաւժարեցոյց զկէսսն՝ լուսաւորաց երկիր պագանել, եւ զայլս՝ աւդոյ եւ հրոյ երկրի եւ ջրոյ եւ ռհասարակացք եւ փայտից եւ քարանց, մինչեւ աւձից եւ գազանաց եւ ճճեաց անգամ. զի միայն զնախանձն՝ զոր ի մտի եդեալ էր գոռալոյ ընդ մարդոյն՝ կատարեսցէ։

Եւ արդ մի ինչ վերտեսցին, որ արարածոցն երկիր պագանեն՝ թե զսատանայի զկամս ոչ առնիցեն։ Զի արարածոց պաշտաւն մատուցանելոյ վարդապետ այլ ոք չէր, 236v բայց միայն սատանայ։

Եւ արդ զիա՞րդ կարիցեն նզովել զսատանայ, որք զկամս նորա կատարեն։ Զի եթե որք զճշմարիտն Աստուած պաշտեն, եւ վարուք ինչ զեղծիցին, բամբասին յաստուա[110]ծական բարբառոյն՝ թե խոստանան գիտել զԱստուած, եւ գործովք իւրեանց ուրացեալ են ի նմանէ, ո՞րչափ եւս առաւել նոքա առանց պատասխանատուութեան են, որոց առեալ զպաշտաւն ճշմարտին՝ անշնչոց եւ անմռնչից արարածոցն մատուցանիցեն։

[ԻԸ]

Բայց թեպէտ եւ պէսպէս զինուք վառեցաւ թշնամին արդարութեան, Յունաց իմաստնոցն կարծեցուցանել, թե նիւթ ինչ միշտ առընթերակաց կայր Աստուծոյ՝ ուստի զարարածսն արար, եւ, քանզի նիւթոյ անուն ի նոցա լեզու ի մրուր մերձ է, վասն այնորիկ զչարեացն սկիզբն անտի կարծեցին, եւ Պարսից քէշին գտիչք, առ ի տարակուսելոյ՝ թե ուստի չարիքն լինիցին, ընդ նոյն արահետս, վրիպեալք ի ճշմարտութենէն, զնոյն բաջաղանս այլովք պատմութեամբք կարկատեցին, որպէս թե [111] ի միոջէ ի հաւրէ երկու 237r որդիք ծնան. մին բարի՝ եւ բարեաց արարիչ, եւ մին չար՝ եւ չարեաց գործաւն, ի նոյն ռխարխափք անկեալ եւ աղանդոցն, զոր թշնամին՝ իբրեւ զորոմն ի մէջ ցորենոյ՝ սերմանեաց։ Զի կէսքն երիս արմատս դնեին, բարւոյ եւ արդարոյ եւ չարի. եւ այլքն երկուս, բարւոյ եւ չարի. եւ ոմանք՝ եւթն։

Եւ արդ եկեղեցւոյ Աստուծոյ գործ այն է, զարտաքինսն՝ իրաւք ճշմարտութեան՝ առանց գրոց՝ յանդիմանել, եւ զկարծեալսն ներքինս եւ ոչ ճշմարտեալս՝ գրովք սրբովք յանդիմանել։

Զհիւղեայն կարծիս, որովք Յոյնքն մոլորեցան, բաւական համարեսցուք առաջնոց բանիցն յանդիմանութեամբ վճարել. եւ ընդ Պարսից քէշին գտաւղս, ապաւինեալ ի շնորհսն Աստուծոյ, մատիցուք ի պայքար։

Մաս Երկրորդ Գլուխ

[Ա]

Յորժամ զաներեւութէն եւ զնորին զմշտնջենաւոր զաւրութենէն ճառիցէ ոք, քանզի մարմնաւոր լեալ է, պարտի զմիտս յստակել եւ զխորհուրդս սրբել, զյոյզս շարժմանց պարզել, զի յայն զոր առաջի եդ՝ հասանել կարասցէ։ Նա եւ որ ընդ ճառագայթս արեգականն հայել կամիցի, պարտի զ[6]պղտորութիւն աչացն՝ զաղտն եւ զբիժն ի բաց պարզել, զի մի մթարքն՝ որ զբբաւքն շողայցեն, արգել հայելոյ ի յստակութիւն լուսոյն լիցին։

Եւ արդ քանզի մի էութիւն անքննին է եւ անհաս բնութեամբ, առ նորա անքննութիւնն ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի է, եւ առ էութիւնն նորին դաւանութիւն գիտութեան եւ ոչ քննութեան։ Զի որ էն՝ պարտի զի մշտնջենաւոր իցէ եւ անսկիզբն, որոյ ոչ սկիզբն յումեքէ առեալ լինելոյ, եւ ոչ ունի զոք ի վեր քան զինքն, զոր պարտ իցէ նմա պատճառ կարծել կամ իմանալ՝ եթե ի նմանէ իցէ առեալ սկիզբն էանալոյ։ Զի ոչ ոք է առաջին քան զնա, եւ ոչ ոք է յետոյ նման նմա, եւ ոչ ընկեր հաւասար նորին, եւ ոչ էութիւն հակառակ նմա, եւ ոչ գոյութիւն ընդդիմակաց, եւ ոչ բնութիւն հիւթաբեր ի պէտս նորա, եւ ոչ նիւթ ինչ՝ յորմէ առնիցէ զոր առնելոց իցէ. այլ ինքն է [7] պատճառ ամենայնի, որ ի լինելն եւ ի գոյանալ եկին ի չգոյէ եւ ի գոյէ որպէս երկինք վերինք եւ որ ինչ յերկինս, եւ երկինք երեւելիք որ ի ջուրց, եւ երկիր, եւ ի նմանէ եւ ի նմա. յորմէ ամենայն եւ ինքն ոչ յումեքէ։ Որոյ ըստ իւրաքանչիւր կարգաց տուեալ է սկիզբն լինելոյ աներեւութիցն անմարմնոց, եւ երեւելեաց մարմնաւորաց. որ բաւականն է որպէս ի տալն զկենդանութիւնն, նոյնպէս եւ ի գիտութիւն իւրոյ անարար էութեանն, եւ յիւրոց արարածոցն ի [հասումն] ըստ իւրաքանչիւր բնութեանց ածել։ Որ ոչ այնու միայն զարմանալի է, զի ածն ի չգոյէ ի գոյ զչգոյսն, եւ եցոյց յոչնչէ յինչ զչէսն, այլ զի եւ անարատ եւ անխախուտ պահէ զլեալսն. որոց եւ յառաջնումն իսկ աննախանձ ետ զկենդանութիւնն, առ ի յայտնելոյ զիւրոյ զբարերարութեանն հանդէս։

Քանզի ոչ եթե կարաւտ ինչ ոք իւիք էր, եթե վասն այնորիկ խնայիցէ՝ իւր միայնոյ զկենդանութիւնն. եւ անզաւր եւ տկար, եթե անձին եւեթ խորիցէ զզաւրութիւնն. եւ ոչ նիազ ի գիտութենէ, եթե ինքեան եւեթ պահիցէ զգիտութիւնն. եւ ոչ կարաւտ յիմաստութենէ, եթե յորժամ այլոց բաշխիցէ զիմաստութիւնն իւր, կարծիք ինչ կարաւտութեան ի ներքս մտանիցեն։

Այլ կենդանի է եւ աղբիւր կենդանութեան. [տայ ամենայնի կենդանութիւն, եւ ինքն կայ լի եւ յանսպառ կենդանութեան. եւ զաւրացուցանէ զանզաւրս մեծազաւր զաւրութեամբ, եւ ինքն ոչ թերանայ ի զաւրացուցիչ զաւրութենէն. եւ պարգեւէ գիտութիւն ամենայն անգիտաց, եւ ինքն բաւանդակ ունի յինքեան զամենագէտ գիտութիւնն. եւ բղխէ յամենեսին զանպակաս իմաստութիւնն, եւ ինքն մնայ անխախուտ յամենահնար իմաստութեանն։

Եթե աղբերք մշտաբուղխք, որ ի նորա հրամանէ կարգեցան, հանապազ բղխեն եւ ոչ պակասեն, [9] որոց բղխմունքն զայլոց կարաւտութիւնս լնուն, եւ ինքեանք ի նմին յորդութեան կան մշտնջենաւորք, ո՞րչափ եւս առաւել այն՝ որ նոցա զյորդութիւն բղխմանցն յաւրինեաց, որ աղբիւրն է բարութեան. որ զամենայն զոր արար գեղեցիկս արար, զբանաւորս եւ զանբանաւորս, զմտաւորս եւ զանմտաւորս, զխաւսունս եւ զանխաւսունս, զասունս եւ զանասունս։ Եւ բանաւորաց եւ մտաւորաց յիւրաքանչիւր առաքինութեանց կարգեաց ստանալ զբարութիւն, եւ ոչ զգեղեցկութիւն. զի գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեանն՝ զանձնիշխանութիւնն արար պատճառ։

[Բ]

Այսպիսի ռանհաւատ բանից եւ դանդաչանաց տխմարաց մ[116]տաց կարկատելոց՝ չէր պարտ ամենեւին բնաւ եւ առնել պատասխանի. զի բաւական էր իւրեանց իսկ անմտութիւնն յանդիմանել զնոսա անդստին ի նոցին բանից՝ որ ընդ միմեանս կռուին, եւ միմեանց հակառակ են։

Բայց քանզի այսու իմն մեծարոյ երեւին առաջնորդք քէշին իւրեանց հնազանդեցելոցն, եւ խեղդ ընդ անձն արկեալ՝ ձգեն զնոսա ի խորխորատ, հարկ է տալ պատասխանի, եւ ցուցանել թե ոչ ինչ աւելի քան զոր Մանի, զոր ինքեանքն մորթեցին, ասեն։

147 Զի նա երկու արմատս բարւոյ եւ չարի ասէ, եւ զայն ոչ յղութեամբ եւ ծննդեամբ, այլ ինքնակացս՝ միմեանց հակառակ։

Եւ նոքա զնոյն ասեն՝ տենչանաւք Զրուանայն յղութեամբ եւ ծննդեամբ։

148 Եւ եթե նոյն քէշ է երկոցունց, ընդէ՞ր ատիցեն մոգք զզանդիկս, եթե ոչ զի վարուքն զատ են ի միմեանց. թեպէտ եւ կերպարանաւք եւ ոչ ճշմարտութեամբ։

149 Այլ ի քէշին մի են երկոքեան. նոքա երկարմա[117]տեանք, եւ սոքա նոյնպիսիք. նոքա արեւապաշտք, եւ սոքա ծառայք արեգական, 239r նոքա ամենայն անշնչոց շունչ կարծեն, եւ սոքա նոյն աւրինակ զնոյն իմանան։

150 Բայց զի Մանի կամեցաւ վերագոյն քան զնոցայն կեղծեաւք վարս ցուցանել՝ թե ամենեւին իսկ ազատ ի կարեաց ցանկութեանց իցէ, եւ ոչ քան զնոցայն միայն՝ այլ եւ քան զամենայն քէշից, ուստի յանդիմանեալ յաղջկանց խտղտելոյ՝ մորթազերծ մահուամբ պակասեցաւ ի կենաց։

151 Որով յայտ է՝ թե վարուք եւեթ մեկնեալ են ի միմեանց. զի նոքա կերպարանողք են, եւ սոքա զեղխք, եւ յայտ յանդիման անձնադիւրք. այլ կրաւնիւք նոյնք եւ նոյնպիսիք։

[Գ]

Արդ մեր թողեալ զնոսա, հարցցուք զսոսա։ Զրուանն, զոր յառաջ քան զամենայն ինչ ասեն, կատարեա՞լ ոք էր, թե անկատար։

Եթե ասիցեն՝ եթե կատարեալ էր, լուիցեն՝ եթե կատարեալն յումէ՞ կարաւտանայր խնդրել որդի՝ որ [118] գայցէ եւ զերկինս եւ զերկիր առնիցէ։ Զի եթե կատարեալ էր, ինքն իսկ կարող էր առնել զերկինս եւ զերկիր։

Ապա եթե անկատար էր, յայտ է՝ թե էր ոմն ի վեր քան զնա, որ զնորա 239v թերակատարութիւնն լնուլ կարէր։ Եւ եթե էր ոք ի վեր քան զնա, նմա պարտ էր առնել զերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն որ ի նոսա՝ առ ի ցուցանելոյ զիւր զբարերարութիւնն եւ զաւրութիւն. եւ ոչ Զրուանայ որդի շնորհել, որ զերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն որ ի նոսա՝ առնիցէ։

153 Այլ, ասեն, փառաց առնէր զյաշտն։

154 Հարցցուք. փառքն յումեքէ՞ աջողեալ եին նմա, թե վասն զի մշտնջենաւորն էր՝ փառաւոր էր։

<Եթե մշտնջենաւոր էր, ի մշտնջենաւորութենէ անտի փառաւոր էր>.

Եթե յումեքէ պարգեւեալ եին նմա փառքն, հարկ է կարծել եթե էր ոմն ի վեր քան զնա զաւրագոյն եւ փառաւորագոյն, ուստի ի նա փառքն հասին։

Ապա եթե չէր ոք ի վեր քան զնա, ի զուր էր զյաշտն հազարամեան առնել։

Զի [119] փառքն ոչ եթե անձնաւոր ինչ են, այլի յաջողութենէ ուրուք անուանին փառք, որպէս ի չաջողութենէ ուրուք անուանի թշուառութիւն. եւ երկոքին ի դիպաց արգասիք են, եւ ոչ անձանց հաստատութիւնք։

155 Եւ այլ եւս. զի եթե արեգակն եւ լուսին չեւ եւս եին լեալ, որով ժամքն եւ աւուրք եւ ամիսք եւ տարիք կարգին, 240r հազար ամն ուստի՞ երեւէր։

Զի չեին ի միջի լուսաւորքն, որ զթիւ աւուրց եւ ամսոց եւ տարեաց կարգեին։ Այլ յայտ է՝ թե անմտութեամբ լի են բաջաղանքն։

156 Դարձեալ՝ թե երկինք եւ երկիր եւ որ ի նոսայն՝ չեին, ո՞ւր առնէր զյաշտն կամ իւ՞։ Յորժամ երկիր չէր եւ ոչ տունկք ինչ որ ի նմանէ, զբարսմունսն ուստի՞ գտանէր ունել ի ձեռին։ Կամ բնաւ զի՞նչ իսկ յազէր, զի անասունք չեւ եւս եին արարեալ։

157 Եւ որ քան զամենայն անմտագոյն է, զհազար ամ, ասեն, յաշտ արար. եւ յետ հա[120]զար ամին յերկուացաւ, ասէ՝ թե լինիցի՞ ինձ որդի Որմըզդ, եւ եթե չլինիցի, եւ ի զուր ինչ վաստակիցիմ։

Եւ այնու ցուցանեն՝ եթե տկար էր Զրուանն եւ կարաւտ եւ առանց գիտութեան։

Եւ պատճառք չարեացն նոյն է, եւ ոչ Արհմնն։ Զի եթե նորա չէր յերկուացեալ, որպէս ասենն, Արհմնն ոչ լինէր՝ զոր չարեացն արարիչ համբաւեն. այլ ինքն երկմտեաց. <այնպէս զի ոչ մի որդի միայն ի նմանէ լեալ է, այլ երկու, մին բարի՝ վասն զի յաշտ արար, եւ միւսն չար՝ վասն զի երկմտեաց>։

Որ անհաւատն է եւ լի անկարգութեամբ։ Զի ոչ երբեք ի միոջէ աղբերէ երկու բղխմունք ելանեն, մին քաղցր 240v եւ միւսն դառն. եւ ոչ ի միոջէ ծառոյ երկու պտուղք՝ մին անոյշ եւ մին դաժան։ Արդ եթե քաղցր գիտեն զԶրուանն, ոչ պարտին զդառն պտուղն զԱրհմնն ի նմանէ համարել. եւ եթե դառն հաշուին, չէ պատշաճ զքաղցր պտուղն զՈրմըզդ ի նմանէ դնել։ Եւ ի դէպ ելանէ նոցա աստուածական բարբառն, որ ասէ. կամ արարէք զծառն քաղցր, եւ զպտուղ նորա քաղցր, եւ կամ արա[121]րէք զծառն դառն, եւ զպտուղ նորա դառն. զի ի ծառոյ անտի պտուղն իւր ճանաչի։ Եւ եթե արարածք յիւրաքանչիւր յաւրինուածս կան, եւ երբեք զսահմանաւքն եդելաւք նոցա ոչ անցանեն, ո՞րչափ եւս առաւել Զրուանն՝ եթե մշտնջենաւոր ոք էր, եւ արարածս առնելոյ հնարս խնդրէր՝ եթե անձամբ եւ թե այլով եւ թե որդւովն՝ որպէս ասենն, պարտ էր կարգ ինչ ցուցանել եւ ոչ անկարգութիւն։ Զի ոչ երբեք տեսաք՝ թե կովք էշս ծնան, եւ էշք եզինս, եւ ոչ գայլք մաքիս, եւ ոչ մաքիք աղուէսս, եւ ոչ առեւծք ձիս, եւ ոչ ձիք աւձս։ Բայց միայն մի ինչ ծնունդ է՝ զոր մարդիկ հնարեցան ա241rրտաքոյ կարգաց բնութեան, ծնուցանել ի ձիոց եւ յիշոց ջորիս. եւ նոյնք անսերմն եւ անծնունդ են. զի ոչ յԱստուծոյ կարգեցան՝ այլ ի մարդկանէ հնարողութենէ։ Արդ Զրուանն եթե արջառ էր, զկարիճն զԱրհմնն զիա՞րդ ծնանէր։ Եւ եթե գայլ էր, [122] զգառնն զՈրմըզդ հի՞մ ծնանէր։ Ոչ ապաքէն մարդկան մտաց բաջաղանք են։

158 Զի եւ Զրուանն իսկ մարդ լեալ է, այր մի քաջ առ Տիտանաւքն. եւ որպէս սովոր են Յոյնք եւ Արիք եւ ամենայն ազգք հեթանոսաց՝ զքաջս առ դիւցազունս ունել, հայեցեալ ընդ այն քէշակարկատին Պարսից՝ թե որովհետեւ մարդիկ աշխարհիս զնա առ աստուածս ունին, ես զերկնից իսկ եւ զերկրի եւ զամենայն արարածոց արարչութիւն ի նմանէ կարծեցուցից։

Եւ զի ճշմարիտ է բանս, յայտ անտի է՝ զի մարդկաւրէն բարուք զքէշն կարկատէ, եւ յղութեամբ եւ ծննդեամբ զկրաւնսն կցկցէ։

Զի նախ երկուց արարչաց՝ զբարւոյ եւ զչարի ի միոջէ հաւրէ զծնունդսն համբաւէ։

Եւ ապա մայրենի եւ քուրական առականաւք զար241vարած լուսաւորացն մուծանէ։

Եւ զայն ոչ վասն այլ իրիք, այլ վասն մարմնասիրութեան եւ ախորժական ցանկութեան։ Քանզի հայեցեալ [123] յազգն արիական՝ թե իգասէր էր, ըստ նմին նորին մեղկ բարուցն նմա աւրէնս կցկցեաց, զի յորժամ զաստուածոցն իւրեանց լսիցեն՝ թե յանարժան խառնակութիւնս մտաբերեցին, եւ նոքա նոցին նմանեալք՝ զնոյն անառակութիւնս անխտիր գործեսցեն։

159 Յորմէ աստուածականն հեռի՝ որ ի վեր է։ Զի Աստուծոյ որդի ունել՝ ոչ ամուսնութեամբ վայելէ, այլ մշտնջենաւորութեամբ, որպէս մտաց զբան, եւ աղբեր զգետ, եւ հրոյ զջերմութիւն, եւ արեգական զլուսաւորութիւն։ Եւ ոչ որպէս նոքայն ժտին՝ թե կարաւտեալ էր՝ զի որդի մի լինիցի նմա, որում անուն իցէ Որմըզդ։

160 Ով մորոսութիւն։ Չեւ ուրեք որիդ ի միջի, եւ նա չյղացելոյն եւ չծնելոյն անուն դնէր։ Ամենայն ծննդոց յետ ծննդեանն դնին անուանք. եւ նա զիա՞րդ յառաջ քան զծնանելն դնէր ռնմա անուն Որմըզդ, բայց թե 242r հաւատայր՝ թե եւ արդարեւ լինէր նմա որդի։

Եւ եթե [124] հաւատայր՝ ընդէ՞ր երկմտեաց, եւ եղեւ երկմտութեամբն պատճառ ծննդեանն Արհմենի, ուստի չարիքն յաշխարհ մտին։

Եւ այն են զարմանք՝ զի մինն ի հազարամեայ յաշտն առնելոյ հազիւ լինէր, եւ միւսն յառժամայն յերկմտութենէ անտի։

Դարձեալ՝ որ զայն գիտաց՝ եթե երկու որդիք են յորովայնի անդ, զայն ընդէ՞ր ռոչ ծանեաւ՝ թե մին բարի եւ միւսն չար։

Եթե գիտաց եւ ոչ եղծ զչարն, ինքն է պատճառ չարին։

Ապա եթե զայն չգիտաց, զիա՞րդ իցէ հաւատալի՝ եթե զմիւսն ծանեաւ։

Եւ եթե յայնժամ ոչ իմացաւ, յորժամ խաւարինն եւ ժանդահոտ ետես զնա՝ եւ յա՞յնժամ արդեաւք ոչ գիտաց։

Այլ եւ գիտաց եւ ետես եւ արար զխաւարինն թագաւոր. եւ ինքն է պատճառ չարեացն՝ այնու զի ոչ եղծ զչարն, այլ եւ թագաւորութիւն եւս ետ նմա ինն հազար ամի։

Եւ ո՞ւմ թագաւորեցոյց զնա, եթե ոչ բարիոք արարածոցն եղելոցն յՈրմըզդայ [125] առ ի չարչարելոյ զնոսա՝ քառնելով ի նոսա զիւր 242v չար արարածս։

161 Այլ եւ զՈրմըզդ, ասեն, թագաւորեցոյց ի վերայ նորա։

162 Եթե թագաւոր նորա իցէ Որմըզդն, զիա՞րդ զբարիոք արարածսն իւր տայցէ չարչարել։ Եթե հայրն յորդւոյն արարածս ոչ խնայեաց՝ այնու զի ի ձեռս չարին մատնեաց. որդին զիւրսն զիա՞րդ ոչ զընդայցէ։

163 Առ տկարութեա՞ն ինչ, թե առ չարակամութեան։

Եթե առ տկարութեան չզեմեղիցէ, ապա ոչ այժմ թագաւորել է նմա, եւ ոչ ի վախճանի՝ որպէս ասենն՝ յաղթել կարէ։

Իսկ եթե առ չարակամութեան իցէ, գտանի զի ոչ միայն հայրն՝ որ թագաւորեցոյց զչարն՝ է պարտ չարեաց, այլ եւ որդին՝ որ կամակից եղեւ հաւրն եւ համարձակիչ չարին։

164 Դարձեալ՝ զի զթագաւորութիւնն որդւոցն ետ, միում զինն հազարամեանն, եւ միւսումն զանսպառականն, ինքն յորո՞ւմ կարգի կայցէ։

Զի մինչ չէրն ինչ՝ չէր [126] իմիք թագաւոր, քանզի եւ ոչ արարիչ իրիք էր։

Եւ յորժամ որդիքն եղեն, նոքա եղեն արարիչք՝ ոմն բարեաց եւ ոմն չարեաց, եւ նոքին թագաւորք՝ ոմն ժամանակեան եւ ոմն յաւիտեն243rական. եւ մնաց Զրուանն դատարկ յարարչութենէ եւ ի թագաւորութենէ։ Զի արարիչ չէ, քանզի չէ իւր արարեալ. եւ թագաւոր չեղեւ, քանզի ո՞յր արարածոց լինէր թագաւոր։

165 Եւ յայտ է՝ թե ոչ էր երբեք Զրուանն, եւ ոչ է։ Զի որ է ոք, կամ արարիչ է կամ արարած։ Արդ սա քանզի ոչ արարիչ է, ոչ արարած, ոչ էր երբեք նա Աստուած, եւ ոչ է եւ ոչ լինի։

[Դ]

Այլ իբրեւ Զրուանն, ասեն, զայն ի մտի խորհեցաւ՝ թե ո՛ ոք յորդւոցն իմոց վաղ առ իս հասցէ՝ զնա ռթագաւոր արարից, գիտաց Որմըզդ եւ զխորհուրդն յայտնեաց Արհմենին։

167 Եթե զհաւրն զխորհուրդ ծանեաւ Որմըզդ, զեղբաւրն չարաճճւոյ զխորհուրդ ընդէ՞ր ոչ գիտաց՝ թե ծա[127]կէ զորովայնն եւ ելանէ, եւ յառաջէ երթայ առնու զթագաւորութիւնն։ Որ լինելոց էր առ եղեռանէ նմա եւ արարածոցն իւրոց։ Զի նախ յառաջնումն իսկ յետս հարեալ վատթարիցէ զնա, եւ ապա զինն հազար ամն զեղջ եւ ապաշաւ լինիցի առ ի գար հայելոյ իւր յուղիղ յարարածսն, զոր աղաւաղեալ կամակորիցէ։

168 Եւ կամ Զրուանն, որ զերկ243vուց որդւոց գյղութիւն գիտաց յորովայնի, յորժամ եկեալ առաջի կայր Արհմնն՝ ընդէ՞ր ոչ ծանեաւ զնա։

Դարձեալ՝ որ զիւր որդին Որմըզդ անուշահոտ եւ լուսաւոր անդէն յորովայնին գիտէր, զմիւս որդին՝ թե ժանդահոտ եւ խաւարին իցէ, ի՞բր ոչ գիտաց։

169 Ոչ ապաքէն յայտ է՝ եթե ոչ իրք հաւաստիք պատմին ի նոցանէ, այլ առասպելք կարկատունք։

170 Եւ միւսն եւս՝ որ քան զամենայն անհաւատագոյնն է, զի մին ի հազարամեայ յաշտն առնելոյ հազիւ լինէր, եւ միւսն յառժա[128]մայն յերկուանալոյ անտի։

Եւ եթե ի յերկուանալոյ անտի եղեւ Արհմնն որդի, ոչ պարտ էր զնա իւր որդի կոչել։ Զի եթե իւր որդի էր, նմին նման գոյր եւ նոյնպիսի. կամ թե բարի էր՝ բարի, եւ կամ թե չար էր՝ չար։

Միթե՝ եւ նոյնպէս՝ հայրն Զրուան եւ բարի՞ էր արդեաւք եւ չար, եւ ի բարիոք երակէն նորա բարւոք որդին եղեւ, եւ ի չար մայռէն նորա չարն։

Եւ եթե այնպէս ինչ ոչ էր, ապա եւ ոչ նա զչարն իւր որդի կոչէր, եւ ոչ թագաւորութիւն տայր նմա։

Այլ թե ինքն 244r բարի էր, զչարն եղծանէր եւ բարւոյն տայր զթագաւորութիւնն, որով ինքն քաջանուն լինէր, եւ զբարի որդին իւր զՈրմըզդ չառնէր միշտ սրտառուչ։

Այլ յայսմ ամենայնէ յայտ է՝ եթե ոչ երբեք լեալ է Զրուանայ հայր աստուածոց, եւ ոչ տուիչ թագաւորութեանց։

[Ե]

Դարձեալ ասեն, զբարսմունսն զոր ի ձեռին ունէր՝ ցորդին իւր ցՈրմըզդ ետ, եւ ասէ. [129] ցայժմ ես վասն քո յաշտ առնեի, յայսմ հետէ դու վասն իմ առնիցես։

Արդ եթե նա վասն նորա յաշտ առնէր, զի որդի լինիցի նա նմա, իսկ Որմըզդ վասն նորա յո՞ր սակս առնէր։

Միթե կասկա՞ծ ինչ ուստեք էր նմա, եւ այնր աղագաւ պատուիրէր նմա վասն իւր յաշտ առնել. միթե յորմէ զորդի՞ն խնդրեաց, թե գուցէ ընդ որդւոյն տալոյ՝ զնա բաժ առնուցու։ Եթե այն ինչ ի մտի էր նորա, բարսմունքն ինչ ոչ կարեին աւգնել։

Եւ ի տալ զբարսմունսն չասաց սա՝ թե դու ինձ յաշտ առնիցես. զի ցուցցէ թե էր ոմն՝ որում նա վասն որդւոյն յաշտ առնէր. եւ որդւոյն պատուիրեաց վասն իւր նմին յաշտ առնել։

Եւ եթե էր ոք ի վեր 244v քան զնա եւ քան զորդին, որում զյաշտն առնեին, զնա պարտ էր իմանալ պատճառ իւրեանց եւ արարիչ ամենեցուն, եւ ոչ Զրուան պատճառ Որմըզդի եւ Արհմենի. եւ զնո[130]սա արարիչ չարեաց եւ բարեաց։

Քան Զրուանայ որդի արարիչ տայր, որ ի վերն քան զԶրուանն էր, ինքն իսկ իւրովի չկարէ՞ր զերկինս եւ զերկիր եւ որ ինչ ի նոսա՝ առնել, որպէս յառաջագոյնն ասացաւ, եւ զիւր զաւրութիւնն եւ զբարերարութիւնն ցուցանել։

Կամ թե յորդւոյն իւրմէ յԱրհմենայ կասկած ինչ էր նմա, եւ վասն այնորիկ զբարսմունսն յՈրմըզդ տայր, զի նոքաւք յաշտ արարեալ վերագունին՝ անկասկած լինիցի, ապաքէն պարտ էր ումեք ի միջի լինել, որում զյաշտն առնէր։

Եւ եթե էր ոք ի միջի՝ որում աւրէն էր զյաշտն առնել, ապա Զրուանն չէր մշտնջենաւոր, այլ յումեքէ եղեալ։

Եւ պարտ է խնդրել յումէ նայն եղեւ, եւ ով էր ում ինքն զյաշտն առնէր, եւ ով այն՝ որում որդւոյն հրամայեաց վասն իւր յաշտ առնել։ Զի ոչ է մարթ ումեք սկիզբն առնուլ լինելոյ, եթե ոչ յայլմէ առնուցու զ245rլինելն. եւ Աստուած միայն կարող իցէ առնել [131] յոչնչէ ինչ որպէս եւ կամի։

Եւ արդ ո՞վ իցէ որ զԶրուանն արար, եթե ոչ Աստուած, որում եւ զյաշտն առնէր. որ եւ որդի այնպիսի ետ նմա, զի զերկինս եւ զերկիր եւ որ ի նոսա՝ առնիցէ։ Եւ այն են զարմանք՝ զի ինքն ոչ արար, եւ որդւոյն Զրուանայ կարող ռեղեւք տալ զառնելն։

172 Այլ չէր ոք ի միջի, ասեն, որում Զրուան զյաշտն առնէր։

173 Եթե այնպէս իցէ, եւ ոչ Զրուանն իսկ էր. եւ մեծի ծաղու արժանի է, զի չէրն չէին վասն ռչէինք յաշտ առնէր։

[Զ]

Այլ թե եւ բախտ եւս էր՝ որպէս ասենն՝ Զրուանն, ապաքէն ուրուք բախտ էր. եւ ո՞վ էր արդեւք ոյր բախտն էր։ Զի բախտ անձնաւոր ինչ չէ, այլ դէպք աջողութեան. որպէս յարդարութենէն արդարն կոչի, եւ ի քաջութենէն քաջ, նոյնպէս եւ ի ռբախտաւորութենէք անտի բախտաւոր։ Արդ եթե բախտ էր Զրուանն՝ չէր ինչ անձնաւոր. ուստի յայտ[132] է՝ թե բնաւ եւ էր իսկ ոչ Զրուանն։

175 Եւ եթե՝ որպէս ասեն՝ ի յերկուանալոյ անտի յղացաւ Արհմնն, յառաջնումն իսկ պարտ էր նմա 245v յերկուանալ, զի, թող՝ անդէն՝ ետ ընդ ետ՝ լինէր նմա որդի, եւ ոչ զհամար ամ տառապել եւ յաշտ առնել։ Զի որդի սակ այն եղեւ նմա, թե չար եւ եթե բարի. եւ զչարութիւն յիւրոց բարուց առ եւ ոչ ի ծննդենէ անտի.

176 Քանզի չէր մարթ միում արգանդի զչարեացն գործաւնեայ եւ զբարեացն արարիչ ընդունել։ Զի եթե չար էր, չարին եւեթ պարտէր ասպնջական լինել. եւ եթե բարի էր, բարւոյն։ Քանզի բարին եւ չար ի միում տեղի անկանել ոչ մարթեին, որպէս զի ոչ գայլք եւ գառինք ի միոջէ արգանդէ ծնանին։

Զորոց զբարւոյն կողմն յՈրմըզդէ դնեն, զարջառաց եւ զոչխարէ եւ զայլոց պիտանացուաց. եւ զչարին կողմն յԱրհմնայն, զգայլոց եւ զգազանաց եւ զճճեաց վնասակարաց։

Եւ զայն ոչ գիտեն՝ թե որպէս զվնասակարացն ընդ անվնա[133]սակարսն չմարթի բնակել, նոյնպէս եւ ոչ բարւոյն ընդ չարին մարթեր ի միում արգանդի յղենալ։

Զի զոր աւրինակ չէ մարթ զհուր եւ զջուր ի մի վայր առնել՝ թե գուցէ յոլովեալ կողմնն ապականիչ ընկերին իւրում լինիցի, նոյնպէս 246r եւ ոչ բարւոյն եւ չարի ի մի վայր մտանել հնար էր։

Ապա թե ոչ, կամ նա զսա ապականէր, կամ սա զնա։

177 Արդ եթե ի սերմանէ իցեն որդիքն, չմարթեր միումն երկուս սերմանս հակառակ միմեանց արկանել։

Նա եւ ոչ միում արգանդի երկուս սերմանս այլ եւ այլս ընդունել։

Զի թեպէտ եւ բազում արք ի մի կին մերձենայցեն՝ այլ ոչ եթե ամենեցուն սերմանքն կռուիցին։ Քանզի առաջին անկեալ սերմնն զայլսն իբրեւ զաւելորդս ի բաց թքանէ։

Եւ զիա՞րդ էր՝ զի այն արգանդ երկուս սերմանս միմեանց թշնամիս ընդունէր։

178 Եւ դարձեալ ընդէ՞ր ոչ յաղթեաց յաշտածին ծնունդն, եւ եղեւ [134] արգել յերկուական ծննդեանն։ Այլ իջեալ միմեանց թշնամիքն հաշտութեամբ խաղաղիկ ի միում արգանդի գառեին։

179 Նա եւ հայրն եթե երկուս որդիս գիտէր յորովայնին՝ զմին բարի եւ զմինն չար, ոչ խառն ի խուռն պարտ էր խոստանալ զթագաւորութիւնն, այլ այնմ միայն՝ վասն որոյ զյաշտն առնէր։

180 Բայց ապաքէն եւ Որմըզդն մինչ չեւ ծնեալ էր՝ թերակատար էր։

246v Եւզիա՞րդ թերակատարն զխորհուրդն հայրենի իմացաւ։

Զի որ զխորհուրդս ուրուք ճանաչել կարէ, նա ի վեր է քան զնա. որ Աստուծոյ միայն է, եւ ոչ մարդոյ։

Ուստի Որմըզդ վերագոյն է քան զհայրն եւ հզաւր եւ իմաստուն։

Զի մինչ դեռ յորովայնի էր զխորհուրդ հաւրն գիտաց։

Եւ ելեալ յորովայնէ անտի՝ կարող եղեւ զերկինս եւ զերկիր առնել, զոր հայրն ոչ կարաց առնել։

181 Եւ արդ՝ որ այնչափ հզաւր եւ իմաստունն էր քան զհայրն, գտանի վատթարագոյն. զի ի վատթարէն խաբեցաւ, այնու զի զխորհուրդ [135] հաւրն յայտնեաց նմա՝ ընդ որում անհաշտ թշնամութիւն պարտ էր ունել եւ ոչ բարեկամութիւն։

182 Դարձեալ՝ թե ծակել եւս պարտ ինչ էր զորովայնն եւ ելանել, նմա՛ պարտ էր՝ որ զխորհուրդ հաւրն իմացաւ, – զի թող ինքն նախ երթայր առնոյր զթագաւորութիւնն, – եւ ոչ Արհմենայ՝ որ ոչ զխորհուրդ հաւրն գիտէր, եւ ոչ թագաւորութեանն ինչ անկ էր։

183 Բայց թե ծակեաց զորովայնն, թերեւս եւ սպան իսկ զմայրն. զոր պարտ է խնդրել՝ թե ար247rդարեւ արդեւք մայր գո՞յր նոցա։

Այլ ուստի՞ յայտ իցէ՝ թե մայր գոյր։ Մանաւանդ զի ասեն իսկ՝ թե մինչ չեւ էր ինչ բնաւ, ոչ երկինք եւ ոչ երկիր, Զրուան միայն էր։

Որ մեծի ծաղու արժանի է՝ եթե ինքն հայր իցէ եւ ինքն մայր, եւ նոյն սերմանարկու եւ նոյն սերմնընկալ։

184 Եւ որ եւս վատթարագոյնն է, իբրեւ ծակեաց, ասեն, Արհմնն զորովայնն եւ եկն եկաց առաջի հաւրն, ոչ ծանեաւ զնա հայրն։

Արդ զի [136] ա՞րդ ոչ ճանաչէր, զի ոք ուրեք չէր՝ մինչ ինքնն միայն էր։ Ոչ ապաքէն յայտ էր՝ թե որ առ նայն եկն, մի ոք յորդւոցն նորա էր։ Եւ գտանի վատթարագոյն եւս քան զվատթարն, զի նա զսա ծանեաւ, եւ սա զնա ոչ ծանեաւ, եւ յուրաստ էր յորդւոյ անտի՝ թե իմ որդին անուշահոտ եւ լուսաւոր է, եւ դու խաւարին եւ ժանդահոտ ես։

Եւ զիա՞րդ ոչ էր նորա որդի, որ ընդ բարւոք որդւոյն նորա ի նմին արգանդի յղացեալ էր։ Եւ զնմանէ յուրաստ էր՝ թե չես դու իմ որդի, եւ զմիւսմէն խոստուկ՝ թե որդի իմ է։

185 Եւ եթե իբրեւ ի չարէ յուրաստ էր, 247v ապա եւ յղութեանն զնա չէր պարտ արժանի առնել, այլ անդէն իբրեւ ի չարէ խորշել եւ սատակել. եւ ոչ միայն զնա, այլ եւ զՈրմըզդ՝ որ զխորհուրդսն ի վեր եհան։

[Է]

Այլ եւ միւսն եւս անպիտանագոյն է՝ զոր ասենն՝ թե եւ զբարսմունսն ետ ցնա առնել վասն իւր յաշտ, իբր ոչ եթե յՈրմզդի կամ ի յազելն էր զաւրութիւնն՝ [137] այլ ի գաւազանսն։

Զի եթե ինքն հաւատարիմ էր լսելի լինելոյ, ապա աւելորդ իմն էր զգաւազանսն ի ձեռին ունել։

Եւ եթե ինքն չէր արժանի, եւ ոչ գաւազանքն բաւական եին արժանի առնել յազելոյ զանարժանն։

Զի բարսմունս ունել եւ յաշտ առնել՝ մարդկան գործ է եւ ոչ Աստուծոյ. <եւ լսելն ոչ մարդկան գործ է՝ այլ Աստուծոյ>։

Իսկ եթե նա Աստուած էր, եւ կարող էր զերկինս եւ զերկիր առնել, զի՞նչ պիտոյ էր նմա բարսմունս ունել եւ յաշտ առնել, զի զհայրն ի կասկածանացն ապրեցուսցէ։ Որ զերկինս եւ զերկիր կարող էր առնել առանց բարսմանցն, զհայրն զիա՞րդ ոչ կարէր անհոգ առնել առանց գաւազանացն։

Եւ արդ յայտ եղեւ՝ թե եւ հայրն անմիտ եւ տկար եւ յ248rայլ ապաստան էր, եւ որդին նոյնպէս տկար եւ անմիտ։

Զի ոչ նա՝ որդի առանց յաշտ առնելոյ կարաց մնանել, եւ ոչ որդին՝ առանց զգաւազանսն ի ձեռն առնլոյ կարաց զնա ազատ առնել ի կասկածանաց։

[Ը]

Նա եւ լլկանաց եւս չարին [138] երկոքին պատճառք եղեն, չարչարելոյ զբարւոք արարածս բարւոյն։ Զի Որմըզդ, ասեն, որ ինչ բարի էր՝ զայն առնէր, եւ արս արդարս եւ բարեգործս, եւ Արհմնն զչար արարածս եւ զդեւս։

Արդ՝ եթե դեւքն չարի արարածք եւ չարք եին բնութեամբ, եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ բարի ինչ երբեք իմանալ կարէր. նա եւ ոչ Արհմնն իսկ գլխովին։

Բայց արդ տեսանեմք, զի միումն՝ որ կարի վայելուչն իսկ է ի մէջ արարածոց, որպէս ասեն, Արհմնն եղեւ հնարագիւտ լինելոյ։

Իբրեւ ետես, ասեն, թե արարածս գեղեցիկս արար Որմըզդ, եւ լոյս չգիտաց առնել, խորհեցաւ ընդ դեւս՝ ասէ. զի՞նչ աւգուտ է Որմըզդի, զի այնպիսի գեղեցիկ արարածս արար՝ եւ ի խաւարի կան, զի լոյս ոչ գիտաց առնել։ Արդ եթե իմաստուն էր, ընդ մաւրն 248v մտանէր, եւ արեգակն որդի լինէր. եւ ընդ քեռն անկանէր, եւ լուսին ծնանէր.

Եւ պատուէր տայր՝ զի մի ոք զխորհուրդն ի վեր հան[139]ցէ։ Զայն լուեալ Մահմեայ դիւի՝ վաղվաղակի առ Որմըզդ հասանէր, եւ զխորհուրդն նմա ի վեր հանէր։

Ով անմտութիւն եւ անհամ մորոսութիւն։ Որ զերկնից եւ զերկրի եւ զամենայնի որ ի նոսա՝ զհանգամանսն առնելոյ կարաց գտանել, զսակաւիկ ինչ զհայթայթանացն հնարս չմարթեր իմանալ։

Եւ այնու ոչ միայն զՈրմըզդ անմիտ առնեն, այլ եւ զԱրհմնն՝ բարի բարի արարածոցն հնարագիւտ։

138 Որպէս եւ զմիւս եւս ասեն՝ թե Արհմնն ասաց, ոչ եթե չկարեմ առնել բարի ինչ, այլ չկամիմ. եւ առ ի հաստատուն զբանն առնելոյ՝ արար սիրամարգ։ Տեսանե՞ս զի կամաւք է չար՝ եւ ոչ ի ծնէ։

Արդ զի՞նչ պայծառագոյն քան զլոյս կայցէ, որում Արհմնն հնարագիւտ եղեւ, կամ զի՞նչ գեղեցկագոյն քան զսիրամարգ՝ զոր առ ի ցուցանելոյ զգեղեցկագործութիւնն արար։

Եւ այնու յայտ է՝ զի թե չար ոք էր բնութեամբ Արհմնն, 249r ոչ հնարագիւտ լուսոյ լի[140]նէր, եւ ոչ արարիչ գեղեցկութեան։

189 Նա եւ թե դեւք բնութեամբ չարք եին, չէր հնար Մահմեայն հանգամանաց լուսոյն առնելոյ գուշակ լինել, որում ցայժմ պաշտաւնեայք այնր քէշի երիցս յամի զոհս մատուցանեն։

Ուստի յանդիմանեալ կշտամբին՝ թե եւ նոքա դիւապաշտք են, եւ դեւքն ոչ չարք ի բնէ, այլ կամաւք։

Եւ եթե ինքեանք դիւի զոհ մատուցանեն, որո՞վք երեսաւք զդիւապաշտսն հալածիցեն։

Տեսանե՞ս զի ամենայն ինչ, որ ի նոցանէ ասի, առասպելք են եւ սնոտի պատմութիւնք։

[Թ]

Դարձեալ՝ նոքին որ զլուսաւորացն արարած յայսպիսի պատճառանաց դնեն, շրջեալ զայս բանս՝ այլ իմն պատճառ լինելոյ արեգական մուծանեն։

Արհմնն, ասեն, զՈրմըզդ ի ճաշ կոչեաց. եւ եկեալ Որմզդի՝ չկամեցաւ զճաշն ուտել, եթե ոչ նախ որդիքն նոցա կռուիցին։ Եւ ի խեթկել որդւոյն Արհմենի զորդին Որմզդի, ի խնդիր եղեն դատաւորի եւ ոչ գտին. [141] ապա առեալ արարին զարեգակն, զի լիցի 249v նոցա դատաւոր։

Անդ հնարագիւտ լինելոյ արեգական ասեն զԱրհմնն, եւ աստ յայտնի իսկ արարչակից լուսոյ։

Եւ եթե այլ ոչ չգոյր դատաւոր, եւ առ հայրն չկարեի՞ն երթալ, կամ առ այն՝ որում հայրն եւ որդին յաշտ առնեին ըստ առասպելին։

191 Եւ արդ զիա՞րդ իցեն թշնամիք միմեանց Որմզդն եւ Արհմնն՝ որք ի միում արգանդի գայռացին, եւ ի միմեանց ճաշ երթային, եւ իրերաց գործակցութեամբ զարեգակն ստեղծեալ՝ դատաւոր կացուցանեին։

192 Արդ զմին՝ Զրադաշտ ոմն զեղխագործութեան դնէ, – եթե ի մայրենի եւ ի քեռական առականաց արեգակն եւ լուսին արարան, – զի ընդ այն հայեցեալ ազգին՝ ի նոյն պղծութիւնս անխտիր լինիցին։

Եւ զմիւսն՝ վասն զամաւթն ծածկելոյ համբաւէ՝ թե վասն դատաւորութեանն <զարեգակն> արարին։

Եւ քանզի ընդ գրովք չեն կրաւնքն, երբեմն զայն ասեն, եւ այնու խաբեն, եւ [142] երբեմն զայս, եւ սովին պատրեն զտխմարս։

193 Բայց թե Աստուած էր Որմըզդն, յոչնչէ կարող էր առնել զլո250rսաւորսն՝ որպէս զերկինս եւ զերկիր, եւ ոչ ի ժանդագործութենէ, կամ առ ի չգոյէ դատաւորի։

[Ժ]

Դարձեալ՝ միւս եւս իմն ասեն, որ ամենեւին չէ հաւատալի, թե իբրեւ մեռանէր որ<դի Որ>մզդի՝ զսերմն իւր յաղբիւր մի արկ. եւ մաւտ ի վախճան յայն սերմանէ կոյս մի ծնանելոց է, եւ ի նմանէ որդի եղեալ՝ հարկանէ զբազումս ի զաւրացն Արհմենի. եւ երկու եւս նոյնպիսիք նոյնգունակ եղեալք հարկանեն զնորա զաւրսն եւ սպառեն։

Նախ այնու յանդիմանին, զի ջուր՝ սերման ոչ պահիչ է, այլ կորուսիչ։

Եւ ապա միւսովն կշտամբին. քան աղբերն զսերմնն կենդանի տայր պահել՝ զինքն ընդէ՞ր ոչ զաւրեաց պահել կենդանի. այլ այնպիսւոյ բարւոյ աստուծոյ որդի՝ ի չարէն որդւոյն սատակեցաւ։

Եւ յայտ է՝ թե որք յանկածութեանն [143] յաղթեցին բարւոյն եւ որդւոյ նորա, եւ ի վախճանի նոքին բռնանալոց են, որոց այնչափ անչափ զաւրս համարեն։

195 Դարձեալ՝ եթե աստուածք նոցա մահկանացուք իցեն, ինք250vեանք յարութեան ակն զիա՞րդ ունիցին. եւ մանաւանդ երեքմատեանն յարութեան՝ զոր չէ պարտ յարութիւն համարել, այլ չյարութիւն։

Բայց թե արդարեւ՝ որպէս ասենն՝ թե որդին մեռաւ, եւ յՈրմզդէ եւ ի միւսմէ որդւոյն նորա ի Խորաշետէ չէր աւրէն թերահաւատ լինել՝ թե չմեռանիցին, որովհետեւ միանգամ ամուսնաւորաց եւ մահկանացուաց ազգ է տոհմ աստուածոցն նոցա>

196 Եւ զայնպիսի աստուածս ոչ առ աստուածս պարտ է ունել, այլ առ չաստուածս։ Զի որ ճշմարիտ Աստուածն է, զամենայն ինչ զիւր մշտնջենաւորութեամբ ունի. որպէս զէութիւնն, նոյնպէս եւ զյաւէժ կենդանութիւնն, եւ զորդին միշտ ընդ իւր ունել՝ առանց ի[144]րիք պատճառանաց եւ միջնորդութեան, եւ զարարչութիւնն ոչ ի հայթայթանաց, այլ ի կամակար կարողութենէ։ Եւ ոչ զոք ունի իւր հակառակ՝ թե ինքն բարեաց արարիչ իցէ եւ միւսն չարեաց. որպէս նոքա Որմզդի զբարի արարածսն դնեն եւ Արհմենի զչարսն.

197 Զոր ոչ կարեն ցուցանել, թե հաւաստեաւ հայիցին, չար ինչ արարած՝ որ ի բնէ չար իցէ, 251r ոչ զԱրհմնն եւ ոչ զդեւս՝ զոր նմա արարածս դնեն. որպէս բազում անգամ յոգնագոյն աւրինակաւք ոչ մոռացաք յառաջին ճառսն յայտ առնել։

198 Այլ թե Արհմնն չար կարծիցի նոցա, վասն զԽարամանի անունն յանձին կրելոյ՝ առ ի յարեւէ զարեգակնատենչիկսն արկանելոյ, ուստի եւ զանունն իսկ զԽարամանոյ առ, նոյնպէս եւ սատանայն անուն՝ ոչ բնութեան ինչ անուն, այլ բարուց, որպէս ի բարութենէ ոք բարի կոչի, եւ ի չարութենէ չար, եւ այն ոչ եթե բնածին բարք են, այլ եկամուտս։ Եւ յայտ անտի է, զի [145] բազում անգամ զբազում անզգամս տեսանեմք զգաւնացեալս, եւ զզգաւնս անզգամեալս. զլկտիս զգաստացեալս, եւ զզգաստս լկտեցեալս։ Այն՝ որ ի բանաւորաց ի կողմանէ անտի է։

[ԺԱ]

Նա եւ անբանաւորացն անասնոցն վասն այլ եւ այլ բարուցն ոչ երկուս արարիչս պարտ է իմանալ, որպէս նոքայն առ տխմարութեան կարծեցին՝ թե Որմըզդն զանասունս, զչորքոտանիս եւ զթռչունս եւ զձկունս եւ զամենայն ինչ՝ որ 251v բարի եւ գեղեցիկ է՝ արար. եւ Արհմնն զգազանս չարս եւ զթռչունս պիղծս եւ զսողունս եւ զաւձս եւ զկարիճս եւ զամենայն վնասակար ճճիս։

200 Եթե երկինք եւ երկիր եւ աւդք եւ ջուրք Որմզդի արարածք իցեն, զիա՞րդ վնասակարքն արարեալք յԱրհմենայ ի նորա երկրի բնակիցեն, եւ զնոյն աւդս ծծիցեն, եւ նովին կերակրովք՝ որ յերկրէն են՝ բուծանիցին, եւ ի նոյն ջուրս պիղծ ճճիքն ընդ սուրբ ձկունսն սնանիցին, եւ ի նոյն աւդս գիշակեր [146] թռչունքն ընդ ազնուագոյն թռչունսն շողայցեն. զորս պարտ էր Որմզդի բարիոք արարածոցն սատակել եւ ոչ սնուցանել, քանզի նորա է երկիր եւ ջուրք եւ աւդք։

201 Եւ եթե գազանք վասն վնասակարութեանն ի չարէ ումեքէ արարչէ կարծիցին, զմարդիկ առաւել արժան է ի չարէ արարչէ իմանալ, եւ ոչ զնոսա։ Զի ռսոքա աւելի վնասակար են գազանացն՝ քան գազանքն սոցա։ Զի սոքա ելեալ ի քաղաքաց եւ ի գիւղից՝ հետամուտ լինին կոտորելոյ զգազանսն, եւ նոքա սրացեալ ի լերինս եւ յափափայս ճեպեին անկա252rնել փախստականք։ Յորոց կիսոցն եւ մորիքն արտաքոյ ընտելութեան մարդկան են։

Նոյնպէս եւ սողնոցն զխաւշիւն միայն զմարդոյն առեալ, է որ ի ծակս, է որ ի սորս, է որ ընդ փապարս երկրի մտեալ ղաւղեն. եւ եթե ի կարի նեղելոյ զնոսա մարդկան՝ մեղանչիցեն, եւ այն մարդկան վնաս է եւ ոչ նոցա [146.26].

[147.7] Դարձեալ՝ ի նոցա վնասակարութիւնն հայեցեալ՝ միմեանց չմեղանչել։ Զի թե զնոցայն վնասակարութիւնն՝ որ ոչ խորհրդով լինի՝ ատեալ պարտ իցէ, ո՞րչափ եւս առաւել զմարդկան մեղանչականութիւն՝ որ խորհրդով եւ նենգութեամբ լինիցի։

202 [146.26] Եւ այնու ոչ ի չարէ ումե[147]քէ պարտ է զգազանսն եւ զճճիս իմանալ, այլ ի միոջէ ի բարւոյ արարչէ. զկէսսն ի պէտս, եւ զկէսսն ի զարդ, եւ զկէսսն զարհուրեցուցիչս՝ վասն զտարապարտ հպարտութիւն մարդոյն ցածուցանելոյ [147.7]։

[147.15] Նա եւ չքոտեաւքն զկծեցուցանէ զմեզ, որպէս լուովն եւ ճանճիւ եւ մժխով եւ գոռեխով, մնով եւ մկամբ, եւ այլովք նոյնպիսեաւք, որ չնչիկքն են, եւ զմեզ աշխատ կարեն առնել։ 252v ռԶի ի նոցանէ <է>՝ որ զմեզ աշխատ առնէ, եւ է ինչ՝ որ մերումն վնասակար լինի. որպէս եւ մուկնն եւ ցեց եւ որդն, եւ որ ինչ նոցա նմանող իցէ։ Եւ նոքաւք ցածուցեալ զնստուցանէ զմիտս մեր. զի յորժամ գիտիցեմք՝ թե եւ փոքունքն [148] կարող են մեզ վնասակար լինել, իջցուք ի տարապարտ հպարտութենէ՝ չունել զանձինս առ մեծարգիս, դարձեալ՝ եւ զխնամն եւս Աստուծոյ զմտաւ ածել՝ թե ուր փոքունքն կարեն մեղանչել մեզ, զիա՞րդ կարեալ ապրել՝ թե ընդ սողունս եւ ընդ գազանս բնակակիցս արարեալ է զմեզ։

Այլ եւ յայն եւս հայել պարտիմք՝ թե որչափ անասունս վասն մերոց պիտոյից ընդ մեւք հնազանդեաց, զձիս եւ զուղտս եւ զփիղս եւ զարջառ եւ զոչխար. եւ ի լերանց եւ ի դաշտաց՝ զայծեմունս եւ զեղջերուս եւ զառինս եւ զվարազս, յորոց կէսքն կրելիք են եւ կէսքն ուտելիք։

Եւ զայն եւս ետ գիտել մեզ, թե որոց նա կամի՝ յաղթականք կարեմք լինել. եւ որոց ոչ կամի՝ չկարեմք յաղթել՝ ոչ միայն արգաւորացն, այլ եւ չնչենոցն։ Զի՞նչ վատթարագոյն քան զլուն 253r եւ զմուկն կայցէ։ Եւ զայն ոչ սպառել կարեմք, եւ ոչ յաշխարհէ մերժել։ [149] Եւ այլն եւս ինչ մի ի ջուրս է, եւ զմեր պէտս ոչ հարկանիցէ, բայց միայն զի զկծեցուցանիցէ։ Յորժամ տեսանիցեմք՝ թե չեմք բաւական զնոսա սպառել, ծանիցուք զանձանց տկարութիւն, եւ զիջցուք ի զուր հպարտութենէ, եւ նմա միայն տացուք զյաղթութիւն, որ չնչենովքն զմեզ աշխատ առնէ, եւ զմեծամեծսն հնազանդէ մեզ. իբրեւ զփիղս եւ զուղտս եւ զառեւծս եւ զինծս եւ զյովազս, զորոց զկէսսն ի կրելիս, եւ զկէսսն ի զբաւսանս ընտելուցեալ համբուրեցուցանէ։

[ԺԲ]

Իսկ այլք այլազգ կարծեցին զսատանայէ, թե Աստուած իսկ զնա չար արար։

204 Արդ եթե Աստուծոյ զնա չար արարեալ էր, ընդէ՞ր հալածէ եկեղեցի զդեւս։ Եթե վրէժխնդիրք չարեաց հաստատեցան դեւք, ապա վնաս առնէ եկեղեցի այնոցիկ՝ որ նոքաւքն խրատիցին, եւ հակառակ կամացն Աստուծոյ կայ, զի նա ի խրատ արար զնոսա, եւ սա հա[150]լածէ։

Բայց զի զհալածելն ոչ յանձնէ ինչ ունի՝ այլ յԱստուծոյ, յայտ անտի է եթե՝ ոչ 253v նախ փչեաց Տէրն յերկոտասանսն հոգի, եւ ետ իշխանութիւն եւթանասնիցն, ոչ կարեին հանել զդեւս։

205 Նա եւ ինքն իսկ եթե խրատիչ գիտէր զնոսա, ոչ սաստէր ի նոսա, եւ ոչ աշակերտացն իւրոց հալածել հրամայէր, որոց իւրն հրաման տուեալ էր մտանել ի մարդիկ։ Եւ զիա՞րդ իցէ, զի հրեշտակք իբրեւ լսեն զանուն Աստուծոյ՝ ուրախ լինին, եւ դեւք ոչ երբեք։ Այլ առաւել, իբրեւ լսեն, քստմնին։

206 Եթե կարճիչք յանցանաց եին դեւք, ոչ երբեք զմարդիկ ի կռապաշտութիւն յաւժարեցուցանեին, եւ ոչ ի պէսպէս աղանդս փիլիսոփայից եւ հերձուածողաց, ոչ ի բաշխս բախտից, եւ ոչ ի ճակատագրաց, եւ ոչ կապելոց հրամանաց, ոչ ընդ աստեղս պշուցանել՝ թե նոքա ինչ իցեն պատճառք բախտաւորութեան եւ չուառութեան։

207 Եւ զի դիւաց գիւտ է կռապաշ[151]տութիւն, վկայէ Դաւիթ՝ թե ամենայն աստուածք հեթանոսաց դեւք են։ Եւ երանելին Պաւղոս՝ թե զի՞նչ հաղորդութիւն կայ Քրիստոսի ընդ Բելիարայ։ Եւ ահաւանիկ, որպէս ասենն, հաղորդութիւն կայ նոցա ընդ 254r միմեանս։ Զի եթե վասն զի չարն արար զնա Աստուած՝ չարչարիցէ, չէ աւրէն զնա չար կոչել՝ այլ վրէժխնդիր։ Զի չար յայնժամ էր, թե զհրամանն ոչ կատարէր։

208 Բայց ընդէ՞ր ոչ նա, այլ հրեշտակ Աստուծոյ եհար զանդրանիկսն Եգիպտացւոց, եւ բազում անգամ զՀրեայսն յանապատի անդ։ Զի եթե նա յայն եդեալ էր, ընդէ՞ր ոչ նայն հարկանէր՝ այլ հրեշտակ։

Եւ յաւուրս Դաւթի՝ եւթանասուն հազար յերկոտասան ցեղիցն Իսրայեղի, եւ ի բանակէ ասորեստանոյն՝ հարիւր եւ ութսուն եւ հինգ հազար եհար հրեշտակ Աստուծոյ, եւ ոչ դեւք։

209 Ընդէ՞ր եւ յաւուրս Յեսովայ որդւոյ Յովսեդեկայ՝ հրեշտակ ասէր [152] ցբանսարկուն՝ որ կայր նմա հակառակ՝ թե սաստեսցէ ի քեզ Տէր՝ սատանայ։

Ընդէ՞ր եւ որդիք սատանայի կոչին Հրեայք՝ վասն զաւրինաւքն անցանելոյ, եթե նա կայցէ ի հրամանին՝ զոր առ, եւ նոքա անցին զպատուիրանաւն։

Եւ բնաւ իսկ սուտ ընդէ՞ր կոչիցի, որ արդարն կայցէ ի կարգին։ Զի ոչ ի նմանէ է չարութիւնն, այլ յայնմանէ՝ որ զնա այնպիսի արար։ Եւ զմէ՞ առաքիցի 254v ի խաւարն արտաքին։

210 Այլ, ասեն, հանգիստ է նմա խաւարն։

211 Նա աւանիկ ոչ զայն աղաղակէր լէգեւոնն դիւաց. այլ թե տանջանք պատրաստեալ են նմա։ Զի՞ կայ մեր եւ քո, ասէ, որդի Աստուծոյ, զի եկիրդ այսր յառաջ քան զժամանակն տանջել զմեզ։

Եւ զի զվատթարութիւնն նորա յայտ առնիցէ, ասէ. ոչ ոք կարէ առնուլ զգործիս հզաւրին, եթե ոչ նախ զհզաւրն կապիցէ։ Արդ ընդէ՞ր կապէր զնա, եթե ոչ զի գիտէր եթե կամաւք չարանայ, եւ յորժամ կամի՝ կարող է զգաւնանալ։

[153] Եթե ի բնէ ի չարչարել եդեալ էր զնա՝ ընդէ՞ր բամբասէր չարի անուամբ, որ զբնութիւնն՝ նոյնգունակ՝ որպիսի եղեւն՝ պահէր։

Նա եւ ոչ պատժոց արժանի էր, վասն ստուգելոյ զբնութիւնն։ Քանզի եւ ոչ զհուր ոք պատժէ, թե ընդէ՞ր այրես, եւ ոչ զջուրս, թե ընդէ՞ր հեղձուցանէք։

212 Եւ միանգամայն եւ հրամանացն եւս հարցուածք սովին մտաւք լուծանին։

[ԺԳ]

Հրամանա՞ւ, ասեն, մեռանիցին մարդիկ, թե առանց հրամանաց։

214 Նախ պարտիմք գիտել՝ թե զի՞նչ հրամանքն իցեն, 255r եւ ուստի՞ բան հրամանացն ընդ աշխարհ տարածեալ իցէ։

215 Հրաման կապեալ վասն մահուան՝ յաստուածատուր գիրս ոչ ուրեք գտանեմք, քանզի Տէրն մահու եւ կենաց՝ եւ կարճել իշխէ զհրամանն իւր եւ երկայնել։

Որպէս առ ջրհեղեղաւն ասէ. եղիցին աւուրք կենաց մարդկանս այսորիկ հարիւր եւ քսան ամ. եւ վասն բազմութեան [154] անաւրենութեանն պակասեցոյց ի նոցանէն զքսանն։

Եւ որպէս առ ռԱդամ<աւն՝ որոյ ի սկզբան ոչ համարեին> ամքն՝ ասէ, յաւուր յորում ուտես ի պտղոյ ծառոյն, ի նմին մեռանիս։ Եւ առ իւրում բարերարութեանն, վասն որդեծնութեան եւ մարդկան յաշխարհի սերելոյ, ներեաց նմա ինն հարիւր եւ երեսուն ամ, զի մի գեղեցիկ ստեղծուածն իւր համաւրէն ջնջեսցի։

Եւ վասն արտասուացն Եզեկիայի արքայի՝ յաւելաւ նմա հնգետասան ամ։

Եւ վասն ապաշխարութեանն Նինուէացւոցն՝ ոչ կորոյս զքաղաքն յաւուրն երրորդի ըստ քարոզութեան մարգարէին իւրոյ։

216 Եւ ոչ որպէս քաւդեայքն աստեղանշմարք, որ զծննդոց պատճառս եւ զմահուանց՝ յաստեղաց իբրեւ ի 255v կենդանեաց դնեն։ Որպէս թե յորժամ ծնանիցինն, անդէն եւ մահուանքն իւրաքանչիւր ուրուք անվրէպ սահմանիցին. եւ՝ ըստ այն՝ ոչ յառաջել՝ ումեք մեռանել՝ հնար իցէ, եւ ոչ յամենալ։

217 Այլ յանդիմանեն զնոսա եւ պա[155]տերազմացն դէպք։ Զի ի միում աւուր բիւրք բիւրուց մարդկան կոտորին այլ եւ այլ տիովք, կէսք մատաղաւրեայք, եւ կէսք երիտասարդք, եւ այլք ի կատարեալ հասակի ծերութեան. որոց ծնունդքն ի միում ժամու չեին, եւ մահքն ի միասին եղեն։

218 Եւ դարձեալ՝ թե յաստեղաց եին պատճառք ծննդոց, ընդէ՞ր ի Հնդիկս ոչ ոք երբեք սպիտակ ծնաւ, եւ ոչ յայլ յաշխարհս այնպիսի ինչ երեւակ։ Միթե ա՞նդր միայն ոչ եհաս աստղն սպիտակարար, եւ ոչ յայլ աշխարհս աստղն սեւագործ։ Եւ ատամունքն Հնդկին ուստի՞ իցեն այնչափ սպիտակ։

[ԺԴ]

Դարձեալ՝ բախտաւորութեանց եւ չուառութեանց՝ զաստեղսն դնեն պատճառս. որպէս թե աստեղատունք ինչ իցեն, եւ ըստ դիպելոյ պատճառաւորաց աստեղացն յաս256rտեղատունսն՝ նոյնպիսիք եւ ծնունդքն լինիցին։

Մինչ դեռ առեւծն, ասեն, յաստեղատանն իցէ՝ եւ ծնանիցի ոք, [156] թագաւոր լինելոց է. եւ մինչ դեռ եզնն է՝ եւ ծնանիցի ոք, հզաւր եւ բարենշան գալոց է. եւ մինչ դեռ խոյն է՝ եւ ծնանիցի ոք, մեծատուն լինելոց է, որպէս նայն թաւ եւ ասուեղ է. եւ յորժամ կարիճն է՝ եւ ծնանիցի ոք, չար եւ մեղանչական լինելոց է. եւ այլքն եւս այլոց ազգի ազգի իրաց պատճառք լինին։ Որպէս թե յորժամ Կրոնոսն յաստեղատունն մտանիցէ, թագաւոր մեռանի։ Որ եղեւն իսկ երկիցս, որպէս ասենն, առ Թէոդոսիւ կայսերբ։ Եւ քաւդեայքն պնդեալ եին՝ եթե մեռանի թագաւորն։ Եւ նա ոչ մեռաւ, զի յամաւթ լիցի սափասուտ արուեստգիտութիւնն։

220 Արդ նախ զայն ասասցեն. ո՞ եհան զայնպիսի երկրական ռանասունսք՝ զգիշակեր եւ զխոտակերս յերկինս, զի պատճառ ծննդեան մարդկան լինիցին։

Զի որ ոք ուրուք պատճառ ծննդեան կարիցէ լինել, նա ի վեր քան զնա՝ որոյ պատճառն է՝ պարտի լինել իմաստութեամբ։

256v [157] Արդ հասարակաց մտաւք հայեցեալ, տեսցուք։ Ո ի վեր իցէ։ Մա՞րդն՝ որ անասնոյն տիրէ, թե անասո՞ւնն՝ որ մարդոյն ի հարկի կայ։ Եւ ոչ միայն ի հարկի կայ, այլ եւ կերակուր նորա է։

Եւ գազանացն զկէսսն փախստականս եղեալս տեսանեմք, եւ զկէսսն յանտառախիտ մայրիս ամրացեալ՝ յորժամ զբարբառ միայն մարդոյն լսիցեն։ Քանզի զահ եւ զերկիւղ մարդոյն՝ արկեալ է արարչին ի վերայ գազանացն եւ սողնոցն եւ անասնոցն եւ թռչնոց, վասն առաւել զնա պատուելոյն. զորոյ եւ զարարածն նորանշան իմն ընծայեցուցանէ, թե ստեղծ որպէս ձեռաւք, եւ փչեաց շունչ կենդանի որպէս թե բերանով։ Եւ այնու, զի առաւել պատուական ցուցանիցէ զնա յայտ առնէ։

221 Այլ զի Աստուած ի յաւդապատ մարմնոց ի վեր է, այն յայտնի է ճշմարտից։ Եւ եթե վասն նորա եղեն գազանքն եւ անասունքն, որպէս փորձ իրացն իսկ ցուցանէ, զիա՞րդ էր՝ զի յերկինս ելանեին եւ [158] մարդկան ծննդեան պատճառք լինեին, որք այնչափ հեռի են ի կենդանութենէ, որչափ ճրագ մի՝ որ ի մա257rրդկանէ կազմեալ իցէ լուսատու լինել տան ի գիշերի։ Եւ չկենդանիքն զիա՞րդ կարիցեն կենդանեացն պատճառ ծննդեան լինել։

222 Այլ թե չեին կենդանիք, ասեն, եւ ոչ գնայունք եին։ Բայց զի գնան, յայտ է՝ թե կենդանիք են։

223 Արդ լուիցեն։ Թե ամենայն ինչ որ գնայուն է՝ կենդանի իցէ, ապա եւ ջուրք որ գնան՝ կենդանի համարեսցին. եւ կրակ վասն շարժելոյն՝ կենդանի կարծեսցի. եւ աւդք եւ հողմք վասն շնչելոյն՝ կենդանի հաշուեսցին. եւ տունկք եւ խոտոց բոյսք, որ թեպէտ յամրագնացք են, սակայն աճելովն երեւին՝ թե գնայունք են։

224 Եւ արդ որպէս ոչ ամենայն գնայուն՝ կենդանութիւն մտաւոր եւ բանաւոր ունի, նոյնպէս եւ ոչ արեգակն, եւ ոչ լուսին եւ աստեղք։

225 Եւ ոչ երկինք իսկ՝ ընդ որով նոքա շրջին՝ կենդա[159]նութիւն ինչ մտաւոր եւ բանաւոր ունին։

226 Այլ երկինք եւ երկիր անաւթք ետեղակալք են հաստատեալք յարարչէն, ունել ամփոփ ընդ ինքեամբ զամենայն՝ որ ի միջի նոցա է. եւ լուսաւորքն իբրեւ ճրագունք լուցեալք, վասն զխաւարն ի միջոյ մեծի տանս փարատելոյ։ 257v Եւ են հարկաւորք բնակաւորք, հրամանաւ արարչին իւրեանց, ի վայելս ամենայն կենդանեաց. եւ իւրեանց ինքեանք չեն, քանզի ոչ գիտեն՝ թե իցեն եւ թե չիցեն. որպէս եւ երկինք եւ երկիր եւ ջուրք եւ փայտք եւ քարինք են վասն որոց եղենն, եւ իւրեանց ինքեանք չեն. քանզի ոչ գիտեն՝ եթե իցեն եւ թե չիցեն, այնու զի չեն մտաւորք եւ բանաւորք։

227 Դարձեալ, որպէս ասենն, թե յորժամ առեւծն իցէ յաստեղատանն՝ թագաւոր ծնանելոց է, թե այնպէս էր, բազում անգամ բազում թագաւորաց պարտ էր ծնանել։ Զի ոչ մի միայն ծնանի՝ յորժամ առեւծն յաստեղատանն իցէ, այլ բազումք։

[160] Եւ եթե արդարեւ առեւծն էր պատճառ ծննդեան թագաւորաց, ապա ոչ թագաւորի որդի թագաւոր լինէր, այլ ոյր ուրուք եւ դիպէր ծնունդն մտանելոյ առիւծուն յաստեղատունն։

Իսկ եթե <տեսանիցեմք>, տեսանեմք՝ եթե թագաւորի որդի թագաւոր լինի։ Որպէս Դաւթայ որդին Սողոմոն ի հաւրն աթոռ նստաւ, եւ նորա որդին ի նորա աթոռ, եւ մի ըստ միոջէ կարգ թագաւորացն Յուդայ ձգեցաւ մինչեւ ցՄակաբէացիսն, նոյնպէս զ258rԱսորեստանեայցն եւ զԲաբելացւոցն՝ ռորդի ի հաւրէ առնուին կարգաւ զթագաւորութիւնն. Որպէս եւ ի Սասանայն ումեմնէ՝ սասանականքն որդի ի հաւրէ կարգաւ առին մինչեւ ցայսաւր զթագաւորութիւնն սասանականացն. եւ չգտաւ առեւծ յերկինս մտեալ յաստեղատունն. զի զթագաւորութիւնն յայլ ազգ ուրեք կարասցէ փոխել յերկրին արեւելից։

[ԺԵ]

Եւ յայտ է՝ թե որպէս թագաւորութեանն չէ աստղն պատ[161]ճառ, նոյնպէս եւ ոչ զաւրութեանն, եւ ոչ մեծատուն առնելոյ. մանաւանդ իսկ զի տեսանեմք զմեծատունս աղքատացեալս, եւ զաղքատս մեծացեալս։ Միթե եւ զա՞յն եւս կարիցեն ասել՝ թե մի եւ նոյն աստղ մեծութեան եւ աղքատութեան կարէ պատճառք լինել, եւ զաւրութեան եւ տկարութեան։ Քանզի եւ զհզաւրս երբեք երբեք տկարացեալս տեսանեմք, եւ զտկարսն զաւրացեալս. եւ զչարսն զգաւնացեալս, եւ զզգաւնս չարացեալս։

228 Եւ ո՞ւր իցէ այն, զոր ասենն, եթե զոր ինչ ի ճակատագրին գրեալ է հրամանացն, այնմ չէ հնար վրիպել. այլ որ փառաւորն գր258vեցաւ փառաւոր է, եւ որ չուառն՝ չուառ. եւ ուր հրամանքն ռդիցենք եւ յումէ հրամանքն, ըստ այնմ եւ մեռանին. եւ վրիպել չէ հնար ի սահմանելոյ հրամանէն։

229 Ո հրաման տկար, եւ անզաւր սահման, զոր եւ գողքն եւ աւազակքն կարեն խախտել, յորժամ ի վերայ հասեալ՝ զոմն յընչից եւ յա[162]րեւէ արկանիցե արկանիցեն։ ա 2օ littera majuscula corr. ?։

Եւ եթե ի սահմանելոյ ինչ հրամանէ իրքն գործիցին, չէ պարտ՝ ոչ թագաւորաց մահու հրաման տալ, եւ ոչ դատաւորաց քերել եւ սպանանել զմարդասպանն. որք զպատուհասն ի վերայ ածելով յայտ առնեն՝ թե ոչ ըստ սահմանելոյ ինչ հրամանացն ռսեռանանք մեղքն մեղանչականացն, այլ ի բռնաւորութենէ չարագործութեանն։

230 Եւ կամ յորժամ հէն յաշխարհ արշաւիցէ՝ տեռազերծ առնել եւ կոտորել զմարդիկ, մի զաւրս ժողովեսցեն, եւ մի գունդս ռառ գունդս կազմեսցեն՝ հանելոյ զհէնն յաշխարհէ, այլ իրաւունս տացեն՝ թե հրամանք են աշխարհին ի հինէ կոտորել, մեք ընդէ՞ր դառնայցեմք ընդդէմ հրամանացն։ Այլ գումարելով զզաւրսն եւ հանելով զթշնամին յաշխարհէ, ցուցանեն՝ եթե ոչ ըստ սահմանելոյ ինչ հրամ259rանի կոտորածքն գործիցին, այլ ի բռնաւորութենէ հինին՝ որ եկեալ ժլատութեամբ կոտորէ զաշխարհ, եւ [163] մերկանայ յընչից եւ ի ստացուածոց։

[ԺԶ]

Բայց զայն եւս գիտել պարտ է՝ եթե զամենայն ինչ զվնաս, որ ի վնասակարաց գործիցի, յառաջագոյն գիտէ Աստուած։

232 Եւ եթե գիտէ, ասեն, զվնասս՝ որ գալոց են ի վերայ մարդկան, ընդէ՞ր ոչ արգելուցու։

233 Եթե՝ որչափ վնասս արգելու Աստուած ի մարդկանէ՝ այն ոչ ամենեցուն յայտնի է, այլ նմա միայն՝ որ զամենեցունց զխնամս ըստ իւրաքանչիւր պիտոյից բաշխէ։

Կարճէ երբեք եւ զվնասս վնասակարացն, զի մի այնպէս երեւեսցի՝ թե չկարիցէ արգելուլ զվնասսն։

Դարձեալ՝ թուլացուցանէ եւ վնասակարին՝ յագեցուցանել զկամս իւր յընկերին, զի մի թուիցի ընդ հարկաւ վարել զբանաւորսն, այլ զի յիւրաքանչիւր գործոց անցնիւր հանդէսք երեւիցին։

234 Եւ կանխաւ գիտէ զամենայն, եւ կանխագիտութիւնն չէ պատճառ չարեաց։

Քանզի եւ ոչ յոր[164]ժամ տեսանիցէ ոք զընկեր իւր ընդ լպիրծ տեղիս գնացեալ, եւ ասիցէ՝ թե 259v գլորելոց է, նա ինչ եղեւ պատճառք գլորման ընկերին.

եւ ոչ, յորժամ ընդ աւազակուտ տեղիս դիմեալ զընկերն ոք տեսանիցէ, եւ ասիցէ՝ թե եղեռն գտանէ, նա ինչ իցէ պատճառք վնասուն.

եւ ոչ, յորժամ զազնուականի ուրուք զորդի յաղակատանս հասեալ տեսանիցէ եւ ասիցէ՝ եթե կորուսանելոց է զարարածս հայրենիս, նա ինչ իցէ պատճառք վատնելոյ ընչիցն։

Նոյնպէս եւ ոչ Աստուծոյ յառաջգիտութիւնն է պատճառք բարեաց կամ չարեաց։

235 Գիտէ Աստուած կանխաւ զամենայն. այլ է ինչ՝ զոր կամի, եւ է ինչ՝ զոր ոչ կամի։

Կամեցաւ ածել ջրհեղեղ, եւ ոչ իւր այն կամք եին՝ թե ջրհեղեղաւ մարդիկ եւ անասուն առ հասարակ սատակիցին, այլ անարժան խառնիցն ազգին յանդգնութիւն ած զնա յայն՝ առնել զոր ոչն կամէր. որպէս ինքն իսկ ուխտէ մարգարէիւն՝ թե ոչ [165] կամիմ զմահ մեղաւորին, այլ զդառնալն նորա եւ զկեալ։

Կամէր՝ թե չէր յանցուցեալ Ադամայ. եւ քանզի կանխաւ գիտէր զյանցանելն, յառաջագոյն պատուիրեաց նմա՝ չուտել ի պտղոյ մառոյն. 260r եւ զի ոչ անսաց հրամանին, յիրաւի պատժեցաւ։

Կանխաւ գիտաց զՅակոբայ՝ թե առաքինի լինելոց է, եւ զԵսաւայ՝ թե յանպիտանութիւնս կործանելոց է։ Եւ վասն այնորիկ մինչ չեւ ծնեալ եին, եւ մինչ չեւ մի ինչ բարի կամ չար գործեալ էր, ասէ. զՅակոբ սիրեցի եւ զԵսաւ ատեցի։

[ԺԷ]

Զբարին կամել եւ ոչ զչար՝ բարերարութիւն մարդասէր բնութեանն էր։

237 Յառաջագոյն հայեցեալ ի հեստութիւն Փարաւոնի, ասէ. ես խստացուցից զսիրտն Փարաւոնի։

238 Եւ թե նա խստացոյց, ասեն, ընդէ՞ր եհար հարուածովք զնա եւ զերկիրն Եգիպտացւոց։

239 Այլ Առաքեալ մտանէ ջատագ260vով Տեառնն իւրոյ՝ եթե ոչ նա խստացոյց զՓարաւոն, այլ ինքն անձամբ զանձն։ Եւ ասելն Աստուծոյ՝ թե ես խստացուցի, այնպիսի ինչ է. որպէս ոք, յորժամ զընկեր իւր կամ զծառայ մեծարիցէ, եւ նա հպարտացեալ արհամարհիցէ զմեծարիչն, եւ նա ասիցէ՝ թե զի՞ դնեմ նմա մեղ. ես անձամբ արարի ինձ թշնամանս՝ զի ածի ի պատիւ զանարժանն, նոյնպէս եւ զԱստուծոյն իմանալի է՝ թե ես ներելովն իմով եղէ պատճառք խստանալոյն նորա, զի ոչ յառաջնումն [167] սատակեցի զանդրանիկն նորա։

240 Այլ կամեցաւ, ասէ, Աստուած ցուցանել զբարկութիւնն իւր, եւ յայտնի առնել զզաւրութիւն իւր զոր ած բազում երկայնմտութեամբ ի վերայ ամանոցն կազմելոց ի կորուստ։

Ուստի յայտ է՝ թե երկայնմտութիւնն Աստուծոյ եղեւ պատճառ խստութեան սրտին Փարաւոնի, այնու զի զվերջին հարուածսն յառաջնումն ոչ ած ի վերա վերա նորա։

241 Այլ զի չէր քարացուցեալ Աստուծոյ զսիրտն Փարաւոնի, այնու իմանալի է՝ զի մերթ հաւանէր արձակել զժողովուրդն, եւ մերթ չհաւանէր։

Եւ անաւթս կազմեալս ի կորուստ ինքեանք զանձինս արարին, 261r եւ ոչ Աստուած, զորմէ ասէն Առաքեալ՝ եթե կամի, զի ամենայն մարդիկ կեցցեն, եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցեն։

Եւ ո՞չ ապաքէն եւ նոքա յամենայն մարդկանէ եին։

242 Եւ ոչ որպէս ընդդիմակաց կողմն ասէ՝ եթե ոչ ըստ կամել է, եւ ոչ [168] ըստ ընթանալ, այլ ըստ Աստուծոյ ողորմելոյն. զի որում կամի՝ ողորմի, եւ որում կամի՝ խստանայ։

Եւ ըմբերանեալ զդիմակաց կողմնն Երանելւոյն, ասէ. դու ո՞վ ես, ո՛վ մարդ, որ պահանջես պատասխանի յԱստուծոյ։ Եթե եւ այնպէս ինչ էր, դու ո՞վ եիր՝ որ համարս պահանջեիր յԱստուծոյ։ Միթե ասիցէ՞ կաւն ցբրուտն՝ թե ընդէ՞ր այդպէս ստեղծեր զիս։

243 Բայց զի ոչ այնպէս է, նորին իսկ ի նմին թղթի գրեալ՝ ասէ. եթե որում կամիք՝ ընծայեցուցանէք զանձինս ձեր ի հնազանդութիւն, եթե արդարութեան, եւ եթե հնազանդութեան մեղաց։

[ԺԸ]

Ուստի յայտ է՝ թե Աստուած զգործուածն ամենեցուն գեղեցիկ գործէ. եւ ի բարութիւն եւ ի չարութիւն դառնալոյ զանձնիշխանութիւնն արար կամակար, զի յոր կողմն եւ կամիցի՝ կարող իցէ դառնալ. եւ ըստ գ263vործոցն եւ զհատուցումնն նոյնպիսի առնուցու. եւ մի իբրեւ զանասուն վարիցի, ռորոյք ոչ գործք ինչ բարիք կան, եւ ոչ հատուցման ակնկալութիւն, այնու զի անասունն է, եւ չգիտէ ընտրել զչար ի բարւոյ [174] խորհրդիւ, բայց ի բնական բարուցն. որովք յիշատակաւք միայն վարի յաւգտակարն, եւ խորշի ի վնասակարէն։

250 Յորս են եւ ազդմունք ինչ բնականք՝ որովք հանդերձելոց իրիք իրաց ազդ լինիցի նոցա։

Որպէս ձիոյն՝ ի սմբակէն վարելոյ.

եւ եզինն՝ ձմերանի ընդ ալուց կողմն նստելոյ, եւ մաւտ ի գարունն ընդ դրաց կողմնն դառնալոյ.

եւ ծիծառան՝ յառաջ քան զաշունն ի ջերին տեղիս ի ձմերոց երթալոյ.

եւ խորդոյն՝ ռիմանալոյք յառաջագոյն զձմերունս կարեւորս, եւ վաղ ի մարմանդ տեղիս փութալոյ.

եւ ճայից՝ վաղագոյն տարմատարմ շրջելոյ.

եւ աղաւնեաց՝ համագունդ երամ երամ խաղալոյ.

եւ ագռաւուց՝ ի ծմակաց վաղագոյն ի ջերին տեղիս գնալոյ.

եւ անգեղց՝ ի հեռաստանէ զգիշոյ անկանելոյ դիտաւորութեան.

եւ այլոցն եւ ամենայն անասնոց եւ թռչնոց։

Որպէս եւ մրջեան՝ 264r յամարանոյն պատրաստելոյ զկե[175]րակուր, եւ ընդ երկու զհատն կտրելոյ՝ զի մի բուսանիցի, եւ ի ջեր ժամանակս հանելոյ զկտիկն յորջէ անտի եւ ցամաքեցուցանելոյ.

եւ մեղուաց՝ զդուրս մեղուանոցացն յառաջ քան զցուրտն ականամոմով խնլոյ.

եւ արջոյ՝ յառաջագոյն քան զձմեռն ի բայոց մտանելոյ.

եւ երէոյ՝ կանուխ ի լերանց ի դաշտ դիմելոյ.

եւ եղջերուաց՝ գտակաւ զժամանակ խառնիցն իմանալոյ.

եւ իշավայրաց քինացելոց՝ զարու յաւանակս ի մատաղութեան կտրելոյ։

Եւ այս ամենայն ազդեցութիւնք բնականք են յանասունսն, եւ ոչ խորհրդականք, որ յարարչէն նոցա տնկեալ են ի նոսա՝ առ ի յաւժարելոյ յաւգտակարն եւ խորշելոյ ի վնասակարացն։

[ԺԹ]

Եւ ոչ միայն յանասունսն են բնական ազդեցութիւնք, այլ եւ ի մարդկան, որ խաւսունք եւ իմաստունք են։

Որպէս յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի՝ ասեն՝ նշանակ, որք այնմ [176] ստէպ միտ դնեն։

Եւ յորժամ յերանս կամ յայլ անդամս միս խաղայցէ, 264v նշանակ հեծանելոյ ուրուք է՝ ասեն, կամ հանդերձս ազնիւս ագանելոյ, կամ սիրելւոյն պատահելոյ, կամ գան ըմպելոյ։

Նոյնպէս եւ յորժամ ոտն կծիցէ կամ ձեռն. մին՝ ասեն՝ ճանապարհի գնալոյ նշանակ է, կամ անձրեւի. եւ միւսն՝ առնլոյ ինչ յումեքէ կամ տալոյ։

Նոյնպէս եւ փնչելն, եւ լեզուին կծել, եւ ունկանն հարկանել, եւ ըմբանին կծել, ոչ եթե յայսոյ իմեքէ լինի, այլ ի բնական ազդեցութենէ անտի՝ զոր տնկեալ է արարչին յանդամսն. զւ յորժամ ի խորհրդական զգուշութենէն զեղծիցի, բնական ազդեցութեամբն պատսպարեսցի։

Եւ յաւրանչելն եւ ձգտել, որպէս կարծեցին ոմանք, ոչ ի դիւէ լինի՝ այլ ի մեղկութենէ եւ ի թուլութենէ մարմնոյն։ Ուստի զստէպ յաւրանչելն եւ ձգտելն՝ հմուտ բժիշկք ի մթերելոյ մաղասոց ասեն. զոր եւ փորձն իսկ յայտ առնէ։ Զի յոր[177]ժամ ստէպ ոք յաւրանչիցէ, սարսափիւն գայ զոսկերաւքն եւ քստմունք գնան ընդ անդամսն։

Եւ ոչ փնչելն ի հրեշտակէ. այլ կամ ի ցրտոյ՝ կամ վասն այլ իրիք բ265rնական ազդեցութեան։

Նա եւ յոգւոցն հանել՝ երբեմն յիշատակաւ լինի, եւ երբեմն առանց յիշելոյ զոք։

Եւ զի բնական ազդեցութիւնք են եւ ոչ ի դիւաց, յայտ անտի է՝ զի եւ յանասնոց բնութիւնս գտանին նոյնք։

Եւ յոգւոցն հանել՝ յորժամ ոչ զոք կամ զինչ բարի կամ զկարիս յիշելոյ լինիցի՝ բնական ազդեցութիւն է, առ ամփոփելոյ զոմն ընդ երկիւղիւ արարչին, եւ ճանաչելոյ զիւրոյ բնութեանն տկարութիւն։

Եւ յորժամ յիշատակաւ լինիցի, կամ առ սիրոյ սիրելւոյ լինի, կամ առ անարժանս ինչ եւ զվնասս աշխարելոյ։ Որպէս յորժամ ի լրջեաց ծուլայցէ, գիշերական երազովքն ամփոփի ընդ երկիւղիւ։

[Ի]

Եւ երազոցն այլ եւ այլ պատճառք են։

253 Է ինչ՝ զոր ցերեկ ընդ [178] բերան ածիցէ մարդն. ի նոյն եւ ի դադարել մարմնոյն եւ ի քունն զբաղնուն միտքն։

254 Եւ է ինչ՝ զոր բնաւ չիցէ ածեալ զմտաւ, եւ տեսանէ յերազի։Եւ այնր երկու պատճառք են։

255 Կամ հաստատուն ինչ տեսանել իբր ընդ հայելի աւրինակաւ՝ յԱստուծոյ շնորհացն ազդեցութենէ, վասն ի լաւութիւնս զմարդն 265v յորդորելոյ, եւ ոչ յայտ յանդիման ճշմարտութեամբ. որպէս Յովսեփայ եւ Դանիէլի մեծամեծ իրաց տեսիլք յայտնեցան։

256 Եւ միւսն ի հակառակորդէն։ Քանզի նա անմարմին է, որպէս շունչ մարդոյն անմարմին. եւ ածեալ կերպարանս կերպարանս առաջի նկարէ, մերթ զկանաց՝ վասն ի ցանկութիւն գրգռելոյ, եւ մերթ զահագին գազանաց եւ զսողնոց՝ վասն զարհուրեցուցանելոյ. որպէս եւ Յոբն ասէ՝ թե եւ երազովք զարհուրեցուցանես զիս։ Եւ բազում անգամ ի կանաց կերպս եղեալ՝ զարս խաբէ յերազի. եւ է երբեք [179] յարանց կերպս դարձեալ, զկանայս յանցուցանէ։ Իբր ոչ եթե արուական եւ իգական անդամք կայցեն նորա, այլ խտղտեալ զաման ցանկութեանն՝ տայ հեղուլ ի բաց զարութիւնսն։

Եւ ոչ, յորժամ ի մարդ մտեալ իցէ, եւ յարուական կամ յիգական բարբառս պատճառիցի, պարտ է հաւատալ՝ թե արութիւն կամ իգութիւն գուցէ նորա։

Եւ ոչ, յորժամ ցուցանէ՝ թե ի գանէ կամ ի սրոյ երկնչիցի, հաւատալի է. Զի ն266rմա գան՝ Աստուծոյ սաստն է, եւ սրբոց շնորհք՝ զոր ի հոգւոյն սրբոյ ունիցին։ Կամ ի կենդանութեան կամ ի քաղցրաքուն հանգստեանն ցուցանէ՝ թե ի գանէ եւ ի սրոյ երկնչիցի, զի զմարդիկ յայն ապաստան արարեալ՝ ծուլացուցանիցէ խնդրելոյ յԱստուծոյ զաւգնականութիւնս. զոր եւ Տէրն իսկ յայտ արար ասելովն, եթե այս ազգ ոչ ելանէ՝ եթե ոչ պահովք եւ աղաւթիւք։

257 Եւ ոչ ամենայն թալանալ եւ [180] ցնորել մարդկան ի դիւէ է, այլ է՝ որ ի մաղձոյ է, եւ է՝ որ ի մաղասէ, եւ է՝ որ յուղղոյն սնանալոյ, եւ է՝ որ ի ստամոքսէ խանգարելոյ, եւ է՝ որ յորովայնէ խստանալոյ, մինչեւ ցփրփրել անգամ եւ զաչս յեղյեղուլ։

[ԻԱ]

Այլ յուղղոյն սնանալոյ՝ եւ ի մտաց իսկ անկանի մարդ, եւ խաւսի ընդ որմս, եւ կագի ընդ հողմս։

Ուստի բժիշկք յամառին՝ թե բնաւ չիք դեւ որ ի մարդ մտանիցէ. այլ ցաւք են այն, եւ մեք դարմանովք կարեմք բժշկել։

Այլ մեք զայն ոչ ասեմք. քանզի ճշմարիտ է մեզ բանն աւետարանի՝ եթե բազում դեւք, իբրեւ տեսանեին զՅիսուս, աղաղակեին եւ ելանեին ի մարդկանէ. 266v եւ նա սաստէր ի նոսա եւ ոչ տայր խաւսել նոցա. հանդերձ այլովք նոյնպիսեաւք։

Եւ լուսնոտքն որ ասին, ոչ եթե լուսնոյ վնասեալ՝ այնպիսիք կոչին, այլ դաս ինչ է դիւաց՝ որ ըստ ռլուսնոյք յայտնին։

259 Եւ փորձել այնչափ իշխէ սա[181]տանայ, որչափ հրաման առնու։ Եւ յայտ ի Յոբայ փորձանացն է։ Զի եթե ոչ նախ առ հրաման յԱստուծոյ, ոչ ժտեցաւ փորձել զնա. եւ ի խոզից երամակէն, յոր ոչ իշխեցին մտանել դեւքն՝ թե ոչ առին հրաման ի Տեառնէ։

[ԻԲ]

Այլ են ոմանք՝ որ վիճին, եթե բնաւ իսկ սատանայ ոչ փորձէ զմարդ։

261 Այլ յանդիմանին յԱռաքելոյ որ ասէ՝ թե բազում անգամ կամեցայ գալ առ ձեզ, եւ խափանեաց զիս սատանայ։ Եւ դարձեալ ասէ՝ թե ոչ է մեզ մարտ ընդ մարմնոյ եւ ընդ արեան, այլ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս եւ ընդ աշխարհակալս աշխարհի խաւարիս այսորիկ։

Եւ յաւետարանի ասէ՝ թե սատանայ իսկ արկեալ էր ի սրտի Յուդայի սկարովտացւոյ, մատնել զնա։ Եւ դարձեալ՝ թե ընդ պատառոյն եմուտ սատանայ։ Դարձեալ՝ թե խնդրեաց սատանայ խարբալել զձ267rեզ իբրեւ զցորեան։

262 Եւ ռփորձելոյնք այնչափ տայ նմա [182] իշխանութիւն, որչափ մարդն հանդուրժել կարէ։ Որպէս երանելի Առաքեալ ասէ՝ թե հաւատարիմ է Աստուած, որ ոչ արկցէ զձեզ ի փորձութիւն՝ առաւել քան զկար ձեր, այլ արասցէ ընդ փորձութեանն եւ զելս՝ զի համբերել կարասջիք։

Եւ Տէր մեր ուսուցանէ յաղաւթսն ասել մեզ՝ թե մի տանիր զմեզ ի փորձութիւն, այլ փրկեա զմեզ ի չարէ. զի ցուցցէ թե եւ աղաւթիւք կարեմք ապրել ի փորձանաց չարին։

[ԻԳ]

Թե ռայդպիսի իցէ, ասեն, փորձելոյ վասն հաստատեալ է զնա Աստուծոյ։

Այլ մեք ի վերագոյնսն իսկ բազում վկայութեամբ գրոց սրբոց ցուցաք, թե ոչ ի չարչարել եւ ի փորձել արարեալ է զնա Աստուծոյ, այլ եւ նովաւ՝ որ ի չարութիւնն կործանեցաւ, գործ բարւոք գործէ Աստուած. թեպէտ եւ չարն ոչ այնպիսի մտաւք մատչի փորձել. այլ համարի յաղթել, եւ գտանի պարտաւորեալ։ Թուլացու[183]ցանէ ըստ չարեաց կամաց նորա փորձել զառաքինիս. եւ մտեալ ի փորձութիւնսն նորա՝ իբրեւ ի բովս, զտին եւ ընտրին իբրեւ զոսկի 267v սուրբ ելեալ ի հալոցաց։

264 Արդ եթե չարեաց արբանեակ արարեալ էր զնա Աստուծոյ, ոչ յաւուրսն Աքաաբայ հոգի՝ սուտ լինէր ի բերան մարգարէիցն ստոց, այլ նմա պարտ էր հարկանել զայն սպասաւորութիւն։

Եւ ընդէ՞ր հոգի՝ որ ոչ դաւանէր զՏէր Յիսուս ռչիցէք յԱստուծոյ, որ զԱստուծոյ սպասն ոչ խափանէ։

Եւ ընդէ՞ր մարդասպան կոչիցի, որ կեցուցիչն է փորձութեամբք։

Եւ ընդէ՞ր որք ոչն հաւատան ի Տէր Յիսուս՝ որդիք չարին կոչեին, եթե նա Աստուծոյ բանիւ իցէ փորձիչ։

Եւ եթե չարին կամարարի Աստուծոյ որդիք իցեն Հրեայք, ընդէ՞ր եւ ոչ Աբրաամ այնպէս անուանիցի։

Եւ ընդէ՞ր սուտ եւ մարդասպան անուանիցի չարն, եթե ի ճշմար[184]տութեան կայցէ եւ ոչ ի ստութեան։

Եւ գրեսցուք՝ թե Հրեայն յանձնէ խաւսիցի սուտ, նա ընդէ՞ր կոչիցի հայր Հրեին՝ որ ոչ սուտ առնէ զբնութիւնն, այլ որպէս եղեւն՝ այնպէս խաւսի։

Եւ ընդէ՞ր ասիցէ Առաքեալ՝ թե հնազանդելոց է փրկչին մերում հանդերձ մահուամբ եւ սատանայ, եւ անկանելոց է յիշխանութենէ եւ ի պետութենէ իւրմէ՝ որ աստուածանալն անձամբ կա268rմեցաւ։

Եւ ընդէ՞ր կապիցի եւ ի տանջանս մատնիցի. ոչ ապաքէն՝ զի իւրուվք կամաւք զԱստուծոյ սպասն խնդրէր առնուլ ի մարդկանէ, եւ ի կռապաշտութիւնս ձգէ. եւ դիւթութեամբք եւ հմայիւք եւ քաւդէութեամբ վրիպեցուցանէ զմարդիկ յԱստուծոյ ճշմարտութենէն։

Եւ թշնամի կոչի՝ վասն զորոմնն ի մէջ ցորենոյն սերմանելոյ։ Ուստի յայտ է՝ եթե ոչ բնութեամբ է թշնամի, այլ կամաւք։

Եւ եթե բնութեամբ էր նմա չճանաչելն [185] զԱստուած հայր, զորդին զիա՞րդ կարէր ճանաչել եւ աղաղակել՝ թե դու ես որդին Աստուծոյ. եւ դարձեալ ռզառաքելոցնք նորա ասել՝ թե արքն այնոքիկ ծառայք են Աստուծոյ բարձրելոյ։

265 Եւ յայսմ ամենայնէ յայտ է՝

եթե ոչ է բնութեամբ չար, այլ կամաւք.

եւ ոչ չար է չարչարիչ արարեալ է զնա Աստուծոյ.

այլ չարակամ բարուքն նորա առաքինեցուցանէ զարդարս.

եւ նորա ոչ ինչ գոյ յայնմ շնորհ։

[ԻԴ]

Եւ ոչ լուսաւորքն, որպէս յառաջագոյն ասացաք, կենդանիք ինչ են եւ պատճառք բարեաց կամ չարեաց, այլ միայն յոր կարգեցանն՝ զայն սպասաւորութիւն հարկանեն։ Որպէս 268v ասաց Մովսէս՝ թե արար Աստուած զլուսաւորսն մեծամեծս, եւ եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից, լուսատու լինել յերկիր։ Ուստի յայտ է՝ թե վասն լուսատու լինելոյ միայն արարան, եւ ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս, յամիսս [186] եւ ի տարիս։ Ոչ իբրեւ զկենդանիս, այլ իբրեւ զլուսաւորս լուսատու լինել ի ներքոյ երկնից, եւ զնշանս աստուածգիտութեան ցուցանել, եւ զանձրեւաց եւ զաւդոց փոփոխմանց։ Որպէս եւ Տէր մեր ասէ. յորժամ տեսանիցէք ընդ առաւաւտս զերկինս կարմրացեալ, ասէք՝ թե անձրեւ լինելոց է, եւ լինի. եւ յորժամ հարաւ շնչիցէ, ասէք՝ թե խորշակ մեծ լինելոց է, եւ լինի։

Քանզի ընդ ծագել արեգական, ռաւդոյնք զխոնաւութիւն ջուրց առեալ՝ զճառագայթիւք արեւու արկանէ. եւ քանզի չեւ եւս է թանձրացեալ եւ ամպացեալ աւդն, սակաւիկ մի արգելլով զնշոյլսն՝ կարմրացուցանէ միայն զարեւն, եւ ոչ մթացուցանէ. ուստի երեւի՝ թե անձրեւի նշանակ է։

Նոյնպէս եւ ռլուսինք ի խոնաւութենէ աւդոց նեղեալ, ջանայ յիւրմէ զխոնաւութիւնն ի բաց պ269rարզել։ Ուստի մերձեալ խոնաւութեանն եւ ի նա չհասեալ՝ բակ [187] առեալ ծրանայ շուրջ զնովաւ. որով յայտ առնի անձրեաց նշանակ։ Եւ այն ոչ միայն ի լուսնի այլ եւ ի ճրագի՝ որ նուազագոյն լոյս է՝ եւս երեւի։

[ԻԵ]

Եւ ոչ երկինք շրջին, զորմէ ասեն արտաքին իմաստունքն՝ թե մերթ ի շրջելն ծածկեն զլուսաւորսն, եւ մերթ յայտնեն։

268 Եւ եթե զամենայն աւր շրջիցին՝ զիա՞րդ ռ ք զարեգակն աւուր աւուր ի նոյն արեւելս ածիցեն, եւ զլուսին յամսեան հազիւ ի նոյն տեղիս։

Եւ այլ եւս աստեղք են, որ ի տարւոջ հազիւ մի անգամ հասանեն ի նոյն տեղի. եւ են, <որ>՝ որպէս ասենն՝ յերկոտասան ամի ի նոյն տեղի. եւ է, որ ի տարւոջ եւ ի կիսում. եւ է, որ յերեսուն ամի։

Այլ ի փորձ իրացն այլազգ յայտ ռառնիք։ Զի աստեղքն, որ զցայգ յերկինս են, եւ զցերեկ անդէն գտանին։

Թե երկինք շրջեին, ոչ ի նոյն շաւիղս՝ յորս ցայգն տեսանեաք՝ ի նոյնս եւ զցերեկն գտանեին։

Այլ քանզի ընդ նոյն շաւիղս [188] գնան, որպէս եւ տեսանեմք իսկ եւ զլուսին եւ զաստեղս ի նոյն շաւիղս, յայտ է՝ թե նոքա գնան, եւ երկինք կան 269v անշարժ ետեղակալք։

269 Որպէս եւ աստուածատուր իսկ գիրք հաստատութիւն կոչեն զերկինս։ Եւ որ ինչ հաստատութիւն է, չէ շարժուն։

270 Իսկ այլոց ի գրոց պատճառս առեալ՝ ասեն. ի նոյն իսկ գիրս գրեալ է՝ թե եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից. ուստի յայտ է՝ թե բեւեռեալք են, եւ ոչ գնայունք։

271 Թե այնպէս իցէ եւ յորժամ զԱդամայ ասէ՝ թե եդ զնա ի դրախտին փափկութեան, բեւեռեա՞լ համարեսցին, եւ մի գնայուն։

Իսկ եթե զԱդամայ զշրջելն՝ եդ կոչեն աստուածատուր գիրք, յայտ է՝ թե եւ զլուսաւորացն գնացս՝ եդ անուանեն գիրք։

Մանաւանդ զի եւ ի բազում իսկ տեղիս գտանեմք զգնացս լուսաւորացն։

Որպէս յորժամ ասիցէ Յեսու որդի Նաւեայ՝ եթե

Կայ[189]ցէ արեգակն հանդէպ ձորոյն Գաբաւոնի

Եւ լուսին դէպ դաշտին Եղոնայ։

Եւ չասաց՝ թե երկինք դադարեսցեն ի գնացից իւրեանց, այլ լուսաւորք։

Ուստի յայտ է՝ եթե երկինք ետեղակալ են, եւ լուսաւորքն գնայուն գնաւունք ( sic )։

Եւ առ Եզեկիաւ ասէ. դարձցի շողն անդրէն յետս զտասն աշտիճանաւք աքազեան 270r ապարանիցն։ Որով երեւի՝ թե արեգակն դարձաւ յետս, եւ ոչ երկինք։

Եւ յԷկլեսիաստէսն գրեալ է՝ թե

Ծագէ արեգակն, եւ մտանէ արեգակն,

Եւ ի տեղի իւր ձգի.

Ինքն ծագեալ անդ գնայ առ հարաւով,

Եւ պատի առ հիւսիսեաւ զի ցուցցէ՝ թե ցերեկ առ հարաւակողմամբ գնայ ընդ արեւմուտս, եւ զցայգ առ հիւսիսեաւ դառնայ յարեւելս՝ ընդ լերանց ստորոտովք, որպէս ասեն իմաստունք. եւ ոչ ընդ ծով, որպէս ասենն, եւ ոչ ի ներքոյ երկրի. զի ի ներքոյ երկրի ոչինչ է, որպէս ասէ Յոբ՝ թե

Ձգեաց <զհիւսիսի զոչնչիւ,

Կախեաց> զերկիրս ի վերայ ոչնչի. եւ յասորի Եսաի՝ թե

[190] Կացոյց զերկիր ի վերայ ոչնչի։

Եւ ընչի իմիք յոչնչի չէ հնար գնալ, եւ ոչ ցամաքական բնութեան ընդ խոնաւութիւն ջուրց։

272 Այլ, ասեն, մեք իսկ աչաւք տեսանեմք, զի ի ծովէ ելանէ։

273 Եւ զայն ոչ գիտեն՝ թե վասն զի ցամաք ուրեք ի ծովէ անտի ոչ երեւի, յայն սակս թուի՝ թե ի ծովէ անտի ելանիցէ։

Որպէս, յորժամ թե յարեւմուտս ոք մաւտ իցէ, եւ լեառն ինչ յարեւելից կողմանէ կայցէ, թուի նմա՝ թե ի լեռնէ անտի ելանիցէ արեգակն, – 270v եւ յամենայն տեղիս, որ ընդ ռչամբաւք ինչ ոք ուրեք կայցէ, թուի նմա թե անտի ուստեք ի մաւտէ ելանիցէ արեգակն – նոյնպէս եւ նոցա՝ որ մաւտ առ ծովուն կայցեն – քանզի ոչ կարէ ակն բաց ի ցամաք գործել – թուի՝ թե ի ծովէ ելանիցէ, որ ոչ ի ծովէ անտի ելանէ, այլ ի ծագաց երկնից. որպէս եւ Դաւթի ի հոգւոյն սրբոյ ուսեալ, ասէ՝ թե

Ի ծագաց երկնից են ելք նորա,

Եւ հանգիստք [191] նորա մինչեւ ի ծագս նորուն։

274 Այլ եւ ցաւղ սաստիկ, ասեն, արկանէ յաշխարհին. ուստի յայտ է՝ թե ի ծովէն ելանէ։

275 Եւ զայն ոչ գիտեն՝ թե զաւդոյն, որ ցայգ ուռնու ի խոնաւութենէ ջուրց, հասեալ ջերմութեան ճառագայթից արեգականն՝ շքթեցուցանէ ի բաց զտամկութիւնն, ուստի ոչ միայն անդ, այլ յամենայն երկրի ընդ արեւածայրս ցաւղ անկանի։

276 Եւ եթե երկինք շրջիցին, զիա՞րդ զԿրոնայն եւ զայլոց աստեղաց պատճառաւորաց ասիցեն յաստեղատունսն մտանել, որոց մտանելն ապաքէն գնալով լինիցի, եւ ոչ առանց գնացից։

[ԻԶ]

Այլ եւ երկիր, 271r ասեն, ի միջոցի կայ։ Եւ տան աւրինակ ինչ այսպիսի՝ թե զփամփուշտ, յորժամ փչել կամիցիս, ընկեա ի ներքս հատ մի կորեկան, եւ փուքն՝ որ ի փամփշտին արգելու՝ առնու զկորեկահատն եւ ի միջոցի ունի, ոչ ի վեր տայ գալ եւ ոչ ի խոնարհ [192] ձգել։ Նոյնպէս, ասեն, եւ աւդս՝ որ է ի մէջ գնդին երկնից՝ փակեալ կայ, եւ ունի զաշխարհս ի հասարակածի. ոչ ի վեր տայ վերանալ եւ ոչ ի խոնարհ հակել։

278 Նախ յիւրեանց իսկ բանիցն յանդիմանին։ Զի ասեն՝ թե որ ինչ թեթեւ է, ի վեր կողմն գնայ, եւ որ ինչ ծանր է, ի խոնարհ։ Որպէս եւ փորձ իսկ իրացն յայտ առնէ։ Զի ծուխ եւ շոգի երկրի՝ եւ բոց հրոյ, քանզի թեթեւք են, ի վեր կողմն գնան. եւ զքար եւ զերկաթ եւ զփայտ եւ զայլ եւս ինչ նոյնպիսիս, որչափ եւ ի վեր ոք ձգիցէ՝ ի խոնարհ միտեալ՝ իջանեն։ Եւ եթե զսակաւ ինչ զծանրութիւնս ոչ կարէ աւդն ի վեր առնուլ ունել, ո՞րչափ եւս առաւել զայնչափ ծանրութիւն երկրի չէ հնար աւդոյ ի վեր ունել, այլ Աստուծոյ բանին՝ որ կացոյց զնա ի վերայ ոչնչի։

Եւ որ երկմտիցէ ոք՝ թե զիա՞րդ կարիցէ ռայսչ271v <ափ> ծանրութիւն ի վերայ ոչնչի կալ, հայեցեալ յերկնիցն հաստատութիւն՝ որ ոչ ի վե[193]րայ իրիք կայ, եւ հաւանեսցի՝ թե որ զերկինս բանիւ հաստատեաց ի վերայ ոչնչի. նոյն եւ զերկիր կացոյց ի վերայ ոչնչի, եւ նորինն հրամանն ունի զերկոսին անշարժս եւ ետեղակալս։ Ըստ այնմ՝ թե ինքն ասաց, եւ եղեն. հրամայեաց, եւ հաստատեցան։ Եւ կացոյց զնոսա յաւիտեան եւ յաւիտեանս յաւիտենից հրաման եդ, եւ ոչ անցցէ։

279 Այլ ասեն։ Եթե ի վերայ ոչնչի կայ երկիր, զիա՞րդ ասէ Դաւիթ՝ թե հաստատեաց զերկիր ի վերայ ջուրց, եւ դարձեալ՝ թե ինքն ի վերայ ծովու արկ զհիմունս նորա, եւ ի վերայ գետոց պատրաստեաց զնա։

280 Որ զայդն ի Դաւթայ լուաւ, զմիւսն ի Յոբայ եւ յԵսայեայ լուիցէ։ Զի նոքա ի վերայ ոչնչի ասեն, եւ սա ի վերայ ջուրց։ Արդ ոչ եթե հակառակ ինչ միմեանց են գիրք, այլ զոր միոյն թողեալ է, միւսն եւս լնու նովին հոգւով։ Որպէս տեսանեմք իսկ՝ զի զոր ինչ Մովսեսի չէ ասացեալ, այլ մարգարէք լցին [194] նովին հոգւով։ Մովսէս ասէ. եստեղծ Աստուած զմարդն հող յերկրէ, եւ փչեաց ի նա շունչ կենդ272rանի։ Եւ փչելն դեռ եւս ի միջի կայ կարծելոյ՝ թե իցէ արարած շունչն թե չիցէ։ Արդ գայ Զաքարիա մարգարէ նովին հոգւով վարեալ, ցուցանէ զարարած շնչոյն, ասէ, որ հաստատէ զհոգի մարդոյն ի նմա, եւ Եսայիաս ասէ՝ թե զամենայն շունչ ես արարի։

281 Նոյնպէս եւ ոչ զհրոյ, եւ ոչ զջրոյ, եւ ոչ զաւդոյ, եւ ոչ զփայլատականց, եւ ոչ զորոտմանէ, եւ ոչ զխաւարէ ճառէ ինչ Մովսէս. զորս յերկուց ի մեծ անաւթոցն, յերկնից եւ յերկրէ, պարտ է իմանալ՝ թե ամենայն ինչ որ ի միջի նոցա գտանի՝ հարկ է զի ընդ ռնոսինք արարեալ իցէ. ըստ այնմ՝ թե արար Աստուած ռզերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն որ ի նոսա։

[ԻԷ]

Այլ զի մի պատուաւք ինքնակացութեան տգիտաց կարծիցին, որոց արարածն ի Մովսեսէ ոչ ճառեցաւ, առ ի հատանելոյ [195] զպատճառն պատճառախնդրացն՝ այլովք մարգարէիւք նոյն հոգի ընծայեցուցանէ զարարածն նոցա։

283 Նախ Դաւիթ իսկ, որով զամենայն իմանալի զաւրութիւնսն եւ զերեւելի արարածս ի փառատրութիւն արարչին կոչէ, յորժամ ասիցէ. 272v աւրհնեցէք զնա երկինք եւ երկիր եւ հրեշտակք եւ զաւրութիւնք եւ հուր եւ հողմք եւ մրրիկք՝ որ առնեն զբան նորա։

Եւ որ ի պաշտաւն մտանեն, եւ զարբանեկութիւնն հարկանեն, յայտ է՝ թե արարածք են։

Եւ ձիւն եւ սառն եւ կարկուտ եւ մրրիկք՝ թե յայլմէ արարչէ եին, ոչ կոչէր զնոսա հոգին ի փառաւորութիւն, այլ իբրեւ զաւտարոտիս մեկուսի դնէր։

Բայց նա, տեսանեմք աւանիկ՝ զի ոչ զնոսա միայն, այլ եւ զվիշապս եւ զգազանս եւ զխաւար եւ զփայլատակունս, զոր ի չարէ դնեն, ի նոյն փառատրութիւն նորին հոգւոյ կոչեցեալ, եւ Դաւթաւ եւ երեք մանկամբքն ի հնոցի անդ ընծայեցուցանէ, զի ցուցցէ՝ եթե յումէ արարեալ են, [196] ի նորին եւ ի փառատրութիւն յիրաւի կոչին։

Եւ ոչ որպէս Մարկիոնն դանդաչէ՝ թե արդարոյն արարածոց պարտ է աւտարին բարւոյ պաշտաւն մատուցանել վասն բարերարութեան. զորոյ անհամութիւնն ի դէպ ժամանակի յանդիմանեսցուք։

[ԻԸ]

Եւ արդ թեպէտ յայնմանէ իսկ յայտ է՝ թե որ ինչ ի փառատրութիւն 273r արարչին կոչի, նորա արարած է, այլ եւ զմիոյ միոյ իսկ ի նոցանէ զարարած մարթի ի գրոց ցուցանել։

Նախ զհրեշտակացն, որպէս ասէ Դաւիթ՝ թե արար զհրեշտակս իւր հոգիս, եւ զպաշտաւնեայս իւր բոց հրոյ։

Ապա եւ զհրոյ, եւ զայլոցն եւս մի ըստ միոջէ։

Զփայլատակունս իւր յանձրեւս արար։ Եւ փայլատակունք ոչ եթե այլ ուստեք են, եթե ոչ ի բնութենէ հրոյ։

Եւ զխաւարէ ասէ. եդիր զխաւար, եւ եղեւ գիշեր։

Եւ զորոտմանէ եւ զհողմոյ միանգամայն ասէ Ամովս՝ թե որ հաստատէ զորոտումն եւ [197] հաստատէ զհողմ, Տէր ամենակալ անուն է նորա։

Եւ այսպէս զոր միոյ մարգարէի թողեալ իցէ միւսովն լնու հոգին սուրբ։

285 Արդ եթե ռԴաւթաւ ք ասէ՝ եթե ի վերայ ջուրց է երկիր, եւ Յոբաւ, Եսայեաւ՝ ի վերայ ոչնչի կայ, ոչ ինչ է ընդ այն զարմանալ, եւ ոչ ռզմարգարէութիւնսք հակառակ միմեանց համարել. քանզի եւ այն ճշմարիտ է, եւ այս հաստատուն։

Եւ ա՛ռ աւրինակ ի մարմնոյ, որոյ ի վերայ մորթ եւ միս է, եւ ի միջի երակք եւ խողովակք արեան, եւ ի ներքոյ դարձեալ նոյնպէս մորթ եւ միս, եւ է մարմինն եւ ի 273v վերոյ քան զերակս արեանն եւ ի ներքոյ քան զերակսն։

Ըստ նմին աւրինակի եւ երկիր եւ ի վերայ ջրոց է, քանզի ի միջի իւրում ունի զջուրս, եւ ի ներքոյ քան զջուրս։

Եւ ի վերայ ոչնչի հաստատեալ կայ ետեղակալ, եւ ունի յինքեան զամփոփ զլոյծ բնութիւն ջրոցն։

Եւ երկոցունց մարգարէութեանցն մի եւ նոյն դիտաւորութիւն է, եւ չիք [198] ինչ այլաբանութիւն ի միջի։ Քանզի ոչ այլ եւ այլ հոգի ետուն զմարգարէութիւնն, այլ նոյն եւ մի հոգի, որ արժանի արար զմին պատմիչ առնել այլ<եւ այլ>ոց իրաց, եւ զայլսն մնացելոցն ի նմանէ։

286 Արդ զի երկինք ոչ շրջին եւ զի ամենայն ինչ որ երեւի՝ արարած է եւ ոչ ինքնակաց, առաջին բնութեանցն աւրինակք եւ գրոց վկայութիւնք բաւական եին հաւանեցուցանել զմտավարժս։

Բայց քանզի ի նմին յամառութեան կան՝ զամենայն ինչ կենդանի եւ շնչաւոր համարել, ոչ հեղգասցուք ըստ մերում կարի եւ այնմ եւս առնել պատասխանի։

Մաս Երրորդ Գլուխ

[Ա]

Լուսին, ասեն, <արագագոյն> քան զարեգակն։ Յերեսուն աւր անցեալ ընդ ամենայն աստեղատունսն, այս ինքն ընդ ամենայն երկինս, հասանէ ի նոյն տեղի. 274r եւ արեգակն ի տարւոջ։

Եւ երկինք զմի տիւ եւ գիշեր առածեալ զինքեամբք, շրջին ի նոյն տեղի։

Եւ եւթն աստղ միայն է գնայուն, եւ այլն ամենայն բեւեռեալ են յերկինս։

Եւ որ գնայուն աստեղքն են՝ արեգակն եւ լուսին, եւ այլ եւս հինգ աստեղք, ոչ եթե յարեւելից յարեւմուտս գնան՝ այլ յարեւմտից յարեւելս։

Եւ տան աւրինակ ինչ՝ որ ոչ նման [200] է, եթե յորժամ անիւ շրջանակիցի, եւ մրջիւն մի ի խեցին գնայցէ յարեւմտից կողմանէ յարեւելս, վասն անուին արագագոյն ընդ արեւմտից կողմն շրջելոյ թուի՝ թե մրջիւնն յարեւելից յարեւմուտս կոյս ընթանայցէ. որ ոչ յարեւելից յարեւմուտս կողմն գնայցէ՝ այլ յարեւմտից յարեւելս. եւ անիւն ստէպ շրջելովն այնպէս երեւեցուցանէ։

288 Եւ երկինք, ասեն, որչափ ի վեր են՝ դոյնչափ ի խոնարհ են, եւ դոյնչափ յամենայն կողմանց շուրջ զերկրաւ,

289 եւ զերկիրս շուրջ ջուր պատէ, եւ զջուրն եւ զերկիր՝ աւդ, եւ զաւդն եւ զջուր եւ զերկիր՝ հուր։

290 Եւ լուսնի չիք իւր լոյս առանձինն, այլ յարեգականէ գայ ի նա լոյսն։ Եւ յայտ անտի է, ասեն, 274v ռզի յորմէ կուսէ արեգակնն իցէ, յայնմ թերէ սկսանի ի նմա լոյս ծնանել։ Եւ ըստ հեռաւորութեան արեգականն՝ սակաւ գայ ի նա լոյսն. եւ ըստ տակաւ տակաւ մերձենալոյն՝ յաճախէ ի նա լոյսն. եւ յորժամ [201] մաւտ հասանէ ի նա՝ լնու. եւ յորժամ անցանէ զարեգակամբ՝ սկսանի տակաւ նուաղել. եւ որչափ ի բացն հեռանայ՝ այնչափ պակասէ ի նմանէ լոյսն, մինչեւ ամենեւին նուաղէ։ Եւ յորժամ միւս անգամ հանդիպի, ծագէ ի նմա սակաւիկ ինչ ի լուսոյն վասն հեռաւորութեան. եւ որչափ մերձենայ, այնչափ առ սակաւ սակաւ աճէ ի նա լոյսն։

Եւ լուսին, ասեն, ի ներքոյ է քան զարեգակն եւ քան զամենայն աստեղս. եւ քանզի ի ներքոյ է, յորժամ կշիռ դէպ արեգական պատահիցէ՝ յայնժամ խաւարի արեգակն։

291 Եւ պատճառս փոփոխմանց չորից բնութեանցն զաստեղս՝ իբրեւ զկենդանիս ինչ՝ դնեն։

292 Զայս ամենայն ասեն հայթայթանաւք, զի զերկինս եւ զլուսաւորսն կենդանիս եւ աստուածս կարծեցուսցեն։

[Բ]

Արդարեւ, որպէս երանելին Առաքեալ ասէ, թե իմաստութեամբն Աստուծոյ ոչ ծանե275rաւ աշ[202]խարհ զԱստուած։ Եւ զի՞նչ զարմանք են ընդ նոցա՝ թե զերկինս վասն անչափ մեծութեանն, եւ զլուսաւորս վասն առաւել պայծառութեանն աստուածս կարծեին, յորժամ ի փայտս եւ ի քարինս եւ ի գազանս եւ ի ճճիս անգամ աստուածս խնդրեին, զորս իւրեանց իսկ բնութեան բարքն կշտամբեն. այնու զի արարչախնդիր եւ աստուածախոյզ են, եւ անկեալք ի միոջէ ճշմարտէն՝ ի բազումս ոտնառեցին, եւ ոչ ուրեք եղեւ կա եւ հաստատութիւն։ Զի խնդրելն զԱստուած, գովութեան արժանի էր. եւ ոչ զմին եւեթ՝ այլ բազումս մուծանել, անհնարին ամբարշտութիւն է։

[Գ]

Եւ առաւել Յունաց իմաստունքն դսրովին, զի հասեալ ի վերայ իմաստութեանն՝ չծանեան իմաստութեամբն զարարիչն։

Քանզի դնեն եւ նոքա մի ինչ ինքնակաց պատճառ ամենայնի. որոյ ոչ յումեքէ եղեալ, այլ ինքն անձամբ ինքնակաց առաջին գտեալ. եւ եր[203]կրորդ աստուած եւ արարիչ դնեն զիտս. եւ երրորդ զշունչ, զոր ոգի ամենայնի կոչեն։

Զերկուսն ի միոջէ պատճառէ անտի դնելով, ցուցին՝ թե մերձեցան ի դրունս ճշմարտի գիտ275vութեանն։

Եւ ի նոցանէ այլ անթիւ իմանալիս երեւելիս աստուածս ծննդեամբ ստեղծանելով, անձամբ անձին փակեցին զդրունս հաւատոյ գիտութեանն։

Զի իբրեւ զարեգակն եւ զճառագայթս դնեն զԱստուած եւ զաստուածսն իմանալիս երեւելիս. եւ զբնաւ իսկ զաշխարհ մշտնջենաւորակից նմա. եւ յամենայնի զնորա ոգին իբրեւ շունչ ամենայնի, եւ յերկինս եւ ի լուսաւորսն, եւ ի հուր եւ յաւդսն, եւ ի ջուրս եւ յերկրի, մինչեւ ցքարինս եւ ցփայտս եւ ցծառս եւ ցարմատս խոտոյ անգամ։

Եւ այնու կենդանութեամբ, ասեն, ամենայն արարածք զնորա բնութենէն կախեալ կան, որպէս ճառագայթք արեգական զանուէն կախեալ կան։

Եւ ինքն մի է եւ բազում, եւ բա[204]զում է եւ մի, որպէս արեգակն մի է եւ բազում, զի մի անիւ է եւ բազում ճառագայթք։

Եւ զայս ոչ ամենեքին այսպէս ասեն. այլ են բազում կրաւնք փիլիսոփայից։

[Դ]

Պիւթագորեանքն եւ պերիպատիկեանքն միութիւն եւ խնամակալութիւն ասեն։

Եւ չզոհել աստուածոց եդ կրաւնս Պիւթագորաս. զշնչաւորաց միս չճաշակել, եւ ի գինւոյ ժուժկալ276rել. եւ ի լուսնոյ եւ ի վեր զամենայն ինչ որ է՝ անմահ համարել, եւ որ ինչ նորա ի ներքոյ՝ մահկանացուս. եւ փոփոխումն շնչոց ի մարմնոց ի մարմինս մինչեւ ցանասունս եւ ցճճիս անգամ։

Եւ լռութեան կրաւնս սահմանեաց. եւ յետոյ զիւր անձնն աստուած անուանեաց։

295 Իսկ պղատոնեանքն, աստուած եւ հիւղ եւ իդոս, որ առաջին՝ նիւթ է, եւ երկրորդն՝ առանձինն ինչ ուրուք. եւ զաշխարհս՝ արարած եւ եղծանելի. եւ զշունչ՝ անարար եւ անմահ եւ աստուածական, որոյ երեք մասունք են՝ բանական, ցաս[205]նական, ցանկական։

Եւ զկանայս հասարակաց ամենեցուն համարել. եւ մի ումեք մի կին առանձինն ունել. այլ զոր արքն կամիցին եւ կանայքն ախորժիցեն, այնց ընդ այնս լինել։

Եւ փոփոխմունս շնչոց յայլ եւ այլ մարմինս մինչեւ ցճճիս եւ ցսողունս անգամ։

Միանգամայն եւ աստուածս բազում ի միոջէ ելեալ սահմանէ։

296 Իսկ ստոյիկեանքն մարմին զամենայն ինչ եդին, եւ զերեւելի աշխարհս Աստուած համարին։

Իսկ ոմանք ի հրոյ էութենէ համարին ունել սմա զբնութիւն։

Եւ Աստուած զմիտս սահմանեցին.

276v եւ իբրեւ թե շունչ ամենայնի իցէ տարերն երկնից եւ երկրի, մարմին նմա՝ զամենայն ինչ որ է՝ եդին, եւ աչս՝ զլուսաւորսն. եւ զմարմինս ամենեցուն կորստականս, եւ զշունչս փոփոխելիս ի մարմնոց ի մարմինս։

297 Իսկ եպիկուրեանքն ասեն. անհատ եւ անբաժին մարմինք եին զառաջինն, եւ անտի եկաց ամենայն ինչ։

Եւ վախճան լաւութեան զ[206]ցանկութիւն սահմանեցին։

Եւ թե ոչ Աստուած գոյ, եւ ոչ խնամակալութիւն՝ որ վարիցէ զամենայն։

298 Այս են կրաւնք փիլիսոփայից։

[Ե]

Բայց հեթանոսութեան սկիզբն ի Սէրուքայ ժամանակաց անտի եղեւ։ Զի որ լաւ ոք եկեալ յաշխարհ մեռանէր, վասն յիշատակի քաջութեանն զպատկերն երանգաւք ի նկարու հանեին. եւ անտի ուսեալ տխմարաց՝ տակաւ ի պաշտաւն առնուին։

Եւ կռոց եւ դրաւշելոց հանգամանք՝ առ Թարայիւ հարբ Աբրաամու. եւ անտի իւրաքանչիւր ոք իւրով արուեստիւ զնոյն դրաւշէր. դարբինն՝ դարբնութեամբ, հիւսնն՝ հիւսնութեամբ, արծաթագործն եւ պղնձագործ եւ քարակոփ եւ բրուտ՝ իւրաքանչիւր արուեստիւ։

Եւ անտի կ277rարգեալ հասանէր յԵգիպտացիս եւ ի Բաբելոնացիս եւ ի Փռիւգացիս եւ ի Փիւնիկեցիս գործ դրաւշագործութեան եւ խորհուրդք նորին։

Եւ ապա ի Հելլէնս, որ են Յոյնք, առ Կեկրոպեաւ։ Եւ եւս յետոյ առա[207]ւել աստիք, առ Կրոնաւն եւ Րէաւ եւ Դիաւ եւ Ապողոնիւ եւ առ այլովք բազմաւք, զորս մի ըստ միոջէ աստուածս անուանեին։

Եւ Հելլէնք կոչին Յոյնք յառնէ միոջէ, որում Հեղինոս անուն էր յելլադացւոց աշխարհին։ Բայց այլք ասեն՝ եթե ի ձիթենւոյն, որ յԱթենս բուսաւ իւրովի. վասն զի ձիթենի յունարէն եղէա կոչի։

Բայց Յոյնք ի Յաւանայ, որ էր մի յառաջնորդաց աշտարակագործութեանն. վասն որոյ Մերովպք ամենեքին կոչին յաղագս բարբառոյն բաժանելոյ։ Քանզի բաժանումն յունարէն մերիսմոս կոչի։

Եւ առաջին կրաւնք՝ խուժականք եւ սկիւթականք եւ հեթանոսականք կոչեին, մինչեւ եկն Աբրաամու աստուածպաշտութիւնն եւ աղաւաղեաց զայն։

Եւ յուդայութիւն ի Յուդայէ, որ է հրեութիւն, ի չորրորդէ ռորդւոյն Յակոբայ, յորմէ թագաւ277vո[208]րութիւնն էր. եւ կալաւ անունն զամենայն ազգն յուդայական։

Եւ ի վախճանի հրեութեան, քրիստոնեութեան անուն ի Քրիստոսէ. որ նախ յԱնտիոք անուանեցաւ աշակերտելոցն։

[Զ]

Արդ ի խնդրելն փիլիսոփայից զԱստուած ի բնական աւրինաց՝ որ ի միտսն տնկեալ է, որպէս յառաջագոյնն ասացաք, գովութեան արժանի է։

Բայց ի բազում աստուածսն անկանել, եւ զաշխարհս նմա մշտնջենաւորակից դնել, անհնարին ամբարշտութիւն է։ Եւ ի դէպ ելանէ նոցա առաքելական բանն՝ եթե ծանեան զԱստուած, եւ ոչ իբրեւ զԱստուած փառաւորեցին։

Զի Աստուծոյ փառաւորութիւն այն էր, թե յարարածոցն մեկնեալ էր զպատիւ արարչին, որով եւ արարածքն իսկ իւրաքանչիւր շարժմամբք եւ փոփոխմամբք զարարչէն քարոզեն։

Արդ եթե աստեղքն ըստ նոցա բանդագուշանացն աստուածք իցեն, եւ երկինք [209] եւ արեգակն եւ լուսին՝ որ անխաւսքն եւ անմռունչ են, զի՞նչ աւելի իցէ պատճառն քան զպատճառաւորսն։

Եւ մանաւանդ յորժամ զնորին իսկ զմիտսն եւ զշունչ, թե մարթիցի Աստուծոյ շունչ ասել, 278r ամենայն արարածոց շնչաւորաց եւ անշնչից՝ բնութեամբ՝ ի նորա էութենէն՝ դնեն։

Որ ահնարին ամբարշտութեանն է, զԱստուծոյ զիւրոյ էութեանն կենդանութիւն՝ հոգեւորաց եւ շնչաւորաց եւ անշնչից առ հասարակ համարել. եւ ոչ առաւել արարած կենդանութիւն ի հրեշտակս եւ ի դեւս եւ ի մարդկան, որ բանաւորքն եւ մտաւորքն են. եւ յայլ շնչաւորսն՝ բնական կենդանութիւն ի չորից հիւթոց խառնեալ եւ յաւդեալ, որք յորժամ քակտիցին, եւ կենդանութիւնն ի նոյն չորեսին հիւթսն լուծանի։

301 Են ոգիք հրեշտակաց եւ դիւաց, եւ շունչք մարդկան։

Արդ եւ յիւրեանց բանիցն իսկ ո՞չ ամաչիցեն, որք զշունչն անարար եւ անմահ եւ աս[201]տուածեղէն յԱստուծոյ բնութենէ անտի ասեն. եւ դարձեալ տանջանս եւ պատիժս շնչոցն յանցուցելոց դնեն։

Որ յետնոյ հայհոյութեանն է՝ եթե էութիւնն Աստուծոյ ի մասունս բաժանիցի, եւ ի բազում շունչս կոտորիցի. եւ դարձեալ զիւրոյ զկէս բնութիւնն միւս կէսն տանջիցէ, եւ կէսն ի փառս եւ կէսն յանարգանս, եւ մի թեր278vին յանոյշս եւ միւս թերին ի դժոխս։

302 Եւ դարձեալ ասեն, թե ոչ կենդանութիւն ինչ է յամենայնի, զիա՞րդ իցէ զի ամենայն ինչ շարժի։ Եւ սերմանք եւ տունկք արկեալք յերկիր բուսանին. եւ յէգս մարդկան եւ յանասնոց անկեալ սերմանք գան ի ծնունդս եւ յաճումն։

303 Յորմէ եւ ոչ մեք յուրաստ ինչ եմք, վասն փորձոյ իրացն զարդեանցն յայտ առնելոյ։ Այլ խնդիր այն է՝ թե այն կենդանութիւն ոչ Աստուծոյ էութեանն կենդանութիւն է, այլ արարած կենդանութիւն այլազգ ի [211] բանաւորսն եւ ի մտաւորս, եւ այլազգ յանասունսն եւ յամենայն շնչաւորսն, եւ այլազգ ի բնականսն՝ որպէս ի սերմանս որ յէգս մարդկան եւ յանասնոց անկանին։ Յորոց մարդկանն առաւել եւ պատուականագոյն է, յորում եւ բնական կենդանութիւն է ըստ մարմնոյն, եւ բանաւորն՝ սքանչելի՝ ըստ շնչոյն։ Զի մարմինն եւ նոցա ի չորից հիւթոցն կայ, եւ ոգին ոչ ի ռչորից նիւթոց յաւդելոց, այլ ի պարզական եւ ի սուղական բնութենէ. եւ այլոց անասնոց ոչ նոյնպիսի, այլ ի բնական եւ յազդեցական բնութենէ. եւ սերմ279rանց ոչ նոյնպիսի, այլ ի բնական եւ յանշնչական խաղացից։

[Է]

Նոյնպէս եւ ոչ ի լուսաւորսն շնչաւորութիւն ինչ բանաւոր է, այլ բնական եւ խաղացական շարժմունք։

305 Ուստի ոմանք եւ հրեշտակս վարիչս եդին նոցա։

Այլ մեք զգրոց սրբոց զհետ երթիցուք որ զանձրեւացն ասէ՝ թե չեւ եւս էր Աստուծոյ տեղացեալ յերկիր։

[212] Եւ ոչ որպէս ոմանք դանդաչեցին՝ թե սատանայ ունէր իշխանութիւն շարժելոյ եւ փոփոխելոյ զաւդս, ըստ այնմ զոր Առաքեալն ասէ՝ թե ըստ իշխանի իշխանութեան աւդոյս այսորիկ։ Իշխան աւդոյս այսորիկ կոչէ զնա՝ վասն յերկնիցն անկանելոյ եւ յաւդս թափառելոյ։ Եւ յայտ անտի է՝ զոր ասէ՝ թե աւդոյ խաւարիս այսորիկ. զի ցուցցէ՝ թե ի լուսոյ ի խաւար կործանեալ է, եւ չէ աւդոյն փոփոխիչ՝ մերթ յանձրեւս, մերթ ի ձիւն, մերթ ի կարկուտ։

Այլ զի Աստուծոյ գործ է այն, եւ ոչ սատանայի, ասասցէ Դաւիթ հոգւովն սրբով ի մաւտոյ՝ թե

Հանէ զամպս ի ծագաց երկրէ,

Եւ զփայլատակունս յանձրեւս արար.

Եւ հանէ զհողմս յշտեմարանաց իւրոց.

եւ դարձեալ՝ թե

279v Դնէ զձիւն իբրեւ զասր

Եւ զեղեամն իբրեւ զփոշի ցանեաց.

Եւ արկանէ զսառն իբրեւ զպատառս.

հանդերձ այլովքն։

Եւ մի մարգարէն ասէ՝ թե

Կոչէ զջուրս ծովու,

Եւ հեղու զնոսա ի վերայ երեսաց երկրի։

Եւ Յոբ ա[213]սէ՝ թե

Ո ծնաւ զշիթս անձրեւի

Եւ յորովայնէ ո՞յր ելանեն սառնամանիք,

Եւ զեղեամն յերկինս ո՞ ծնաւ,

Որ իջանէ իբրեւ զջուր ծորեալ.

զի ասիցէ՝ թե իմ գործ է, եւ ոչ այլ ուրուք։

306 Նոյնպէս եւ զլուսաւորսն շարժել՝ նորա բանին գործ է, եւ ոչ այլոյ ուրուք։

307 Եւ ոչ միայն եւթն աստեղքն գնայունք են եւ այլքն առանց գնացից, այլ ամենեքեան գնայունք. կէսքն յամրագնացք, եւ կէսքն արագագնացք։

308 Եւ ոչ յերկինս բեւեռեալ են, որպէս յառաջագոյնն ասացաւ՝ թե իբրեւ զշռնչանն շրջիցին, եւ զնոսա մերթ յայտնեսցեն եւ մերթ ծածկեսցեն։

309 Եւ որ առաւել ծաղուն արժանի է, թե արեգակն յարեւմտից յարեւելս գնայցէ։ Եւ ընդէ՞ր ոչ զարեւմուտսն արեւելս կոչիցեն, եւ զարեւելս<ն> արեւմուտս։

310 Այլ՝ բնաւ իսկ, ասեն, ոչ ուրեք մտանէ արեգակն. եւ զի ոչ մտանէ՝ անտի 280r յայտ է՝ զի ցայգ ի նորա լուսոյն ի լուսնի ամանն լոյս [214] ծագէ, քանզի ինքն երթեալ հեռացեալ յայլ կողմանս երկնիցն գտանի։

Եւ թե ասիցես՝ թե նա յերկինս իցէ ցայգ, խաւարս որ լինի՝ ուստի՞ իցէ. ասեն. յերկրիս ստուերէ լինիցի։

Անդ որ ի վեր յերկինս խաւարն լինի, ուստի՞ իցէ. ո՞չ ապաքէն յայտ է՝ թե ուրեք ծածկի ցայգ, որպէս եւ ի մտիցն է տեսանել։ Զի իբրեւ ի վերուստ ի խոնարհ իջանէ, եւ դարձեալ յելանելն՝ իբրեւ ի ներքուստ ի վեր ելեալ համբառնայ։

311 Եւ ի զուր է ճամարտակելն նոցա, զի այնչափ մեծութիւն երկնից տան քան երկրի։ Զի աստուածատուր գիրք զերկինս թզաւ ասեն եւ զերկիր քլաւ. եւ ոչ աւելի զթիզն քան զքիլն գտանեմք։

[Ը]

Դարձեալ եւ լուսնի՝ թե ոչ իւր առանձինն իցէ լոյս, նախ նոցա բանն ստի՝ զոր ասեն, եթե ի յաճախելն՝ յամենայն իմիք աճէ հիւթն՝ որ ի ռնմայնք է, եւ ի լնուլն՝ լնու, եւ ի պակասելն՝ պակասէ։ [215] Որպէս փորձ իրացն իսկ յուղիղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ, եւ ի ծառս եւ ի տունկս խոնաւութիւնն։

Եւ յԵւրոպն տեղիք ինչ են 280v ծովուց, որոց ջուրն ըստ աճել լուսնին՝ աճէ՝ եւ ըստ լնուլն՝ լնու, եւ ըստ պակասելն՝ պակասէ։

Եւ նոքա այսչափ ժմերտեալք՝ մինչեւ զամենայն մարդկան աչս կամին ունել, որք ցայգ ի մտանել արեգականն՝ առաւել պայծառացեալ զլոյս լուսնի տեսանեն։

313 Եւ զիա՞րդ արագագոյն քան զարեգակն զչանձնաւոր լուսինն ասիցեն։

Զի նա, ասեն, յերեսուն աւուր կատարէ զընթացսն, եւ արեգակն ի տարւոջ։

Զորս փորձ իրացն յանդիմանէ, եւ աստուածատուր գիրքն, որ ասէ՝ թե արար երկուս լուսաւոր մեծամեծս, եւ եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից։ Եւ զի զառաւել պայծառութիւն արեգականն ցուցանիցէ, ասէ. արար զլուսաւորն մեծ՝ յիշխանութիւն տուընջեան, եւ զլուսաւորն փոքր՝ յիշխանութիւն գի[216]շերոյ, եւ զաստեղս։

Ուստի յայտ է՝ թե յիւրաքանչիւր իշխանութիւնս կարգեալ են, եւ ոչ մի ի միոջէ առնուն զլոյսն։

314 Եւ զաճելն եւ ռզնուազելք լուսնի՝ իբրեւ ընդ պատենիւք իմն մտանել եւ ելանել ասեն իմաստունք։ Եւ նշանս անտի տան, զի է երբեք՝ յորժ281rամ յաճմունսն իցէ եւ լնլոյն, շո<ղիւն շո>ւրջ զանաւթովն ծրանայ, որպէս թե ընդ սակաւ ինչ փեռեկումն ծերպից՝ նշոյլք երեւեսցին։

315 Եւ դարձեալ խաւարելոյ արեգականն եթե լուսնին պատահել պատճառ իցէ, յորժամ լուսինն մթանայցէ՝ նմա զի՞նչ պատահիցէ։

Եթե զաստղ պատճառ պատահելոյն դնիցեն, ահա ոչ տեսանեմք այնչափ մեծ աստղ յերկինս՝ որ պատահելս լուսնին՝ ծածկել կարիցէ զլուսինն։

Նա թե եւ զարեգական լոյսն արգելուլ կարէր լուսին, ապաքէն [217] զիւր լոյսն մագէր յերկիր, զի գոնեայ իբրեւ զլուսնակայ երեւէր տիւն եւ ոչ ամենեւին խաւարչուտ։

[Թ]

Այլ ճշմարիտ է բան գրոյն, որ ասէ՝ թե դարձուցից զարեգակն ի խաւար, եւ զլուսին յարիւն։ Զի ցուցցէ՝ թե տէր է լուսաւորացն, եւ լուսաւորելոյ եւ խաւարեցուցանելոյ, առ ի կշտամբութիւն արեւապաշտացն եւ լուսնապաշտացն։

316 Եւ չէ հնար լուսնի յերկիր իջանել. որպէս կախարդաց տեսեալ՝ ի ժամանակի՝ հրամանաւ Աստուծոյ ռզլուսոյնք արիւնագոյն լինելոյ՝ զկերպարանսն դիւի նմանել 281v լուսնի՝ բարբաջեն, թե զլուսին իջուցանիցեն. որում չէն մարթ լինել, թե որ քան զբազում աշխարհսն մեծ է՝ թե ի կալ մի փոքրիկ ամփոփիցի, եւ կթիցի անստինն։

Եւ քանի անթիւ բիւրք բիւրուց կախարդաց են յերկրի. եթե իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ իջուցանել կարէր զնա, ոչ երբեք տային նմա [218] ելանել յերկինս։ Այլ զի ոչ երբեք իջանէ՝ յայտ անտի է, զի ոչ զիջանելն ոք տեսանեէ զնորա, եւ ոչ զամբառնալն։ Եւ եթե կացեալ միտ դնիցես, անդէն անդէն մթացեալ անաւթն լուսաւորի առ սակաւ սակաւ, մինչեւ ամենեւին յարդարի։ Զի թե իջանելոյ ինչ հնար գոյր, թեպէտ եւ զիջանելն ոք ոչ տեսանէր, սակայն զհամբառնալն ամենեքեան տեսանեին։

317 Այլ լուսաւորացն այնչափ ինչ է, որպէս աստուածատուր գիրք ասեն՝ թե եղիցին ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս եւ ի տարիս։

Արդ եթե լինին ինչ ի նշանս կամ ջերմոց կամ ցրտոց աստեղք, ոչ եթե իբրեւ զկենդանիս ինչ լինիցին, այլ իբրեւ յԱստուծոյ կարգեալ յայն՝ զի մի դատարկք ինչ յարարածոցն Աստուծոյ իցեն։

Եւ Յո282rնաց իմաստունքն այնու դսրովելի են, զի թողեալ զպատճառն՝ պատճառաւորացն պաշտաւն մատուցանիցեն. որպէս երանելի Առաքեալն ասէ՝ թե սպասաւորե[219]ցան եւ պաշտեցին զարարածս եւ ոչ զարարիչն։

[Ժ]

Եւ դարձեալ, ոչ որպէս ասենն է՝ եթե զերկիրս ջուր պատիցէ, այլ ընդ երկիր եւ ի վերայ երկրի են ջուրք. եւ ըստ երկիր անդր ոչինչ է եւ ոչ եթե ջուրք։ Եւ վկայեսցեն նոցա Հերակլի արձանքն՝ յորս գրեալ է, ասեն, թե յայսմ վայրէ ոք անդր մի ժտեսցի երթալ։

319 Եւ աւդ <ընդ> ջուրս եւ ընդ երկիր խառն է։

Եւ զի ընդ ջուրս աւդ խառն է՝ ի զեռնոցն յայտ է, որ ի ջուրսն զաւդոյն կենդանութիւնն ծծեն։

Եւ զի ընդ երկիր նոյն աւդ խառն է, յորժամ անձրեւ լեալ իցէ եւ արեւ տայցէ, ի գոլորշոյն՝ որ ի սրտէ երկրին ի վեր ցոլանայ՝ յայտ յանդիման երեւի։

Եւ զի ընդ աւդս հուր խառն է, ի փայլատականցն՝ որ ի շփելոյ ընդ միմեանս հողմոյն եւ ամպոց արձակին՝ յայտ յանդիման ցուցանին։

Եւ դարձեալ, թե յապակի սպիտակ՝ ջուր արկեալ յարեւու ունիցիս, 282v լուսաւորու[220]թեան արեւուն մտեալ ընդ սպիտակութիւն ապակւոյն եւ ընդ յստակութիւն ջրոյն աւդով թափանցանց՝ անցեալ՝ հուր ծնուցանէ։

Եւ զի ընդ ջուրս հուր խառն է, ի քարանցն հանելոյ ի ջրոյ զոր ընդ միմեանս շփիցեն եւ հանիցեն հուր՝ յայտ յանդիման ցուցանի։

Եւ գիշերի, յորժամ առ ծովեզեր կայցես եւ զջուրն ժքթիցես, նշոյլք լուսոյն հատանին։

Եւ զեռունքն որ ի ջուրսն ի ներքս են, ի չորից հիւթոցն յաւդեալ են, յերկրէ եւ ի ջրոյ, յաւդոյ եւ ի հրոյ, որպէս եւ ամենայն մարմնաւորք՝ որ ի ցամաքին են։

Զի այնպէս կազմեաց Աստուած զաշխարհ։ Նախ զչորս հիւթսն մեկնեալս արարեալ, ապա նոքաւք յաւդեաց զամենայն։ Եւ միոյ արարչի գործ է ամենայն ինչ, եւ նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ։

[ԺԱ]

Եւ ոչ, որպէս գլուխ փիլիսոփայիցն նոցա Պիւթագորաս եւ պերիպատիկեանքն ասեն, մի միութիւն՝ պատճառ ամենայնի, եւ խնա[221]մակալութիւն, զոր ոչ ի նմանէ ասեն, այլ թե զաւրութիւն ինչ իցէ առանձինն խնամակալութիւնն։ Թե որպէս պատճ283rառ ամենայնի ի միոջէ միութենէ տայ՝ եւ զխնամակալութիւնն ի նմանէ դնէր, գեղեցիկ եւ գովութեան արժանի կարգէր. բայց զի յայլմէ զպատճառսն կարգէ, եւ յայլմէ զխնամակալութիւնն, պարսաւանաց արժանի է եւ ոչ յարգանաց։

321 Եւ դարձեալ՝ զի աստուածոցն ոչ հրամայեաց զոհել, այնու գովելի է։ Բայց զի ոչ յայտնի քարոզեաց՝ թե մի Աստուած է եւ ոչ բազումք, այնու կարի դսրովելի։

322 Գովելի եւ առաւել գովելի, զի վասն կարեաց եւ ցանկութեանց յաղթելոյ՝ ի կերակրոցն կրաւնաւորեցաւ։

323 Բայց զի փոփոխմունսն ոգւոց <ի> մարմնոց ի մարմինս ետ, այնու յոյժ եպերելի է։ Որպէս թե արդարոցն մեռելոց ոգիք յայլ ի սուրբ մարմինս փոխիցին, կամ ի մարդկան կամ յանասնոց սրբոց, եւ այն նոցա իբրեւ ընդ հատուց[222]ման բարեաց գործոց լինիցի. եւ մեղաւորացն ոգիք յաղտեղի մարմինս փոխիցին, կամ ի մարդկան կամ ի գազանաց եւ ի ճճեաց եւ ի սողնոց. եւ այն նոցա ընդ հատուցման չարեաց գործոց լինիցի։

324 Եւ զմիսն չուտել՝ եթե վասն 283v զկարիս մարմնոցն խափանելոյ հրամայէր, բարւոք եւ յիրաւի առնէր, ապա եթե իբր ի պղծոյ իմեքէ արարածոց հրամայէր հրաժարել։

Այլ յայտ են պատճառքն՝ ուստի զմիսն շնչաւորացն չհրամայէր ուտել. որպէս թե հոգի աստուածեղէն իցէ ի մսեղիսն. եւ վասն այնորիկ չիցէ պարտ ուտել զմիս կենդանեացն։

Վասն որոյ եւ մոգք նախ յազեն, եւ ապա սպանանեն զանասունսն զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի մարմնոց անտի։ Եւ զայն ոչ գիտեն՝ եթե երկուս ռմահ սպանանեն. մի՝ յազելովն, եւ միւս եւս՝ փողոտելովն։

Նոյնպէս եւ Պիւթագորաս չհրամայէ անասունս զոհել դից, որպէս թե չիցէ պարտ զոհել աս[223]տուածս աստուածոց։ Քանզի հոգի աստուածեղէն ասէ յանասունսն. եւ յայտ անտի է՝ զի երկիր պագանել հրամայէ, եւ զոհել ոչ։

325 Կարի անարժան գործ էր, եւ ի լուսնոյ ի վեր զամենայն ինչ անմահ համարել։ Յայտ առնէ, թե զայն ամենայն աստուածս կարծէր։

Եւ անտի եւ ի խոնարհ մահկանացուս դնելով, ցուցանէր՝ թե հուրդ եւ աւդ եւ երկիր՝ կենդանիք ինչ իցեն եւ 284r մեռանիցին. որոց ոչ զկենդանութիւնն զգացեալ, եւ ոչ զմահու ազդումն առնուն, որ շնչաւորացն է եւ ոչ անշնչոց։

326 Եւ հինգամեայ լռութիւնն, զոր ռնորք յաշակերտութիւն եկելոցն սահմանեաց, թեպէտ եւ մեծի ժուժկալութեան աւրինակ էր, քանզի եւ ոչ հարցանել ինչ իշխեին՝ բայց միայն լսել, այլ ոչ ինչ կարի յաւգուտ էր։ Զի թե յառաջ քան զհինգամեայ զժամանակն վճարէր ոք ի նոցանէ, թեպէտ եւ կարի քաջ ի լսելոյն իմաստնանայր, ոչ ինքն վայելէր յիմաստութեանն՝ քանզի ոչ [224] իշխէր խաւսել, եւ ոչ այլ ոք՝ վասն զի ոչ լսէր զիմաստութիւնն։

327 Եւ որ անհնարին յիմարութեանն է, յետոյ՝ ասեն՝ զիւր անձնն Աստուած անուանեաց. որ յառաւել հպարտութենէն դիպեցաւ նմա. զի ոչ եկն ըստ բանի Իմաստնոյն՝ թե որչափ ի մեծութիւն հասանիցես, ի խոնարհութեան կալջիր զանձն։

[ԺԲ]

Իսկ Պղատոն, որ Աստուածն եւ հիւղ եւ իդոս դնէ էութեամբ, ցուցանէ թե կերպարանաց արարիչ է Աստուած, եւ ոչ բնութեանց։

Ուստի եւ աղանդացն առեալ նովին դանդաչեն՝ 284v թե որպէս Աստուածն էութեամբ էր, նոյնպէս եւ հիւղն եւ իդոսն՝ որ է առանձինն ինչ ուրուք. որպէս Աստուծոյ արուեստգիտութիւնն՝ առանձինն էր եւ հիւղեայն նիւթն. եւ ի կերպարանս եւեթ կարաց ածել զհիւղն՝ որ խառն ի խուռն վարէր. եւ ոչ ի չգոյէ ի գոյ ած զամենայն՝ որպէս եւ կարող ամենայնի։

Որ տկարութիւնն արկանէ զԱստուծով, թե կարաւտ եղեւ յայլ[225]մէ նիւթ մուրանալ։

Որով ոչ ինչ առաւել քան զարուեստագէտսն գտանի, թե իբրեւ զնոսա կարաւտ նիւթով իցէ։

329 Եւ զաշխարհ արարած եւ եղծանելի ասէ, եւ երբեմն նա եւ այլքն մշտնեջենաւորակից Աստուծոյ.

Եթե արարած եւ եղծանելի է, զիա՞րդ մշտնջենակից Աստուծոյ իցէ։

Եւ եթե մշտնջենակից է, որպէս ասենն՝ թե որպէս ստուեր իրիք ոչ երբեք հեռանայ յիմեքէն՝ նոյնպէս եւ ոչ աշխարհս երբեք զատ յԱստուծոյ, թե այնպէս իցէ, զուր է ասելն՝ թե արարած եղծանելի է աշխարհս։ Բայց թե զայն եւս իշխիցեն ամբարշտել՝ թե եւ որ պատճառ ստուերին է, ի միջոյ բառնալոյ իցէ։ Ապա թե այն ոչ լինիցի, քանզի եւ չլինի իսկ, եւ ոչ ստուեր ի 285r միջոյ բառնալոց է, եւ տարապարտ են դանդաչանքն։

330 Եւ շունչքն՝ թե վասն զի յԱստուծոյ էութենէն իցեն՝ անարարք եւ անմահք իցեն, երեք մասունքն ի նոսա ուստի՞ իցեն՝ բանականն եւ [226] ցասնական եւ ցանկական։ Զի թեպէտ եւ մինն է յԱստուած, զի նա է աղբիւր ամենայն բանաւորութեան, այլ ի ցասմանէ եւ ի ցանկանալոյ ի վեր եւ ազատ է Աստուած, քանզի առանց կարեաց եւ առանց մասանց է աստուածականն։

331 Եւ եթե ինքն՝ որպէս ասենն՝ լաւութեանց վասն կոյս վճարեցաւ յաշխարհէ, այլոց զիա՞րդ հրամայէր զկանայս հասարակաց համարել, եւ ոչ իւրում կնոջ եւեթ սկել։

332 Եւ զաստուածեղէն շունչսն ընդէ՞ր եւ նա իբրեւ զառաջինսն փոփոխելիս ի մարմնոց ի մարմինս համարէր, մինչեւ ի սողունս անգամ եւ ի ճճիս։

Որոյ հայհոյութիւնն՝ ի բունն իսկ գնայ, ըստ նորա ամբարշտութեանն. որպէս թե զկէսն իւր յինքեան ունիցի, եւ զկէսն իւր ի սողունսն եւ ի ճճիս տանջիցէ. որ ոչ նորա է, որ անբաժինն եւ անքանակ եւ անհատ եւ առանց մասանց է։

333 Եւ եթե, որպէս դանդաչենն, [227] բազ285vում աստուածք ի միոջէ Աստուծոյն ելեալ իցեն, ընդէ՞ր ոչ բազում աշխարհք իցեն, եւ ոչ բազում երկինք եւ ոչ բազում արեգակունք՝ եւ ոչ բազում երկիրք։ Այլ թերեւս դատարկս աստուածս եհան յիւրմէ. եւ դատարկք աստուածքն ո՞ւմ պիտոյ իցեն։

[ԺԳ]

Իսկ ստոյիկեանքն մարմնապիշք հայեցեալ յերեւելի աշխարհս, զամենայն ինչ մարմին կարծեցին. եւ զերեւելի աշխարհս աստուած համարեցան։

Որք աղանդամիտ գիտեն ի փիլիսոփայից, ոչ ինքեանք զիմանալի ինչ զմտաւ կարացին ածել, եւ ոչ յայլոց ուսանել կամեցան, եթե է ինչ զաւրութիւն՝ որ զերեւելիսս շարժէ, եւ զշարժիչն պարտ է Աստուած իմանալ եւ ոչ զշարժունսն։

335 Իսկ ոմանք ի նոցանէ ի հրոյ էութենէ ասեն զբնութիւն աշխարհիս, վասն զարեգակն առաւել զարմանալի համարելոյ, եւ զբնութիւն հրոյ սաստկագոյն իմանալոյ։

336 Եւ հայեցեալ ի միտս՝ թե զամե[228]նայնէ մտաւքն նկատել մարթեն, վասն այնորիկ զմիտս Աստուած համարեցան, իբրեւ զշունչ երկնից եւ երկրի եւ ամենայնի որ ի նոսա, եւ աչս զլուսաւորսն։

Որք ըստ անարժան անմտութեանն՝ եւ ոչ պատասխանի առ286rնելոյ արժանի են։

337 Եւ զմարմին իբրեւ զայլսն կորստական համարին. եւ զշունչսն փոփոխելի ի մարմնոց ի մարմինս. զոր ոչ նոքա յայտ կարեն առնել, եւ ոչ այլքն աւագագոյնք քան զնոսա։ Զի ամենեքեան առասպելս արկանեն, եւ թեպէտ եւ կէսքն հասին ճշմարտութեանն, չկացին ի ճշմարտութեանն։

[ԺԴ]

Իսկ եպիկուրայքն բնաւ ինքնակաց իսկ համարին զաշխարհս, որպէս թե նախ հողամաղք ընթանային – որպէս յորժամ շողն ընդ երդ մտանիցէ, եւ հողամաղք իմն երեւին ի շողն. այնպիսի՝ ասեն՝ մարմինք անհատք եւ անբաժինք եին զառաջինն, եւ անտի թանձրացեալ յաւդեցաւ ինքն աշխարհս եւ եւ թե ոչ Աստուած եւ ոչ խնամակա[229]լութիւն ինչ, որ վարիցէ զաշխարհս։

339 Զորս եւ փիլիսոփայքն ինչ յընչաց քերեն, եւ ամենեւին չհամարին զնոսա աղանդս։

340 Զորոց եւ Առաքեալ ասէ՝ թե առանց Աստուծոյ շրջեին յաշխարհի։ Որոց այնքան աւրի… եղեւ, <մինչեւ> յայնչափ ի բազում ի նախրաց փիլիսոփայիցն աստուածոց եւ ոչ մի աստուած ըմբռնել։

Տեսանե՞ս՝ զի գործ ստահակութեան այնչափ բռն286vացեալ ըմբռնելեացն, մինչեւ անաստուած հանել յաշխարհէ։

[ԺԵ]

Առ Սերուքաւ եղեւ, ասեն, սկիզբն հեթանոսութեան։ Ուստի յայտ է՝ թե ցայն վայր աստուածապաշտք եին, եւ եկեղեցի Աստուծոյ ի սկզբանէ աշխարհի էր, զորմէ եւ Դաւիթ ի հոգւոյն սրբոյ ուսեալ, մատուցանէր աղաւթս՝ թե յիշեա զեկեղեցի քո զոր ստացար ի սկզբանէ։

342 Բայց թեպէտ եւ հեթանոսութիւնն եմուտ յաշխարհ, այլ աստուածպաշտութիւնն ոչ ամենե[230]ւին պակասեաց։ Եւ յայտ անտի է, զի գնացեալ Աբրաամ ի հեթանոսացն եկն <ի Քանան> աստուածապաշտաց պատահեաց. Մելքիսեդեկայ քահանայի Աստուծոյ բարձրելոյ, եւ քահանայ ոչ երբեք անուանի՝ եթե ոչ ժողովուրդ գուցէ նորա. եւ Աբիմելեքայ՝ որ Աստուծովն եւեթ խաւսէր ընդ Աբրաամու, եւ ոչ դիւաւք։ Եւ բարեկամքն Յոբայ եւ Եղիուս Աստուծով միայն ամենակալաւ խաւսեին ընդ նմա։

343 Եւ այնպէս ոչ եթող երբեք Աստուած զաշխարհս առանց վկայութեան։ Որպէս մարգարէն առ հրեութեամբն ասէր իբրեւ յերեսաց Աստուծոյ՝ թե յամենայն տեղիս արկանեն խունկս եւ մատուցանեն պատարագս անուան իմում։ Զի ցուցց287rէ՝ թե յամենայն դարս աստուածապաշտք գտանեին, որ յանդիմանեին զհեշմակապսշոսն։

[ԺԶ]

Այլ, ասեն, ընդէ՞ր յամեաց գալուստն Քրիստոսի, եւ կորեան այնչափ ազգք՝ առանց աստուածպաշտութեան։

345 [231] Եթե չէր աստուածաքարոզս աստուածպաշտութեանն յամենայն դարս առաքեալ, թերեւս գոյր մուտ այնպիսի բանից։ Բայց զի ոչ երբեք դադարեաց ի ռվկայութիւն տալոյ, անձանց մեզ դիցեն չհաւանողքն, եւ մի Աստուծոյ։

346 Չեկն Քրիստոս ի տղայութեան աշխարհի. զի տղայոցն կաթն պիտոյ էր՝ եւ ոչ հաստատուն կերակուր. եւ ոչ յեռանդան երիտասարդութեանն, յորժամ ռելեալք զեղոյր մոլորութիւն դիւապաշտութեանն։

Այլ նախ կրթեաց քարոզաւքն եւ մարգարէիւք՝ իբրեւ կաթամբ. եւ ապա եկն տալ զկատարեալ վարդապետութիւնն իբրեւ հաստատուն կերակուր։ Քանզի եւ ոչ տղայոյ ոք հաստատուն կերակուր տայ, եւ ոչ մեծամեծ խորհուրդս յայտնէ, եւ ոչ աւագ բանս խաւսի, մինչեւ ի կատարեալ չափ հասակին հասանիցէ։

Որպէս Առաքելոյ՝ առեալ զինքեամբ զերեսս ամենայն մարդկութեան, ասէ, մինչ տղայն եի, իբ[232]րեւ զտղ287vայ խորհեի. այլ իբրեւ եղէ այր, զտղայութեանն խափանեցի, զի ցուցանիցէ՝ թե ի հասուն հասակի եկն յաշխարհ ի կատարեալ գիտութիւնն, որպէս յայսմ աշխարհի մարթի հասանել գիտութեան։ Այլ ի վայելումն կատարելոյ գիտութեանն, եւ զանձն եւ զայլս անդր հրաւիրեաց ասելովն՝ թե այժմ փոքր ի շատէ գիտեմք, այլ յորժամ եկեսցէ կատարումն՝ դէմ յանդիման տեսանեմք։

347 Ուստի յայտ է՝ թե առ ամենայն կարող է Աստուած, եւ յամենայնի բաւական։ Կարող էր եւս վաղ յառաջին յաւիտեանսն առնել զաշխարհ. այլ այնպէս կամեցաւ զի ոչ կարի վաղ առնիցէ, եւ ոչ յոյժ անագան, այլ յորժամ դէպ եւ պատշաճ իցէ։ Զի մի վաղն առնելով՝ լեալքն վնասիցին, ռկարծեալք թե մշտնջենակիցք նորա իցեն. եւ մի դարձեալ անագանն առնելով՝ կարծիք տկարութեան լինիցին եւ առաջին եւ միջին եւ վերջին խորհրդոցն։

348 [233] Նա եւ զմարդն, զոր ժառանգ ամենայնի կամեցաւ առնել, ոչ նախ քան զժառանգութիւնն արար, այլ նախ զերկինս եւ զերկիր, զջո288rւրս, եւ զհուր եւ զաւդ եւ զբոյսս եւ զտունկս, զգազանս եւ զանասունս, զթռչունս։ Նախ զտունն, եւ ապա զտնակալն. նախ զստացուածսն, եւ ապա զստացաւղն. նախ զծառայսն, եւ ապա զտէրն. զի մի, յորժամ յետոյ լինիցին՝ որոց իշխանն եղեւ, կարծիս վնասու առնուցու՝ թե իւր արարածք իցեն. այլ յորժամ նախ զնոսա արարեալս տեսանիցէ, ծանուցեալ առնուցու ի միտ՝ թե է իմն զաւրութիւն, որ արար եւ ետ զնոսա ընդ ձեռամբ նորա, եւ զպատիւ փառաւորութեանն մի անձին առնել խորիցէ, այլ իւրում տիրարարին՝ որ ձրի նմա զայն շնորհեաց։

349 Նոյնպէս եւ զգալուստ որդւոյն իւրոյ յայնմ ժամանակի պատշաճեաց, յորում գիտէր թե յաւգուտ լինելոց է։ Եւ եթե ռբժշկիք ըստ պէսպէս հիւանդութեանց՝ ազգի [234] ազգի դեղս ախտացելոցն մատուցանել, – որ սկզբան ցաւոյն դէպ իցէ՝ զայն ի սկզբանն մատուցանեն, եւ որ յընդմիջելն՝ զայն ի միջոցի, եւ որ ի պառաւել ցաւոյն՝ զայն հուսկ յետոյ, – ո՞րչափ եւս առաւել ամենահնարն՝ յորմէ ամենայն հանգամանք 288v հնարողութեան բաշխեալ են, ի դէպ ժամանակի առնէ զոր առնէ։ Ոչ առաջին եւ երկրորդ եւ վերջին խորհրդով, այլ միանգամայն ըստ կամելոյն՝ զգործ արդեանցն կատարէ։

350 Եւ ոչ յետոյ ծնանի ի նմա կամելն, այլ իբրեւ կանխագէտ գիտէ զամենայն, մինչ չեւ ինչ լեալ իցէ, թե որպէս պարտ իցէ առնել, եւ յոր ժամանակի, եւ յոր պէտս։

Եւ ոչ խառն ի խուռն ինչ առնէ, թե առ յապա զղջանայցէ եւ եղծանիցէ զստեղծուածն իւր։

Եւ ոչ իմիք կարաւտանայ, թե առնլոյ ինչ յումեքէ կամ ռյիմեքէք ակն ունիցի։ Այլ բաւանդակ յինքեան ունի զամենայն կարողութիւն առնելոյ եւ հաստատելոյ զամենայն, եւ անխարխար [235] պահելոյ։

Եւ չունի զոք ընդ իւր զովողակից՝ իբրեւ զեղբայր, կամ իբրեւ զընկեր, կամ իբրեւ զաւտար ոք գործակից, այլ միայն զիւր զաւրութիւնն եւ զիմաստութիւն, որ իւրոյ էութեանն ծնունդ է եւ մշտնջենաւորակից, եւ զիւրոյ զբնութեանն հոգին, որ ի նմանէ է եւ միշտ առ նմա անքակ եւ առանց ռբաժանելոյք։

[ԺԷ]

Եւ յայսմ ամենայնէ յայտ է՝ եթե ոչ հիւղ 289r ինչ, որ է նիւթ, էր ընթերակաց Աստուծոյ, ուստի ասեն Յունաց իմաստունքն զարարածս արարեալ, եւ ի նմանէ չարեաց յաշխարհ մտեալ, որպէս ասեն աղանդքն՝ որ ի նոցանէ առին պատճառս զհիւղեայն աստուածացուցանել, դնել աստուած հակառակ Աստուծոյ. եւ ոչ այլ ոք արարիչ էր չարեաց, որպէս մոգքն խաբին՝ թե Խարամանն արար զչարիս։

352 Այլ մի միայն Աստուած է արարիչ, եւ նոյն բարեաց եւ ոչ չարեաց, եւ մշտնջենաւոր արարիչ։ Զի եւ մինչ չեւ արարեալ էր զարարածս՝ ի մտի իւրում ունէր յա[236]ռաջգիտութեամբ զպայման կազմածոյ արարածոց։ Եւ չէր երբեք յորժամ չէր արարիչ, այնու զի ունէր յինքեան զկարողութիւնն ամենեցուն բաւական լինելոյ։

353 Եւ բազում պատճառք եին Աստուծոյ, որովք եկն զարարածսն առնել։

Նախ ռզճարտարութեաննք խելամտութիւն չէր պարտ դատարկ թողուլ. զի մի իբրեւ զտկար ոք պարտեալ ինչ գտանիցի՝ առ ի չկարելոյ առնել զայնս, զորոց խելամտութիւնն յինքեան ունէր կանխակալ գիտութեամբ։

Երկրորդ անգամ, քանզի բարերար է բնութեամբ, չեին իրաւունք զբ289vարերարութիւնն անաւգտակար պահել։

Եւ այլ ինչ բազում նման սոցին էր զԱստուծով, վասն որոց կազմածոյ աշխարհի արար սկիզբն։

Որպէս ոք եթե ճարտարութիւն իրաց ինչ գիտիցէ, եթե զնուագածութեան եւ եթե զբժշկութեան, եթե զհիւսնութեան, եւ արդեամբք զճարտարութիւնն չցուցանիցէ, ի զուր ունի զհանգամանս ճարտա[237]րութեան՝ ուստի ոչ ինքն վայելեսցէ, եւ ոչ այլոց զգիտութիւն արուեստին ցուցանիցէ. նոյնպէս եւ որ բարերար ոք իցէ, եթե բարերարութեանն վայելելիք չիցեն, ո՞ւմ շահ իցէ բարերարութիւնն։ Զի բարերարութեանն առաքինութիւն այն է՝ յորժամ այլքն ի նմանէ վայելեսցեն։ Եթե չիցեն՝ որք վայելիցեն ի բարերարութեանն, զի՞նչ շահ իցէ ի բարերարութենէ անտի։

Նոյնպէս եւ Աստուծոյ որ զամենայն ճարտարութիւն արուեստգիտութեան ունէր յինքեան, եթե չէր արարածս արարեալ՝ ի զուր կարծէր ունել զճարտարութիւնն, յորժամ չեին՝ որք ի ճարտարութենէ անտի երեւեին։

Նա եւ ոչ բարերարութիւնն բարերարութիւն ցուցանէր, եթե արարածս չէր արարեալ՝ որք 290r ի բարերարութեանն վայելեին։ Այլ նա այնպէս բարերար է՝ զի ոչ միայն զառնելն շնորհեաց նոցա, այլ եւ յուրախութիւնս լաւութեանցն ռվայելելք։

Դարձեալ՝ թե չէր Աստուծոյ ա[238[րարածս արարեալ, եւ գիտէր իսկ ոք ոչ՝ թե բնաւ իցէ Աստուած, յորժամ չեին ի միջի որք զկարողութիւն գիտութեանն ստանային։

Ուստի քանզի ռյիւրք գիտութիւնն ածել կամեցաւ, եւ թե է ինքն՝ ցուցանել ռյաւժարեալք, <արար> արարածս առ իւրոյ գիտութեանն ընծայեցուցանելոյ, զի վայելիցեն ի բարերարութեանն նորա։ Եւ ռզկէսսք աշխարհիս վասն մարդոյ արար ի սպասաւորութիւն ամենայն իրաց կարեւորաց. եւ զմարդն յիւր փառս, զի փառաւորեսցէ զՏէրն եւ ծանիցէ զբարերարութիւնն։

Եւ այսպէս ոչ երբեք էր Աստուած դատարկ յարարչութենէ. քանզի միշտ ի մտի նկարեալ ունէր զորս առնելոցն էր։

Եւ զի չէր ի դէպ կամաւքն եւեթ եւ խորհրդաւք ունել զկարողութիւնն, վասն այնորիկ առ յայտնելոյ զկամսն եւ զխորհուրդս՝ ած յայտ զարարածս, զի իւր կարողութիւնն երեւեսցի եւ արարածքն ի նորա բարերարութեանն վայելեսցեն։

354 [239] Արդ մի ոք ինքնակաց զ290v աշխարհս իշխեսցէ համարել, եւ մի ընթերակաց ինչ Աստուծոյ, զի մի զմեծութիւն զաւրութեան նորա խախտիցէ։ Այլ ամենեցուն նա շնորհեաց զլինելն, որք ոչն եին յառաջագոյն։

Ընդէ՞ր զզաւրութիւնն նորա ի միջոյ բառնալ կամիցին՝ եւ արուեստագէտ միայն նիւթոյ իմիք համարիցին, եւ ոչ ի չգոյէ ի գոյ ածել զհասակս ամենայնի։

Չգոյր ինչ ժամանակակից Աստուծոյ, եւ ոչ նիւթ ինչ՝ ուստի առեալ զարարածս կազմիցէ. այլ ինքն է ամենայն բնութեանց արարիչ. եւ ոչ միայն կերպարանաց կազմիչ, եւ ոչ էութեան էականաց իրիք խառնիչ, այլ գոյանալոյ գոյացելոցն գոյարար։

Զայսպիսիս պարտին ասել մարդիկ զԱստուծոյ, եւ այսպիսի պատմութեանց լինել պատմիչք. որով Աստուած փառաւորի, եւ մարդիկ ոչ վնասին։

355 Այլ ըստ Աստուծոյ արժանեաց ռոչ ոքք արժանաւոր իցէ պատմիչ լի[240]նել, բայց եթե Աստուծոյ բարեկամք՝ որք վասն նորա սիրոյն եւ զկեանս աշխարհիս արհամարհեցին, եւ մահու չափ վասն կենդանի յուսոյն՝ որ առ Աստուած՝ գուն գործեալ, մատնեցին զանձինս ի կորուստ մարմնոց, ուստի փրկութիւն ոգւոցն գտանի։

356 Եւ արդ ի զուր իսկ ջանան իմա291rստունքն Յունաց զԱստուծոյ ճառել, այնու զի զարարիչն եւ զարարածս ի միմեանց ոչ կարացին ընտրել, որք մթով դիւացն խաւարեալք՝ ծնունդս բազումս եւ անթիւ աստուածոց մուծանել դանդաչեցին։

Որպէս Եսիոդոս ոմն իմաստուն ի նոցանէն՝ բազում ծնունդս աստուածոց համարին։

Եւ Հոմերոս զրաբանեալ, զնորին հետ երթեալ, պաճուճեալ բանիւք զնոյնս ճամարտակէ։

Եւ այլք բազումք ի փիլիսոփայից առասպելական բանիւք բանդագուշեալք, խոստանան զԱստուծոյ պատմութիւնս կատարել։

Որք զԱստուածն ոչ ճանա[241]չեն, եւ ոչ զարարիչն յարարածոց մեկնել գիտեն, զիա՞րդ զԱստուծոյ ճառել մտաբերիցեն։

Եւ մանաւանդ որ քան զամենեսինն իմաստնագոյն համարին զՊղատոն, որ վասն Աստուծոյ եւ վասն ոգւոց եւ վասն արարածոց խաւսել յաւժարեցաւ։

357 Եւ արդ ընդ նմա իսկ մարտիցուք գոռութեան բանիւք, որ քան զամենայն փիլիսոփայսն աստուածապաշտագոյն երեւի Յունաց, զի նորա առաւել գտանի ռծանուցեալք զԱստուած, եւ ոչ զարարչութիւնն արարածոց։

Զի յորժամ զնորա մեծարոյ կարիսն գձձեսցուք, եւ հանցուք 291v զնա յաչաց իւրոցն խաբեցելոց, ապա ցուցցուք՝ թե ով Աստուած է, եւ զինչ նորա արարածք, եւ մի ինչ, զոր առաւել անճառ համարի Պղատոն, այս է՝ թե միշտ էր Աստուած, եւ արարածս ինչ ոչ ունէր։

Զորոյ զկամսն սիրեմ վասն զԱստուածն խնդրելոյ, եւ զամբարտաւանութիւնն ոչ գովեմ։

Մաս Չորրորդ Գլուխ

[Ա]

Մարկիոն մոլորեալ մուծանէ աւտարութիւն ընդդէմ աստուծոյն աւրինաց, եդեալ ընդ նմա եւ զհիւղն էութեամբ եւ երիս երկինս։

Ի միոջն, ասեն, բնակեալ է աւտարն. եւ յերկրորդումն աւրինացն աստուած. եւ յերրորդումն զաւրք նորա. եւ յերկրի հիւղն, եւ կոչեն զնա զաւրութիւն երկրի։

Եւ այնպէս կարգէ զաշխարհէ եւ զարարածոց, որպէս աւրէնքն ասեն։ Այլ եւ յաւելու՝ թե հաղորդութեամբ ընդ հիւղեայն արար զամենայն զոր արար. եւ որպէս թե էգ ոք ինչ եւ կին ամուսնութեան էր հիւղն։ Եւ յետ առնելոյ զաշխարհս ել ինքն զաւրաւքն հանդերձ [244] յերկինս. եւ հիւղն եւ որդիք նորա մնացին յերկրի. եւ կալան զիւրաքանչիւր իշխանութիւն, հիւղն յերկրի, եւ աւրինացն աստուած յերկինս։

Եւ տեսեալ աւրինացն աստուծոյ՝ թե գեղեցիկ է աշխարհս, խորհեցաւ 292r առնել ի սմա մարդ։ Եւ իջեալ առ հիւղն յերկիր, ասէ. տուր ինձ ի կառոյդ քումէ, եւ յինէն տամ ոգի. եւ արասցուք մարդ ըստ նմանութեան մերում։ Տուեալ նմա հիւղեայն յերկրէ իւրմէ. ստեղծ զնա եւ փչեաց ի նա ոգի. եւ եղեւ Ադամ ի շունչ կենդանի. եւ վասն այնորիկ անուանեցաւ Ադամ, զի ի կաւոյն արարաւ։

Եւ ստեղծեալ զնա եւ զամուսինն նորա, եւ եդեալ ի դրախտին՝ որպէս եւ աւրէնքն ասեն, գային հանապազ պատուիրեին նմա. եւ ուրախ լինեին ի նմա իբրեւ յորդւոջ հասարակաց։

Եւ տեսեալ, ասէ, աստուծոյն աւրինաց՝ որ տէրն էր աշխարհի՝ թե ազնուական է Ադամ եւ արժանի [245[ սպասաւորութեան, հնարեցաւ՝ եթե զիարդ կարասցէ գողանալ զնա ի հիւղեայն, եւ յիւր կողմն միաբանել։

Առեալ զնա ի մի կողմն, ասէ, Ադամ՝ ես եմ Աստուած եւ չիք այլ ոք, եւ բայց յինէն այլ աստուած քեզ մի լիցի։ Ապա թե ունիցիս զոք առ աստուածս բայց յինէն, գիտասջիր զի մահու մեռանիցիս։

Եւ իբրեւ ասաց զայս ցնա եւ յիշատակեաց նմա զանուն մահու, զահի հարեալ Ադամայ՝ սկսաւ տակաւ զա292vնձն մեկնել ի հիւղեայն։

Եւ եկեալ հիւղեայն՝ պատուիրել նմա ըստ սովորութեանն, տեսանէր՝ զի ոչ անսայր նմա Ադամ, այլ ռխորշեալք ի բաց մերժէր, եւ չմերձենայր առ նա։

Յայնժամ հիացեալ ի միտս իւր հիւղեայն, իմացաւ՝ թե տէրն արարածոց նենգեաց նմա։ Ասէ. յականէ աղբերն պղտորեալ է ջուր նորա։ Զի՞նչ է այս. չեւ եւս բազմացեալ Ադամայ ծննդովք, եւ գողացաւ զնա անուամբ աստուածութեանն իւրոյ յինէն։ Որովհետեւ ատեաց [246[ զիս, եւ ոչ պահեաց ընդ իս զդաշնն, ես արարից աստուածս բազումս, եւ լցից նոքաւք զաշխարհ գոյիւ իւրով, զի խնդրիցէ՝ թե ով իցէ Աստուած, եւ ոչ գտանիցի։

Եւ արար, ասեն, կուռս բազումս եւ անուանեաց զնոսա աստուածս, եւ ելից նոքաւք զաշխարհ։

Եւ ընկղմեցաւ անուն աստուծոյ՝ որ տեառնն արարածոց՝ ի մէջ անուանց բազում աստուածոց, եւ ոչ ուրեք գտանէր։

Եւ մոլորեցաւ ծնունդ նորա նոքաւք, եւ ոչ պաշտէր զնա, զի ձգեաց զամենեսին առ ինքն հիւղն, եւ ոչ ետ թոյլ եւ ոչ միում ի նոցանէ պաշտել զնա։

Յայնժամ, ասեն, բարկացաւ տէրն արարածոց, զի թ293rողին զնա եւ անսացին հիւղեայն։

Եւ մի ըստ միոջէ, որ ելանեին ի մարմնոց իւրեանց, արկանէր զնոսա առ ցասման ի գեհեն։ Եւ զԱդամ արկ ի գեհեն վասն ծառոյն։ Եւ այնպէս արկանէր գայր ի գեհեն զամենեսին, մինչեւ ցքսան եւ ինն դար։

Եւ տեսեալ, ասեն, աստուծոյն [247] բարւոյ եւ աւտարի, որ նստէր յերրորդ երկինս, թե այնչափ ազգք կորեան եւ տանջեցան ի մէջ երկուց նենգաւորաց՝ տեառնն արարածոց եւ հիւղեայ, ցաւեաց նմա վասն անկելոցն ի հուր եւ տանջելոց։

Առաքեաց զորդի իւր երթալ փրկել զնոսա, եւ առնուլ զնմանութիւն ծառայի, եւ լինել ի կերպարանս մարդոյ ի մէջ որդւոց աստուծոյ աւրինացն։

Բժշկեսջիր, ասէ, զբորոտս նոցա, եւ կեցուսջիր զմեռեալս նոցա, եւ բացջիր զկոյրս նոցա, եւ արասջիր ի նոսա բժշկութիւնս մեծամեծս ձրի, մինչ զի տեսանիցէ զքեզ տէրն արարածոց, եւ նախանձիցի, եւ հանիցէ զքեզ ի խաչ։

Եւ ապա ի մեռանելն քում՝ իջցես ի դժոխս, եւ հանցես զնոսա անտի։

Զի չեն սովոր դժոխք՝ ընդունել ի միջի իւրեանց զկեանս։ Եւ վասն այնորիկ ելանես ի խաչ, զի նմանեսցիս մեռելոց, եւ բ293vացցէ դժոխականն զբերանն իւր՝ ընդունել զքեզ, եւ մտցես ի մէջ նորա, եւ թափուր արասցես զնա։

[248] Եւ իբրեւ եհան զնա ի խաչ, ասեն էջ ի դժոխսն, եւ թափուր արար զնա։

Եւ հանեալ զոգիսն ի միջոյ նորա, տարաւ յերրորդ երկինսն առ հայրն իւր։

Եւ տէրն արարածոց զայրացեալ՝ առ ցասմանն եցել զպատմուճանն իւր եւ զվարագոյր տաճարին իւրոյ. եւ խաւարեցոյց զարեգակն իւր. եւ զգեցոյց թուխս աշխարհին իւրում. եւ նստաւ ի սուգ առ տրտմութեանն։

Ապա երկրորդ անգամ իջեալ Յեսու կերպարանաւք աստուածութեան իւրոյ առ տէրն արարածոց, դնէր դատ ընդ նմա վասն մահուն իւրոյ։

Եւ տեսեալ տեառնն աշխարհի զաստուածութիւնն Յեսուայ, գիտաց՝ թե գոյ այլ աստուած արտաքոյ քան զնա։

Եւ ասէ ցնա Յեսու. դատաստան կայ իմ ընդ քեզ. եւ մի ոք լիցի դատաւոր ի միջի մերում, այլ քո իսկ աւրէնքն՝ զոր գրեցեր։

Եւ իբրեւ եդին զաւրէնսն ի միջի, ասէ ռցնա Յեսու. ո՞չ դու գրեցեր յաւրէնսդ քում՝ թե որ սպանանիցէ, մեռցի. եւ որ [249] հեղու զարիւն արդարոյ, հեղցեն զարիւն նորա։

Եւ ասէ, այո, ես գրեցի։

Եւ ասէ ցնա Յես294rու. արդ տուր զքեզ ի ձեռս իմ, զի սպանից եւ հեղից զարիւն քո, որպէս սպաներն դու զիս եւ հեղեր զարիւն իմ։ Զի արդար եմ իրաւամբք քան զքեզ, եւ երախտիս մեծամեծս արարի յարարածսն ռքում։ Եւ սկսաւ համարել զերախտիսն, զոր արար յարարածս նորա։

Եւ իբրեւ ետես տէրն արարածոց՝ թե յաղթեաց նմա եւ եւ ոչ գիտէր զինչ խաւսիցի, քանզի յիւրոց աւրինացն պարտաւորեցաւ. եւ չգտանէր տալ պատասխանի, զի եղեւ մահապարտ փոխանակ մահուանն նորա – ապա յողոքս անկեալ աղաչէր զնա՝ թե փոխանակ զի մեղայ եւ սպանի զքեզ յանգէտս, քանզի ոչ գիտացի՝ թե աստուած իցես, այլ մարդ համարեի զքեզ, տուեալ քեզ ընդ այնր վրիժուց՝ զամենեսեան որ կամիցին հաւատալ ի քեզ՝ տանել յո եւ կամիցիս։

Ապա թողեալ զնա Յեսուայն՝ յափշտա[250]կեաց առ զՊաւղոս, եւ յայտնեաց նմա զգինսն, եւ առաքեաց զնա քարոզել՝ թե գնոց գնեալ եմք մեք, եւ ամենայն որ հաւատայ ի Յեսու՝ վաճառեցաւ յարդարոյ անտի բարւոյն։

ռԱյս սկիզբն է աղանդոյն Մարկիոնայ, 294v թող զայլ բազում թարմատարսն։ Եւ զայս ոչ ամենեքին գիտեն, այլ սակաւք ի նոցանէ. եւ աւանդեն զուսումնն միմեանց ի բերանոյ. ասեն, աւտարին գնովք գնեալ է զմեզ ի տեառնէն արարածոց, եւ թե ո՞րպէս կամ իւ՞ գնեալ իցէ, զայն ոչ ամենեքին գիտեն։

[Բ]

Պատասխանի. արդարեւ որպէս երանելին Առաքեալ ասէ, իմաստութիւն աշխարհիս այսորիկ յիմարութիւն է առաջի Աստուծոյ։

Զի՞նչ առեալ կամ զի՞նչ կցկցեալ կամ ո՞յր բանիւ խաւսին։

Թե ճշմարիտ է նմա աւրինացն աստուած, յորմէ զարարածսն ամենայն դնէ, ապա աւտարին զոր նմա ռպռզտաւղք մուծանէ՝ չէր պարտ նորա [251] արարածոցն ցանկանալ, թեպէտ եւ ի տանջանս եին կամ ի հանգստեան։

Զի թե աստուած էր, եւ իւր իսկ արժան էր արարածս առնել, եւ ոչ այլոյ արարածոց ցանկանալ։

Այլ զի ոչ ինչ արար, յայտ է՝ թե բնաւ եւ էր իսկ ոչ։

Զի թե էր իբրեւ զԱստուած, պարտ էր նմա զամենայն կարողութիւն յանձին ունել։

Եւ եթե ինքն յանձնէ իմաստութիւն ինչ այնպիսի ոչ ուն295rէր, գեթ յարարիչն աշխարհի նայեցեալ, իցիւ ուսանել ի նմանէ զարուեստն։

Բայց եթե նմա նմանող չկարէր լինել, գոնեայ հիւղեայն լիցի նմանող, որ ընդ գետինն քարշէր՝ եւ եղեւ հաղորդ արարչութեան արարչին։

Այլ յայտ է՝ թե ի մտաց բարբաջանք են աղանդն, եւ ոչ ճշմարտութիւն։

360 Արդ նախ զաստուածն աւրինաց եւ զհիւղն նմա հաւասար դնել՝ ի փիլիսոփայից գողացեալ դնէ. որք տկարութիւնն արկանեն զԱստուծով՝ թե չկարաց յոչնչէ ինչ առ[252]նել, այլ ի նիւթոյ ընթերակացէ։

Եւ թեպէտ բիւրապատիկ յանուն աւտարին եւ որդւոյն նորա Յեսուայ՝ զոր բարերարն կոչեն՝ ապաւինիցին, չեն ինչ ընդհատ ի հեթանոսաց։ Այլ որպէս նոքա աստուածս բազումս ասեն, եւ սոքա աստուածս քարոզեն։

Եւ բազմապատիկ մահապարտք են, զի արարեալք յաւրինացն աստուծոյ՝ յաւտարին անուն խրախուսեն իբրեւ զտիրադրուժս որ եւ ի մարդկան միջի ոչ պաշտի։ Զի ոչ իշխէ արքայից արքայի ծառայ՝ ի կայսր խրախուսել, եւ ոչ կայսեր ոք ծառայ՝ ի սասանականն խիզախել. ապա թե ոչ՝ գլխապարտ գտանի։

295v Դարձեալ եւ նոքա ծնունդս աստուածոց բազմաց ասեն. եւ սոքա յամուսնութենէ աւրինացն աստուծոյ եւ հիւղեայ ասեն արարեալ զամենայն արարածս։ Եւ զի՞նչ աւելի իցեն քան զմոգս, որք յամուսնութենէ դնեն զաստուածսն իւրեանց։

361 Արդ ցուցցեն. ո՞ր հոգի [253] ետ նոցա զայն աւրէնս. զի ի հոգւոյն սրբոյ, որ ի մարգարէս եւ յառաքեալս խաւսեցաւ, ուրացեալ են։

[Գ]

Այլ Պաւղոս՝ ասեն, յափշտակեցաւ յերրորդ երկինս, եւ լուաւ զայս բանս անճառս՝ զոր մեք քարոզեմք իսկ։

363 Նա աւանիկ Պաւղոս ասէ. զոր ոչ է պարտ մարդկան խաւսել։

Արդ Մարկիոնն, թե մարդ ոք իցէ, ապա եւ նմա անճառ եին բանքն. որ եւ մարդ իսկ է, եւ վատթարագոյն քան զամենայն մարդիկ. որոյ թողեալ զճշմարտութիւն հոգւոյն, եւ նստի առասպելս կարկատէ։

Եւ այնչափ յանդգնեալ սատանայութեան ոգւովն, մինչեւ ի պատգամաց հոգւոյն սրբոյ քաղ հանել. զկէս աւետարանի ընտրել առնուլ՝ եւ զկէսն իբրեւ զխոտան ի բաց թողուլ. նոյնպէս եւ զառաքելական թղթոցն. եւ զհին կտակարանս ամենեւին ուրանալ, 296r որպէս թե յանզգամէ տուեալ իցեն եւ ոչ ի բարւոյ։

Եւ Առաքեալ ասէ՝ թե անպա[254]տում են բանքն, զոր լուաւ. եւ Մարկիոնն ասէ՝ թե ես լուայ։

Արդ Առաքելո՞յ՝ որ անճառ զբանսն համարի՝ պարտ է անսալ, թե Մարկիոնի՝ որ ի քարշ արկեալ ընդ վայրս զբանսն ածէ։

[Դ]

Դարձեալ՝ թե մշտնջենաւոր էր աւրինացն աստուած, ապաքէն պարտ էր կանխագէտ եւ ամենագէտ էանալ. եւ թե չէր կանխագէտ եւ ամենագէտ, ապա եւ կատարեալ իսկ չէր։

ռԱյլ նա աւանիկք կատարեալ երեւի այնու՝ զի զերկինս եւ զերկիր արար. եւ ոչ միայն մի երկինս՝ այլ երկուս, եւ զաւրս բազումս։

Եւ որ այնմ ամենայնի բաւական եղեւ, զայն զի՞ ոչ կարէր գիտել՝ թե է ոք ի վեր քան զնա, յորմէ կասկած կայր նմա։

Եւ եթե գիտէր, ընդէ՞ր ոչ ամրացոյց զիւր տեղին, զի մի լինէր անդր մուտ հակառակորդին՝ որ գայր եւ ապստամբեցուցանէր զարարածս նորա ի նմանէ։

365 Եւ դարձեալ՝ բարին, զոր կոչեն, եթե որպէս ասենն՝ բնութեամբ [255] բարի էր, եւ չարութիւն ի նմա ոչ գոյր՝ զի այլոցն բարի խորհէր, նմա չար ընդէ՞ր խորհեցաւ, առնել զնա 296v սրտառուչ յիւրոցն արարածոց։ Զի սա հանապազ առնէ մարդիկ. եւ նորա միշտ հանեալ ի սմանէ, առնէ զսա թախծալից. որ ոչ բարւոյ գործ է՝ այլ չարի։

[Ե]

Դարձեալ, եւ զոր արդարն ասեն՝ թե արդարեւ արդար էր, յետ բաժանելոյ զիշխանութիւնսն, իւր զերկինսն երկոսին առնլոյ, եւ հիւղեայ եւ որդւոցն նորա զերկիր միայն թողլոյ, զիա՞րդ էր զի միւսանգամ նորա աշխարհին ցանկացեալ, ասէր՝ թե տուր ինձ ի կառոյդ քումէ, եւ յինէն տաց ոգի, եւ արասցուք մարդ ըստ նմանութեան մերում. որ ոչ արդարոյ գործ է՝ այլոյ աշխարհի ցանկանալ՝ այլ անիրաւի։

367 Կամ հիւղեայն զիա՞րդ ընդ միտս հարեալ էր, ընդ մի անգամ բաժանելոյն ի նմանէ՝ դարձեալ հաղորդութիւնս առնել, եւ անձամբ անձին նենգել եւ մասնմուտ առ[256]նել աւտարի յիւր աշխարհն, զի առնիցէ անդ զԱդամն եւ զամուսինն նորա, որ մերթ ի սա տայր ձեռն եւ մերթ ի նա։

368 Բայց եւ տէր արարածոց զարդարն միայն զիա՞րդ կոչիցեն. զի եւ յառաջնումն, որպէս ասեն, ոչ միայն ինչ արար, այլ հ297rասարակ արարին զինչ եւ արարին. եւ յերկրորդումն ի հասարակաց նիւթոյ արարին զմարդն, եւ երկոքին զոյգ ուրախ լինեին ի նմա։

369 <Եւ երկոքին զոյգ զիա՞րդ պատուիրեին նմա եւ ուրախ լինեին ի նմա>։ Զի թե՝ որպէս ասենն՝ արդար միայն էր աւրինացն աստուած, յայտ է՝ եթե զարդարութեան եւ պատուիրանս տայր նմա. եւ եթե չար միայն էր հիւղն, հարկ էր՝ եթե չարեաց եւեթ խրատ տայր նմա։

Եւ ո՞ւր էր զի երկոքին ուրախ լինեին ի նմա՝ որ հակառակ միմեանց տային զպատուէրս. մին՝ զբարեաց իբրեւ զբարի. եւ մին՝ զչարեաց իբրեւ զչար։ Զի ոչ արդարոյ, որ բնութեամբ արդար իցէ, մարթի զչար ինչ պատուէր տալ. եւ ոչ չարի, որ բնութեամբ [257] չար իցէ, զբարւոյ խրատ տալ։

370 Այլ եւ ուրախ լինել չարին ուստի՞ էր, որ միշտ խաւարինն եւ գժդմագոյն էր։

Կամ արդարոյ նենգել, որ ի բնէ արդարակորով եւ խրաւախորհ էր, որում չէր մարթ իւր միայն ռխորելք զմարդն հասարակաց ստեղծուած։

Այլ իբրեւ արդարոյ պարտ էր խորհել՝ թե որպէս ի միասինն արարաք զնա, առ հասարակ արժան է մեզ եւ վայելել ի նմա։

Բայց ոչ իբրեւ զարդարակորով, այլ իբրեւ 297v զնենգաւոր եւ զկասկածոտ առեալ մեկուսի զմարդն զեղծուցանէր՝ թե ես եմ աստուած, եւ չիք այլ ոք բայց յինէն։

Եւ ի դէպ էր Ադամայ ասել՝ թե մինչ առնելն կամեցար զիս, գոյր այլ աստուած, յորժամ զհողն խնդրեցեր. եւ արդ զի խորելդ զիս քեզ կամիս միայնոյ, դու միայն իցես աստուած, եւ այլ ոք ոչ։

Այլ թերեւս ի համբաւէ մահուանն զարհուրեցաւ՝ զոր թե կամէր թե չկամէր սակայն կրեաց։

371 [258] Եւ զայն ոչ գիտէր՝ թե առ նենգելն նենգէ նմա հիւղն, եւ ընկղմէ զմի անուն նորա ի մէջ բազում աստուածոց՝ զոր առնէր գայթակղութիւն մարդոյն։

Եւ այնպիսի վնասու ոչ յետնամեղն եղեւ պատճառ, այլ որ նախն նենգեաց։ Զի թե նորա զայնպիսի արուեստ չէր ցուցեալ, հիւղն ոչ իմանայր։

372 Այլ ինքն եղեւ վարդապետ, եւ իւրոյ նենգութեանն, եւ հիւղեայ խորամանկութեանն։

[Զ]

Եւ իբրեւ տեսանէն՝ թե ոչ ոք պաշտէ զնա՝ բարկացեալ արար զնոսա մահկանացուս. եւ որոց ոգիքն ի մարմնոցն ելանեին՝ արկանէր զնոսա մի ըստ միոջէ ի գեհեն։

Արդ քան զնոսա արկանէր ի զ298rեհեն, զնա՝ որ պատրեացն զնոսա՝ ընդէ՞ր ոչ արկ ի գեհեն։

Միթե վասն զի ո՞չ կարէր յաղթել նմա։ Ապա եթե բռնագոյն քան զնա էր հիւղն, զի՞ ետ ի ձեռս զիւր պատրեալսն նմա չարչարել։

374 Բայց եւ արդարն թե արդարեւ արդար էր, չպարտ էր այնու[259]տեւ մարդիկ առնել. զի գիտէր եթե խաբելոց է զնոսա հիւղն։ Այլ իբրեւ արդարոյ արժան էր խորհել՝ թե զի՞նչ աւգուտ է զի ես առնեմ, եւ այլ հանէ զնոսա յինէն։

Նա եւ տանջել իսկ չէր աւրէն զնոսա. զի գիտէր՝ թե այլոց բանիւ մեղանչեն։

[Է]

Այլ միւսն եւս, զոր ասեն, ամբարշտագոյն է քան զամենայն. թե իբրեւ ետես բարին՝ որ յերրորդ երկինս նստէր՝ զայնչափ զքսան եւ զինն ազգաց զոգիս տանջեալս ի գեհենի, գթացեալ ի նոսա՝ առաքեաց զՅեսու զորդի իւր, երթալ առնուլ զնմանութիւն ծառայի, եւ ի կերպարանս մարդկան լինել։

376 Եթե այնչափ գթած էր, ետ ընդ ետ իսկ ընդէ՞ր ոչ յղեաց զորդին իւր՝ երթալ փրկել զնոսա, այլ յետ քսան եւ ինն ազգաց այնչափ ոգւոց ի գեհենի տանջելոց։

377 298v Այլ նախ՝ երրորդ երկինս ասել ուստի՞ իցէ նմա. զի Մովսէս երկուս երկինս ասէ։ Այլ որպէս յամենայնի մոլորեցան հերձուածողք, [260] նոյնպէս եւ յայսմ. զի ոմն տասն երկինս ասէ, եւ ոմն եւթն, եւ Մարկիոն երիս։

Եւ ի գրոց սրբոց կամին հաստատել զմոլորութիւնն իւրեանց՝ թե երկինս եւ երկնից երկինս բազմաբար ասեն գիրք։

Յորժամ ոչ յումեքէ սանձահարին հարցուածովք, արտաքոյ գրոց սրբոց բարբաջեն. եւ իբրեւ վտանգին, ապա ի գիրս ապաւինին։

378 Բայց երկինս եւ երկնից երկինս յայն սակս գտանեմք ի գիրս, զի յԵբրայեցւոց լեզու երկին չմարթի ասել, որպէս եւ ոչ յասորի լեզու՝ ջուր կամ երկին. այլ մին բազմաբար ասի։

Եւ յայտ անտի է, զի եւթանասնիցն ռթարգմանեալք ի յոյն լեզու, ասեն. ի սկզբանէ արար Աստուած զերկին եւ զերկիր, իբրեւ զմիոյ երկնէ յայտ արարեալ։

Եւ յասորի լեզու քանզի չմարթի երկին ասել, ասէ. ի սկզբանէ արար Աստուած զյաթն երկինս եւ զյաթն երկիր։ Թեպէտ եւ միաբար չմարթի ասել նոցա զմիոջէ երկնէն, սա[261]կայն յաթն աս299rելով որ է տարր իբրեւ զմիոջէ տարերէ միոյ երկնի յայտ առնէ թարգմանութիւնն։

Նա եւ զերեւելի հաստատութիւնս, որ ի ջուրց մեկնեցաւ, երկին թարգմանեցին եւթանասունքն, ուստի յայտ է՝ թե վերին երկինն եւ ներքին՝ երկու երկինք են, ոչ երեք կամ բազումք։

379 Այլ ասեն. Պաւղոս ասաց՝ թե յափշտակեցաւ այնպիսին մինչեւ յերրորդ երկինս։

380 Եւ զայն ոչ գիտեն, թե չեւ եւս յայտ է՝ թե մինչեւ ցերրորդ երկինս ասիցէ, կամ թե մինչեւ ցերրորդ ինչ մասն ի բազում մասանց միոյ երկնիս ասիցէ. եւ բանն ի յոյն լեզու յերկոսին հարկանէ։ Եւ մանաւանդ զի առանց արթերն ասէ՝ որ է ն. զի ոչ ասէ՝ թե մինչեւ ցերրորդ երկինն, այլ թե ցերրորդ երկնի առանձինն ասելոյ։ Ուստի տայ ակնարկութիւն, եթե ի մասն ինչ երրորդ ի բազում մասանց երկնի [262] յափշտակեցաւ Պաւղոս. վասն որոյ ածէ զնորին զկնի, թե յափշտակեցաւ այնպիսին ի դրախտն։ Եւ դրախտն ոչ եթե յերրորդ երկինս իցէ, եւ կամ բնաւ յերկինս ուրեք, այլ յերկրի. զոր եւ ինքեանք իսկ վկայեն՝ 299v թե իբրեւ արարին զմարդն, ի դրախտի անդ եդին, որ է յերկրի եւ ոչ յերկինս։

381 Բայց թե եւ կոչի բարձրութիւն ինչ երկինք, որպէս յորժամ ասիցէ գիր. թռչունք երկնից եւ ցաւղ երկնից, եւ ամպք եւ հողմք երկնից. ոչ եթե յերկինս իցեն, այլ զի ի բարձրութեանն են՝ երկնից կոչին.

Նա եւ զծառոց անգամ, որ ի սակաւ ինչ բարձրութեան են, ասեմք՝ թե երկնաբերձ են. եւ զծխոյ՝ թե յերկին կցի։

Ըստ սմին աւրինակի եւ Պաւղոսի զերրորդ երկինսն ասել իմանալի է։ Սկսիր յառաջնմէն, եւ էջ յերկրորդն, եւ հաս յերրորդ աւդդ՝ որ ի գրոց երկին կոչի, եւ գտանես զոր ինչ երանելին Պաւղոս ասէ.

382 Եւ լուաւ բանս անճառս, զոր ոչ [263] է պարտ ումեք խաւսել։

383 Թեպէտ եւ Առաքեալ եւ անաւթ ընտրութեան էր, ռընկերք Պետրոսի, լծակից որդւոցն որոտման, քարոզակից Բառնաբայ, զիա՞րդ էր զի նմա պարտ էր լսել եւ խաւսել զբանսն անճառս եւ իւրոց ընկերացն ոչ։

Ոչ ապաքէն մի շնորհք եին յամենեսին, եւ մի եւ նոյն ռոգի եւ ի նոսա։

384 Այլ անճառ բանքն ոչ եթե նմա ճառելիք եին եւ ա301rյլոց ընկերացն անճառք. այլ ըստ այնմ զոր յառաջնումն թղթին Կորնթացւոց ասէ. զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ, եւ ի սիրտ մարդոյ ոչ անկաւ այն՝ զոր պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց։

Է եւ զայս իմանալ՝ թե ոչ զի ես միայն արժանի եղայ խորհրդոյն, որ տրուպս եմ առաքելոց, այլ թե եւ Պետրոս՝ որ գլուխն է առաքելոց՝ տեսանիցէ, չկարէ ճառել. եւ թե լսիցէ, չկարէ պատմել. քանզի անպատում է եւ ի վեր քան զմիտս եւ զլեզու մարձ[264]կան։

Եւ վասն այնորիկ ասէ Առաքեալ. թեպէտ եւ տեսի, չկարեմ պատմել. թեպէտ եւ լուայ, չեմ բաւական ճառել։

385 Դարձեալ՝ ո՞յր աստուած ո՞յր աստուծոյ արարածոց խնամակալ լինէր, եթե ի տանջանս եին եւ թե յանդորրու։

Կամ զանցանելն զՅեսուայ ի նորա աշխարհն՝ զիա՞րդ ոչ ինքն զգայր, եւ ոչ ոք ի զաւրացն նորա, եւ ոչ ռայլովքք զելանելն նորա անդրէն։

Եւ եթե զնորայն իբրեւ զաստուծոյ չկարեին իմանալ, եւ զայնչափ ոգւոց՝ զորս եհան առ նոքաւք յիւր երկինսն՝ զսաւսաւինն զիա՞րդ ոչ առնուին։

Եւ կամ 301v պահապանքն ոգւոցն արգելականաց ընդէ՞ր ոչ առնեին ազդ տեառն իւրեանց։

Այլ յայտ է՝ եթե սնոտի բանք են եւ անհաւատ պատմութիւնք։

[Ը]

Եւ եթե նմանութեամբ միայն եղեւ մարդ, եւ կերպարանաւք եւեթ էր խաչն եւ չարչարանք եւ մահն, ապա եւ փրկութիւն ինչ որ գործեցաւ։

Այլ եւ փրկէր իսկ [265] ընդէ՞ր զայլոյ արարածս, զոր իւր չէր արարեալ, որ ոչ բարւոյ գործ է՝ այլ ապիրատի, սպրդել գաղտ մտանել յայլոյ տուն եւ նենգել նմա։

Բայց զայն եւս հարցցուք. մարմնաւո՞ր ոք էր Յեսուն, եթե անմարմին։

Եթե ասիցեն՝ թե անմարմին էր, լուիցեն։

Զի եթե անմարմինն եկն, եւ աստ՝ մարմին որպէս ասենն՝ ոչ զգեցաւ, յայտ է՝ եթե ոչ ետ ինչ, եւ ոչ առ. ոչ մեռաւ, եւ ոչ փրկեաց. եւ ի զուր է ասելն Մարկիոնի, եթե արեանն Յեսուայ եմք գինք։ Զի ոչ հեղաւ արիւնն նորա, եւ ոչ նոքա գնեցան, այնու զի կերպարանաւքն ասեն զխաչն եւ զմահ, եւ ոչ ճշմարտութեամբ։ Եւ յանդիմանեն զնոսա Հրեայք, որ ցայսաւր պնդեալ են՝ թե հարքն մեր հանին զՅիսուս ի խաչ։ Ուստ300rի յայտ յանդիման ցուցանի, եթե ոչ կեղծեաւք ել Քրիստոս ի խաչ, այլ ճշմարտութեամբ։ Քանզի եւ ճշմարտի յարութեանն մերոյ՝ կացոյց [266] զիւրոյ անձինն զյարութիւն աւրինակ։

[Թ]

Եւ եթե, որպէս ասենն, զաւրէնս արդարոյն դատաւոր եւ միջնորդ խնդրեաց Յեսուն, անդստին իսկ յաւրինացն բազմապատիկ մահապարտ գտանի՝ զի նախ քան զխաչելութիւնն իւր զբազումս յափշտակեաց։

Եւ ոչ միայն ինքն, այլ եւ այլս բազումս ընտրեաց ի նոցանէն, եւ առաքեաց՝ զի աշակերտիցեն եւ ձգիցեն առ նա։

Եւ ոչ միայն այնչափ, այլ եւ զաւրութիւն զգեցոյց նոցա՝ կոխել զզաւրս տեառնն իւրեանց, եւ արկ սուր եւ բաժինս ի տան նորա, եւ վառեաց հուր յարարածս նորա, մինչեւ կարճել եւ խափանել զաւրէնս նորա յաւուրցն Յովհաննու մկրտչի, եւ աւետարանել զիւր արքայութիւնն, արձակեալ քարոզս բազումս՝ քարոզել, եւ հնձաւղս բազումս՝ հնձել, զոր ոչ ինքն սերմանեաց։

Եւ այն մինչ չեւ մեղուցեալ ինչ ուրուք էր նմա, ոչ ի խաչ հանեալ եւ ոչ զարիւն նորա [267] հեղեալ, առ աւ300vար զտուն նորա, եւ խախտեաց զթագաւորութիւն նորա. եւ նա լռեալ կայր եւ ոչ ինչ մեղանչէր նմա։

Եւ զիա՞րդ ասիցեն՝ թե խաչելութեամբն գնեաց ռզմարդիկնք. զի ահաւանիկ զայն ամենայն ժողովս բազմաց, մինչ չեւ ելեալ էր ի խաչ, կորզեաց յինքն։

388 Այլ, ասեն, զնոսա բժշկութեանց գինս տարաւ. զհիւանդս բժշկեաց, եւ զբորոտս սրբեաց. եւ զմեռեալս յարոյց, եւ զանդամալոյծս հաստատեաց, եւ զդեւս հալածականս արար։

389 Եւ իցէ ոք բժիշկ։ Յորժամ զորդի ուրուք բժշկիցէ, վարձս ոչ առնու։ Այլ զբժշկեա՞լն ի գլխովին գինս բժշկութեանն խնդրիցէ։

Եւ գրեսցուք՝ եթե բժշկեալքն եին ինչ նմա անկ վասն երախտեացն. իսկ զորս ոչ բժշկեաց, ընդէ՞ր հրապուրեաց եհան ի տեառնէն իւրեանց. որ ոչ բարւոյ գործ էր, այլ նենգաւորի։

Եւ զաւրէնսն զիա՞րդ իշխէր դատաւոր խնդրել՝ որոյ այնչափ վնաս [268] յառաջագոյն քան զմահն իւր արարեալ էր ի տան նորա. մանաւանդ՝ զի եւ գիտէր իսկ՝ թե պարտաւորեն զնա աւրէնքն, եւ ոչ արդարացուցանեն։

Արդ եթե յիսրայէլացւոյ 302r կերպարանս եկն ի տուն նորա, սակայն պարտաւորելոց էր։

Զի գրեալ է յաւրէնսն՝ թե ամենայն Հրեայ, որ լուծցէ զաւրէնսն սպանցի. եւ որ ոչ թլփատեսցի, եւ ոչ շաբաթս պահեսցէ, մեռցի։

Եւ նա ելոյծ զաւրէնսն եւ խախտեաց զկրաւնսն։

Մահապարտ էր յաւրինացն։

Եւ թե յայլոց ազգացն ի կերպարանս եկն առ նոսա։

Նախ՝ զաւտարազգիսն իսկ կոտորել հրամայեալ էր նոցա, եւ ոչ խնայել։

Եւ ապա՝ ի վերայ եկացն եւ պանդխտաց հրաման կայր, եթե ոչ պահիցեն զկրաւնս աւրինացն, մահուամբ մեռցին։

Համայն եւ այնպէս յաւրինացն մահապարտ էր։

390 Իցէ ոք, որ մտանիցէ գաղտ ի տուն ռընկերի իւրոյ զեղծել ինչ։ Եւ ի բուռն անկեալ՝ չլինիցի՞ մահապարտ։

Եւ կամ իցէ ոք, որ մա[269]տուցեալ՝ զայլոյ զորդիս կամ զծառայս յապիմակս եւ ստահակս յաւժարեցուցանիցէ հանել։ Եւ հասեալ ի վերայ՝ ո՞չ հանիցեն զայն ընդ կառափն։

Եւ կամ իցէ ոք, <որ> իբրեւ զդէտ մտեալ՝ զայլոյ թագաւորութիւն գաղտ լրտեսիցէ։ Եւ ծանուցեալ զլրտեսն՝ ո՞չ սատակիցեն վաղվաղակի։

391 Նոյնպէս եւ Յեսուն 302v յառաջ քան զխաչելութիւնն բազում ինչ այսպիսի վնաս գործեաց ի տան արդարոյն. եւ ըստ աւրինացն, զոր դատաւորն խնդրեաց, բազում մահուց պարտական գտանի։ Զի աւտարոտի մի եկեալ յայլոյ տուն, այնչափ մեծամեծ աղէտս գործեաց ի նմա. զաւրէնսն եւ զմարգարէսն նորա արգել, եւ զիւր թագաւորութիւնն աւետարանեաց։

392 Արդ ո՞վ էր նա՝ որ այնչափ մեծամեծս կարաց գործել, թե ոչ Տէրն ամենայնի, որ ասաց՝ թե ամենայն ինչ տուաւ ինձ ի հաւրէ իմմէ։

Ուստի յայտ է՝ թե ոչ իբրեւ զաւտար ոք առ յափշտակութեամբ, [270] այլ ի հաւրէ տուաւ ի ձեռս նորա, եւ իբրեւ զՏէր աւրինացն դադարեցոյց զաւրէնսն. եւ յառաջ քան ի խաչ ելանել՝ եցոյց զթագաւորութիւնն իւր։

Ո անմիտք. զի՞ ոչ իմացայք, եթե հայր Յեսուսի է Տէրն ամենայնի, այնու զի զամենայն ետ ի ձեռս նորա. եւ նա է Տէր աշխարհի, եւ ոչ զորմէ դուքն կարծեցէք՝ որ չէր իսկ։ Զի ամենայն որ արտաքոյ քան զնա աստուած անուանի, չէ ի բնէ աստուած։

393 Եւ բազում ինչ եւ այլ է, որով ցուցանի՝ թե Տէր 303r մեր յիւրսն եկն եւ ոչ յաւտարոտիս. եւ ինքն եւ հայրն իւր են Տէր աշխարհի։

Եւ առաւել ի վիրաւորէն, որ մինչ դեռ յԵրուսաղեմէ յԵրիքով իջանէր՝ վիրաւորեցաւ յաւազակաց, ցուցանի՝ թե ոչ աւտարոտի ոք էր վիրաւորին Քրիստոս, այլ մերձաւոր եւ դարմանիչ նորա։ Որպէս եւ ինքն իսկ ասաց ցփարիսացին, թե ուղիղ դատեցար։

Եւ յոչխարէն եւ ի դրամէն, որ կորուսեալ եին եւ գտան, յայտ [271] է՝ եթե յիւրսն եկն եւ ոչ յաւտարոտիս։

[Ժ]

Դարձեալ՝ զմիւս բանն Առաքելոյ, զոր ուղիղ ասացեալ է, խախտեն. թե յորժամ խափանեսցէ զամենայն տէրութիւնս եւ զիշխանութիւնս. զի պարտ է նմա թագաւորել, մինչեւ դիցին ամենայն թշնամիք նորա ի ներքոյ ոտից նորա։

Եւ ասեն՝ թե տէրն աշխարհի խափանէ զինքն եւ զաշխարհ իւր յաւիտեան։

395 Ո անմիտք. եթե յիւր ձեռս է շինելն եւ քակել, եւ զայս աշխարհ՝ վասն զի ծերանայ եւ հնանայ՝ քակիցէ, ընդէ՞ր ոչ այլ նոր եւ գեղեցիկ քան զայս առնիցէ։

Թե մինչ չէրն աշխարհ՝ գիտաց խորհել եւ առնել բանիւ, այժմ զի լու303vաւ եւ տեղեկացաւ՝ թե գոյ այլ աշխարհ աւտարին՝ գեղեցիկ եւ ազնուականագոյն քան զնորայն, զմէ՞ ոչ առնիցէ լաւագոյն քան զնորայն, այնպէս զի եւ ընտանիք աւտարին նորայոցն ցանկանայցեն՝ վասն գեղեցկութեանն եւ պայծառութեան։ [272] Զի որպէս զառաջինն կարող եղեւ բանիւ առնել, այնպէս թե կամի եւ այլ ազնուագոյն քան զայն կարող է առնել։

Եւ որ այնպէսն կարող է, ընդէ՞ր խափանիցէ զանձն՝ լինել պատուանդան ընդ ոտիւք այլոյ, եւ ոչ առնիցէ իւր աշխարհ նոր եւ գեղեցիկ քան զառաջինն, եւ թագաւորիցէ ի նմա յաւիտեան։

Բայց թե արգելուցու զնա աւտարն։ Եւ թե այնչափ զաւրագոյն քան զնա է՝ մինչ զի եւ արգելուլ կարիցէ, ապա ոչ է տէր ամենայնի՝ որպէս ասէ ինքն, այլ ծառայ այլոյ տէրութեան։

396 Կամ զայն ուստի՞ ցուցանիցէք՝ թե աստուած աւրինացն քակելոց է զաշխարհս։

Եթե վասն զի գրեալ էն՝ ի մարգարէսն՝ նորա, թե երկինք գալարեսցին իբրեւ զմագաղաթ, եւ երկիր իբրեւ զմոմ հալեսցի, այլ եւ զայն գրեալ է ի մարգարէս՝ 305r թե արարից երկինս նոր եւ երկիր նոր։

Ուստի յայտ է ըստ մարգարէութեանն, թե զայս քակէր՝ այլ նոր առնէր, որպէս [278] եւ դուք իսկ ձեզէն վկայեցէք։

397 Բայց եւ միւսումն եւս արարէք պատասխանի՝ թե ո՞ իցէ որ զիշխանութիւնսն եւ զպետութիւնս խափանիցէ։

Եւ եթե դուք <ոչ գիտէք>, ո՞չ գիտիցէք յԱռաքելոյ՝ զի Քրիստոս խափանէ զիշխանութիւնսն, եւ դնէ զամենայն թշնամիս ի ներքոյ ոտից իւրոց։ Եւ ոչ այն՝ զորմէ դուքն ասէք, որ չէն իսկ եւ ոչ արարեալ ինչ նորա, եւ ոչ առնէ. այլ Տէր մեր եւ հայրն իւր, որ կարող են առնել զամենայն, եւ հնազանդեն զամենայն թշնամութիւնս ընդ ոտիւք։

[ԺԱ]

Եւ դարձեալ՝ թե ձեռնհաս ինչ ոք էր աւտարն, որպէս Մարկիոնն ասէ, ազատել զոգիսն ի տանջանաց անտի, ընդէ՞ր ոչ բռնութեամբ իսկ ձեռն. արկ եւ կորզեաց զոգիս տանջանաւորացն յինքն։ Այլ նախ թոյլ տայր՝ զի տանջիցին, եւ ապա հանէր. եւ զայն ոչ համարձակութեամբ, այլ կասկածանաւք եւ արեան գնոց գնելով։

399 [274] Այլ, ասեն, վասն ողորմու305vթեան արար։ Տեսեալ զոգիս տանջանաւորացն նեղեալս ի դժոխս, առաքեաց զորդին իւր՝ փրկել զնոսա։

400 Եթե փրկեաց զնոսա, վերջինքն զի՞ գործիցեն, որ ի նոյն դժոխս անկանելոց են։

401 Եթե վասն ողորմութեան արար՝ զոր արարն, պահեալ իցիւ զգալուստ որդւոյն իւրոյ մինչ ի վախճան աշխարհի եւ ապա առաքեալ, – զի ի վերայ ամենեցուն առնէր ողորմութիւն, եւ հանէր ի կեանս, – քան փութացաւն եւ առաքեաց ի կէս դարին, եւ չիք հնար վերջնոցն՝ որ անկան անդր՝ թե ելանիցեն։ Քանզի այնուհետեւ զգուշացաւ նոցա տանջիչն։

402 Այլ յոյժ մոլորեալ են, եւ մոռացան զայն՝ թե չիք ծառ չար որ առնիցէ զպտուղ բարի, եւ ոչ քաղեն խաղող ի փշոց, եւ ոչ թուզ ի տատասկէ, եւ իւրն զիւրն ընդունի։

403 Եւ միւսն եւս զոր ասեն՝ թե ոչ ընդունին դժոխք զկեանս, վասն [275] այնորիկ ել ի խաչ, զի իջեալ իբրեւ զմեռեալ՝ ընկալցին զնա դժոխքն։

Իսկ արդ ո՞չ ոք առաքիցի անդր կենդանի, կամ մարդիկ յանցաւորք, կամ սատանայ եւ դեւք կե304rնդանւոյն։ Թե այնպէս իցէ, եւ զնոսա ոչ ընդունին։

404 Կամ Յեսուն իբրեւ զմեռեալ յո՞ չոգաւ։

Միթե ի գերեզմա՞ն երկրի, զոր գիրք դժոխք կոչեն։ Եւ ահա անդ չեն ոգիք, եւ ոչ հուր որ տանջիցէ զնոսա։

Եւ եթե ասիցեն, ի գեհենն չոգաւ իբրեւ զմեռեալ, չիք մուտ բանիցն։ Զի ոչ տայ թոյլ Առաքեալ՝ թե երկուս մահս մեռաւ, այլ մի՝ զոր մարմնովն կրեաց զխաչին, եւ հնազանդ եղեւ մահու խաչին։ Եւ ոչ դնէ՝ թե այլ ոք դատեաց զնա եւ արկ ի գեհեն, այլ թե հայր ետ զնա ի մահ։ Եւ դարձեալ՝ թե ինքն ետ զանձն իւր փրկանս փոխանակ բազմաց, մահուամբ մարմնոյ, եւ ոչ տանջանաւք ոգւոյ։

[ԺԲ]

Այլ անչափ, ասեն, [276] հակառակ են աւրէնք արդարոյն՝ շնորհացն Յեսուայ, զի անդ երանութիւն մեծատանց տայ, եւ եղկութիւն աղքատաց. եւ աստ երանութիւն աղքատաց, եւ վայ մեծատանց։

Անդ ասէ, մի սպանաներ. եւ աստ ասէ՝ թե որ բարկանայ ընկերի իւրում ի տարապարտուց, պարտաւոր է գեհենի։

Անդ ասէ, մի շնար. եւ աստ ասէ՝ 304v թե որ հայի ի կին մարդ առ ի ցանկանալոյ, անդէն շնացաւ ի սրտի իւրում։

Անդ ասէ, մի երդնուցուս սուտ, այլ հատուսջիր Տեառն զերդմունս քո, եւ աստ ասէ՝ թե ամենեւին մի երդնուցուք։

406 Եւ արդ զիա՞րդ իցեն աւրէնքն եւ շնորհք միմեանց հակառակ։

Զի Աբրաամ վասն զաւտարս եւ զաղքատս ընդունելոյ՝ բարեկամ Աստուծոյ կոչեցաւ։ Եւ Քրիստոս ասէ՝ թե աղքատն ի գոգն Աբրաամու չոգաւ, եւ մեծատունն ի տանջանս հրոյ։

Քրիստոս աղքատաց երանութիւն տայ, եւ ողորմածաց՝ թե ողորմութիւն գտանելոց [227] են. եւ աւրինացն աստուած այնչափ ցուցանէ ողորմութիւն, մինչեւ զգրաստու թշնամւոյ անկանելոյ բեռամբ՝ չհրամայէ զանց առնել, թե եւ ի ժողովրդենէ ոք իցէ, եւ եթե յաւտար ազգաց։ Եւ զուլ ի մաւր կաթն չհրամայէ եփել. եւ ոչ զհաւ ի ձուոց կամ ի ձագուց վերայ նստեալ՝ ի միասին միանգամայն առնուլ։

Անդ ասէ, սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո. եւ աստ ասէ, սիրեսցես զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ քումէ, եւ սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո. 306r զի զայսց երկուց պատուիրանաց կախեալ կան աւրէնք եւ մարգարէք։

Եւ ասէ, ոչ եկի լուծանել զաւրէնս կամ զմարգարէս, այլ լնուլ զնոսա։ Արդ զիա՞րդ հակառակ աւրինացն իցէ, որ եկն լնուլ զաւրէնսն եւ զմարգարէս։

Եւ ասէր ցբորոտն զոր սրբեաց՝ թե երթ մատո պատարագ վասն սրբութեանդ քո, որպէս պատուիրեաց Մովսէս յաւրէնսն։

Եւ ցաւրինականն, որ եհարց [278] ցնա, թե զի՞նչ ինչ արարեալ՝ զի զկեանսն յաւիտենից ժառանգեցից, ասէ. զպատուիրանս աւրինացն գիտես։ Եւ հարցեալ կրկին՝ թե զո՞ր պատուիրանս, ասէ. զմի շնարն, զմի գողանար, զմի սպանաներ։ Որով յայտ արար՝ թե ոչ հակառակ աւրինացն ուսուցանէր, այլ նմին միաբան։

Դարձեալ՝ չբարկանալն չսպանանելոյն ոչ եթե հակառակ ինչ է, այլ կարի քաջ միաբան։ Զի թե ոչ ոք բարկանայցէ, եւ ոչ ի գործ սպանութեան մտաբերէ։

Նոյնպէս եւ ոչ ցանկանալն չշնալոյն ոչ եթե ընդդիմակաց ինչ է, այլ առաւել հաւանագոյն։ Զի եթե ոչ ցանկանայցէ, 306v եւ ոչ ի գործ շնութեան ժտի։

Եւ ամենեւին չերդնուլն՝ սուտ չերդնլոյ ոչ եթե ընդդէմ ինչ է, այլ յոյժ ընկերակից։ Զի եթե ոչ սովորիցի ոք ստէպ երդնուլ, եւ ոչ սուտ երբեք երդնու։

Անդ քանզի յանուն կռոցն երդնուին, ասէ. հատուսջիր Տեառն զերդմունս քո։ Ասէ. յիս երդնուցուս՝ [279] որ կենդանի եմ, եւ մի ի կուռսն՝ որ ոչ են կենդանիք։

Իսկ աստ զի կատարեալս առնիցէ Քրիստոս զիւր աշակերտեալսն, ասէ. ամենեւին մի երդնուցուք, այլ եղիցի ձեր այոն այո, եւ ոչն ոչ. եւ որ ինչ աւելի քան զայն, ի չարէ անտի է։ Եւ թե որ աւելի քան զայոն եւ զոչ է՝ ի չարէ անտի իցէ, որչափ եւս առաւել որ սուտ յահաւոր անունն երդնուցու։

Եւ դարձեալ՝ չբարկանալովն եւ չցանկանալով, զոր ուսուցին … [279. 13]

407 … [281. 2]. ապա եւ նոքա այժմիկ մի կերիցեն ձուկն, այլ ի յարութեան անդ, որպէս եւ նա յետ յարութեանն կերաւ ձուկն՝ զոր եգիտ առ ձկնորսսն։

Այլ զի եւ ձուկն միս է՝ այն ամենեցուն յայտ է։ Զի որոյ մարմին եւ արիւն եւ ճարպ եւ ոսկերք են, հար307rկ է՝ թե մսեղէն է եւ կենդանի։ Եւ է ձուկն՝ որոյ իբրեւ խոզի պառակաց թամբ ի վերայ կողիցն կայ։ Եւ արիւն այնչափ ելանէ, որչափ յոչխարէ ոչ ելանէ։ Եւ կերակուրս ժանտս ռնայնք ուտէ, զոր եւ ոչ գազանք եւ անասունք ուտեն։

Եւ զձուկն իսկ առաւել պարտ է գազան կոչել, որ զիւր համազգիսն անխտիր ուտէ։ Եւ այնչափ սուրբ են անասունքն քան զնա՝ զի ի նոցանէն զոհք եւ ողջակէզք մատչին Աստուծոյ, եւ ի ձկանց ոչ ինչ այնպիսի։

Այլ եւ ի խորհուրդ՝ եւ յաւրինակ մեծի խորհրդոյն՝ որ յայտնելոց էր, ոչխար եւ արջառ տպաւորեին, եւ [282] ոչ ձկունք։ Որպէս գառն՝ որոյ արեամբ փրկեցան անդրանիկք որդւոցն Իսրայէղի յԵգիպտոս, եւ խոյն՝ որ սպանաւ փոխանակ Իսահակայ, խորհուրդ եին ճշմարիտ գառինն՝ որ բառնայ զմեղս աշխարհի. եւ երինջն՝ զոր արտաքոյ բանակին սպանանեին յողջակէզ, ըստ ռորոյք աւրինակի եւ Քրիստոս արտաքոյ քաղաքին չարչարեցաւ։

Եւ Դաւիթ ասէ, հաճոյ եղիցի Տեառն իբրեւ զորթ մատաղ, եւ ոչ իբրեւ զձուկն փափուկ։ Զի ձուկն 307v թեպէտ եւ գայ յառակ, ի գերեզմանի առակ գայ եւ ոչ ի կենդանութեան։ Ըստ այնմ զոր Տէրն ասէ՝ թե որպէս եղեւ Յունան ի փոր ձկանն զերիս տիւս եւ զերիս գիշերս, նոյնպէս պարտ է որդւոյ մարդոյ մտանել ի սիրտ երկրի, եւ լինել անդ զերիս տիւս եւ զերիս գիշերս։

Եւ այսպէս ոչ գտանեմք ի գիրս սուրբս՝ եթե զձուկն սրբեաց եւ ետ ի կերակուր, եւ ի մսոյ հրաժարեցոյց իբրեւ ի պղծոյ եւ ի խոտանէ իմեքէ։ Այլ եւ յաւրէնսն գրեալ է՝ եթե [283] ետու ուտել ձեզ զանասունս եւ զթռչունս իբրեւ զբանջար խոտոյ։ Բայց միայն մեռելոտի եւ արիւն մի ուտիցէք, զի շունչ անասնոյ արիւն իւր է։ Եւ առաքեալքն ի թղթին՝ զոր յԵրուսաղեմէ յԱնտիոք գրեցին, զնոյն հաստատեցին՝ թե պահել ձեզ յարենէ եւ ի հեղձուցելոյ եւ ի մեռելոտւոյ եւ ի փոռնկութենէ. եւ չասացին՝ թե ի մսոյ։

Նա եւ յաւրէնսն զուտելի անասունսն սուրբս կոչէ եւ զչուտելիսն պիղծս։ Իբր՝ ոչ եթե պիղծք ինչ բնութեամբ եին, այլ զչախորժականսն մտաց մարդկան պիղծս կոչէ. զի գիտէր, թե է ինչ՝ զոր ախորժեն ուտել, եւ է ինչ՝ զոր ոչ 308r ախորժեն ուտել. եւ ըստ նմին նմա աւրէնս եդ։

Այլ զի չիք ինչ պիղծ ի կերակրոցն, զայն ի Տեառնէն լուիցուք. թե չիք ինչ որ մտանիցէ յորովայն մարդոյ՝ թե կարիցէ զմարդն պղծել. այլ որ ինչ ելանէ ի մարդոյ անտի, այն պղծէ զմարդն։

Եւ Առաքելոյ յառաջագոյն հայեցեալ մարգարէութեամբ ի տարապարտ [284] հպարտութիւն աղանդաւորացն, ասէ. կարճեն զկերակուրս, եւ արգելուն զամուսնութիւն՝ զոր Աստուած արար ի մխիթարութիւն հաւատացելոց, որ գոհութեամբ վայելեն, զի սրբի բանիւ Աստուծոյ եւ աղաւթիւք։ Իբր՝ ոչ եթե պիղծ ինչ իցէ եւ սրբիցի. այլ որ նոցա պիղծն կարծէր վասն զոհելոյն, եւ զայնմանէ ասէ Առաքեալ՝ թե սրբի բանիւն Աստուծոյ եւ աղաւթիւք։ Վասն որոյ եւ ի միւսում թղթին ասէ՝ թե յորժամ կոչիցէ ոք զձեզ յանհաւատից եւ երթայցէք, զամենայն ինչ զոր դնիցեն առաջի ձեր, կերիջիք. եւ մի խղճիցէք։ Ուստի յայտ է՝ թե մի ինչ յամենայնէ միսն էր. եւ դարձեալ՝ թե որ ինչ վաճառիցի ի մակեղոնի, որ է ի մսավաճառանոցի՝ կերիջիք. եւ մի խղճայցէք։

408 Այլ ասեն, թե ասէ 308v Առաքեալ՝ թե լաւ է ոչ ուտել միս, եւ ոչ ըմպել գինի, եւ ոչ որով եղբայրն իմ գայթակղեսցի. եւ դարձեալ՝ թե ոչ կերայց միս յաւիտեան, որով [285] եղբայրն իմ գայթակղիցի։

409 Ասասցուք. զի եթե ձկամբն գայթակղիցի եղբայրն, ապաքէն եւ զայն չիցէ պարտ ուտել. քանզի վասն գայթակղութեան չէ պարտ ուտել, եւ ոչ վասն զի թե պիղծ ինչ կայցէ ի կերակրոցն։ Եւ մանաւանդ գինւով, որով բազումքն իսկ զեղխանան։ Եւ ոչ այնչափ միսն յանցուցանէ, որչափ գինին զեղծէ զըմպելիսն, եւ գայթակղեցուցանէ զտեսաւղսն։

Եւ զիա՞րդ իցէ, զի ի մսոյ պահեն եւ ի գինւոյ ոչ զգուշանան Մարկիոնքն. զի բանն յերկոցունց վերայ կայ. ասէ ոչ ուտել միս, եւ ոչ ըմպել գինի։

Եւ զնովիմբ ածեալ զպատճառսն, ասէ, թե եւ ոչ՝ որով եղբայրն իմ գայթակղիցի կամ տկարանայցէ։ Որով ցուցանի՝ թե վասն գայթակղելոյն եդ զայնպիսի միտս ի միջի, եւ ոչ եթե զկերակուրսն պիղծ համարէր, որ ասէն՝ թե է որ հաւատայ ուտել զամենայն ինչ։ Թե ռհաւատաս ասէ՝ 309r թե բանիւ Աստուծոյ եւ աղաւթիւք սրբին կերա[286]կուրքն, կեր՝ եւ մի խտրեր։ Ապա եթե տկարացեալ ես հաւատովք եւ խղճես, բանջար եւեթ կեր, եւ մի գայթակղիր։ Եւ յորժամ չհաւատասն ուտել զամենայն իբրեւ զսուրբ, մի իշխեր դատել զայն որ ուտէն. որպէս եւ որ ուտէն՝ ոչ պարտի անգոսնել զքեզ իբրեւ զտկար, որ ոչդ հաւատաս ուտել զամենայն ինչ իբրեւ զսուրբ։ Քանզի ոչ եթե կերակուրքն կացուցանեն զմեզ առաջի Աստուծոյ, եւ ոչ հանեն յերեսաց Աստուծոյ, այլ կամ հաւատքն կամ խիղճ մտացն եւ գայթակղութիւն։

[ԺԳ]

Իսկ ձեր ուխտաւորքն, ասեն, ընդէ՞ր են մսահատք։

411 Մեր ուխտաւորքն ոչ վասն այնորիկ հրաժարեն ի կերակրոց՝ եթե զկերակուրսն պիղծս համարիցին եւ ի հիւղեայ իբրեւ ի չարէ իմեքէ։ Եթե վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւոր եին, եւ ոչ ուխտաւորութիւնն նոցա յուխտաւորութիւն համարէր։ Այլ կարճեն զանձինս ի կերա[287]կրոց, զի զսրբութիւնն՝ զոր ի մտի եդին պահել՝ դիւրաւ պահիցեն։

412 Յո՞ր սակս եւ հ309vարքն մեր սուրբ եպիսկոպոսք սահմանեցին կանոնս. եթե ոք հաւատացեալ միս ոչ ուտիցէ, եւ բանջար ընդ մսոյ եփեալ իցէ, եւ ի բանջարոյն ոչ կամիցի ճաշակել, նզովեալ լիցի։ Ընդէ՞ր. նախ՝ զի զԱստուծոյ տուեալ զկերակուրսն ոչ իշխիցէ խոտան համարել. եւ ապա՝ զի տարապարտ հպարտութեամբն ոչ վնասիցի, որպէս թե այնու առաւել ինչ իցէ քան զայլ մարդիկ։

413 Նա եւ կուսանք սրբոյ եկեղեցւոյ ոչ վասն այնորիկ պահեն զկուսութիւն, եթե զամուսնութիւն տուեալ յԱստուծոյ՝ պղծութիւն համարիցին, որպէս Մարկիոնն եւ Մանի եւ մծղնեայք։ Զի եթե յայն միտս ուխտաւոր եին, ապա եւ կուսութիւն չէր յանգարի կուսութեան։ Այլ վասն առաւել սիրելոյ զԱստուած, ի բարւոք արարածոց Աստուծոյ հրաժարեն. զի նմանեալք հրեշտակաց Աստուծոյ, [288] ուր ոչ արուն է եւ ոչ էգ, ցուցանիցեն եւ յերկրի զնոյն առաքինութիւն. ըստ այնմ՝ թե են ներքինիք, որ զանձինս իւրեանց արարին ներքինիս վասն արքայութեանն երկնից, լինել ի յարութեանն հաւ310rասար հրեշտակաց։ Եւ Առաքեալ՝ այր հաւատարիմ՝ կոչէ զկուսանսն։ Բայց հայեցեալ ի բնութիւնն՝ չիշխէ յայտ հրաման տալ, այլ ակնարկելով յաւժարեցուցանէ. որպէս եւ Տէրն ակնարկէ, այլ ոչ ստիպէ։

[ԺԴ]

Այս ամենայն վասն մարկիոնաց աղանդին ասացաւ, որ զամուսնութիւն եւ զմսակերութիւն խոտեն։ Եւ ուխտաւորեալք՝ հանդերձ աշխարհականաւքն՝ ի կուսութիւն, ստեն ուխտին։ Զի առ չժուժալոյ ցանկութեանն, արկանեն միւսանգամ զնոսա ընդ ապաշխարութեամբ։

415 Արդ եթե աւրինաց ոչ հաւատայցեն, որ ասէ՝ եթե թողցէ այր <զհայր> եւ զմայր իւր, եւ երթիցէ զհետ կնոջ իւրոյ, եւ եղիցին երկո[289]քին ի մարմին մի, Յեսուայն ընդէ՞ր ոչ հաւատասցեն՝ որ զնոյն հաստատէ, եւ յաւելու՝ թե զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի մեկնեսցէ [289.5]։

[279.13] Յեսու այնչափ առ Աստուածս ունի զաւրինացն Աստուած, զի զնորա ասացեալսն հաստատէ յաւետարանի. եւ նոքա մոլին՝ թե հակառակ ուսուցանէ նոցա Յեսուն։

Նոյնպէս վասն կերակրոց եւ ի 310v հնումն եւ ի նորումս գտանեմք, զի յԱստուծոյ տուեալ են ի դարման։

Անդ ասէ. զեն եւ կեր զամենայն անասուն եւ զթռչունս ուտելիս. եւ աստ ասէ՝ թե ամենայն [280] ինչ որ մտանէ ընդ բերան մարդոյ, ոչ պղծէ զնա։ Այլ որ ինչ ելանէ ի բերանոյ անտի, այն պղծէ զմարդն։ Եւ յամենայնէն իմեքէ մի ինչ եւ միսն է։

Եւ եթե պիղծ ինչ եին կերակուրքն՝ նախ ինքն իսկ ոչ ճաշակէր ի նոցանէ, եւ ապա այլոց հրաման տայր չճաշակել։

Իսկ եթե ոչ ուրեք գտանեմք ասացեալ նորա ի նորումս՝ թե զայս ինչ մի ուտիցես, յայտ է՝ եթե զխտրութիւնս կերակրոցն՝ որ ըստ աւրինացն եին՝ դադարեցոյց, այնու զի ընդ մեղաւորս եւ ընդ մաքսաւորս եւ ընդ փարիսացիս ուտէր եւ ըմպէր։ Եւ զզատկէն ասէր ցաշակերտսն՝ թե ցանկանալով ցանկացայ ուտել զզատիկս զայս ընդ ձեզ։ Միթե եւ զզատկէ՞ն ասիցեն՝ թե ձուկն էր եւ ոչ գառն։

416 [289.5] Արդ հաւատացելոց՝ որ զճշմարտութիւնն կամիցին ցուցանել՝ նախ գործ այն է, զի զիրսն՝ որպէս եւ իցեն՝ նոյնպէս խոստովանիցին, եւ ապա՝ թե այր 311r ընտիր լինիցին յառաքինութիւնսն. այն ընդունելի է։

Եւ ոչ որպէս նոքա, մեծամեծս կոտորեն՝ թե մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք ի մսակերութենէ եւ յամուսնութենէ։ Եւ ապա լուծանեն զուխտն, եւ գան մտանեն ընդ ապաշխարութեամբ։

417 Եւ եթե հարցանես՝ եթե տանջանք գո՞ն բարւոյն, ասեն. ոչ գոն։ Եւ եթե ի տանջանաց կասկած չիցէ, ապաշխարութիւն առ ի՞մ իցէ։

Ոչ ապաքէն յայտ է՝ թե ի տանջանաց ոչ երկնչին, եւ ի մեղսն անխտիր են։

Բայց որոյ տանջանք չեն, յայտ է՝ թե նորա եւ պարգեւք չգոն։

418 [290] Այլ մեք, ասեն, յայն սակս փախեաք յարդարոյն, զի ահագին սպառնալիս սպառնայ յաւրէնսն իւր՝ թե հուր վառեալ է ի բարկութեան իմում, եւ այրիցէ մինչեւ ի դժոխս ներքինս. եւ թե այս ամենայն պահեալ էր ի գանձի իմում. եւ այլուր՝ թե հրով դատի Աստուած։

419 Ո անմիտք եւ մոլորեալք. թե վասն ահագին սպառնալեացն փախչիցիս յաւրինացն Աստուծոյ, յորժամ Յիսուս եւս աւելի սպառնալիս քան զայն սպառնայցէ, հուր անշէջ եւ որդն 311v անմահ եւ տանջանս յաւիտենականս, յո՞ ունիցիս փախչել։

Եւ յորժամ ի հնում եւ ի նորումս զնոյն սպառնալիս եւ զնոյն խոստմունս բարութեանց գտանեմք, ո՞չ ապաքէն յայտ յանդիման ցուցանի՝ թե մի տուիչ է հնոյն եւ նորոյս։

[ԺԵ]

Այլ եւ յարութեան մարմնոց չհաւատալ ուստի՞ իցէ Մարկիոնի եւ Մանեայ եւ այլոցն նոյնպիսեաց։

Ասեն. Առաքեալ ասաց՝

թե [291] մարմին եւ արիւն զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն, եւ ոչ ապականութիւն զանապականութիւն. եւ դարձեալ՝ թե ելանել ի մարմնոյս ցանկացեալ եմ եւ ընդ Տեառն լինել։

Որով յայտ է, ասեն, թե վասն զի ի հիւղեայ է մարմինս, յայն սակս չառնի արժանի յարութեան։

421 Եթե վասն զի ի հիւղեայն է մարմին՝ չառնիցի <արժանի> արքայութեանն, ապա՝ եւ վասն զի յարդարոյն են ոգիքն՝ մի լիցին արժանի ռարքայութեան բարւոյն։

422 Այլ յանդիմանէ զնոսա նոյն Առաքեալ՝ անդէն ի նմին տեղւոջ, որոյ իբրեւ մատամբ ցուցեալ զմարմինն, ասէ՝ թե պարտ է ապականութեանս այսմիկ զգենուլ զանապականութիւն, 312r եւ մահկանացուիս այսմիկ զգենուլ զանմահութիւն։ Ուստի յայտ է՝ թե ոչ զոգիսն կոչէ ապականացուս եւ մահկանացուս, այլ զմարմինսն։

423 Եւ ի միւսում թղթին ասէ՝ թե ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ ա[292[ռաջի բեմին Քրիստոսի, զի ընկալցի իւրաքանչիւր ոք իւրով մարմնով զինչ եւ գործեաց յառաջ, եթե բարի եւ եթե չար։ Տեսանե՞ս զի մարմնով հանդերձ ասէ կրել զբարին կամ զչարիս, եւ ոչ միայն ոգւովք։

424 Այլ ասեն. ասաց Առաքեալ՝ թե ապականութիւն զանապականութիւն ոչ ժառանգէ։

425 Ով բանաքաղ Մարկիոն. որ զմին լսէ եւ զմիւսն ստունգանէ։ Եթե ուղիղ մտաւք լսէր զայն՝ թե ապականութիւն զանապականութիւն ոչ ժառանգէ, կարէր ռ ք կալ ի վերայ ճշմարտութեանն։ Զի Առաքեալ այնչափ ստուգէ զյարութիւն մարմնոյ, մինչ զի եւ բազում աւրինակս ի մէջ բերէ։

426 Նախ առաջին եւ բուն զՔրիստոսի յարութիւնն՝ եթե Քրիստոս մեռաւ ըստ գրոց եւ թաղեցաւ եւ յարեաւ յաւուր երրորդի։

Եւ զետեղեալ անդէն զտեղեաւն, բազում հանգամանս ցուցանէ վասն յարութեանն հաստատու[293]թեան։

427 312v Եւ առաւել զայն, զոր իբրեւ յունկանէ Մարկիոնի եւ Մանեայ աղաղակէ ասէ. եթե մեռեալք ոչ յառնեն, զի՞նչ գործիցեն այնոքիկ որ վասն մեռելոցն մկրտեցան։

Դուք, ասէ, ասէք՝ թե մարմինք վասն զի ի հիւղեայն են, ոչ յառնեն։

Եթե մարմինքն մահկանացուք ոչ յառնիցեն, հոգիքն կենդանիքն վասն մարմնոցն մեռելոց ընդէ՞ր դաւանիցեն, եւ կամ մարմինքն մահկանացուք ընդ ոգւոցն կենդանեաց վասն է՞ր մկրտիցին, թե որպէս ասէքդ՝ չիցեն յառնելոց մարմինքն մահկանացուք։

Այսպէս իմանալի է բանս, եւ ոչ որպէս Մարկիոնն դանդաչէ՝ թե փոխանակ ռերախայի մեռելոյ, պարտ է կենդանւոյն մերձաւորի իւրում մկրտել, զի անդ նմա համարիցի։ Զոր եւ առնեն իսկ մարկիոնքն։

Այլ յանդիմանէ զնոսա բանն տերունական, որ ասէ՝ թե ոչ ոք ծնցի վերստին, ոչ կարէ տեսանել զարքայութիւն Աստոծոյ. [294] եւ դարձեալ՝ թե ոչ ոք ծնցի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ, ոչ մտցէ յարքայութիւն երկնից։ Որով յայտ է՝ թե իւրաքանչիւր 313r ումեք պարտ է մկրտել, եւ ոչ այլում ընդ այլոյ։

Եւ դարձեալ՝ ի սերմանեացն առակէ յայտնի ցուցանի յարութիւն մարմնոց՝ թե որպէս զսերմն, զոր սերմանես, ոչ այլ ընդ այլոյ գայ. թեպէտ եւ բազմապատիկ վայելչութիւն զգենու – այլ ոչ երբեք սերմանեցեր զգարի եւ հնձեցեր ցորեան. եւ ոչ սերմանեցեր կորեակ, եւ հնձեցեր հաճար. այլ զոր սերմանեցեր, զնոյն հնձեցեր – ըստ նմին աւրինակի, ասէ, եւ մարմինն որ անկաւ՝ նոյն եւ յառնելոց է։

428 Դարձեալ՝ եւ մարինն եւ արիւնն ասել Առաքելոյ՝ թե զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգէ, եւ ոչ ապականութիւն զանապականութիւն ժառանգէ, ոչ յայն միտս իմանալի է, յոր Մարկիոնն առնու՝ թե վասն զի ի հիւղեայն են մարմինքն, ոչ յառնեն, այլ յայլ յերկուս աւրինակս։

429 [295] Մի յայն՝ թե մինչ դեռ ի մարմնոյ խորհուրդս եւ ի գործս իցէ մարդն, շնչաւոր է եւ մարմին եւ արիւն. եւ զի ըստ մարմնոյն եւեթ խորհի եւ գործէ, չէր արժանի մտանելոյ յարքայութիւն երկնից։

Որպէս ի միւսում թ313vղթին գրէ Առաքեալ առ աշակերտեալսն՝ թե որ մարմնովն են, զմարմնոյ խորհուրդս խորհին. բայց դուք ոչ էք մարմնով, այլ հոգւով։ Միթե յորժամ զայս գրեաց առ աշակերտեալսն՝ կէսքն եի՞ն ի մարմնի, եւ կէսքն չեի՞ն։ Ուստի յայտ է՝ թե ի մարմնի ամենեքեան եին, այլի գործս մարմնոյ եւ հոգւոյ ոչ բոլորեքեան։

430 Եւ դարձեալ՝ ի միւս եւս միտս իմանալի է, եթե շաղղով եւ արեամբ ուռուցեալ յառնեն մարմինքն, այլ նորոգեալք յարութեամբն՝ ապականացուք զանապականութիւն ժառանգեն։ Որպէս եւ ածէ իսկ զնովիմբ թե փող հարկանի, եւ մեռեալք՝ որ ի Քրիստոս՝ յառնեն անապականացուք. եւ մեք նորոգիմք։

431 [296] Որով ցուցանի՝ թե մարմինք նորոգեալք յարութեամբն, ազատացեալ յամենայն կարեաց՝ յառնեն։ Եւ ընկղմի մահ ի պարտութիւն, յորժամ ապականեալքն զանապականութիւն զգենուցուն, եւ մահկանացուքս զանմահութիւն, եւ սերմանեալք տկարութեամբ՝ զզաւրութիւն. եւ վարեալքն անարգութեամբ՝ 314r զփառաւորութիւն։

Եւ չիք մարմին՝ որ ի հող մնայցէ։ Այլ իւրաքանչիւր ոգւոց զանցնիւր մարմին զգեցեալ յական քթթել՝ կայցեն առաջի ահեղ ատենին, ոմանք ի կեանսն յաւիտենականս, եւ ոմանք ի պատիժս դատաստանի։

[ԺԶ]

Մարկիոնս այս ի Պոնտացւոց աշխարհէ անտի եղեալ էր, որդի եպիսկոպոսի։

Եւ ապականեալ զկոյս մի, գնաց փախստական վասն մերժելոյ զնա յեկեղեցւոյ՝ իւրոյ իսկ հաւրն։

Եւ երթեալ ի Հռոմ խնդրել ապաշխարութիւն <յանց որ անդ եին> յայնմ ժամանակին, եւ չհասեալ այնմ՝ գրգռեցաւ ընդդէմ հաւա[297]տոց։

Եւ եդեալ երիս առաջս, ուսուցանէ զբարւոյ եւ զարդարոյ եւ զչարէ։

Եւ զնոր կտակարանս աւտարոտի համարի ի հնոյն եւ յայնմանէ՝ որ ի նմայն խաւսէր։

Զյարութիւն մարմնոյ արհամարհէ։

Եւ մկրտութիւն ոչ մի միայն տայ, այլ եւ երիս յետ յանցանելոյ։

Եւ փոխանակ երախայից մեռելոց՝ այլոց ռստիպէք առնուլ կնիք։

Եւ այնչափ յանդգնեալ, մինչեւ կանանց հրամայէ մկրտութիւն տալ. զոր ոչ ոք 314v իշխեաց յայլոց աղանդոցն առնել. ոչ կնիք կրկին եւ երեքկին տալ, եւ ոչ զկանայս առ քահանայս ունել։

Նա եւ նմա իսկ ուստի՞ իցէ քահանայութիւնն. որոյ ապականեալ զկոյս՝ տարագիր եղեւ յեկեղեցւոյ յիւրմէ հաւրէ, մինչեւ ապաշխարութեան եւս հասանել ոչ եղեւ արժանի։

Եւ յիրաւի չեղեւ արժանի, զի ի պատգամս հոգւոյն սրբոյ իշխեաց ձեռն արկանել, զկէսն հատանել ընկենուլ իբրեւ զխոտան, եւ զկէսն ընտրել առնուլ իբրեւ զպիտոյս։

Եւ զայն ոչ գիտէ՝ [298] թե յորժամ ի ռմարմնոյք մատն մի կտրիցէ առնուցու, զամենայն մարմնոյն իսկ վկայէ՝ սակաւ ինչ մասնն կտրեալ։

Առաւել եւս յանդիմանէ զնա կատարիչ աւրինացն, որ ասէր՝ թե ոչ եկի լուծանել զաւրէնս եւ զմարգարէս, այլ լնուլ զնոսա. եւ Առաքեալն, որ ասէ՝ թե Քրիստոս է խաղաղութիւնն մեր, որ արար զերկոսին մի։ Որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն ամէն։