Kitabı oku: «Шигырьләр / Стихи (на татарском языке)»

© Татарстан китап нәшрияты, 2021

© Моратов Г. В., төзү, 2021

Шигырьләр

I

«Гыйлемлек нурани җәүһәр…»

 
Гыйлемлек нурани җәүһәр¹
Ки мөэминләр содурында²;
Һәуа³ бер аждаһа кеби
Чыгар җисмең къөбурендә⁴.
 
 
Гыйлем сахибе⁵ һичбер дә
Черемәс – үлсә дә – гүрдә,
Тереклекдә җире⁶ – түрдә,
Булыр мәҗлес хозурында⁷.
 
 
Һәуа сахибе зурланыр,
Кәсеб итәргә хурланыр,
Зәмимә⁸ берлә болганыр,
Булыр нәфесе зурында⁹.
 

«Сачәк бер вакыт атадыр…»

 
Сачәк бер вакыт атадыр,
Коела, йиргә ятадыр;
Кибәдер – корып катадыр,
Көзенә керсә яринда.
 
 
Гомер дәхи шулай үтәр, –
Сачәк вактың үтеп китәр,
Йөзеңнең рәүнәкъе¹⁰ бетәр,
Йәшендән керсә кайгыга.
 

«Иляһи, бу асыл кошны…»

 
Иляһи, бу асыл кошны
Тубай агачына¹¹ кундыр,
Иляһи, мин сабырсызны
Сабырлык юлына күндер!
 
 
Каләмем дә тая инде,
Ки яза алмай турыдан;
Яна бәгърем, сула йөзем
Авырлыклардан, гуредан¹².
 
 
Языйм микән, җитәр микән?
Язу файда итәр микән?
Бу кайгулар бетәр микән,
Гомерлеккә китәр микән?!
 

«Бәйан итәм ки бән сезгә…»

 
Бәйан итәм ки бән сезгә,
Гаеп итмәңез сез безгә:
Гыйлемлек булмады бездә, –
Йөрепмез гъәфләтә һәр ан¹³.
 
 
Нәчә еллар гомер сөрдем,
Даим мәдрәсәдә тордым,
Җаһиллегем бүген белдем, –
Йөрепмез гъәфләтә һәр ан.
 
 
Бәйан итдем ки хәлемне,
Сарыф итдем, и, малымны,
Хисабламадым алдымны, –
Йөрепмез гъәфләтә һәр ан.
 
 
Йөрәкләрем булып бирйан¹⁴,
Гомер үтде, булып гирйан¹⁵,
Даим булдым үзем гъөрйан¹⁶, –
Йөрепмез гъәфләтә һәр ан.
 
 
Һаман тордым үзем кышда,
Торып чыга идем тышка,
Гомерләр үтде күп бушка, –
Йөрепмез гъәфләтә һәр ан.
 
 
Чыга(р) идем даим юлга,
Тота(р) идем китаб кулга,
Эшем калды бәнем юлда, –
Йөрепмез гъәфләтә һәр ан!
 

«Бу илләрдә торып калсам…»

 
Бу илләрдә торып калсам,
Ярамас кызга күз салсам,
Атамның каргышын алсам… –
Качыйм тизрәк бу илләрдин!
 
 
Арысландай егет-иргә,
Батып бетсә дә кан-тиргә,
Чит илләргә, ерак җиргә
Качу әүля¹⁷ бу илләрдин.
 
 
Сөеп бу илгә килсәм дә,
Ки юрга кеби җилсәм дә…
Бөтен вөҗүдем¹⁸, ил, сәндә, –
Нигә тиз мине ятсындың?..
 
 
Туган илем ерак калды,
Җәяү йөреп сыйрак талды,
Тагы бигрәк йөрәк янды…–
Әзәлдәген¹⁹ ник азсындың?
 
 
Бу илнең һич чиге юкдыр,
Биниһайә адәм чукдыр²⁰;
Бере ач юк – бары тукдыр, –
Нигә соң миңа тарсындың?
 
 
Тарсынма бер дә, китәрмен:
Җен, Иблистән дә битәрмен,
Үз белгәнемне итәрмен, –
Ки әгъля-гъәршә²¹ ашкындым!
 
 
Миңа бердер: кая булсам,
Багъ алмадай пешеп тулсам,
Ки соңрадин шиңеп сулсам… –
Шуның чөн сиңа гъәрсендем.
 
 
Кусагыз да, һич уфтанмам,
Язуымнан да тукталмам,
Котылмассыз барыбер сез,
Әле болай гына калмам:
 
 
Төреп чалма-чапанларны,
Йөресәм кыр-япанларны,
Онытмам сез наданларны, –
Элеп салмыйча һич калмам!
 

«Ки кяшки…»

 
Ки кяшки²² дөньяга килмәгәй идем,
Бу хәсрәтләрне бән күрмәгәй идем!
 
 
Язарга бән каләм алдым камышдин,
Йөрәккә кан утырды ла сагышдин.
 
 
Йөрәккә ут төшәдер яна-яна,
Бу хәсрәтдин булам микән дивана?
 
 
Мәгәр төшәр идем утның эченә,
Вәли²³ сабыр итәмен Хакъ эшенә.
 

«Бәнем эчемдәге нарым…»

 
Бәнем эчемдәге нарым²⁴,
Дөньяга чыгарсам барын,
Эретеп су итәр карын, –
Сабырлык бирсәнә, Алла!
 
 
Нә кадәрле языйм дисәм,
Язарга сүзләрем калды;
Нигәдер хәлләрем китеп,
Язарга кулларым талды.
 
 
Мөнәҗәтләр язарга да
Зиһенләрем таралгандыр.
Күп хәсрәтләр күрер өчен,
Газиз башым яралгандыр.
 

«Ходауәндә, яна бәгърем…»

 
Ходауәндә²⁵, яна бәгърем:
Бу йирдә юк бәнем кадрем,
Чыдарга калмады сабрым, –
Сабыр бирсен үзе Алла!
 
 
Йәтимлек гъөрбәте²⁶ йитде,
Дәхи әгъзаләрем кипде,
Бу хәсрәт гомремә китде, –
Сабыр бирсен үзе Алла!
 
 
Бәнем ошбу аһым-зарым
Җиде кат күкләргә ашды,
Фиракъ²⁷ уты бәни баеды, –
Иляһи, бир сабырлыкны!
 
 
Фиракълыкдин яна бәгърем,
Сабырсыздин китә һушым…
Озын булса әгәр гомрем, –
Иляһи, бир сабырлыкны!
 
 
Надан кеше көтү көтәр,
Галим кеше Бохар китәр…
Бәнем гомрем шулай үтәр, –
Иляһи, бир сабырлыкны!
 

«Моңаеп сайрыйдыр кошлар…»

 
Моңаеп сайрыйдыр кошлар,
Асыл җәй фаслы булганда.
Моңаеладыр безгә дә,
Мөбарәк айлар тулганда.
 
 
Йәшел чирәм бу җәй чагы –
Безем илнең Ирәм багы,
Тәмам җәннәт кеби шул ан²⁸,
Гүзәл мәхбүб²⁹ булу тагы!
 
 
Бу май әгъраф имәс, җәннәт,
Утыру монда бик һәйбәт;
Бу җәй сафа мәкянедер³⁰ –
Күңелдә калмыйдыр гъилләт³¹.
 
 
Гөлстан мәүсиме³² кәлде,
Мәй эчмәк нә гъәнимәтдер³³,
Каты ташдай йөрәкләрне
Бу май ае эретәдер.
 
 
Бу егетлек, имеш, бер көн –
Йомып ачканчы бер күз дә…
Күрәм хәзер өрәкләрне,
Күмелгәнләр иде көздә.
 
 
Кыш үтде, зәмһәрир кичде,
Хәрарәт³⁴ тапды һәр инсан,
Бөрешкән Котлыбай, Ихсан… –
Күренә ал, кызыл йөздә.
 
 
Бәһар³⁵ мәүсиме гәр кәлсә,
Агачлар укыйлар сәна³⁶.
Бөек шадлык бу көн бәңа, –
Бу шадлык күрнә һәр сүздә.
 

«Сарып башка кара өрпәк…»

 
Сарып башка кара өрпәк³⁷,
Киеп пәҗи³⁸ кара күлмәк,
Гүйә маластаулы чүлмәк –
Йөрисең, и Җәмиләкәй.
 
 
Табалсаң – чабата ярый,
Буе булыр ике карый³⁹,
Булыр ярты аршын барый
Баш-үкчәсез, Җәмиләкәй.
 
 
Камыл эчендә лапырдап,
Юеш балчыкта чапырдап,
Йөрисең лә сән аһылдап,
Җыеп көлтә, Җәмиләкәй.
 
 
Оек-чабата кигәләп,
Йөрерсең катутка⁴⁰ тигәләп,
Сырышыр тагы тигәнәк
Киемләргә, Җәмиләкәй.
 
 
Тавышлар бетәр карылып,
Тәнең туфракка ярылып,
Чебеш чыгар да, ярылып,
Кул-аяктан, Җәмиләкәй.
 
 
Кара гарәп кеби бите,
Тузан-туфрак булыр бите,
Иренләр, күзләрең чите, –
Ябыкканга, Җәмиләкәй.
 
 
Әгәр корсак та күтәреп,
Йөрсәң саныңны китәреп⁴¹,
Кич улай өйгә җитәлеп
Дүнәлмәссең⁴², Җәмиләкәй.
 
 
Килеп, лап-лоп итеп басып,
Йөрерсең төнлә каранып,
Өеңдә искеләр сасып⁴³,
Катып кунар, Җәмиләкәй.
 
 
Ашыгып, ашыңны пешми
Ашарсың, чашкага төшми;
Иренеп, аягың чишми
Ятарсың, и Җәмиләкәй.
 
 
Ки көз көне дә кыш көне –
Мужикның бар да эш көне;
Буламы елда биш көне
Тыныч, эшсез, Җәмиләкәй?
 
 
Җәен жарга⁴⁴ тәнең пешеп,
Дәхи дә кыш көне өшеп,
Битең, ботың, башың шешеп,
Катып-туңып, Җәмиләкәй.
 
 
Кадерсез шулкадәр йортта,
Кичә, көндез дә һәм иртә
Агар эш эшләп биретә⁴⁵ –
Кара къолтик, Җәмиләкәй.
 

* * *

 
…Кием ясап киендереп,
Сөеп, үзең, сөендереп,
Утыртып түргә мендереп,
Итәрләр бер газизәкәй.
 
 
Абыстай, ди-ди, сүз башда,
Тотып үзеңне күз-кашда,
Йөретеп җәйдә дә кышда.
Йөрерләр, и Җәмиләкәй…
 

Әбйате чәй бәйанында

 
Җиһан эчрә ул Алланың
Ләзиз нигъмәтләре⁴⁶ чукдыр⁴⁷,
Вәләкин бу безем йирдә
Бу чәйдик һичбере юкдыр.
 
 
Бу чәй кеби дәуа юкдыр,
Гаҗәб хасыйәте чукдыр,
Әгәр ачлар эчәр булса,
Белерсән: барчасы тукдыр.
 
 
Ки җәй фаслында бер ирне
Һауа сукса хәрарәтдән⁴⁸,
Эчәр булса бу чәйдин ул,
Котылыр ул мәзъәррәтдән⁴⁹.
 
 
Шита әййамидә⁵⁰ дәхи
Бөрүдәтләнсә⁵¹ бер инсан,
Самавырлә чәй эчәрсә,
Бөрүдәте китәр шул ан⁵²!
 

Хасыйәте чәй

 
Хәуасындин⁵³ дәхи аның
Йокыны мөндәфигъ әйләр⁵⁴,
Белер моны мөҗәррибләр⁵⁵ –
Хәкыйкать чәй эчән байлар.
 
 
Самавырдыр дәхи мәтълуб⁵⁶;
Къәлебләрдә ирер мәхбүб⁵⁷, –
Самавырлә чәй эчсәләр,
Эчәнләрә ирер мәргуб⁵⁸.
 
 
Самавыр съәуте дилкәшдер⁵⁹,
Мисале сайрайан кошдыр;
Килеп ултырса сөфрәгә⁶⁰,
Кунакнын күңле бик хушдыр.
 
 
Нә дәклү нигъмәтең чукдыр,
Самавырлә чәең юкдыр,
Кунак чәһрәсе⁶¹ ачылмас,
Һәмишә күңле сыныкдыр.
 
 
Әгәр чәеңне килтерсәң,
Ачылыр багъдагы гөлдик,
Ләтыйф сүзләрене сүзләп,
Утырыр мисле былбылдик.
 
 
Иляһи, сән аермагыл
Бу чәйдин без зәгыйфь колный;
Эчәрсә чәй бетәр булса,
Алырга вирәсән полный⁶²!
 

Чәйнең шартлары

 
Бу чәйнең шартлары вардыр,
Бәҗа килтерәсән аный⁶³,
Бәйан идәм сәңа бер-бер,
Колак салгыл моңа, җаный.
 
 
Аның шартларының бере
Самавырдыр ирер мәзкүр⁶⁴,
Йәнә янында бер мәхбүб
Утыра – ул ула мәнзур⁶⁵.
 
 
Шәрайәтдин⁶⁶ дәхи аның
Мөсаффа⁶⁷ һәм була балың,
Ки чын кясәгә салубән
Көмеш кашык илән алың!
 
 
Ушал балыңны измәгел
Чынаяк эчрә сән суда,
Әгәр изсәң аны суда,
Чәеңне кыйласән худа⁶⁸.
 
 
Суы булсын аның яхшы:
Шималә каршы⁶⁹ акган су;
Гаҗәбләнмә бу сүзләргә –
Әттыйбадин бу гөфтегү⁷⁰.
 
 
Дәхи лимун салыр булсаң,
Аның къәдре, бәс, әгълядер⁷¹:
Лимун илә чәй эчелсә,
Эчәнләрә күп әүлядер⁷².
 
 
Бу шартлар берлә эчсәләр,
Ула мәсрур, ула хушхаль⁷³,
Къәму гъәмләр⁷⁴ китәр андин
Ки шадан әйләйүбән филхаль⁷⁵.
 
 
Моны идән кеше имля⁷⁶
Ирер үз урныйда мелла,
Гөнаһларыны гафитеп⁷⁷,
Вирә мәкъсудыни Алла⁷⁸.
 

«Иляһи, барча галәмне…»

 
Иляһи, барча галәмне
Яратдың кодрәтең берлән;
Нәҗат кыйл⁷⁹ рәхмәтең берлән
Бәңа дөшкән җәфалардин.
 
 
Сәбах эчрә ки йилләрдин
Киләдер илгә илләрдин.
– Хәбәр көтәм туганлардин, –
Дәйүб сорам ки анлардин.
 
 
– Әйа йил, сән беләрмүсән?
Тугайларым күрәрмүсән?
Хәбәрләр килтерәрмүсән? –
Дәйүб сорам ки анлардин.
 
 
– Әйа йил, сән кая исдең?
Нәчә сахра үтә кичдең?
Туганымны кайда күрдең? –
Дәйүб сорам⁸⁰ ки анлардин.
 
 
– Әйа йил, сән китәр булсаң,
Фәлян йиргә йитәр булсаң,
Туганымны күрәр булсаң,
Дога дигел ки безләрдин.
 
 
– Әйа йил, исмәгел бик тиз,
Бәнем халем итеп йиткез,
Вәләкин һич карар кыйлма⁸¹, –
Әманәтдер ки безләрдин.
 
 
– Әйа кош, сән күрәрмүсән?
Фәлян җирдән кәләрмүсән?
Туганымны күрәрмүсән? –
Дәйүб сорам ки анлардин.
 
 
– Әйа кош, сән бармы балаң?
Атаң берлән дәхи анаң?
Вәсъил итеп йөрәрмүсән⁸²,
Фиракъмүсән⁸³ ки анлардин?
 
 
Туганың сагына, дигел,
Сагынып, саргая, дигел;
«Туганым, сән кайда?» – дигел, –
Дога булсын ки безләрдин.
 
 
Нәгяһ⁸⁴ бән сахрага чыксам,
Нәчә төрле йыгач⁸⁵ күрсәм,
Ул ук катларына барсам,
Хәбәр сорам ки анлардин:
 
 
– Әйа йыгач, йәшең күпме?
Түгелгән йимешең күкме?
Бәнемдик сагышың күпме? –
Дәйүб сорам ки анлардин. –
 
 
Нәчә йимешләрең үсде?
Нәчә яфракларың дөшде?
Ботакларың кемләр кисде?! –
Дәйүб сорам ки анлардин.
 
 
Яфраклар йәш гомер икән,
Ботаклары бала икән;
Фиракълык бер бәля икән, –
Бәгырь өзгән туганлардин.
 
 
Йыгачлардин нә чыкмаган?
Сачакләрдин нә булмагай?..
Бу дәрдемә⁸⁶ дәуа тапмай, –
Дәйүб кайтдым ки анлардин.
 
 
Языйм микән, йитәр микән?
Ушал кайгу бетәр микән?
Ушал⁸⁷ кайгу, ушал хәсрәт
Күңелләрдин китәр микән?!
 

«Ки әүвәл ибтида итдем…»

 
Ки әүвәл ибтида итдем⁸⁸ –
Хода исмене йад итдем,
Ки һәркем исми йад итсә,
Вирә максудыни Алла.
 
 
Сагынмакдин бәет яздым,
Газиз балам, әйа, сезгә;
Мөлякъәт көненә⁸⁹ тиз дә
Ирештерсен үзе Алла.
 
 
Сары сугып, кызыл йөзем
Ки саргайды, ике күзем;
Ходай бирсен бәңа түзем, –
Ирештерсен үзе Алла.
 
 
Фиракълык⁹⁰ яндыра бәгърем,
Кәбаб кыйлды⁹¹ тәмам садрем⁹²,
Карарым калмады, сабрем, –
Күрештерсен үзе Алла!
 
 
Йөрәгем садпарә улды⁹³,
Ки фиркъәтдин⁹⁴ яра улды,
Газиз балам ерак улды, –
Янамын наре хәсрәтдин⁹⁵.
 
 
Сези бу әткәгез сагънып,
Елайдыр юллара багып,
Балакай дип, йәше агып,
Елап көтә сәбилләрдин⁹⁶.
 
 
Иляһи, хәсрәтем агыр,
Ничек итим икән сабыр?
Газиз балам фиракъендин
Янып бетде йөрәк-бәгырь!
 
 
Каләм алсам, язып булмый,
Мөкъәддәрдин⁹⁷ узып булмый,
Фиракъеңне хисаб итсәм,
Еламый һич түзеп булмый.
 
 
Чыгамын дәхи сахрага,
Йөрәгем утдай янганга,
Тәзәрригъ кыйлам⁹⁸ Аллага,
Сорап сези, әйа балам!
 
 
Бу кадәр моңлы зар берлән,
Бу кадәр игътизар⁹⁹ берлән,
Бу кадәр интизар берлән
Сорыйм сези, әйа балам!
 
 
Агар су тирәсе таллы,
Гъәҗаиб яфрагы баллы…
Ходаем кодрәте илә
Бу гъәмне къәлбемә¹⁰⁰ салды.
 
 
Озак бергә торалмадым,
Йөзең күреп туялмадым,
Ерак йиргә китеп баргач,
Гомергә хәсрәтең калды!
 

«Бу бала хәсрәте түкде…»

 
Бу бала хәсрәте түкде
Кара сачларем башымдин,
Инешләр ташды йәшемдин, –
Җитешмәсме әҗәлләргә?!
 
 
Бу тәкъдир дигәнең нидер? –
Изеп, йәнчеп, орыр йиргә;
Бары тыкмасын ук гүргә, –
Китермәсен әҗәлләргә.
 
 
Кеше дигән дә мәзълумдыр¹⁰¹:
Йөгерер, егылыр, торыр,
Башыны ташлара орыр,
Сөренмим дип әҗәлләргә.
 
 
Фиракълык хале мөшкел халь,
Яна бәгърем, уты сүнмәс;
Бу хәсрәтдин кеше үлмәс,
Ирешмәсә әҗәлләргә.
 

«Ерак йирдә газиз башың…»

 
Ерак йирдә газиз башың,
Яныңда һич юк юлдашың,
Мөшкелдер сәнең тормышың,
Сабырлык булсын юлдашың.
 
 
Параходлар төшкән чакда,
Газиз балам, сәне көтдем;
Әткәң-әнкәңне калдырып,
Туган илдән ерак китдең.
 

«Тагын азрак [бән] язаем, йитәрме…»

 
Тагын азрак [бән] язаем, йитәрме,
Бу хәсрәтләр йөрәкемдән китәрме?
 
 
Балакаем, сәңа һич юк бүләгем,
Кауышмакда хәер-дога теләгем…
 

«Кызыл гөл булмаса иде…»

 
Кызыл гөл булмаса иде,
Кызарып тулмаса иде;
Шул айрылу белән үлем –
Икесе булмаса иде.
 

«Көләрмен мин, елый дошман…»

 
Көләрмен мин, елый дошман,
Бәнем бәхтем ачылганда,
Йөрәгенә төшә[р] хәсрәт,
Утый бездә басылганда.
 

«Сәламдин гайри сезләргә сүзем юк…»

 
Сәламдин гайри сезләргә сүзем юк,
Моны язган: сүзе монда, үзе юк.
 

«Иген икмәк бирер икмәк…»

 
Иген икмәк бирер икмәк,
Белеп иксәң, бирер күпләп.
 

«Кунак булдык түреңездә…»

 
Кунак булдык түреңездә,
Зикер әйтик үзеңезгә:
Иман нуры йөзеңезгә,
Нур балкысын йөзеңездә!
 

«Әгәр багында булса гөл эрйасы…»

 
Әгәр багында булса гөл эрйасы¹⁰²,
Кайчан булгай чырагының зыйасы¹⁰³.
 

«Кил, и талиб…»

 
Кил, и талиб¹⁰⁴, гыйбрәт илән күзең ач,
Мәхәббәтсез кешедән бик ерак кач!
Әгәр үткәрмәсәң анда сәламәт,
Колын, риза улмас рузый кыямәт¹⁰⁵.
 

«Туганлык кадрене белсә – туган ул…»

 
Туганлык кадрене белсә – туган ул,
Әгәр белмәсә – бер ачы суган ул!
 

«Килсен җөмлә берлә түрә вулыстан…»

 
Килсен җөмлә берлә түрә вулыстан,
Курыкмыймын мин вә дәхи урыстан!
 

«Йакутлар табыладыр вакыт берлән…»

Йакутлар табыладыр вакыт берлән,

Вакытлар табылмайдыр йакут берлән.

«И кояшым, чыгармусән болытдин?…»

 
И кояшым, чыгармусән болытдин?
Алырмусән бәне бу ялкын-утдин?!
 

II

«Тотынышып кулың кулга…»

 
Тотынышып кулың кулга,
Үзең кергән сары тунга,
Кая киттең болай, хәзрәт,
Абыстайны салып уңга?
 
 
Үзең түргә утыргансың,
Ауызыңны тутыргансың,
Төгәл кәефне коргансың,
Абыстай утырып уңга.
 
 
Сәнең өчен тавык чалган,
Суган, балтырганын салган,
Сән әйткәч, чакырып алган,
Егермесен сатып унга.
 
 
Качырма сән бу форсатны,
Чәеңә сал бауырсакны,
Тутыр бик яхшы корсакны,
Икенче калмасын соңга.
 
 
Сәңа атап тавык суйгач,
Ашап-эчеп тамак туйгач,
Кесәгә ун тиен кунгач,
Чәй эчеп төн буе кунма.
 
 
Ләкин, мулла, онытма сән,
Бу ашларга кызыкма сән,
Ки алдыңа сызыкла сән;
Мужиклар да бизәр соңра.
 
 
Сауыт-саба ышылдамас,
Бу коймаклар чыжылдамас,
Дәхи хәлвә хышылдамас,
Ки акча юк, ди-ди, онга.
 
 
Абыстай да сөйми башлар,
Катаңны да өстеңә ташлар,
Чытык йөзләр, түбән кашлар, –
Чакырмыйлар нигә шунда?
 
 
Торып иртә битең югач,
Ашык-пошык намаз кыйлгач,
Берәр ашка баруны сән
Үзеңә зур бәхет сандың¹⁰⁶.
 
 
Абыстай берлә икәүләп,
Мужикның сыртып игәүләп,
Тавык, күркә, казын ашап,
Ки кайтып йокыга талдың.
 
 
Тавык төштә тары күрә,
Сәнең дә ашларың керә,
Йокыңда сөйлисең нигә:
«Абыстай, чык, кеше керә!»
 
 
Чакыручы түгел икән,
Бу бары төш кенә икән,
Күп ашап саташып шулай
Төшеңдә сөйлисең икән…
 

* * *

 
Катаң бозга катып беткән,
Ки чаңгыдай шуып киткән,
Абыстайны да сән сөйрәп,
Кай арада барып җиткән?!
 

* * *

 
Агайга сән сада салдың¹⁰⁷, –
Өйдәме? – дип, хәбәр алдың,
Икәү бергә йөреп ашка,
Гомергә көлкегә калдың!
 

«Киез итектә һич зарар юк…»

 
Киез итектә һич зарар юк –
Казандин алуга кигән.
Шакирҗан, бик һауаланма:
Үзең тычкан итен йигән¹⁰⁸!
 

«Бу сүзне кара «Мишкят» дин…»

 
Бу сүзне кара «Мишкят» дин,
Яки сора ишек катдин.
 

«Күркәленең картлары…»

 
Күркәленең картлары,
………………………….лары
Бу Кандалый шәкертен
Куркытырсыз, әкертен!
 

«Бүген без утырдык хушлап…»

 
Бүген без утырдык хушлап,
Ишан сагышын сагышлап,
Сезнең рухыңызга багышлап,
Теге якта Урайкинда.
 
 
Ишан хәзрәтне мәдехләп¹⁰⁹,
Ишан сохбәтен¹¹⁰ сагышлап,
Ки мәрхүмләргә багышлап,
Гүләйт итдек Урайкинда.
 

«Алдар Чумай – агадин ага…»

 
Алдар Чумай – агадин ага,
Ник йөри ягадин яга?
Ишан биргән, имеш, сага,
Шуның өчен йиңел чаба.
 

«Әгәр эчсә кызыл кандик винаный…»

 
Әгәр эчсә кызыл кандик винаный,
Янымдин китмидер сукмый-кыйнамый.
 

«Тра-ля-ля-ля, тра-та-та…»

 
Тра-ля-ля-ля, тра-та-та,
Сбижий бинек¹¹¹ вә кайнар су
Сырхауларны тарата.
 

«Сәлам ул сын сезә, мелла Рауилә…»

 
Сәлам ул сын сезә, мелла Рауилә,
Ки ултырсаң да йар илә,
Бу угъланның сорауилә¹¹²
Безгә күндер пырауилә.
 

17 маһи рәҗәб¹¹³ Габ-р Кандалый.

«Сән тәнауел биррәли…»

 
Сән тәнауел биррәли¹¹⁴,
Онытмадыңмы ани?
Хастә тайдин башка итне
Тапмадыңмы, йа гъәни¹¹⁵?!
 

«Че хушемән мийайәд тарильдә орех…»

 
Че хушемән мийайәд тарильдә орех.
Вә ин ләм йөэкәл булырса грех.
 

«Дийә кат ки…»

 
Дийә кат ки: – Читек кимә,
Гаед елда ике килә;
Мона угълың йитеп килә, –
Аңарга калсын ул мирас.
 
 
Бабаңдан калмыш атаңа,
Атаңдан соң дәхи сәңа.
Ки сәндин калсын угълыңа, –
Нәселгә калсын ул мирас…
 

«Мажик дигәндә, без динлек…»

 
Мажик дигәндә, без динлек,
Нә дөньясы, нәдер динлек¹¹⁶?
Аны йар әйләмәк шинлек¹¹⁷
Сәнең кебек матур затка…
 

«Бу юха ла, бу юха ла, бу юха…»

 
Бу юха ла, бу юха ла, бу юха,
Гүйә охшады ла имрәти Нуха¹¹⁸;
Пылута¹¹⁹ ла, пылута ла, пылута,
Гүйә охшады ла имрәти Лута.
 

«Къәләмгөл атлыдыр карчык…»

 
Къәләмгөл атлыдыр карчык,
Хөбәйбәнең йөзе ачык;
Киленне хурлыйдыр: «Малчук,
Гөлестанны, бар, алып чык!»
 

«Әфзале нисани…»

 
Әфзале нисани¹²⁰ булдичә,
Хөснине хурлыйдыр Хәдичә;
«Къәдичә – къөндичә», –
Диеп әйтә Хәлимәкәй.
 
 
«Килсен, дигәндә, бедняшка¹²¹,
Утыралмыйдыр, йоклашка¹²²,
Кимерә коры муклашка», –
Диеп әйтә Хәлимәкәй.
 

«Мажик кия аршын ярым чабата…»

 
Мажик кия аршын ярым чабата,
Чабатасын кия-кия таң ата.
 

«Унике күркә бер әтәчне кайчан җиңмәс?…»

 
Унике күркә бер әтәчне кайчан җиңмәс?
Әтәч дәхи күркә берлә бер тиң ирмәс,
Алай да һәм анларга серен бирмәс,
Артка чигеп: «Ки-крик!» – дип кычкырыр имди.
 

«Каләм әйтер: караң улса, тагын яз…»

 
Каләм әйтер: караң улса, тагын яз,
Абыстайга укырга булмасын аз.
Каләм әйтер: тагын әзрәк язасы,
Абыстайның китә төшсен мазасы.
 

«Фатыйма, сән, сеңелем…»

 
Фатыйма, сән, сеңелем,
Бүген әллә нишләгән:
Тышы күгән¹²³ камырыңның
Эче генә пешмәгән.
 

«Ашап карачы бер кашык ашымны…»

 
Ашап карачы бер кашык ашымны,
Кара кашларың ашады башымны.
 

«Мөхәммәдия» алып кулга…»

 
«Мөхәммәдия» алып кулга,
Даим кызлар көйләр микән?
«Мөхәммәдия» каты серле,
Сезең берлән сөйләр микән?
 

«Әгәр, җаным, барыр булсаң наданга…»

 
Әгәр, җаным, барыр булсаң наданга,
Салам салып, ябып куяр аранга.
 

«Сәнең башың ирер мисле пудаука…»

 
Сәнең башың ирер мисле пудаука¹²⁴,
Колакларың гүйә торыр ылаука¹²⁵,
 
 
Күзең елтырыйдыр сулы чиләкти,
Авызың җәйрәгән иске иләкти.
 
 
Нәсыйб булып, ала калсам, җанашым,
Савыт-саба, табаклар да кирәкми!
 

«Йа сакалым, сән юк идең, бән хуб идем…»

 
Йа сакалым, сән юк идең, бән хуб идем,
Кызларның каршысында мәхбүб¹²⁶ идем.
 
 
И сакалым, сәнлә¹²⁷ булдым бичара:
Кая барсам, андин кызлар кача ла!
 

III

«Ки бән алдым каләмемне…»

 
Ки бән алдым каләмемне
Язаем дип сәламемне,
Яза белмим кәлямемне¹²⁸, –
Кем илткәй бу сәламемне?
 
 
Кызыл гөлдер сәнең йөзең,
Кызыл йакут сәнең ирнең,
Төшемдә агъзыма тирдең¹²⁹, –
Кем илткәй бу сәламемне?
 
 
Атаң улдыр фәлян атлы,
Сүзеңдер шикәрдин датлы,
Нәчек тугъмыш бу сыйфатлы? –
Кем илткәй бу сәламемне?
 
 
Әйа җаным, нечкә билем,
Үзең зирәк, үзең гыйлем,
Үзең үткен дә бик дилем¹³⁰, –
Кем илткәй бу сәламемне?
 
 
Буш сүзләргә колак салма,
Бәнем күз йәшемә калма,
Гомергә хур булып калма, –
Кем илткәй бу сәламемне?
 
 
Әгәр калсам сәне алмай,
Кулымны буйныңа салмай,
Гомерлеккә булыр ай-вай, –
Кем илткәй бу сәламемне?!
 

«Нигә булган бу Шонталы?…»

 
Нигә булган бу Шонталы?
Минем йөрәкне тырнады:
Мин өйләнгәнче тормады,
Китеп барды бу кыз иргә.
 
 
Нигә юкка моңайдым мин?
Кямиләмдин соңайдым мин.
Үз илемне нахак ташлап,
Ки тап булдым бу ят җиргә.
 

«Әйа җаным, кызыл алма…»

 
Әйа җаным, кызыл алма,
Ки бәндин гайригә варма;
Сәнең кебек матур җарны
Кайчан нәсыйб итәр Алла?
 
 
Кашыңданмы, күзеңдәнме? –
Сийакың¹³¹ кыйлды дивана;
Җиһанга киләне вармы
Сәнеңдик матур кыз бала?!
 

Нәзъме Йосыф

 
Хакъ Тәгалә язып, әгәр сәне алсам,
Тәкъдир кыйлып, ки куйныңа керә калсам,
Ләбләреңдин сурып үбеп¹³² ләззәт алсам, –
Ул ләззәти гомерлеккә китәр имди.
 
 
Һилялә охшар¹³³ сәнең кашларың бар,
Йенҗүйә биңзәр¹³⁴ сәнең дешләрең бар,
Гаҗәб зиба кара җефәк сачларең бар, –
Һич кемсәнә сәңа тиңдәш булмас имди!
 
 
Тулган айга охшар сәнең йөзләрең бар,
Бал-шикәрдин татлы сәнең сүзләрең бар,
Зөһрә йолдыз кебек сәнең күзләрең бар, –
Кыяфәтең фәрештәгә биңзәр имди.
 
 
Хакъ Тәгалә гашыйк кыйлды бәне сәңа,
Фазле берлә[н] үзе бирсен сәне бәңа;
Хөкме берлән бирер булса сәне бәңа, –
Бер Ходайда һич мохтаҗым калмас имди.
 
 
Бер Ходайдин бән сорыймын сәне даим,
Теләкләрне кабул кыйлсын бер Ходаем,
Сәнең өчен эреп сарка йөрәк маем, –
Фазле берлән¹³⁵ сәне бәңа бирсен имди!
 
 
Әйа җаным, гайәт күркәм сәнең йөзең,
Нәзар кыйлсам¹³⁶, ала алмыйм сәндин күзем,
Кичә-көндез телләремдә сәндер сүзем, –
Бер Ходаем сәне бәңа бирсен имди!
 
 
Хакъ Тәгалә язган микән сәне алырга,
Сәне алып, рәхәтләрдә бер калырга,
Ике садрең өсләренә кул салырга, –
Дөнья-ахирәт бергә булсак кәрәк имди.
 
 
Әйа җаным, ике күзем, йөрәк бәгърем,
Зифа буең күркәйтәдер ике садрең¹³⁷;
Әгәр алсам, белер идем сәнең кадрең, –
Кичә-көндез хезмәт кыйлып йөрем¹³⁸ имди.
 
 
Әйа җаным, ике күзем, кызыл алмам,
Сәндин гайре кемсәне һәргиз¹³⁹ алмам,
Сәндин гайре кемсәгә күз дә салмам, –
Сәндин башка һич кемсәгә бакмам имди!
 
 
Диванага әйләнәдер газиз башлар,
Күземдин агадыр канлы йәшләр,
Бу сүзгә йомшар иде каты ташлар, –
Бу йомшару һич тә сәндин кәлмәз имди.
 
 
Имди безгә кауышырга вакыт йиткән,
Әл дә¹⁴⁰ безнең гомеремез заигъ үткән;
Кайда бар сәүгән йарын ташлап киткән? –
Кауышуны җәһед итү¹⁴¹ кәрәк имди!
 

«Нисъф-ел-мөлякъәт» – дәйүбән, нурлы йөзем…»

 
«Нисъф-ел-мөлякъәт» – дәйүбән, нурлы йөзем,
Ак чырайлы кыйгач кашым, кара күзем,
Кабул итеп укысана ошбу сүзем, –
Мисрагъ¹⁴² саен сәне мәдех кыйлам¹⁴³ имди.
 
 
Мәдех кыйлсам, охшатырга оҗмах хурый,
Хур мислендин балкыйдыр йөзең нурый,
Җәмалеңә төшәр булса күзем турый, –
Шул заманда сабрым карар кыйлмаз имди.
 
 
Сәлам яздым, җаныем, сәне мактап,
Сән дә бәне яманлама, хәтер саклап;
Сән дә бәне яманласаң, үзен ятлап,
Бу дөньяны ташлап китү кирәк имди. (…)
 
 
Ник сикертдең, җаныкәем, әй, кашыңны,
Әйләндердең бәнем газиз, әй, башымны?
Һич дә бән тыя алмыйм күз йәшемне, –
Һич такъәт тоту мөмкин дәгел имди.
 
 
Диванага әйләнәдер газиз башлар,
Күземдин агадыр канлы йәшләр;
Бу сүзләргә йомшар иде каты ташлар, –
Бу йомшау сәндин һич дә кәлмәз имди.
 
 
Егълый-егълый кан урнашды бәнем күзгә,
Ышанмыйсыңмыни, җаным, шушы сүзгә?
Күрмәймүсән: сары тулды нурлы йөзгә? –
Бу сүзләргә ышанырга кирәк имди!
 
 
Бәне сәүми диеп әйтсәң – телең корыр,
Бәне ташлап ятка китсәң – Ходай орыр;
Җәһед ит¹⁴⁴: эшең үткәч эчең борыр, –
Бер ахмакга атаң биреп куяр имди!
 
 
Имди безгә кауышырга вакыт йиткән,
Әл дә безнең гомеремез заигъ үткән¹⁴⁵;
Кайда бар сәүгән йарын ташлап киткән? –
Кауышуны җәһед итү кирәк имди.
 
 
Атаң ятка биргәнне тоймый калма,
Үгет бирәм, җаныкәем, яхшы аңла,
Бармыйм дигән сүзеңне телдин салма, –
Бу үгетне яхшы аңлап торың¹⁴⁶ имди.
 
 
Бу сүземне тыңлагыл колак салып,
Ятка бирү охшар микән, сәүгән калып? –
«Йөрсә иде эчеңдә утлар янып!» –
Шулай дип къәһре дога¹⁴⁷ кыйлам имди.
 
 
Сәнең буең, җаныкәем, зифа үсә,
Бәнем йөрәк-бәгыремне шулар кисә;
Һич исемдин чыкмыйсың көндез-кичә, –
Һич тә такъәт тоту мөмкин дәгел имди!
 
 
Сәнең буең, җаныкәем, зифа үссә,
Бәнем йөрәк-бәгыремне шулар киссә,
Иртә торсам, сезнең якдыйн җилләр иссә, –
Шул җилләрдин исәнлегең сорыйм имди!
 
 
Сәнең өчен бәнем эчем утлар яна,
Бәнем йөрәк-бәгыремне чолгап ала,
Кауышуны, җаныкәем, теләп кара, –
Бер Ходаем кабул итмәс микән имди?! (…)
 
 
Торсам иде бу дөньяда сәне алып,
Сәнең өчен йөримен көеп-янып;
Һич бүтәнгә йөрмимен күңел салып, –
Бу күңелдин кайгы кайчан бетәр имди?!
 
 
Әгәр килсә яучыга сәңа ятлар,
Үзең сакланмасаң, сәне кем[ләр] саклар?
Үзең саклансаң, сәне Хода саклар, –
Бу сүзләрне яхшы аңлап торың имди!
 
 
Бу сүзләрне тота күрмә, җаным, ялган,
Сәнең кебек бар биргәнне тоймый калган¹⁴⁸ –
Шул буладыр үз башыны суга салган, –
Бер баргачдин кайту мөмкин дәгел имди!
 
 
Суга киткән нәрсәне булмый алып,
Сән дә дәхи шулай булма, тоймый калып;
Гомрең буе йөрерсең көеп-янып, –
Бу үгетләр исеңә төшәр имди.
 
 
Сәүгән [ярлар] калып ятка, әй, баруың,
Андин артык утка кереп, әй, януың,
Көнен-төнен кайнар, җаным, әй, саруың! –
Гыйшык уты һич сүрелми янар имди.
 
 
Гыйшык уты янар, һич сүрелмидер,
Дөнья-галәм күзләргә һич күренмидер;
Үлгәндин соң тәүбә кабул булынмыйдыр, –
Бу гыйшыклык бар шуңарга мисаль имди. (…)
 
 
Бәне сәүсәң, җаныкәем, үзең белеп,
Бергә йөрсәк иде икемез уйнап-көлеп,
Яныңдин йибәрмәсәң үзең сөреп, –
Бәне сәүгәнең шундин беленер имди.
 
 
Әйа җаным, Сылукаем, кызыл алма,
Бән бик матур кыз диеп һауаланма¹⁴⁹,
Сәүгәнеңдин аерылып утка янма, –
Бу мәгъшукның эше бик яман имди!
 
 
Һауалану җаиз ирмәс¹⁵⁰ сезгә-безгә,
Һауалансаң, нәзар кыйл¹⁵¹ Гъәзазилгә;
Хатасыз һич кем булмас хакъдин үзгә, –
Күзе күргәнләр шундан белер имди. (…)
 
 
Әгәр барсаң, бәне ташлап, сән ятларга,
Башың төшсен сәнең яманатларга! –
Шуны язып йибәрсәм имди хатларга,
«Менә къәһр дога төшде!» дирсең имди.
 
 
Барган ирең торсайде чыбыркы тагып,
Көне-төне торса иде алып-чагып,
Сукъган йирең чыкса иде кара янып, –
Шул вакытда бән исеңә төшәрем имди.
 
 
Китерерләр сәне эшкә иртә торып,
Көне буе йөрерсән урак урып,
Ахры, бер көн бетәрсең кибеп-корып, –
Ул чакларда егълау файда бирмәс имди. (…)
 
 
Шулай бетәсең, җаныем, кибеп-корып,
Һаман эшкә йөртерләр к…ңә тибеп;
Егъларсың төп йортыңа көн дә килеп, –
Ул чакларда егълау файда бирмәс имди. (…)
 
 
Буйларыңны охшатамын зифа талга,
Тел[ләр]еңне охшатамын сөчек балга;
Бер генә алып сөйәр идем [сәне] алга, –
Аулак йирдә күрү мөмкин булса имди.
 
 
Көмеш йөзек кийәсең, әй, кулыңа,
Ука яка сапкансың, әй, муйыныңа,
Бер генә кич керә калсам, әй, куйныңа,
Бу дөньяда һич хаҗәтем калмаз имди! (…)
 

«Гөлстан чәчәк атканда…»

 
Гөлстан чәчәк атканда,
Тулы ай йирә батканда,
Ки уйлап аны ятканда,
Килеп баса Гөлстаным.
 
 
Гөлстан – исме бик матур,
Үзе гурничада ятыр;
Укырга, эшкә дә батыр, –
Аны алмый йөрәк түзмәй.
 
 
Даны тоткан бөтен илне,
Диләр: «Булыр бу кем килне?
Җилеп җилфердәтә җилне,
Ничек беркемне дә сөзмәй?»
 
 
Гөлстан гөлчәчәк аткан,
Ике бите эчкә баткан,
Аның гыйшык уты тоткан –
Балык кеби суда йөзмәй.
 
 
Гөлстан илләре кайда?
Диләр: «Яхшысы – Кытайда!»
Йөзең нуры кем ул айда? –
Чагыла күзләрем түзмәй.
 
 
Гөлстан, төп гөлем булгыл!
Мәнемлә бер генә кунгыл!
Сафалар шәрабен сонгыл¹⁵²,
Ки сөзгечтән дә һич сөзмәй!
 

«Тәмам яндырды, көйдерде…»

 
Тәмам яндырды, көйдерде
Сәнең бу чын сәлам хатың;
Сулар агызга китерде
Гүзәл, сылу, матур атың.
 
 
Кауышыр көн булырмы бер?
Хатың еш яз, ки саргайтма!
Телә Хакъдан күрешергә,
Шәкерт чагымда картайтма!
 
 
Ки шау-шу, мәдрәсә гөрли,
Мәнем къәлбем¹⁵³ сәне уйлый;
Гашыйкың һич йокы күрми,
Яна кич-төнләре буйлый.
 
 
Ерак йирдә имәсмен мән,
Дәгел Шам йә Мәдинәле,
Нәчек барыйм, нәчек күрим:
Әминәме, Сәминәме¹⁵⁴?
 

«Кәлеб ирдем сәбәб берлән ивеңгә…»

 
Кәлеб ирдем сәбәб берлән ивеңгә,
Күзем төшде сәнең күркәм йөзеңгә.
 
 
Күреп ирдем сәнең гөлдик йөзләреңне,
Ишетдем бал шикәрдик сүзләреңне.
 
 
Дәхи күрдем мөбарәк буйларыңны,
Белалмадым вәләкин уйларыңны!..
 

«Түгәрәк алмадай башың…»

 
Түгәрәк алмадай башың,
Каләмдәй сызылган кашың,
Сагынып дивана башым, –
Сабыр телим бер Алладин.
 
 
Сагынамын көндезләрдә,
Дога кыйламын кичләрдә,
Оныта алмыйм һичләр дә, –
Сабыр телим бер Алладин.
 

«Гыйшкъилә вә илля…»

 
Гыйшкъилә вә илля¹⁵⁵ хәйраным¹⁵⁶ мәнем,
Дәрдилә зар-[у]-пәришаным¹⁵⁷ мәнем.
 
 
Мән сәне йар әйләмешем та әбәд¹⁵⁸, –
Сакласын гъәһдилән пәйман ул Әхәд¹⁵⁹.
 
 
Иртә-кич вәсъфыңны укырмын һәйбәт¹⁶⁰,
Укырым чүн¹⁶¹ «къөл-һу-Аллаһу әхәд».
 
 
Әй никярем, гөлгъизарем, сәрви къәдд¹⁶²,
Вай ләбе гъөнҗә, дәһани лялә хәдд¹⁶³!
 
 
Гыйшкың уты уш мәне кыйлды һәляк,
Висалең¹⁶⁴ утындин ирмәзсә гъәдәд¹⁶⁵.
 
 
Хуриларың хөснендин¹⁶⁶ сәңа нәсыйб
Кем вирә? – Алла вирүр, хәйрелмөҗиб.
 
 
Хаҗәтең висалемдер һәр собхе-шам¹⁶⁷,
Висалеңне рузи кыйлсын зу-л-кәрам¹⁶⁸.
 
 
Озын гомер вирә Хода бә-тәүфикъ¹⁶⁹,
Мөәллиф¹⁷⁰ кыйла сәне мәңа тәхкыйкъ¹⁷¹.
Теле тутый, өне былбыл никярем,
Һәмбәрем¹⁷² (?) сәрви буем, гөлгъизарем.
 
 
Догагүйең¹⁷³ илән ачып кәлями¹⁷⁴,
Җәнабеңә йибәрдем чук сәлями.
 
 
Дәхи хөршидә¹⁷⁵ биңзәш¹⁷⁶ йөзләрүңә,
Шәкәрдин датлу сүзлү телләрүңә,
 
 
Әйләб ирсаль¹⁷⁷ догалар гәүһәрени,
Дәхи йөз мең сәналәр¹⁷⁸ җәүһәрени.
 
 
Озын итсен сезнең гомрегезне Хакъ, –
Һәмишә шул догамыз сезгә мотлакъ.
 
 
Вируб тәүфикъ, һидайәт¹⁷⁹ үзеңезгә,
Явыз күз[ләр] төшмәсен йөзеңезгә.
 
 
Бәдигъәт сәнсен¹⁸⁰ – анлар[ның] кулында;
Мәнем җаным фида улсын юлыңда!
 
 
Ходайа тәслим итдем¹⁸¹ сезләри мән,
Чыкарма хәтереңдин безләри сән.
 
 
Иляһе әйләсүн сәңа гъинайәт¹⁸²,
Идүбән бәр-дәуам хифза химайәт¹⁸³.
 
 
Мәхәббәт атәшенә¹⁸⁴ бәгърүм буйнмыш,
Ки гыйшык дәрде илә бәгърүм янмыш.
 
 
Сабр идәрсәм, эчеми гыйшкың якар,
Гыйшкың ирүр мәни кыйлан би-карар¹⁸⁵.
 
 
Маһитабан¹⁸⁶ сәндә күрде бер җәмаль¹⁸⁷,
Сулды йөзем дәрдеңлән, улды һилял¹⁸⁸.
 
 
Дәрдилән¹⁸⁹ йөзе, зөлфе¹⁹⁰ пәришан¹⁹¹ нәүбәһар¹⁹²,
Сарыйгъ идб йөземезне чүн лялә-зар¹⁹³,
 
 
Күрде мәгъшукыны микән гъәндәлиб¹⁹⁴,
Шадлыкындин агълайур диб: «Йа хәбиб¹⁹⁵!»
 
 
Монтазыйр¹⁹⁶ улыб къәдәмеңә къийам¹⁹⁷,
Нәзър идүбән кәндеми нәчә сыйам¹⁹⁸.
 
 
Бу халем[и] сәңа дидем сәр-а-сәр¹⁹⁹,
Дәуа улгыл бу халемгә [сән], әй йар.
 
 
Дога-и хәйремез бу җане садыйк²⁰⁰:
Хода кыйлсын сәне җәннәткә лаикъ.
 
 
Гөле сәрби Бохаратик²⁰¹ җәмалең,
Тәрәккый ула һәрдәм гъизз-у-җаһең²⁰².
 
 
Аһ фиракъәт1, ваһ фиракъәт²⁰³, әл-фиракъ,
Бу фиракъәт такъәтемне кыйлды такъ²⁰⁴.
 
 
Чүн фиракъ кыйлды Ходаем бу заман,
Бу фиракълыкдин юк җиһанда яман.
 
 
Әһл бәйтең илән укубән шадеман²⁰⁵,
Дөньяда вә ахирәтдә җавидән²⁰⁶.
 
 
Җаиңны²⁰⁷ җәннәтдә вирүбән мәҗид²⁰⁸,
Сакласын наре җәһәннәмдин бәгъид²⁰⁹.
 
 
Йөзләрең айа²¹⁰ биңзәш[дер], и гъөлү²¹¹,
Чук дога дидек сәңа [без], и олу!
 
 
Көн-бә-көн²¹² дәүләтең[ез] улсын гъөлү,
Сакласын Хакъ, гәр кыйлса дошман гъәдү²¹³.
 
 
Нә дийәем сәңа – яр улсын мәләк²¹⁴, –
Тәхте паиң, гъәрше көрси нә фәләк²¹⁵!
 
 
Илтимасым²¹⁶: гъәйбә кичмә би-мәрам²¹⁷,
Гъәйби гъәйбәт²¹⁸ – җөмләсе мотлакъ хәрам!
 
 
Иртә-кичә догаңызда мән гъәриб,
Булсак иде кыйамәтдә бәр-фәрикъ²¹⁹.
 
 
Әгәр гыйшкың хак улырса би-гөман²²⁰,
Почмагындин ертып алгайсән һаман.
 
 
Хәзрәтеңдин²²¹ безләрә мәкъсудымыз:
Безгә бер къәтгъ кәгазьдер мәхмүдемез²²².
 
 
Гыйшкың мәндә улмаз ирсә, и никяр,
Бу хатымны кайтарасың би-зарар²²³.
 
 
Йибәрдем мәктүб итеб бу намәне,
Белүр өчен арада маҗараны.
 
 
Әгәр намәм сәңа баруб юлыкса,
Кабул кыйла кичергел, күңел якса²²⁴.
 
 
Сәлам яздым, ирүр күңлем хәкъикъәт,
Хода бирсен йәшеңезгә бәракәт.
 
 
Сәлам алмак фаразыдыр бөрадәр²²⁵,
Җәһед берлән җыйнарга (?) бәрабәр.
 
 
Ишет әмма сүземне үгет иркән²²⁶,
Шәригъәткә муафикъ сүзләр икән.
 
 
Дийеңез бу намәне шәргъи ирмеш²²⁷,
Шәригъәт бу намәдин хариҗ²²⁸ ирмеш.
 
 
Шәригъәткәчә безгә күреп йәрәшмәк…
……………………………………………………….
 

«Бу сүземә инангыл, и гүзәл йар…»

 
Бу сүземә инангыл, и гүзәл йар,
Мәңа юкдыр сәндин үзгә вәфадар²²⁹.
 
 
Мәнем бер сәндин үзгә сәрдәшем юк,
Хода бел үр: сәнендик тиңдәшем юк.
 
 
Дидем сәңа тәмами сүзләремне,
Тулидүбән²³⁰ йәш илә күзләремне.
 
 
Моны яздыкда итдем берничә аһ,
Дәйүб: «Мәңа мәдәд²³¹ бир, Раббем, Аллаһ!»
 

«Бер ан руйе зәминә кәлде рахъәт…»

 
Бер ан руйе зәминә кәлде рахъәт²³²:
«Пәришан²³³, үлде!» – дәйү кәлде афәт.
 
 
Фәкыйрең нәүгъ гъәруси дүнде налә²³⁴
Гъәмендән әйләндүкчә аһ-у-налә²³⁵.
 
 
Хыялы тарихның нәкъеше²³⁶ улды,
Сүзе – дилдә²³⁷, хыялы күздә калды.
 
 
Әйа дилбәр²³⁸, мәнем халем әгяһи²³⁹,
Булып тәшна²⁴⁰ фәкыйрьнең гяһи-гяһи²⁴¹.
 
 
Җамалеңне әгәр күрсәтсә Рәхман,
Күзем йагын²⁴² кыйлам мәрһәм²⁴³ ушал ан.
 
 
Нәчүкдер халең, и назик мәҗазем²⁴⁴,
Вә ликән²⁴⁵ бәндәмен – юкдыр гъиляҗем²⁴⁶.
 
 
Төшебдер бер Ходайга ихтияҗым,
Теләймен: йәнә яндыргай сираҗым²⁴⁷.
 
 
Газизем, и җаным [вә] миһребаным,
Дилем, җаным, тәмурым²⁴⁸, остоханым²⁴⁹!
 
 
Ки мәгъшукым, гөлем, багым, бәһарем²⁵⁰,
Ата берлә анаңдин йадекярем!
 
 
Ки әй мәхбүб, әйа ширин зәбаным²⁵¹,
Карангу әйләдең рәушан²⁵² җиһаным.
 
 
Йөрәгем парәсе, кувәти җаным²⁵³,
Фида улсын бу тәндә сәңа җаным!
 
 
Ки мәгъшукым, мәне Мәҗнүн итебсән,
Әлифдик къәддемне²⁵⁴ нун әйләйүбсән.
 
 
Бу халеми сәңа дидем сәр-а-сәр²⁵⁵,
Дәуа улгыл бу халемгә сән, и йар!
 
 
Морадыңны Хода кыйлсун кифайәт²⁵⁶,
Башыңдин китмәсүн чәтре гъинайәт²⁵⁷.
 
 
Теләген һәр нәчүк булса, һәман бул²⁵⁸;
Яман телдин, яман күздин әман бул!
 
 
Бу дөньяда, ул дөньяда аби²⁵⁹ тап,
Нә мәкъсудың – ки андин нигү²⁶⁰ тап.
 
 
Яныңда гъәндәлиб²⁶¹ укыйа дәстан²⁶²,
Кәчсүн гомрең бәр(дәри?] багы-бөстан.
 
 
Ачылсын күңелүң[нең] нәүбәһари²⁶³,
Вирә Хакъ гъиззәте бәхт сад-һәзари²⁶⁴.
 
 
Сәхаби зыйльлең²⁶⁵ эчрә һәр нә ки вар,
Мәсуни, мәхфуз²⁶⁶ ула анлар, и йар!
 

«Башыңдадыр мамык калпак…»

 
Башыңдадыр мамык калпак,
Аякыңда читек-башмак,
Бәнем күңлем сәңа моштакъ²⁶⁷, –
Мәхрүм кыйлмасанә, җаный!
 
 
Йөзең рәушан, телең сөчек²⁶⁸,
Буең зифа, билең нәзек,
Кулыңдадыр көмеш йөзек, –
Гаҗәб һиммәт ирер, җаный!
 
 
Колакыңда көмеш алка,
Дәхи артыңдадыр тәңкә;
Морадыңдыр сәнең кемдә? –
Серең белдерсәнә, җаный!
 
 
Тәмам әгъзаларың төзек,
Кулларыңда һәм беләзек,
Ауазыңдыр дәхи нәзек, –
Чү былбыл ауазы, җаный!
 
 
Яратыбдыр сәне Алла,
Сүзем юкдыр сәңа әмма,
Безне һәм күңелдин салма, –
Бәйан әйлә әхуалең, җаный!
 
 
Беләкләрең сәнең аппак,
Өстеңдәдер йәшел күлмәк,
Морадымдыр сәне алмак, –
Бәйан әйлә әхуалең, җаный!
 
 
Морадымдыр ирешмәккә
Сәнең илә күрешмәккә,
Дәхи әхуаль сорашмакка, –
Хода нәсыйб әйләсен, җаный!
 
 
Йөзең рәушан, билең нәзек,
Бәнем гарзым²⁶⁹ үзең күрмәк,
Күреп нәчеклекең белмәк, –
Бәйан ит әхуалең, җаный!
 
 
Ки исмеңдер сәнең фәлян,
Сәңа, җаным, кыйлам сәлам,
Догаларым сәңа салам, –
Мөбарәк җәмалең күрәм…
 

«Буең күрдем, дидем…»

 
Буең күрдем, дидем: «Әлхәмделилла²⁷⁰!»
Йөзең күрдем – укыдым «къөль-һу-Алла».
 
 
Зирәк булсаң белерсең бу сүземне,
Фәһем кыйлып²⁷¹ саласән җан-күзеңне.
 
 
Гакыйль²⁷² улсаң, сүзем тот, и нигярем²⁷³,
Сән ирерсән, җаным, бәнем сәүәрем.
 
 
Нәһар улса²⁷⁴, һич чыкмыйсың исемдин,
Кичә ятсам, ки чыкмыйсың дөшемдин.
 
 
Бу хатымны йибәрдем бән пичәтләп,
Укыгайсән, җаный, боны хисаблап.
 
 
Бу хатымны кабул идеб ала күр,
Моңа каршы үзең дә хат яза күр.
 
 
Җаным, мәхбүбҗәмалем, заре әфгяр²⁷⁵,
Үләрмен, гакъибәт²⁷⁶, гамендә на-чар²⁷⁷.
 
 
Йибәрдем мәктүб итеп бу намәмне²⁷⁸ –
Белер өчен арада маҗәране.
 
 
Сәнең вәсъфың²⁷⁹ һәмишә күңлемездә,
Сарыйлык пәйда булды йөземездә,
 
 
Фиракъең утыйга көйәм сәр-а-сәр²⁸⁰,
Кичә берлән бәңа көндез бәрабәр.
 
 
Әгәр күрсәм сәне, мәхбүбҗәмалем,
Китәдер күңлемдәге барча гамем.
 
 
Сәнең һиҗреңдә²⁸¹ көйә тәнем-җаным,
Караңгыдыр фиракъеңдә җиһаным.
 
 
Морадым, мәкъсудым, күрер күзем сән,
Ничә елдин бирле сүләр сүзем сән.
 
 
Ничә елдин бирле җәһдеңдә әфгяр²⁸²,
Сән җан өчен гъәриблыкда герифтар²⁸³.
 
 
Сәнең исмең телемдә, күздә – йәшем,
Ки гыйшыкдан дивана булды башым.
 
 
Ки чишмәдик йәш агадыр күземдин,
Халем белгел бәнем әйткән сүземдин.
 
 
Тоташ янды йөрәгем гыйшкъ утындин,
Качан булыр кысб сәүәр көн ботындин?
 
 
Бән улдым бу җиһанда мисл тутый кош,
Йөземә тулды күземдин акып йәш.
 
 
Сәнең гыйшкың янадыр бәгъремездә,
Бән булсамчы бу хальдә яныңызда.
 
 
Нәчә язсам да бетмидер бу сүзем,
Егъламакдин күрмидер ике күзем.
 
 
Сәнең кайгыңдин бән улдым бичарә,
Йөрәгем янадыр, аһ, нә чарә?!
 
 
Бу дәрдемгә²⁸⁴ дәуа итсен Ходаем:
Сәнең куеныңда булсам һәрдаим.
 
 
Сәне сәүдем биниһайә хәддин ашып²⁸⁵,
Янадыр җөмлә җисмем ут тоташып.
 
 
Сәне күрмәй халем юкдыр чыдарга,
Йитешде бу җаным тәндин чыгарга.
 
 
Торам кайгым белән, җаный, каралып,
Сәне күрсәм китә кайгым таралып.
 
 
Әйа җаным, буең сәнең зифа тал,
Йөзең рәушан, телең татлы сөчек²⁸⁶ бал.
 
 
Сәнең исмен ирер мәңа мөляим,
Сәне бәңа бирер микән Ходаем?
 
 
Әгәр бирмәсә сәне Алла бәңа,
Әҗәл бирсен мәңа вә йаки сәңа!
 

«Үзең анда тик торасән…»

 
Үзең анда тик торасән,
Фәлянә, пәри наз илә²⁸⁷,
Сурәтең дөшемә керер,
Фәлянә, пәрваз илә²⁸⁸.
 
 
Сандугач-былбылдай кеше
[Сайрыйдыр] аваз илә,
Укый да көлә, бакубән
Бу хатка пөр наз илә²⁸⁹…
 
 
Күз дә кашың уйнаша ла,
Биегәнди баз илә²⁹⁰,
Күкселәрең²⁹¹ сүзләшәдер
Төрле сүзи саз илә²⁹².
 
 
И Фатыйма ла, җанашым,
Бер тоташ бу сагышым,
Гыйшкың илә җәй вә кышын,
Үтә көз дә, яз илә.
 
 
Ник бу күңлем түзмидер лә,
Ник өмиден өзмидер лә?
Әллә тоташ сүзлидер лә
Дәрдкә сабры аз илә²⁹³!
 
 
Сагынып, и Фатыйма ла,
Килсәнә бер катыйма ла!
Кайгылы әүкатыйма²⁹⁴ ла
Талда бул²⁹⁵ һәм раз илә²⁹⁶!
 

«Бер тәбәссем садир улса…»

 
Бер тәбәссем садир улса²⁹⁷ гөлкөшадлардин²⁹⁸ мәгәр,
Шөгъләсендин зольмәт ула²⁹⁹ җөмлә ул нәҗме гомер³⁰⁰!
 
 
Шөгълә идәр³⁰¹ зольмәт эчрә сән нигярнең хәндәсе³⁰²,
Кашлары һилял³⁰³ кебидер һәм яңагы ляләсе.
 
 
Ирер идем бер заманда къәрйәдә³⁰⁴ сакин³⁰⁵ үзем,
Сәрви къәдд³⁰⁶ вә сурәтеңә дөшде шул дәмдә³⁰⁷ күзем.
 
 
Күрде күзем, дөшде күңлем ул бәдер³⁰⁸ сурәтеңә,
Хәйран улып, гашыйк улдым шул заман сирәтеңә³⁰⁹.
 
 
Күз күрергә дилбәри күп³¹⁰, назәнин – хәйр-ел-бәнат³¹¹,
Дешләре дил рәгъдидәндер³¹², агъзыдыр къәнд-у-нәуат³¹³.
 
 
Йөзләре шәмсекъәмәрди³¹⁴, мисле тавис рәфтәсе³¹⁵,
Ауазы хуш гъәндәлибди³¹⁶, тутый кеби гөфтәсе³¹⁷.
 
 
Һилялә охшар йөзеңә төшде күңлем рәгъбәте³¹⁸;
Күз күрекле йарны сәүмәк әнбийалар сөннәте³¹⁹.
 
 
Сән икәнсең, белмәс идем, кыйлды мәдех³²⁰ бер фәлян,
Галимә дип, гыйлемле дип кыйлды тәфсил ул бәйан.
 
 
Җәмилә³²¹ дип, кямилә³²² дип, кәлмеш икән һәр тараф,
Къамәте³²³ йәш тал кебидер, дешләре мисле сәдәф³²⁴.
 
 
Маһеруйи³²⁵ күрсәм идем, укыр идем күп сәна³²⁶,
Садрыма³²⁷ гәр гъилләт³²⁸ улса, гъилләтенә сән дәуа!
 
 
Гъилләтемнең юк дәуасы күрмәенчә вәҗһеңи³²⁹,
Мәрхәмәт кыйл бу мәризъга³³⁰, дидерерсән вәҗгъеңи³³¹.
 
 
Гәр җәсәдем³³² монда булса, дил вә күңлем сәндәдер,
Бәхри-дәрдкә³³³ гаркъ улыбмын³³⁴, – мәгънәсе юк
                                                                     бәндәдер.
 
 
Күрдекем сагъәт җиһанда китде зольмәт, килде нур,
Йә кояш сән, йаки ай сән, йаки җәннәт эчрә хур!
 

«Гыйшыкның пәйаны…»

 
Гыйшыкның пәйаны³³⁵ юкдыр, баскан туфрак улмаса,
Интиһаи гыйшык улмаз³³⁶, тән череп хакъ³³⁷ улмаса.
Гъәрзыхаль итмәк өчен³³⁸ бер намә яздым сәңа мән,
Та беләсән гыйшкъ удына янмышым кап-кара мән!
И гүзәлем, егъламагыл бу гамеңә сән җәзил³³⁹,
Гамь җөдадин³⁴⁰, эш Ходадин – фасбир ул съәбран
                                                                җәмил³⁴¹!
Ятка куйма мәйелеңи – куйсаң, күрерсән вәйлеңи³⁴²,
Сакла, җаным, гайреләрдин садрең илә зәйлеңи³⁴³!
Гакыйль улан³⁴⁴ үзенә һәр кемсәи йар әйдәмәс,
Һәр белер-белмәс катында кәшфе әсрар әйләмәс³⁴⁵.
Йар илән сохбәт³⁴⁶ гаҗәбдер, тәгъне әгъйар³⁴⁷ улмаса,
Багъ ара гөл-сәбез хушдыр, михнәти хар улмаса³⁴⁸.
Бөйлә мөстәсна³⁴⁹ гүзәлсән, кем сәңа юкдыр бәдәл³⁵⁰,
Хөснедин, и җан, мөнкъәтыйгъ кыйлмас бәне илла
                                                                    әҗәл³⁵¹.
Къәсд идәрсә әһле тогъйан³⁵² алгалы җаным бәнем,
Нә гамем вар, ки Хода улса мәдәдкярем бәнем³⁵³?
 

«Үсеп бара ла бер җаный…»

 
Үсеп бара ла бер җаный,
Чыкып бара матур даный,
Мәдехли һәр кеше аный, –
Йар итсә, кемгә дә ярый!
 
 
Үзе яңа үсеп бара,
Йөзе мисле маһа пара³⁵⁴,
Күзе – нәргис, кашы кара, –
Ниндәй булыр бара-бара?!
 
 
Мәкәрҗә калфагы сәнең,
Башыңда сачагы [уйный],
Кулыңдадыр беләзекең, –
Йөрәгем өзелә, җан[ый]!
 
 
Колагыңда көмеш алка,
Дәхи артыңдадыр тәңкә;
Морадыңдыр сәнең кемдә? –
Йөрәгем өзелә, җаный!
 
 
Беләзекең кулыңдадыр,
Яка-башың буйныңдадыр,
Ике нәрсәң куйныңдадыр, –
Алар ни нәрсәләр, җаный?
 
 
Бән әгәр күршәен³⁵⁵ дисәм,
Шайәд әллә ояласың,
Оялмакың чын булса гәр,
Зәһи³⁵⁶ инсафлы баласың!
 
 
Икеләнгән булып күңлең,
Ары һәм бире чабасың,
Бәнем кебек сәне сәүгән,
Күп эзләсәң дә тапмазсың.
 
 
Төшемдә күрешеп, җаный,
Сөйләшдек каты сер сүзләр;
Болай ук сүзләшә алмаслар
Нә кадәр үз булып үзләр³⁵⁷.
 
 
Әйа җаным, күзем нуры,
Карасам гәр сәңа туры,
Китәдер күзләрем нуры –
Ки сәнсең [чын] оҗмах хуры!
 
 
Бигүк садә баламысың?
Бәне искә саламысың?
Йә онытып каламысың
Зифалыгың горурында?
 
 
Языйм микән, йитәр микән,
Сәнең мәдхең бетәр микән?
Күңеллардин китәр микән
Сәнең дәрдең³⁵⁸ белән, җаный?!
 

«И белмисең, шөйлә…»

 
И белмисең, шөйлә³⁵⁹ булдым
Җиһанда бән сәңа моштакъ³⁶⁰,
Йосыф берлә Зөләйхадик, –
Ки бәлки, зийадә³⁶¹ моштакъ.
 
 
И җанки, хили моктандым³⁶²,
Ки бер күрергә уфтандым,
Еладым, дәхи сыктандым,
Сагынып бик, булып моштакъ.
 
 
Сәүгән тоткач, киңәш тарка,
Тагын эш алка да салка,
Калырсың көлкегә халка³⁶³, –
Тик утырма юаш, йомшак.
 
 
Юаш дигәнгә рәнҗемә,
Кесәл дә булма, кәлҗемә,
Юк әсбаб³⁶⁴ берлә алҗыма, –
Юк әсбаблар булыр моштакъ.
 
 
Юк әсбаб нигә аласың? –
Ки кайгы берлә бетәсең!
Тагы да кемне көтәсең?
Кемә күңлең булыр моштакъ?!
 
 
И-и, и генә лә, и генә,
Ни булды миңа, ни генә?
Эшемдә юк ла көй генә,
Нидән буды икән эш так³⁶⁵?
 
 
Ничек табыйм ла көй генәм?
Сөйләп бир, җанеки генәм,
Матурым, и чибәр генәм,
Әгәр булсаң ки бик хуш так.
 

* * *

 
Бу карышмак белән, тутка³⁶⁶,
Җитәлсаң ярый максудка;
Алып куйса бер Асмутка
Вә йаки бер яман Артак…
 

«Кыйнап-кыйнап та тиңсенмәс…»

 
…Кыйнап-кыйнап та тиңсенмәс…
Җибәргән чакта ир селтәп,
Ки кайгы берлә гөрселдәп,
Егылып егълама, аппак.
 
 
Язылган булса тәкъдирдә,
Тап улсаң шундайын иргә,
Бәнем дә каргышым бергә
Киләчәк, шөбһәсез, аппак.
 
 
Карышканлыкда зәррәни³⁶⁷ (?)
Күңел генәм дә жәлләми,
Күрәсең бардыр әллә ни,
Йөрәгең җилкенеп, аппак.
 
 
Ишет, тыңыла, кыз, ишет,
Ки бер үгетемне биш ит,
Киңәшдән чыкмый бер эш ит,
Күр улмайым³⁶⁸ дисәң, аппак!
 

«Бу сүзләрне ишетүбән…»

 
Бу сүзләрне ишетүбән,
Нәсыйхәт ал, и туганым:
«Мәңа дә ошбу кызлардик
Бәля салмасын Уганым³⁶⁹!»
 
 
Язып хат өстенә хатлар,
Күтәрдем күп яманатлар;
Күп үк өшәндереп атлар
Ни юлга китде куганым?
 
 
Бире торып да биресең,
Кире торып да киресең,
Нидән соң бәңа килмисең? –
Сөйләшсәнә, и туганым!
 
 
Изеп карасу балчыкны,
Йөреп атым да талчыкды;
Бәне кечкенә мальчиктый³⁷⁰
Күрмәдең һич, и туганым!
 
 
Сүземне саймадың чынга³⁷¹,
Ки бер җавап да юк унга;
Калып торган кеби тынга,
Тик утырдым, и туганым!
 
 
Дидем, бик күп сәне кыстап:
«Сөйләшергә вакыт, кыз, тап!»
Вә ләкин ялгызың йоклап,
Гафил калдың, и туганым!
 
 
Күңелеңне куеп дилгә³⁷²,
Үзең килсәң иде мингә,
Ки мин улсам иде сингә,
Ни соң булыр, и туганым?!
 
 
Бу гафиллек, и душа мой,
Ки һич күңелгә ошамый,
Күңелемдән дә бушамый,
Бу килмәс дип, и туганым!
 
 
Инәлдем дә бугай аша³⁷³,
Инәлмәсәм, йөрәк таша;
Җәелде бик, чыгып фаша,
Бу телләрдә, и туганым!
 

«Дөшән сагъәтдә күңлемә…»

 
Дөшән сагъәтдә күңлемә³⁷⁴
Сәне күрмәк деләр күңлем;
Гаҗәб мөмкинмедер, җаным?
Сәне күрмәк деләр күңлем³⁷⁵!
 
 
Нә дәклү карным ач улса,
Туяр бер лөкъмә йимәкдин;
Вә илля³⁷⁶ күзләрем туймаз,
Туганым, сәне күрмәкдин!
 

«Мөнаҗәтне яза-яза…»

 
Мөнаҗәтне яза-яза,
Каләм тоткан кулым тала.
Күземдин канлы йәш ага –
Хәсрәтеңдин, әйа җаным!
 
 
Асыл кошны тотар идем,
Тирәк төбенә [лә] кунса;
Сагъәт саен күрәр идем,
Сән җаныйдин әмер булса.
 
 
Сәлам яздым сәнең артдин,
Сәне күрмәклекем сартын³⁷⁷.
Иякләрең кызыл алтын –
Ушал кыйлмыш сәне Мәүля³⁷⁸!
 
 
Күн итекдер аягымда,
Көмеш йөзек бармагымда,
Йәшләр түгел – кан елаймын
Сәне сагынган чагымда.
 
 
Гозер сүзем шулдыр, җаный:
Бүтән йарга дашлап китмә;
Бу мөнаҗәт барып йиткәч,
Сүләшүгә мохтаҗ итмә.
 
 
Биек мәсҗед манарасы,
Ялтырыйдыр тәрәзәсе,
Бу дөньяда кауышмасак,
Утта янсын заманасы.
 
 
Иртә торып тышка чыкдым,
Кошлар очты оядин ла,
И җаныем, бергә сорыйк
Кауышмакны Ходадин ла…
 

«Бәнем җаным сәнең җаның имәсме…»

 
Бәнем җаным сәнең җаның имәсме,
Бәнем җаным сәңа кабул имәсме?
Сәнең җаның бәнем корбаным улсын,
Кулың – ястык, сачең юрганым улсын!
 

«Җөмлә гөлнең нуры китә…»

 
Җөмлә гөлнең нуры китә,
Сачак вакытлары үткәч;
Матур кызның кадре китә,
Егерме йәшенә йиткәч.
 
 
Җиһан багълары ки нурлана,
Җөмлә гөлләр сачак аткач;
Бәнем күңлем тынычланыр,
Сәнең куйн гынаңа яткач!
 

«Сурәтең дөшемә керер…»

 
Сурәтең дөшемә керер,
Дөшем эчрә күзем күрер:
Күз алдында биеп йөрер,
Терәп күксен³⁷⁹, идеб рәкъкас³⁸⁰.
 
 
Ки куркам бу сурәт-нәкъши,
Бер йиңел улмасын бәхши³⁸¹,
Дивана булмасам яхши, –
Кидеп гакълым, булып гъәувас³⁸².
 
 
Тагъ-таш, сәхралар кичеп,
Йитәр идем сәңа очып,
Ятыр идем сәне кочып,
Ки куйныңда булып гъәувас.
 
 
Гашыйк-мәгъшук табышубән,
Агызларны кабышубән,
Кочышубән, очышубән
Улышамыз икәү мәгъас³⁸³.
 
 
Иляһи, ошбу матурга
Нәсыйб ит бергә ятырга,
Үбеп агъзыны татырга,
Ки куйнында булып гъәувас!
 

«Ки бән яздым сәңа, җанкәм, ничә хат…»

 
Ки бән яздым сәңа, җанкәм, ничә хат,
Бәйан итдем ничә хатда ничә кат:
 
 
Оемагыл эчеп гъәфләт³⁸⁴ шәраби,
Заигъ үткәрмә әйаме шәбаби³⁸⁵.
 
 
И бәгъидә³⁸⁶, сәнең хәзер бу чакда
Үбеп-кочып сәүәр вактың кочакда.
 
 
Сафадин³⁸⁷ дөньяның зәүкъен³⁸⁸ алырсың,
Гомернең үткәнен тоймай калырсың!
 
 
Ки былтырдан бире нишләп торамыз?
Нә файда әйләдек? Нә эш кырамыз?
 
 
Ки бән көтдем сәне, сән елны көтдең,
Бәнем чөн саргаеп, шәт, сән дә бетдең?!
 
 
Сәне сәүдем, тотышлый уңга ишдем,
Табып хәйлә, сән аны сулга сүтдең.
 
 
Бән әйтәмен, җитим диеп бу дуска,
Сән әйтәсең: «Йөри бу – гакълы кыска!»
 
 
Фәлянә, әй, сәне бик сәүде күңлем,
Сәнең күңлеңне белмәзмен, и сеңлем!
 
 
Мәхәббәтдин сәңа вар ирде дәрдем,
Сорарга бер тоташ нийәт идәрдем.
 
 
Ишеткәчдин, исем дә китде лә, ух:
Дидем, уф Алла, калдым алмыйча ук!
 
 
«Ух» ормакда янар икән йөрәкләр,
Дәуасын тапмады бик күп зирәкләр.
 
 
Табыла дөньяда бик күп кирәкләр,
Шәкерткә килгән кызлар тик сирәкләр.
 
 
Алар ташмы икән, әллә тимерме?
Гомердә бер генә йомшап, килерме?
 
 
Язып, ун хат җибәрдем йә егерми,
Укымыйсың микән, күзең йә күрми?
 
 
Язамын күп, эчемдин гамь бушар дип,
Бу күп сүз эчрә бер сүзем ошар дип.
 
 
Ки бән вардым сәне сөеп, алам дип,
Ки сән бәне кудың тиле малайдик.
 
 
Бу куганыңны сән сайма³⁸⁹ уенга,
Әгәр уйныйк дисәң, кил, кер куенга!
 
 
Үзең яхшы, китаб-Коръән укыган,
Ошыймы соң сәңа, җаным, бу куган?
 
 
Төсең-буең ишетеп, сәүдем, и Рух,
Йөзең күргәч, сагышыңдин дидем: «Ух!»
 
 
Мәхәббәтем шу тәкле сән сылуда:
Ух итәмен, сагынып, һәр сулуда.
 
 
Гаҗәб калдым, җаныем, бу эшемгә,
Һушым китәр, исем китәр һушымга.
 
 
Мәхәббәт белән янганга йөрәкләр,
Дәуасын тапмады бик күп зирәкләр.
 
 
Табыла дөньяда һәрбер кирәкләр.
Гыйшыкка дару юк диләр зирәкләр.
 
 
Гъәһеднамә³⁹⁰ итәр ирдем хатыңны,
Хатың эчрә әгәр күрсәм атыңны.
 
 
Йөрердем көндезен, кулымга алып,
Кичен ятыр идем, куйнымга салып.
 
 
Хода язган микән ошбу җиһанда
Күрешергә, сөйләшергә ниһанда³⁹¹?
 
 
Әй фәлянә, үлекмен – тергезә күр,
Бер аулакда үзеңне күргәзә күр!
 
 
Болай торганча икәү ары-бире,
Кушылаек икәүләп, китмә кире.
 
 
Килер булсаң, и матурым, сеңелкәй,
Сүземне тыңла, калдырма күңелкәй.
 
 
Әгәр дә килмәсәң, алдап йөретмә,
Сәүмәгәнеңне бер дә эчдә тотма.
 
 
И матурым, әгәрчә тартса җаның,
Бу дәкле катмасын ла бәңа каның!
 
 
Килермүсән? – Сүзеңне сүзлә тугъры,
Сүзе ялган кешене дирләр угъры!
 

«Уян гъәфләтдин, и җанкәм…»

 
Уян гъәфләтдин, и җанкәм,
Сафа сөр вакъты форсатда³⁹²;
Карыгач³⁹³, бу төсең калмас,
Көсүф алмыштый көрсәтдә³⁹⁴.
 
 
Йә бик шаянмы, шукмы сән? –
Килергә һич ашыкмыйсән.
Йә бүтәнгә гашыйкмүсән? –
Сүзең һич узмый рөхсәтдә.
 
 
Димә: «Ник язасың бик күп?
Эчең дә әллә пошамы?»
Ничә язсам да, и җанкәм,
Эчем ник бер дә бушамый?!
 
 
Вә йә күңлем кышын-җәен
Бу бәгъидә абыстаем³⁹⁵,
Сагынып «ух» оран саен,
Кулым язарга кушами?
 
 
Бу халем тамаша кебек:
Тоташ көек, тоташ көек!
Ки һич дә күрмәгәндин үк
Җиһанда вакъты хушами³⁹⁶…
 

«Сәлам яздым сәңа, сәрвиҗәмалем…»

 
Сәлам яздым сәңа, сәрвиҗәмалем,
Сәламемне алыр булсаң, гүзәлем.
 
 
Морадың [вә] мәкъсудың бирсен Алла,
Хаталардин сәне сакла[сын] Алла.
 
 
Сәнең йөзең кояшдик нур икәндер,
Ходай сәне бәңа язган микәндер?
 
 
Сачең охшый Зөләйханең саченә;
Сәнең керфекләреңдин нур сачелә.
 
 
Язаеммы, җаныкаем, йитәрме?
Сәне алмай күңел гыйшкы бетәрме?
 
 
Сәне сәрбагъ³⁹⁷ эчендә гөл яратды,
Бәне сайрамага былбыл яратды.
 
 
Сәнең сайрамакың дидар³⁹⁸ өчендер,
Бәнем сайрамакым сән йар өчендер.
 
 
Кулың – ястык, сачең юрганым улсын,
Бәнем җаным сәнең корбаның улсын.
 
 
Надан ирне кияү итсәң үзеңә,
Кыямәт көн кара ягар йөзеңә.
 
 
Нә хурлыкдыр сәнең кебек матурга
Надан астында кыймылдап ятырга.
 
 
Сәнең вәгъдәң көтә-көтә, гүзәлем,
Өзелеп бетәдер бәнем үзәгем.
 

«Фиракъеңдин күземдә йәш корымай…»

 
Фиракъеңдин³⁹⁹ күземдә йәш корымай,
Бән йөримен кичә-көндез оемай⁴⁰⁰.
 
 
Иляһи, җөмлә гамгинне⁴⁰¹ шад кыйлгыл,
Ки гамедин бәндәне азад кыйлгыл.
 
 
Гозер кыйлып язам хәлемдин хәбәр,
Мәне гыйшык утыйга кыйлма грифтар⁴⁰².
 
 
Без гъәрибләр⁴⁰³ йөзеңне күрсәк иде,
Билең кочып, ләбеңне сурсак иде.
 
 
Морадым, мәкъсудым бәнем, гүзәл, сән,
Нәчә елдин бирле эчем өзәлсән.
 
 
Тәмам гомрем сәнең һиҗреңдә әфкяр⁴⁰⁴,
Гамең берлән гъәриблекдә грифтар.
 
 
Йөземгә бак – тәнем, ике күзем сән,
Шикәр агъзыңни ач – ширин сүзем сән.
 
 
Фәрагъәт берлә⁴⁰⁵ һич гашыйк ятармы?
Кеше рәхәт белә гашыйк итәрме?
 

«Сәнең күңлең, җаным, кемне көтәдер?…»

 
Сәнең күңлең, җаным, кемне көтәдер?
Көтеп юкны, газиз гомрең үтәдер.
 
 
Бу кадәр үк инәлеп, и җаный ла,
Сүзем тыңлап, йарым булсаң, ярый ла.
 
 
Әгәр дә тыңламасаң, и Фатыйма,
Үкенермен бу инәлгән хатыйма.
 
 
Гомер буенча хәсрәткә саласың,
Ничек итим, эчем өзеп аласың.
 
 
Сагынып егъласы булсам гомергә,
Эчем янып, дүнәр кара күмергә.
 
 
Егъларга каламын йөрәк канилә⁴⁰⁶,
Җаный ла, и җаный ла, и җаный ла!
 
 
Җаныем ла диеп хәсрәт йийәргә⁴⁰⁷,
Нигә ташладың, и җаным, дийәргә.
 
 
Үкенечкә генә туган икәнсең,
Бәңа хәсрәт өчен булган икәнсең.
 
 
Сәне сәүгән идем җаным-тәнемлә,
Нидән ташладың, и җаным, бәне лә?
 
 
Исемә төшәсе булсаң ялан бик,
Халем мөшкил булыр, җаный, яман бик.
 

«Кулым йитмәс, ки тотсам, йар, үзеңне…»

 
Кулым йитмәс, ки тотсам, йар, үзеңне,
Күзем йитмәс, ки күрсәм, йар, йөзеңне.
 
 
Бәнем халемдин аңа һич хәбәр юк,
Ки бу дәрдемдин аңа һич әсәр юк.
 
 
Әйа җаным, сәне кайдин табармын?
Мамык берлән нәчек утны янармын?!
 
 
Бән бичара сәне кайдин күрәрмен?
Чыкмыйча утыңызда күп йөрәрмен.
 
 
Сәнең дидареңә⁴⁰⁸ мохтаҗ булыпмын,
Тәкый гыйшкың утынга янып-көепмен.
 
 
Мөнәүүәр⁴⁰⁹ җәмалеңчөн басты кайгу,
Бәңа сәнсез ошбу җиһан карангу!
 
 
Җәмалеңне күреп хәйран булыпмын,
Сәне күрмәк өчен гирйан⁴¹⁰ улыпмын.
 
 
Көчем юкдыр хәрәмеңә⁴¹¹ йитәргә,
Илкем⁴¹² йитмәй сән җаныйны тотарга.
 
 
Йөзең күрергә теләймен, үзеңне,
Билең кочып сүләшергә сүземне!..
 

«Гаҗәб ләтыйфәдер…»

 
Гаҗәб ләтыйфәдер⁴¹³ җисмең,
Ки белми ничек[дер] исмең;
Йөрәгем, бәгърем и кисдең,
Ки күргәзеп кәмаляти⁴¹⁴.
 
 
Билең нечкә, буең һәм төз,
Тәнең саф, гүйәки ак бүз;
Әгәр дисәң дә сән бер сүз,
Укыр идем йөз айати⁴¹⁵.
 
 
Гаҗәбдер ки билең анчә,
Ләбең⁴¹⁶ ләгъел, дешең гъөнчә⁴¹⁷;
Юк ирде күрдекем бончә,
Күрүбән күп кәмаляти.
 
 
Үзең сылу, йөзең күркәм,
Нәчә дисәм дә улыр кәм;
Язарга фәһм⁴¹⁸ йитмидер һәм
Кәгазь, кара, мәкаляти⁴¹⁹.
 
 
Кашың кара сызылмышдыр,
Дешең йинҗү дезелмешдер,
Йөрәк-бәгърем өзелмешдер
Гыйшык дотып сәңа катый.
 
 
Сачең кара ирер төндик,
Сачең ара йөзең көндик;
Улыбмын имди Мәҗнүндик,
Идеп гыйшык хыйаляти⁴²⁰.
 
 
Сәнең өчен, әйа җаным,
Тәнемдә калмады каным;
Бетебдер дәрде-дәрманым,
Күрәчәк⁴²¹ ошбу халяти.
 
 
Әйа җаным, кызыл алмам,
Ки сәндин күңлеми алмам;
Килүрсән – гайрени алмам,
Идеп сәңа макаляти!
 

* * *

 
…Колак салып ишет, җаным,
Идәем бер хикәяйәти…
 
 
Яратыбдыр сәне ул Хакъ,
Кызыл йакут кеби һәм ак
Йөзеңә салды күп рәүнәкъ⁴²²,
Идүбән күп ригайәти⁴²³.
 
 
Йөзеңне әйдәде гөлтик,
Сачеңне кыйлды сөнбелтик,
Ауазың итде былбылтик,
Идеп фазли гъинайәти⁴²⁴.
 
 
Сылу әйләде үзеңне,
Тулан ай итде йөзеңне,
Идеп нәргистәй күзеңне
Мөдәүвирсез бигайәти⁴²⁵.
 
 
Кашыңны әйләде кара,
Ачык кыйлды ике ара,
Һилялә охшашы вара⁴²⁶, –
Чигелмеш биниһайати!
 
 
Йөзең биңзәр тәмам айа⁴²⁷,
Күрәнләр хур кеби сайа⁴²⁸;
Сәңа охшашлы, әйт, кайа? –
Яңылдым бер бу айати.
 
 
Йөзең охшар кызыл гөлә,
Йөзеңдин нурларың агыла,
Күрәчәк күзләр чагыла,
Көнәш кеби шәрайати⁴²⁹.
 
 
Күзең гәр кешегә бакылыр⁴³⁰,
Күзеңдин утларың чакылыр,
Кәлүбән сөрмә якылыр, –
Кидәрер һәм бу сагъәти⁴³¹.
 
 
Ки ак йакут кеби балкып,
Ике садрең тора калкып,
Ки күлмәк үтәли балкып, –
Нуры улыр галямати!
 

«Мөбарәк къамәтең хубий…»

 
Мөбарәк къамәтең хубий⁴³²,
Үзең мәхбүбләрнең хуби⁴³³,
Ки тугаймусың күби⁴³⁴? –
Бу галәм бәрчидә нәбат⁴³⁵!
 
 
Кашың карасыдин сәүдем,
Ки күрмәен сәне сәүдем.
Җанка… суйдым (?),
Вә илля соңрада һәйэат⁴³⁶.
 
 
Сәнең исмең зикер әйләп⁴³⁷,
Сыйфатыңны фикер әйләп,
Ки һушың гакълыми бәйләп,
Вә илля соңрада һәйэат!
 

«Сөйгәнемгә инанмасаң, Бәдига…»

 
Сөйгәнемгә инанмасаң, Бәдига,
Ни әйтерсән йөземдәге сарига?
 
 
Инәлә белмәдем сәңа, күрәсең:
Итеп мәхрүм, ишегеңдин сөрәсең.
 
 
Бәдига, ник болай мәңа катасың⁴³⁸?
Бәнем күз йәшемә ничек батасың?
 
 
Әгәр чәнди⁴³⁹ мәне мәхрүм итәрсән,
Күрәек, нинди егеткә китәрсән!
 
 
Мәхәббәт булмасын барган йиреңдә,
Сафалар⁴⁴⁰ сөрмә һич барган иреңдә:
 
 
Болыттик кайгылар башыңа ягъсын,
Тәәссефтин⁴⁴¹ күзеңдин йәшләр аксын!
 
 
Йә тап булгыл ки бер залимгә хун-хар⁴⁴²,
Йә бер зәнки⁴⁴³ кеби астында бул хар⁴⁴⁴!
 
 
Этен сөргәндәй кусайде⁴⁴⁵ катындин,
Җәфа күрсәтсәйде⁴⁴⁶ көндәш хатындин!
 
 
Йә, сөйәмен дип алдап, бер мут алсын,
Утырыр йиреңне, баргач, ут алсын!
 
 
Җәмалең⁴⁴⁷ күрсәйде кара төтендик,
Мөбарәк йөзеңи хурлап этендик!
 
 
Мөбарәк күксиңә⁴⁴⁸ мендергәнеңне,
Күңел алып сөеп көлдергәнеңне.
 
 
Тәваззигълык итәнләрең йөз анча⁴⁴⁹,
Берин күрмәсә иде ул тузанча!
 
 
Йә онтылсаң иде сән кала-кала,
Йә тап булсаң иде бер ак сакала!
 
 
Мыекы санысчайде михе әлимтик⁴⁵⁰,
Агыз-йары тоелсайде хәмимтик⁴⁵¹.
 
 
Сулышы килсәйде баде сәмумтик⁴⁵²,
Кирәкле әгъзасе булсайде мумтик⁴⁵³.
 
 
Уенны уйнай алмасдин уенча,
Ки моктандырсайде⁴⁵⁴ гомре буенча.
 
 
Бәдига, рәнҗемә: каргадым уйнап,
Хатерең калмасын юк фикри уйлап.
 
 
Сәңа килеп бу кайгылар, бу дәмләр,
Мәңа шул хәлдә юктыр яхшы дәмләр⁴⁵⁵.
 
 
Йөреткәнгә якын булдым йүләргә,
Юк ирсә ярамас болай сөйләргә.
 
 
Нидән үфкәлисәң мәңа, Бәдига?
Нидән биздең, нә эш булды, зәригъә⁴⁵⁶?
 
 
Күземнең рәушане, җаным Бәдига,
Төшәр бер көнге сүз күңлең йадига⁴⁵⁷.
 
 
Колак салдым сораган ул үләткә,
Йәрәштермә, дидем, надан егеткә!
 
 
Кийәү итсәң надан ирне үзеңә,
Кыямәтдә кара якар йөзеңә.
 
 
Матур булсаң да, баргачдин наданга,
Керәлмассән гомер буенча санга.
 
 
Бу дөньяны беләсән һич, Бәдига,
Вәфасы юк, зәуаледер сәригъә⁴⁵⁸.
 
 
Беземтик килде күп гашыйкы-мәгъшук,
Тора торгачтан ук һәб⁴⁵⁹ булдылар юк.
 
 
У⁴⁶⁰ Тәймус шаһ кызы ирде Зөләйха,
Ничә ел егълайуб, итәрде нәүхә⁴⁶¹.
 
 
Дир ирде, сагынып, һәр дәмдә «уф!» дип,
«Йосыф лә! И Йосыф лә! И Йосыф!» – дип.
 
 
Ахир бер көнне ул мәкъсудка ийтде:
Тереклек итде бергә, үлде-китде.
 
 
Мисъри шаһ⁴⁶² угълы Сәйфелмөлек дә
Ничә ел йөрде хәсрәтдә, көекдә.
 
 
Дир ирде: «Ник ишетмисән, сәригъәм⁴⁶³,
Бәдигам лә, Бәдигам лә, Бәдигам!»
 
 
Адашыңны алып, мәкъсудка йитде,
Сафалар сөрде һәм дөньядин үтде.
 
 
Дәхи Мәҗнүн, тотып күп гыйшкы-мәйле,
Дәйүр ирде: «И Ләйле лә! И Ләйле!»
 
 
Дәхи борын заманда үтде Фәрһад,
Ки Ширин атлы кызчөн итде фөрйад⁴⁶⁴.
 
 
Барысы да җиһанга килде-кичде,
Бу дөньядин ахир бер көнне күчде.
 
 
Ки мән дәхи бу арага тезелдем,
«Бәдигам!» – дип өзелдем лә, өзелдем!
 
 
Буш үткәрмә, Бәдига, бу бәһари⁴⁶⁵,
Матур чаклари һәм ләйле-нәһари⁴⁶⁶.
 
 
Ки гыйш-гыйшрәтдә булубән бу чаклар
Сафалар сөрәдер бик күп кочаклар.
 
 
Бу дөньяга таянмау, и Бәдига,
Вафасыздыр, зәуаледер сәригъә⁴⁶⁷.
 
 
Баралсаң мәндин артыкка ярый ла:
Сәнеңтик сайлаган – сазга тарый ла!
 
 
Җәмалең берлә мактанма, Бәдига,
Ки бәндәсән: ничекдер ул талигъә⁴⁶⁸?
 
 
Җәмал дәхи китә торган буяутик,
Китәр тиздән кояш төшкәч кыраутик.
 
 
Мәни ташлап, күтәрмә бер дә борның:
Йәшем төшсә, һич уңмас барган урның!..
 

«Сәламулла күземнең карасыйга…»

 
Сәламулла⁴⁶⁹ күземнең карасыйга,
Җигәргүшәм⁴⁷⁰, йөрәгем парәсыйга.
 
 
Ике күзем нуры, җаным Бәдига⁴⁷¹,
Тәнем, рухым, рәуанем мәкъсадыйга⁴⁷².
 
 
И фәлян иленең шәмсе вә маһы⁴⁷³,
Ничек тими сәңа гыйшкымның аһы?
 
 
Исем китәр ки сән абызтутыйга:
Бәне салдың Зөләйханең утыйга.
 
 
Һауаланган булып, гакълымны йуйдың⁴⁷⁴,
Бәне мәхрүм идеп хәсрәткә куйдың.
 
 
Һауаланган сәнең кебек ничәләр,
Егълып, гомре вар⁴⁷⁵ хәсрәт чигәләр.
 
 
Кеше үз-үзенә гәр салса бәла,
Җиһан халкы җыелса, белмәс ала⁴⁷⁶.
 
 
Сәне белгән идем тугъры үземдик,
Сүзеңә дә инандым үз сүземдик…
 
 
Сәнең сүзең икән ялган катышлы:
Күңелгә булмады бик үк ятышлы.
 
 
Бәне ничек ишегеңдин сөрәсең?
Үзең дә һәм аны бер-бер күрәсең:
 
 
Сәнең кебек күтәргәнләр борынны
Сирәк буладыр уңдырган урынны.
 

* * *

 
Баралсаң бәндин артыкка – ярый ла,
Сәнеңдик сайлаган – тазга тарый ла.
 
 
Бәне ташлап, күтәрмә бер дә борның,
Йәшем төшсә, ки һич дә уңмас урның.
 
 
Йә алдалап, үзеңне бер мут алсын,
Утырыр йиреңне, баргач, ут алсын!
 

«Сәламулла йөрәгем парәсыйга…»

 
Сәламулла йөрәгем парәсыйга,
Тәнем рухы, күземнең карасыйга.
 
 
Сәлам, и куәти рухы рәуаным⁴⁷⁷,
Сәлам, и дилбәри җан-у-җиһаным⁴⁷⁸!
 
 
Сәлам, и миһербани дилнәуазем⁴⁷⁹,
Сәлам, и бостанә сәрвийе-назем⁴⁸⁰!
 
 
Сәлам, и лаләи руй гөлгъөзарем⁴⁸¹,
Сәлам, и куәти җан-у-бәһарем⁴⁸²!
 
 
Бәңа сәнсез бу эчкәнләр кызыл кан,
Бәңа сәнсез ачыйгъ ирер сөчек җан.
 
 
Бәңа сәнсез газаб ирер бу рахәт,
Бәңа сәнсез йөрәкдә мең җәрәхәт.
 
 
Бәңа сәнсез хәрәм ирер бу сохбәт⁴⁸³,
Бәңа сәнсез бу сохбәтләр чү михнәт⁴⁸⁴.
 
 
Бәңа сәнсез мөсыйбәтдер⁴⁸⁵ мәгъишәт⁴⁸⁶,
Бәңа сәнсез мәгъишәтләр мәшәкъкъәт.
 
 
Сәнең гыйшкың белә ахир үләрмен,
Фиракъең⁴⁸⁷ утыйда әксәр⁴⁸⁸ көйәрмен.
 
 
Кыйлыбдыр такъәтем такъ иштийакың⁴⁸⁹,
Ки үртәр хәстә җанымны фиракъең.
 
 
Эчәрмен ширбәти һиҗран⁴⁹⁰ һәмишә,
Фиракъида күзем гирйан⁴⁹¹ һәмишә.
 
 
Сәнең йадың⁴⁹² белән гөлзар⁴⁹³ ачылыр,
Сәне күрмәй йөрәкдә кан сачылыр.
 
 
Мән, и бидил⁴⁹⁴, сәне къәндин⁴⁹⁵ күрәрмен? –
Фиракъең утында бисйар көйәрмен⁴⁹⁶.
 
 
Сәламулла йөрәкем парәсыйга,
Тәнем рухы, күземнең карасыйга!
 

«Каләм язды бераз монча кәлями…»

 
Каләм язды бераз монча кәлями⁴⁹⁷,
Кабул идеп ала күргел сәлами.
 
 
Боны яздым сәне гайәт сәүгәндин,
Ки гыйшкың утыйла эчем көйгәндин.
 
 
Гафил улма, сүзем тот, и нигярем⁴⁹⁸,
Ике гыйшык онытмас бере-берен.
 
 
Мәгъшукый җан, күзләрем күрде сези,
Шул замандин хәйран әйләде бези.
 
 
Күзләрем күрде – сезә улдым биһуш,
Имди сәнсез күңлем һич улмаз хамуш⁴⁹⁹.
 
 
Җәмалең хур кебидер, күзләрең нур,
Кыйла күрмә висалеңдин⁵⁰⁰ бәни дур⁵⁰¹.
 
 
И җаным, кыйл бәнем сүземи кабул,
Шаде-харәм⁵⁰² әйләгел, кыйлма мәлүл⁵⁰³.
 
 
Әйа мәхбүб⁵⁰⁴, тутый кош сән җиһанда,
Бәнем илә күрешсәнә ниһанда⁵⁰⁵.
 
 
Күңелдин чыккусы юкдыр хыялың,
Дәрига⁵⁰⁶, күрмәдем ширин җәмалең.
 
 
Сәлам улсын сәңа, фәлян, ки бәндин,
Ки мондин соң көтәрмен мән дә сәндин.
 
 
Робагыйлар чыкарып яздым хатый,
Язмаз ирдем бу хатымны – гыйшкым катый.
 
 
Мәгъшукый җан, сән кабул кыйлсаң бәни,
Җан-дилилә⁵⁰⁷ бән кабул кыйлдым сәни […]
 
 
Ирсаль әйләдем⁵⁰⁸ сезгә бән бу хатый,
Тауил гомер рузый кыйлсын Ул бакый⁵⁰⁹ […]
 
 
Фида улсын сәңа һәм җөмлә малым,
Дәригъ итмәм⁵¹⁰, теләсәң дәхи җаным.
 
 
Ошбу хатка исмеңезне язмадык,
Язар ирдек, гайреләрдин базмадык.
 
 
Мәгъшукый җан, сәнең исмең, фәлянә,
Сәне бәңа рузый кыйлсын⁵¹¹ бер Алла.
 
 
Бу сүзләрдин морад нәдер – аны бел,
Сәүәр ирсәң, ишарәтне бәйан кыйл.
 
 
Ошбу сүзне халка изһар әйләмә⁵¹²,
Хатыңызны бездән ниһан әйләмә⁵¹³ […]
 
 
Кабул күрсәң, хатыма каршы хат яз,
Кабуллыкны эчендә аңлатып яз.
 
 
Әгәр япсаң⁵¹⁴ кешенең бер гайбене,
Ходай япкай сәнең һәм гаебеңне.
 
 
Гөнаһ, гаеб – бәндә[ләр]нең эшидер,
Кирәк кызлар, кирәк егет эшлидер…
 

«Бу хатымны кабул итеп аласың…»

 
Бу хатымны кабул итеп аласың,
Кабул итсәң, читен өзеп каласың.
 
 
Сәнең өчен аһе-ваһ органларым,
Бер күрергә тилмереп торганларым!
 
 
Каным, сәүгән йөрәгем парәсе сән,
Тәнем рухы, күземнең карасы сән.
 
 
Хода язсын мөкъәддәр⁵¹⁵ каләмендә:
Кауышдырсын бу дөнья галәмендә.
 
 
Кыяфәтең, сыйфатың суда кондыз,
Үзең былбыл, күзең мисальдә⁵¹⁶ йолдыз.
 
 
Сәнең дәрдең белән даим йөримен,
Сәнә күргәч, сары майтик эримен!
 
 
Сәнең дәрдең билә булдым герифтар⁵¹⁷,
Хода кыйлса иде сәне, гүзәл йар!
 
 
Сәнең буең Ак Иделнең камышы,
Сүләгән сүзләрең былбыл тауышы.
 
 
Сәнең өчен акыздым күздә йәшем,
Бу хәсрәтдин чыкар микән бу башым?!
 

«Гүзәлсән мисле алмадый…»

 
Гүзәлсән мисле алмадый,
Җәмалең күңелем алдадый,
Түзәр халем калмадый, –
Нитәен бән бу бәляне?!
 

«Ишет хотбә гыйшыклык мөнбәрендән…»

 
Ишет хотбә гыйшыклык мөнбәрендән:
Бәйан идәм мәхәббәт гъәнбәрендән⁵¹⁸.
 
 
И җаныем, бәне ташлыйсың, ахры,
Беленәдер сүзеңнең рәһбәрендән⁵¹⁹.
 

«Бән сезләрә бер сүземне…»

 
Бән сезләрә бер сүземне
Йад итәлем, ки аңлагыл,
Колак дотып бу сүземне
Ихлас берлә [ки] дыңлагыл.
 
 
Әй нигярем⁵²⁰, теләгел сән
     гыйлем йарны,
Үзеңә эзләйүбән
     алгыл аны.
Гүйә очкан кош кебидер
     гыйлем кеше,
Күп мәшакъкать берлә тотар
     аны кеше.
 
 
Кулыңдан сән аны куйма,
Онытып, гыйльмеңне йуйма⁵²¹,
Гыйлемлек кошыный суйма, –
Сәңа булгай разый Алла.
 
 
Табар булсаң гыйлем ирне,
Ки муафикъ булыр йарны;
Бу үгетне тотар булсаң,
Сәңа булыр разый Алла.
 
 
Үзең наданлара катма,
Гыйлемлекне суга атма,
Тутый берлә ки карганы
Килтереп бер ивгә⁵²² япма.
 
 
Надан ир малына кызма⁵²³,
Алар сари⁵²⁴ кулың сузма,
Каралык көенә йөзмә, –
Ки булырсән гъисйан Алла⁵²⁵.
 
 
Надан ирне көтеп алмак,
Ирүр мөшкел кочып ятмак;
Аның малын утка якмак –
Нәданә гъәсъбәи Алла⁵²⁶.
 
 
Кирәк малын утка якмак…
Аның чөн хәсрәтә калмак…
……………………………………….
………………………………………..
 
 
Наданга үз буең сонсаң,
Үзең аңа мотыйгъ булсаң⁵²⁷,
Аңа разый булыр исәң,
Сәңа разый имәс Алла!
 
 
Разый булып, ата-ана
Бирәм дисә ки наданга,
Алар ризалыкы өчен
Гомерлек хәсрәтә калма.
 
 
Дигел анлара бу сүзне,
Бакып анлара дөз күзне⁵²⁸:
«Ятыр катыңда кискәдәй,
Бирүбән тын ки мичкәдәй!»
 
 
Оялмасана, и җаный,
Дигел анлара сән аный;
Оялып хәсрәтә калсаң,
Разый ирмәс сәңа Алла.
 
 
Ике мәгъшук бергә кушла –
Ефәк булып ки ишелә,
Кәлүб куйнына ки керсә,
Нәсыйб итеп, кушып Алла.
 
 
…………………………………………..
………………………………………….
Муафикъ кулларын салса,
Гүйә разый аңа Алла.
 
 
Кушылып [бу] ике җаный,
Ки белеп хөкме уганый⁵²⁹,
Ки мондан яхшысы къәный⁵³⁰? –
Бу дорур ризаи Алла.
 
 
Бу икеләре гыйлем булса,
Белүб андай гамәл кыйлса,
Ки галимнең кулун алса, –
Булыр и һөдаи Алла⁵³¹!
 
 
Сүзем тотып ки ал гыйбрәт,
Ярин⁵³² сәңа булыр рәхәт,
Бу эшләрдер сәңа гыйбрәт, –
Сәнеңчөндер җәннәти Мәүля⁵³³.
 
 
Гыйлемдән ки йөз дүндермә,
Гыйлем чырагын сүндермә,
Аңа чытык йөзең вирмә, –
Разый булыр сәңа Алла…
 
 
Салур андин түбән башны,
Чытар йөзи, күзне-кашны,
Ачылып хатнына дәшми, –
Көлеп бакмак аңа къәный?
 
 
Каралык къәлбене⁵³⁴ баскан,
Агыр балта биленә аскан,
Юан-юан агач кискән, –
Арыгач уйнамак къәный?
 
 
Арыгач ачылып тормаз,
Үзе йәш, ултырып тормаз,
Хәлалене күзе күрмәз, –
Торыр килеш карап аный.
 
 
Йәнә ул дәмдә⁵³⁵ кич булгай,
Кәлүб түшәккә ултыргай,
Хәлаленә моны айгай⁵³⁶:
«Дийәен бән, ишет моный.
 
 
Дийәем бән, сән ишеткел,
Кәлүб аякымны чишкел,
Үгетне бу онытмагыл:
Кибәргә пичкә сал аный».
 
 
Китәндәй⁵³⁷ ак беләкләрен,
Кәлүб ул сызганып анда,
Чишеп алыр аякларын,
Алып пичкә салур аный.
 
 
Наданның хале бу улгай,
Чабатасына туфрак тулгай,
Оекы һәм кара булгай, –
Чыкуб хатун кагар аный.
 
 
Йәнә сузар аякыны,
Ки тартырга оекыны,
Коеп тузан увакыны⁵³⁸, –
Буянурсән йәнә, җаный.
 
 
Бу мескин чыкубән какгай,
Ки әле туфракга баткай,
Керүбән катында яткай, –
Торып да ул үбәр аный.
 
 
Кияр аякына лапта⁵³⁹,
Аны киеп йөри таптап,
Көйдермәгел берүк утка,
Әгәр салса кибәргә аный.
 
 
Киеп лапталары тузгай,
Кадерсез гомре, бел, узгай,
Ишетеңез моны сез, һай, –
Ахирәт эстәмәк къәный?
 
 
Аякы, тубыкы бәйләнгәй,
Йите кат киндерә әйләнгәй,
Кәзеб⁵⁴⁰ сүзләргә бәйләнгәй, –
Басубән гъәфләти аный.
 
 
Надан [дин] хур дәхи барму,
Бу сүзгә сүз дәхи барму?
Галимне хур күргәнләргә
Ходаның рәхмәте къәный?
 
 
Ни мәгъкульдер моный күрмәк,
Гыйлем кызны нәданга вирмәк,
Гыйлем егет наданны алмак,
На мәгъкульдер дидем аный.
 
 
Әгәрчә ир галим улса,
Хәлял кәсеб: иген иксә,
Возу кыйлып⁵⁴¹, намаз кыйлса,
Ушал ирдер ки рәхманый⁵⁴²!
 
 
Намаз кыйлса, алып таһрәт,
Булубән анда ул шөһрәт;
Бу эшләргә йөзең үгрәт –
Булырсән чөн ки рәхманый.
 
 
Зирагъәтдән⁵⁴³ әгәр кайтса,
Тиз үк хәляленә әйтсә,
Ки комганга суын салса:
«Намазга вараем, җаный!»
 
 
Кәләше анда су койса,
Торубән һәм возу кыйлса,
Намазга мәсҗедә варса,
Ки мондин яхшысы къәный?
 
 
Ки бәгъзеләр надан булса,
Галимләргә коллык кыйлса,
Тагъәт⁵⁴⁴, коллыкны күп кыйлса,
Галимләрдин сайуң⁵⁴⁵ аный!
 
 
Берәүләр гәр галим булса,
Кяһиллек⁵⁴⁶ тагъәтен кыйлса,
Үзе кешегә «кыйл» дисә,
Монафикъ⁵⁴⁷ дип белгел аный.
 
 
Әгәр хөкме Хода улса,
Галим бер дөхтәри⁵⁴⁸ алса,
Үзенең нәсыйбы улса,
Ниләр дийәм – ишет аный!
 
 
Дәйүр: «Җаный, бирү килгел,
Оекым, читекем алгыл,
Килеп янымда ултыргыл, –
Кушылдырды бези Алла!»
 
 
Укыгай ул торып намаз,
Кыйлып ул мәүляйа нийаз⁵⁴⁹…
………………………………………
Дир ул хәмед-сәна кыйлса⁵⁵⁰,
Аңа хушнуд⁵⁵¹ булыр Алла.
 
 
Дәйүр: «Җаный, тиз үк булсаң,
Самавыр ярагын⁵⁵² кыйлсаң,
Китереп сөфрәйә куйсаң,
………………..будыр җаный».
 
 
Дилваз⁵⁵³ ярагыны кыйлып,
Бер-беригә күз[ен] салып,
Ки чәйнеккә чәен салып,
Диеп ул: «Әлхәмделилла,
 
 
Кушылдырды бези мәүля,
Китер бал, чәй, лимун тагы,
Куең һәм сөфрәгә⁵⁵⁴ аный…
……………………………………»
 
 
Утырыр ике[се] алда,
Самавырны алып алга,
Сузарлар кулларын балга, –
Ки мондин яхшысы къәный?..
 
 
Салубән күзләрә күзне,
Тәбәссем⁵⁵⁵ берлә дир сүзне,
Көлешеп дийәрләр сүзне:
«Ки кушды безне ул мәүля!»
 
 
Галим булса, булыр дәүләт,
Нәдан [булса], булыр зилләт⁵⁵⁶,
Әгәр сән эстәсәң гыйззәт,
Дигел [сән]: «Бир[ер] ул, Алла!»
 
 
Наданга сән әгәр варсаң,
Берәүне сәүмәен алсаң,
Ки бер гъише нуш кыйлсаң⁵⁵⁷ –
Ки үлмәкең ирүр әфзаль⁵⁵⁸.
 
 
Гыйлем йарны сәүеб алсаң,
Аның илә самит торсаң⁵⁵⁹,
Ике мәгъшук гомер сөрсәң –
Бусыдыр, бел, җаный, әүля!
 
 
Ки наданга берәү бармак –
Үзене зиндана салмак,
Ки хәсрәтдер уйлә⁵⁶⁰ кыйлмак, –
Ки кушмасын берүк Алла!
 
 
Хода кушса ушал йарга,
Мәхәббәт дөкәнсә⁵⁶¹ анда,
Аның илә мосахибдән⁵⁶²
Ки әфзаль зиндани, Алла.
 
 
Мәхәббәт йебе киселсә,
Әгәр салкын йиле иссә,
Ки дә әйтсен ушал дәмдә⁵⁶³:
«Сыгынырмын сәңа, Алла!»
 
 
Үз-үзеңә моны сүзлә,
Ки дәрман дәрдеңә⁵⁶⁴ эзлә,
Китәр юлыңны сән эзлә, –
Үзеңә тиң бирүр Алла.
 
 
Өзелеп, егълайу калсын,
Үзедик мәҗнүнне алсын,
Малы-мөлке ута янсын –
Котылдырсын берүк Алла!
 
 
Сәүешмәклә кулын салмак,
Ки ләбендән пусә кыйлмак⁵⁶⁵,
Аның нәхренә⁵⁶⁶ кул салмак
Ирүр, бел, ләззати алма⁵⁶⁷.
 
 
Ки галимдәй хәбәр килсә,
Ата-анаң аңа вирсә,
Мәһәрә⁵⁶⁸ керәнләр салса, –
Аны кабул әйләгел, җаный!
 
 
Әгәр сән наданга варсаң,
Барып таш бота керсәң,
Мәхәббәтсез билә торсаң –
Суган булыр сәңа алма!
 

«Колак тотып ишет, җаный…»

 
Колак тотып ишет, җаный,
Идәем бер хикяйәти,
Сәңа гашыйк улып тәкый, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Яратыбдыр сәне ул Хакъ,
Ки ак йакут кеби һәм ак,
Йөзеңә салды күп рәүнәкъ⁵⁶⁹, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Йөзеңне әйләде гөлтик,
Сачеңне игде сөнбелтик,
Үзеңне итде былбылтик, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Йөзең биңзәр⁵⁷⁰ тулар айа,
Күрәнләр хур диеп сайа⁵⁷¹,
Сәңа биңзәшле кыз кайа? –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Йөзең биңзәр кызыл ләгълә⁵⁷²,
Йөзеңдән нурларың агъла,
Күрәчәк күзләрем чагъла, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Гаҗәб ләтыйф дорыр⁵⁷³ җисмең,
Мәгълүм дор[ыр] сәнең исмең,
Йөрәгем бәгърене кисдең, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Билең нечкә, нәзек дорыр,
Буең зифа, төзек дорыр,
Җиһан эчрә⁵⁷⁴ аз ук дорыр, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Билең нечкә, буең һәм төз,
Төсең саф, гөл кеби йөз,
Әгәр дисәң иде бер сүз, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Матурлык исмене алдың,
Хәлаикъ эчрә⁵⁷⁵ дан алдың,
Зөләйха урнына калдың, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Сүзем язылды күп төрле,
Тагы да әйтәем берне:
Кабул итәрмүсән серне? –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Килермүсән бәңа үзең?
Дәхи кашың, кара күзең,
Бал-шикәрдин датлы сүзең, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
[Әгәр кал]сам сәне алмай,
Ки куйныңа керә алмай,
Ботыңны ботыма салмай, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
[Сә]лам яздым сәнең артын,
Сәне сәүмәклекем сартын⁵⁷⁶;
Яңакларың кызыл алтын, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Сәлам яздым каләм кашка,
Ки сәүмәкдә эшем башка,
Чыкармагыл серне фашка, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
[Әйа] җаным, ки бел халем,
Җана гыйшкъ утына җаным,
Тәнемдә калмады каным, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Әйа җаным, нәчек итим,
Гыйшыкдин саргаеп бетдем,
Атаң-анаң бирә белмәс, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Намаз артларындин, җаный,
Телимен Алладин сәни,
Кабул итсен ки сүземни, –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Әйа җаным, абыстаем,
Кызыл йөзең – тулан аем!
Сәнең өчен кышын-җәен
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Языйм микән, җитәр микән,
Сәнең мәдхең⁵⁷⁷ бетәр микән,
Күңелләрдин китәр микән? –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Хисабың, сагышың кайда?
Болай торуда ни файда,
Кауышыйк без шушы айда! –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
[Күземне күзеңә] салсам,
Ходай язып сәне алсам,
Ки куйныңа керә калсам,
       Фида җаным сәңа, җаный!
 
 
Кауышыйк инде бу айда,
Вакыт җиткән ки, җаный ла!
Ирадәң⁵⁷⁸ әллә байларда? –
       Фида җаным сәңа, җаный!
 

«Кечекдин сәүдем, и күңлем зыйасы…»

 
Кечекдин сәүдем, и күңлем зыйасы⁵⁷⁹,
Йөрәгем-бәгърем, күзем тутыйасы.
 
 
Үзеңне күрмәен⁵⁸⁰ күңелемне алган,
Көйдереп тә яндырып утка салган.
 
 
Морадым, мәкъсудым, күрер күзем сән,
Нәчә елдин бирле сүләр сүзем сән.
 
 
Нәчә елдин бирле җәһдеңдә әфгяр⁵⁸¹,
Гамең берлә гъәриблыкда герифтар⁵⁸².
 
 
Сәне нәчә сыйфат кыйлсам төгәнмәс,
Вәли⁵⁸³ күрмәй кеше һәргиз ышанмас.
 
 
Ләбең – йакут, дешең энҗү дезелмеш,
Йөрәк-бәгърем сәнең өчен өзелмеш.
 
 
Гыйшыклыкдин берәүгә ут чакылса,
Гаҗәб улмаз җиһан утка якылса!
 
 
Гыйшык хәле мәризъдан⁵⁸⁴ каты, ачы,
Кочаклашып үбешмәкдер гыйляҗы⁵⁸⁵.
 

«Сезнең йортыңыза вардым…»

 
Сезнең йортыңыза вардым,
Сәнең сылулыгың күрдем,
«Бу нидәй кыз?» – диеп сордым,
Гаҗәб итдем сәңа, валлаһ⁵⁸⁶!
 
 
Ки төрдем мәктүбеңезгә,
Дәхи вардым өеңезгә,
Юлыкдым сән кызыл йөзгә,
Биһуш⁵⁸⁷ улдым күреп, валлаһ!
 
 
Нәзар кыйлдым сәңа нәгяһ⁵⁸⁸,
Була күр, туташым, әгяһ⁵⁸⁹:
Гашыйк улдым дәхи сәңа,
Нәсыйб итсен сәне, валлаһ!
 
 
Гъәҗиб⁵⁹⁰ уенларың күрдем,
Ки хәйранә калып тордым,
Йөрәгемә гыйшык ордың,
Ки сәүдем шул заман, валлаһ!
 
 
Читек-башмакларың киеп,
Йөрисең, гүзәлем, биеп;
Эчем-тышым тора көеп
Күрү белән сәне, валлаһ!
 
 
Оялмадың үзең бәндин,
Бән алмадым күзем сәндин,
Чыка язып җаным тәндин,
Гашыйк улдым сәңа, валлаһ!
 
 
Сызылмыш кашларың җайдай⁵⁹¹,
Йөзең нурлы тулан айдай,
Күрәнләр сәне хур сайдай⁵⁹², –
Сылу кыйлды сәне, валлаһ!
 
 
Беләгең нечкә йәш талдай,
Сүзең датлы ирер балдай,
Гыйшыкың сабрыми алдай,
Кауыштырсын бези, валлаһ!
 
 
Ки исмең һәм фәлян булды,
Гыйшыкыңдин эчем тулды,
Ки белмимен ничек булды,
Күрүбән бер заман, валлаһ!
 
 
Ки сының дөлдөлә биңзәр⁵⁹³,
Йөрисең былбыла биңзәр,
Кәлямең тутыйа биңзәр⁵⁹⁴, –
Гомер вирсен сәңа, валлаһ!
 
 
Башыңа киясең калпак,
Сыйфаты кар кебек һәм ак,
Сәүәрем, валлаһи, бик хак, –
Бәңа вирсен сәне, валлаһ!
 
 
Күзеңнең нуры йолдыздай,
Керпекләрең дә кондыздай,
Җәмалең мисле⁵⁹⁵ хур кыздай, –
Яратыбдыр сәне, валлаһ!
 
 
Юлыкдым бән сәңа үзем,
Ки тешде йөзеңә күзем,
Оялды һәм кызыл йөзең, –
Карап калдым сәне, валлаһ!
 
 
Гъәҗәбләй үк ки йөзеңне,
Ки былбыл кеби сүзеңне,
Бәңа бирсәләр үзеңне,
Шөкер идәр идем, валлаһ!
 
 
Ки улсайчы⁵⁹⁶ бәңа үзең,
Дәхи кара кашың-күзең
Вә һәм гөлтик кызыл йөзең
Йөрәгем яндыра, валлаһ!
 
 
Кичә ятсам, күрәм сәне
Исәпләсәм, улам би-һуш,
Гашыйк улып сәңа җәй-кыш,
Йөримен һәр заман, валлаһ!
 
 
Йөреп [һәм] күп заман түзеп,
Йөрәгем-бәгъреми өзеп,
Ки гъәм дәръясында йөзеп,
Гашыйк улдым сәңа, валлаһ!
 
 
Ки бер көн сүзләшеп үзем
Сәнең белән бераз сүзем,
Ки әйтдең сән бәңа үзең:
«Чыка күр [сән», дийә], валлаһ!
 
 
Чыкып китдем [ки] сахрага,
Йөрәгем чыдамаганга,
Менеп [бән] бер биек тауга,
Ки ятдым кайгырып, валлаһ!
 
 
Ки чыккансың үзең балкып,
Ике садрең⁵⁹⁷ тора калкып;
Тәмам беткән идем йалкып,
Көтеп сәне, җаным, валлаһ!
 
 
Сәүендем сәне күргәчдин,
Киләсең юкары очдин,
Дәхи тәңкәләрең сачдин…
Яратыбдыр сәне, валлаһ!
 
 
Юлыкды сәңа үз ишең,
Вар икән анда киңәшең…
Күземдин түгелә йәшем! –
Карап тордым сәне, валлаһ!
 
 
Ходадин [гәр] нәсыйб улса,
Гүзәлләр дәхи юлыкса,
Алыр идем Хода язса, –
Ниятем күп бәнем, валлаһ!
 
 
Сәңа яучыны бән салсам,
Хода язып, сәне алсам,
Ки куйныңа керә калсам,
Нийәт бирер⁵⁹⁸ идем, валлаһ!
 
 
Сәнең кеби гүзәл мәхбүб⁵⁹⁹,
Хода язса, табылыр күп,
Вәликән⁶⁰⁰ үзеңез бик хуб…
Ки вирмәде сәне, валлаһ!
 

«Үзеңне зур күреп, күрмә бәни хур…»

 
Үзеңне зур күреп, күрмә бәни хур,
Барымызны яраткан бер Хода зур.
 
 
Өмид илән каләм алды бу әлем⁶⁰¹,
Ходауәндә⁶⁰², кабул әйлә теләгем!
 
 
Кабул күрмәй кире вирсәң хатымны,
Хода кашында⁶⁰³ сорармын хакымны!
 
 
Әгәр мәхрүм куярсән бу куендин,
Агырдыр хәсрәтем дөнья утындин.
 
 
Җаныкаем, чиләнмә сән укырга,
Күңел төшде боны һәм туктатырга.
 
 
Мөбарәк исмеңез фәлян икәндер,
Тарафындин гыйшык йиле искәндер.
 
 
Сәнең гыйшкың белән ахир үләрмен,
Фиракъең⁶⁰⁴ утында әксәр күәрмен⁶⁰⁵.
 
 
Сәне күрдем ике күзем нурытик,
Күренәсең бәңа оҗмах хурытик.
 
 
Йибәр яулык ике башын нәгышлап⁶⁰⁶,
Дәхи бер көн кауышмакый багышлап.
 
 
Кабул күрмәй кире мәхрүм кыйларсән,
Гомри гъоссә белән мәхзүн кыйларсән⁶⁰⁷.
 
 
Кешегә сүзләмәдем бу сүземне,
Сабыр берлән тыя тордым үземне.
 

«Китабларда бу сүзне күргәнем бар…»

 
Китабларда бу сүзне күргәнем бар:
«Оялган кемсәнең ризкы булыр тар;
 
 
Икеләнеп, оялып корган эшләр
Сүтеләдер, сүреләдер!» – димешләр.
 
 
«Биреңез үк!» – дигел, бер дә оялма,
Сүзем будыр сәңа, җаным, багалма.
 
 
Сәнеңчөн нә дәкле бән әйләдем зар,
Әгәр ялган дисәң, бер Ходаем бар!
 
 
Бу инәлүләрем таш да белерде,
Урыс кызы динен ташлап кәлерде.
 
 
Ишетмәдең, җаным, фөрйади-зарый⁶⁰⁸,
Йитәр инде, инәлмәм мондин арый.
 
 
Күп ирде лә язсам хатка тагы да,
Туласы булды ла ике ягы да.
 
 
Йитәр, сүзне йибәрмә күп озынга,
Дәхи инәлдерәм диеп кузынма⁶⁰⁹.
 
 
Әйа җаным, вәйа җаным, җәмалем,
Сәнең өчен өзеләдер бу җаным!
 
 
Әдәбле диделәр ки әһле инсаф,
Тәнигә кул тимәгән диделәр: саф.
 
 
Нә хурлыкдыр сәнең кебек матурга
Надан астында мимылдап ятырга!..
 

«Карарым калмаен яздым сәламем…»

 
Карарым калмаен яздым сәламем,
Мөгъәккъиб әйлә[йү]бән дәхи кәлямем⁶¹⁰.
 
 
Җиһан зольмәт ирер⁶¹¹ бәнем күземә,
Көенмәкдән фәлянага җөнанем⁶¹².
 
 
Зәһи халь-ү, зәһи халь-ү, зәһи халь⁶¹³! –
Бән егълармын – һәммә галәм сәр-асим⁶¹⁴.
 
 
Мәнем сез бакмаңызлар сурәтемгә,
Йөрәгем кан ирер, мәхзүн җөнанем⁶¹⁵.
 
 
Әйа абзый вә абыстай, сүземдән
Нәбиләр хаккычөн⁶¹⁶ бәне исергәң⁶¹⁷.
 
 
Мөдилл улың⁶¹⁸, кабул идеп, сүземдән,
Бәне чәндан⁶¹⁹ җәфаләрә дөшермәң!
 
 
Нәбинең хаккъ-хөрмәте гыйззәтичөн
Фәрекъ итдең дөнеми көндеземдән.
 
 
Әгәр тәзвиҗ⁶²⁰ идәрсәм кардәшеңне,
Хәлегъ идәм⁶²¹ хәлялемне соңындан.
 
 
Гаҗәб хәйран ирермен бу эшемдин,
Берәр ләхза⁶²² китә белмәз исемдин.
 
 
Тәфәххөсъ әйләң халем әкъуалемдән⁶²³,
Йөрәгем айпылырдай сагышымдан.
 
 
Гаҗәб катыйгъ исергәң бу сүземдән:
Хәҗәр⁶²⁴ йомшар иде йомшак күңелдән.
 
 
Физинһар, сөммә⁶²⁵ зинһар, бәгъдә⁶²⁶ зинһар,
Мөдилл улың, аермаң мәгъшукъемдән!
 
 
Сәбәб улың висалә ба җәнанә⁶²⁷,
Колыңызмын сезә җан-у-дилемдән.
 
 
Әйа абзый вә абыстай, белеңләр,
Ки гяһ-гяһ⁶²⁸ екылып китәм һушымдан.
 
 
Нәтәк былбыл гашыйкдыр җөмлә гөлгә,
Чәнаникә⁶²⁹ гашыйкмын сеңлеңезгә.
 
 
Әйа абзый, өмидем хат язмакыңдыр,
Кире бәңа, кабул идеп…
 

«Язаем сән җанашыма сәламләр…»

 
Язаем сән җанашыма сәламләр,
Сәламләр бәгъдендә бераз кәлямләр⁶³⁰.
 
 
Булыр микән күреп күзем туяр көн,
Тулан айтик йөзеңне һәм үбәр көн?
 
 
Булыр микән йөрәгем басылыр көн,
Шифа татып висалең бәрһәмендин⁶³¹?
 
 
Зифа буең күреп туймас булыпмын,
Күреп дәхи йөзеңнең күрклекендин.
 
 
Нәчек итим, бәнем тереклегем тар,
Ходай кыйлсын үзеңне дә герифтар⁶³².
 
 
Гаҗәб хәйран буламын бу эшемдин,
Кичә ятсам ки чыкмыйсың дөшемдин.
 
 
Әйа җаным, беләсән дә беләсән,
Кабул идеп, бу тарафка киләсән.
 
 
Әйа җаным, сереңне гизләмәсмен⁶³³,
Сәне ташлап, бүтән йар эзләмәсмен.
 
 
Бу дөньяда күрепмен дөхтәри⁶³⁴ чук,
Сәнең кебек зифаны күргәнем юк!
 

«Аты фәлян гүзәл, матур икәндер…»

 
Аты фәлян гүзәл, матур икәндер,
Укырга да дәхи матур икәндер.
 
 
Фәлян шәкерт фәлян атлы бу йарга
Язып хатлар йибәргән күңле барга.
 

* * *

 
Нәдән тора икән гъәфләт эчендә:
«Нә вар икән, – диде, әлбәт, – эчендә?»
 

* * *

 
Шушы айның көнендә, йә кичендә
Бән буламын микән күңлең эчендә?
 

 
Вә йә барча җәендә, йә кышында
Булам микән сәнең күңлең тышында?
 

* * *

 
Нәдән үртәнмисең гомрең үтүдин?
Ятырсың[мы], җаный, йокың китүдин?
 

* * *

 
Җәмалендин йә алданып торамы?
Сылумын дип, матур дип лаф орамы?
 
 
Ки бу фикрә булып фәлян-сөрур да,
Тора микән бик алданып горурда?
 
 
Җәмал дәхи китә торган буяутик,
Китәр тәндин көздә дәшкән кыраутик.
 

* * *

 
Гомер һәм чылтырап сукган сагъәттик;
Бу форсатлар үтәр тиз йөгрек аттик.
 

* * *

 
Ышанма һич атаңның байлыкына,
Олугъланма йөзеңнең айлыкына.
 
 
Атаң байлыгымы вирмәз сәңа һич,
Янып, тәүбә кыйлып, бу сүздин ваз кич!
 

* * *

 
Әҗәл угын әгәр корса атарга,
Әман вирмәз мишәргә һәм татарга.
 

«Мәхәббәтне сәңа салды Ходаем…»

 
Мәхәббәтне сәңа салды Ходаем,
Моны язмай ни халь илә түзәем?
 
 
Сәламемне кабул әйләп ала күр,
Бәңа каршы үзең дә хат яза күр!
 
 
Иляһи, барча гыйльме мәтълабын⁶³⁵ бир,
Кәрам берлә мәрарәгә тәскин бир⁶³⁶.
 
 
Кәлямем⁶³⁷ сәңа барып йитә алмас,
Каләмдин гүргә кермәен котылмас.
 
 
Ходаем гыйшкыңызны салды безгә,
Аныңчөн йибәрдем бу сүзне сезгә.
 
 
Бу язмакдин күңелнең туясы юк,
Сәне алмай күңелнең тынасы юк.
 
 
Ки хакъ язмаса [гәр] бән азмас идем,
Ул сүзеңезгә бән хат язмас идем.
 
 
«Йитәр!» – дисәм, каләмем тыңламыйдыр,
Гыйшыклык халене һич аңламыйдыр.
 
 
Бу мәктүб халигә кыйлсаң итагъәт⁶³⁸,
Сәгадәтдер, сәгадәтдер би-сыйфат⁶³⁹!
 
 
Каләм әһле каләм илә йөретер,
Наданлар тел илә [сүзне] йөретер.
 
 
Йөрәгем яндырыр күңел һәуасы⁶⁴⁰,
Качан ула бу дәрдемнең дәуасы⁶⁴¹?
 
 
Абыз туткай ялыкмасын укырга,
Күңел төште моны аңа язырга.
 
 
Бу хатка яздым ирсә [бән] атыңны,
Гыйшыклык тотмады һич такъәтемне.
 
 
Зөләйха Йосыфә гашыйк улыбдыр,
Кулындин камчысын әлә соныбдыр.
 
 
Ки ул камчы көйдерде Йосыф әлене⁶⁴²,
Бел имди сән бу гыйшыклык халене!
 

«Сәлам яздым сәңа, җаным, гөзидә…»

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, гөзидә⁶⁴³,
Сәнең кебек ки тугъмаз йир йөзидә.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, тиң итеп,
Сәламемне ки кайтарма ким итеп.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, үзеңә,
Күзем дөшде сәнең күркәм йөзеңә.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, асылный,
Сәне күрмәй бәнем күңлем басылмый.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, гүзәлем,
Сәне күрми, җаным, һич [дә] түзәлмим.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, хәкыйкъәт,
Йосыф – Зөләйхадин алгыл нәсыйхәт.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, йитәрмү,
Бу хат берлә арада сүз бетәрмү?
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа – кабул аласән,
Ике читенә бер билге саласән.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, кичә көн,
Кабул итмәз исәң, ватма пичәтен.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, бу микъдар,
Бәлки, булмас микән диеп бәңа җар⁶⁴⁴.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, үзеңә,
Яман күз дөшмәсен күркәм йөзеңә.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным зыйасы⁶⁴⁵,
Йөрәк бәгърем, күземнең тутыйасы⁶⁴⁶.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным-фәлянга,
Бу мәктүбне кабул итеп аланга.
 

* * *

 
Сәлам яздым сәңа, җаным, ике күз,
Сәнең хәсрәтдин саргайды нурлы йөз.
 

* * *

 
Сәлам улсын сәңа, җаным, кара каш,
Бу серемне әйләмә һичкемгә фаш.
 

* * *

 
Сәламдин соң кабул булса, җанашым,
Кичә-көндез сәнең берлә сагышым.
 

* * *

 
Сәламдин соң кәлям яздым үзеңә,
Җефетлеккә өмид идәм үземә.
 

* * *

 
Сәламдин соң дәхи сәңа кәлямем⁶⁴⁷:
Кабул иткәй идең бәнем сәламем.
 

* * *

 
Сәлам язмак пәйгамбәр сөннәтедер⁶⁴⁸,
Сәлам алмак матур кыз хөрмәтедер.
 

* * *

 
Сәлам язмак галим шәкерт эшедер,
Кабул күргән дәхи изге кешедер.
 

* * *

 
Бәнем юкдыр сәңа лаикъ бүләгем,
Ни булса да гаеп итмә, йөрәгем.
 

* * *

 
Әйа җаным, ерак булдым үзендин,
Тыеп булмый йәшем ике күземдин.
 

* * *

 
Әгәр белсәң иде, җаным, халемне,
Үзең бирер идең газиз җаныңны.
 

* * *

 
Сагынмакдин сары булды чыраем,
Аермасын – кауыштырсын Ходаем!
 

* * *

 
Һавадин ике асыл кош барадыр,
Сәне күрмәй бәнем эчем янадыр.
 

* * *

 
Тәкәбберлек хәтергә килсә, филхаль⁶⁴⁹
Гъәзазил кыйссасыны йадыңа ал.
 

* * *

 
Бу мәктүбне гаиб йиргә⁶⁵⁰ салырмын,
Гакылымдин җөда булып⁶⁵¹ калырмын.
 

 
Сәнең хәбәрләрең иштеп шадланам,
Һәр кичәдә сәнең берлә зәүкъланам.
 

* * *

 
Сәнең берлә ятыр идем күп уйнап,
Үбешермез мисле күгәрчен гулап.
 

* * *

 
Сәнең кебек җәмальне күргәнем юк,
Сәндин дәхи айрылыр хальләрем юк.
 

* * *

 
Сәнең берлә күп уйнадым дөшемдә,
Сөйләп булмый – сагышым күп эчемдә.
 

* * *

 
Сәнең берлә торалмасам дөньяда,
Үкенәм мин яратканга Ходага!
 

«Мәхәббәт ширбәтен эчкән онытмас…»

 
Мәхәббәт ширбәтен эчкән онытмас,
Йарындин гайре нәрсә дәуа булмас.
 
 
Әйа җаный, салдың гыйшык мәҗазын⁶⁵²,
Сәне күрмәй табалмаймын дәуасын.
 
 
Әйа җаный, багъладың бәгъремә таш,
Күзем нәргисләригә тулдырдың йәш.
 
 
Сәнең өчен кыйлыпмын налә бисйар⁶⁵³,
Тәмам гомреми кыйлдың заре әфгяр⁶⁵⁴.
 
 
Ике күземгә йәш тулды, и җаный,
Караңгы әйләдең ошбу җиһанный.
 
 
Билең кочарга тилмереп үләрмен,
Ләбләреңдин⁶⁵⁵ кайчан сурып үбәрмен?!
 

«Ки бисмилла илән алдым каләмем…»

 
Ки бисмилла илән алдым каләмем,
Хуш улсачы бәнем язган сәламем.
 
 
Гыйшыклыкдин халем йитде үләргә,
Ки белмәдем халем кемгә сөйләргә.
 
 
Гыйшыклыкдин сөйләем бер хикяйәт,
Бәнем гыйшкым сәңа дәште бигайәт⁶⁵⁶.
 
 
Гашыйк хале ауыр икән, канатым,
Кауышырга җәһед иткел⁶⁵⁷, канатым.
 
 
Сәлам язып ике кулым бушамый,
Бу дөньяда сәңа һичкем ошамый.
 
 
Сәлам яздым сәңа, җаный, исәпләп,
Сүзем әйтер идем, җаный, кочаклап.
 
 
Йөрәгем янадыр, һай-һай, янадыр,
Сәнең гыйшкың бәне утка саладыр.
 
 
Йөрәгем ут доташды яна-яна,
Сәнең гыйшкың бәне кыйлды диуана.
 
 
Сәне сәүдем ике күзем нурытик,
Күренәсең бәңа җәннәт хурытик.
 
 
Сәне сәүдем хәкыйкъәт бән, җанашым,
Ки дәрдеңдин диуана булды башым…
 
 
Гыйшыклыкдин сары сукды йөземә,
Җаныкаем, булырмусән үземә?
 
 
Әгәр булса канатым да очарга,
Очып барыр идем сәне кочарга.
 
 
Сүзем расдыр бәнем – ялган имәсдер,
Бәнем кеби сәне һичкем сөймәсдер.
 
 
Җаныкаем, укып аңла хатымны,
Чыкармагыл бәнем яманатымны.
 
 
Бән хатымны сәңа яздым үземдин,
Өмид идеп сәнең датлы сүзеңдин.
 
 
Ки мән яздым, гүзәл, сәңа сәламем,
Кабул күрсәң бәнем сән бу кәлямем⁶⁵⁸.
 
 
Сәлам яздым сәңа, җаным, җәмалем⁶⁵⁹,
Ходай кыйлса иде сәне хәлялем.
 
 
Җаным сәүгән йөрәгем парәсе сән,
Тәнем рухы, күземнең карасы сән.
 
 
Гыйшыклык булмаса, мән азмас идем,
Әрсезлек кыйлып [мән] хат язмас идем.
 
 
Язаем, җаныкай, бераз сәламләр,
Сәламдин соң язаем мән кәлямләр.
 
 
Сәнең гыйшкың күңелдә, күздә – йәшем,
Гъәҗәбдер – һәм диуана булды башым.
 
 
Торамын, алга тамды йәш күземдин,
Җаным, аңла бәнем айган⁶⁶⁰ сүземдин.
 
 
Сәнең күңлеңдә бармы бер гъәҗәб халь,
Булыр булса, бу хатымны алып кал.
 
 
Әгәр булмаса, кайтаргыл хатымны,
Чыкармагыл бәнем яманатымны.
 
 
Ки күркәм берлә мәрҗан буйныңызда⁶⁶¹,
Күзем йомсам, буласың куйнымызда.
 
 
Сәлам алмак фарыздыр, и каләм каш,
Бу сүзне гъәйреләргә әйләмә фаш.
 
 
Чара юкдыр сәне күрми чыдарга,
Йитешде бу җаным тәндин чыгарга.
 
 
Сәламемдер сәңа, җаным-җиһаным,
Фида улсын сәнең юлыңда җаным!
 
 
Сәламемне кабул итеп ала күр,
Мәңа бер кош телетик хат сала күр.
 
 
И җанкаем, җәмалең күрсәм иде,
Сәнең куйныңда җаным бирсәм иде!
 
 
Сәнең гыйшкың Ходаем салды мәңа,
Аның өчен йибәрдем моный сәңа.
 
 
Сәңа кауышдыргучы [ул] Ходадыр,
Сәнең өчен бәнем җаным фидадыр.
 
 
Гъәҗәб хәйран уламын бу эшемдин:
Кичә ятсам ки чыкмайсән дөшемдин.
 
 
Сәлам яздым сәңа, и бәне белгән,
Мәңа хәсрәт өчен дөньяга килгән!
 
 
Ки сән, җаный, бәне нәчөн онытдың,
Ки бәндин нәчек күңлеңне суытдың?
 
 
Аның кебек булыр җиһанда сүз күп,
Ки бәнем сәндин үзгә сәүгәнем юк.
 
 
Ки кем өчен күңелеңне суытдың?
Нә өчен бән фәкыйрьләр[и] онытдың?..
 
 
Гыйшыклыкда сәңа язылды күп хат,
Барып кайта ки хатым бушка мотлакъ⁶⁶².
 
 
Сәлам язмак егет кеше эшедер,
Бүләк салмак матур кызлар эшедер.
 
 
Нәчә баксам кү[р]енәсең күземә,
Инансана бәнем ошбу сүземә!
 

«Сәнең өчен күп егъладым җомгада…»

 
Сәнең өчен күп егъладым җомгада,
Хәйр бирдем Баһаутдин хуҗага.
 
 
Сәнең өчен күп укыдым хәдисдин,
Йөзең дәхи яктыракдыр көнәшдин⁶⁶³.
 
 
Сәнең өчен күп хәсрәтләргә батдым,
Кичә егълап, йәнә дә ялгыз ятдым.
 
 
Сәнең өчен сәхәрләрдә ултырдым,
Сәнең өчен аерылдым ойкыдин⁶⁶⁴.
 
 
Сәнең өчен къәйед кыйлдым⁶⁶⁵ башымны,
Ходай кабул кыйлар микән йәшемне?
 
 
Сәнең өчен йәшем канга әйләнә,
Сөйләп булмый – дәхи телем бәйләнә.
 
 
Сәнең өчен кан егъладым җомгада,
Сәне сорап зарый кыйлам Ходага.
 
 
Сәнең өчен зар-интизар булаем,
Гомерләрне сәнең берлә сораем.
 

«Җаным фида сәңа, җаным-җаный ла…»

 
Җаным фида сәңа, җаным-җаный ла,
Гомерлек йар гынам булсаң ярый ла!
 
 
Сәнең өчен акыздым күздә[н] йәшем,
Бу хәсрәтдин чыкар микән бу башым?
 
 
Ходай язсын мөкъәддәр каләмендә⁶⁶⁶:
Кауышдырсын бу дөнья галәмендә.
 
 
Шад уламын, әгәр күрсәм йөзеңне,
Тулар дөнья[м], әгәр алсам үзеңне.
 
 
Ходай бирер микән мәңа үзеңне?–
Сүләр идем сәңа хаҗәт сүземне.
 
 
Йөзең нурлы сәнең кояш нурытик,
Кыяфәтең сәнең җәннәт хурытик.
 
 
Йөзең нуры кояш нурыйга биңзәш⁶⁶⁷,
Кыяфәтең җомах⁶⁶⁸ хурыйга тиңдәш.
 
 
Үзең былбыл, йөзең мисле тулан ай⁶⁶⁹,
Ашар ашың сәнең шикәр, сары май.
 
 
Йөзе[ң]дин нурларың йиргә тамадыр,
Сәнең дәрдең⁶⁷⁰ бу көн бәңа бәлядер.
 
 
Әлиф-лямтик сәнең кашың карадыр,
Сүләгән сүзләрең бәңа дәуадыр.
 
 
Ходай биргән сәңа күркәм җәмальне⁶⁷¹,
Качан кыйлыр икән безгә висальне⁶⁷²?
 
 
Сәнең йөзең охшаш шәмсекъәмәргә⁶⁷³,
Сүләр сүзең охшар багы сәмәргә⁶⁷⁴.
 
 
Йөзең күркәм, сүләр сүзең гарәбчә,
Гакыл-фигълең сәнең бар да гадәтчә.
 
 
Үзең былбыл, күзең нәркис карасый,
Сүзең ширин⁶⁷⁵, үзең йөрәк парәсый.
 
 
Әйа җаным, җаныкаем, каләм каш,
Сәнең өчен кичә-көндез күзем йәш.
 
 
Кашың – кондыз, күзең йолдыз икәндер,
Хода сәне бәңа бирер микәндер?
 
 
Телең татлы сәнең хөрмә йимешдин,
Йөзең күркәм сәнең нурлы кояшдин.
 
 
Ходай кыйлган сәнең йөзеңне күркәм,
Ходай кыйлган зифа буеңны өлкән.
 
 
Кичә-көндез телләремдә сән сүзем,
Сәндин гъәйре кемсәне күрми күзем.
 
 
Шәмсекъәмәргә охшар нурлы йөзең,
Бал-шикәрдин татлыдыр сәнең сүзең.
 
 
Сәңа биргән Ходаем күркәм җәмаль, –
Хакъ Тәгалә әйләсен мәңа хәлял.
 
 
Хакъ Тәгаләдин сорыйм даим сәни,
Фәзъле берлә⁶⁷⁶ мәңа бирсен ул гъәни⁶⁷⁷.
 
 
И гүзәлем, әйлә сүземне кабул,
Ике күзем! Кил, гомерлек йарым ул!
 
 
Гөл йөзеңә төшсә күзем – шад улам,
Нәсыйб әйләсә Ходай сәни – алам.
 
 
Сүзем дыңла, зинһар, сөммә⁶⁷⁸, зинһар,
Бәне ташлап бүтәнгә китмә, зинһар!
 

«Бәдре-лямигъ дилбәрә…»

 
Бәдре-лямигъ дилбәрә⁶⁷⁹ гыйшык тотыпмын, бинәуа⁶⁸⁰,
Нәзъмилән уламыдыр⁶⁸¹ бер дәрде-дил үзрә⁶⁸² дәуа?
 
 
Нам чү былбыл⁶⁸³, сүзе ширин, шәмсе талигъдер⁶⁸⁴ йөзи,
Назир улмас⁶⁸⁵ шул кояша: талдырыр ике күзи.
 
 
Бөйлә кәлмәс⁶⁸⁶, күңлә кәчмәс хөсненең⁶⁸⁷ мең дә бере,
Галәм эчрә хуш сыйфатлар анда мәүҗүд⁶⁸⁸ һәрбере!
 
 
Бу җиһан мәхбүбләрендә⁶⁸⁹ юкдыр аның тиңдәше,
Илля улыр оҗмах эчрә хурлар аның биңзәше⁶⁹⁰.
 
 
Йөрер ирдем бер вакыт хуш, күземи алды та уш⁶⁹¹,
Күрдекемдин гашыйк улып, шул заман улдым биһуш.
 
 
Кәндемә⁶⁹² дидем гаҗәблән: бу Ходаның сәнгате!
Нә кыйлаен? – нәфсә мәйл итмәк⁶⁹³ нәбиләр⁶⁹⁴ сөннәте…
 
 
Бу гашыйклык силсилендә⁶⁹⁵ йөрер идем бән гъәриб⁶⁹⁶,
Кәндеми белмәй, диуана, әҗнәбиме йә къәриб⁶⁹⁷?
 
 
Һәр талибә угърадысам⁶⁹⁸, дәрдемә кыйлды тимар⁶⁹⁹,
Ибтидадин⁷⁰⁰ мең зийадә⁷⁰¹ ул бәни кыйлды бимар⁷⁰².
 
 
Бу җиһан зольмәтә дүнде⁷⁰³: нә шәмес вар, нә – сираҗ⁷⁰⁴,
Йөрер ирдем зольмәт эчрә дәрдемә эстәп гыйляҗ⁷⁰⁵.
 
 
Йөрер ирдем зольмәт эчрә бәхре-әфкяра батып⁷⁰⁶,
Бәгъремә санчеп уятды керфек угыйлә атып.
 
 
Күземи ачдыкда күрдем, дидем: «И Сахибҗәмал!
Шәфкъәт ит, үлтермә бәни, уш⁷⁰⁷ сагъәт куйныңа ал!»
 
 
Үзе – шивә⁷⁰⁸, күзе – нәргис, йөзедер сахиб җәмал⁷⁰⁹,
Исменә җисмен муафикъ кыйлмыш аны Зөлҗәлял⁷¹⁰!..
 

«Бер тамаша: бу гашыйклык берлә күңел азмасын…»

 
Бер тамаша: бу гашыйклык берлә күңел азмасын,
Агыр икән, хәсрәте чук – дошманыңа язмасын.
 
 
Бу гашыйклык тоткан икән, нинди түзем исә дә,
Бән түзәрмен дисә дә [кем], үлчәшергә базмасын.
 
 
Ул Зөләйха түзмәде лә, бер өмиден өзмәде,
Бер тоташ им эзләде лә, бетереп мал-казнасын…
 

Вариантлар

«Хисабың, сагышың кайда?…»

 
Хисабың, сагышың кайда?
Болай торуда юк файда:
Йә күп елга, йә күп айга
Хисабың бармы сайларга?
 
 
Әйа җаным, абыстаем,
Кызыл йөзем, тулан аем,
Сәнең өчен кышын-җәен
Эреп сарка йөрәк маем.
 

«Сәба йиле, исәр булсаң…»

 
Сәба йиле, исәр булсаң,
«Фәлян» йиргә йитәр булсаң,
Рәбигане күрер булсаң,
Сәлам дигел аңа бәндин!
 
 
Сәба йиле, нә хуш йилсән,
Гъәҗаибдән исеп килгән!
Хәбәр китермәде микән
Рәбига[ләр] тарафындин?
 
 
Сәба йиле белән шаулый
Агыйделнең камышлары,
Йөзләремә сары сукты
Рәбиганең сагышлары.
 
 
Нәчә сахраләргә чыксам,
Нәчә төрле йыгач күрсәм,
Йәнә катларыйна барсам,
Хәбәр сорыйм бән анлардин:
 
 
«Әйа йыгач, йәшең күпме?
Түгелгән яфракларың күкме?
Бәнемдик михнәтең күпме?» –
Диеп сорыйм йыгачлардин.
 
 
Яфраклар йәш гомер икән,
Ботаклары бала икән,
Айрылу зур бәла икән
Гомер иткән Рәбигадин.
 

«Ходадин һәм теләп сине…»

 
Ходадин һәм теләп сине,
Кичә-көндез кыйлып зари,
Кауыштырсын сәңа мине, –
Әйа җаным, фида җаным.
 
 
Ходаның кәляме⁷¹¹ безгә,
Күңелем төшде һәм сезгә,
Гомер бирсен икемезгә, –
Әйа җаным, фида җаным.
 
 
Ки ай кебек синең йөзең,
Ки нечкәдер синең билең,
Кауыштырсын мәңа үзең, –
Әйа җаным, фида җаным.
 
 
Шәкәр кебек синең телең.
Ки чулпандыр ике күзең,
Ки әйт миңа асыл сүзең, –
Әйа җаным, фида җаным.
 
 
Бу дөньяда гүзәл мәхбүб⁷¹²
Синең кебек булыр микән?
Сине миңа бирер микән? –
Әйа җаным, фида җаным.
 
 
Кашың кара сызылмышдыр,
Тешең йенҗе тезелмешдер,
Йөрәк-баурым өзелмешдер, –
Әйа җаным, фида җаным.
 
 
Ки хакъ йакут ике ирнең.
Төшемдә аузыма тирдем,
Гяһи⁷¹³ сурып үбәр идем, –
Гяһи мин тотубән әшуак.
 
 
Әйа җаным, кызыл алмам,
Ки синдән гайрене алмам,
Нәсыйб булсаң, сине алам, –
Мине фәһем итсәнә, җаным.
 

* * *

 
Әйа җаным, абыстаем,
Кызыл йөзле тулан аем,
Синең өчен кышын-йайен
Эридер лә йөрәк маем.
 
 
Җаныкаем, фиракъ⁷¹⁴ булдың,
Ки күземдәй ерак булдың.
Сагынмаклык хале белән
Бауырларым кәбаб булды⁷¹⁵.
 
 
Әгәр сәүәм дисәң мине,
Дийәем мин сиңа, җаный,
Кабул күрсәң үзең мине
Булыр идем сине, җаный.
 

«Әйа гариф…»

 
Әйа гариф⁷¹⁶, гаҗәб мәгъна диеленде,
Бер аз монча гаҗәб сүз әйделенде.
 
 
Әйа гариф, ишет бәндин гаҗәб сүз,
Тәхәммелдә⁷¹⁷ булып сән һәм аңа түз.
 
 
Әйа гариф, нәчек түздем бу сүзгә,
Ки калмады җаным чыкмакдин үзгә.
 
 
Әйа гариф, бу эшләр үтде бездин,
Бәйан кыйлдым гаҗәб улмаса сездин.
 
 
Әйа гариф, күңелне тотма үзгә,
Гаҗәб мәгъна булыр, белгел, бу сүздә.
 
 
Әйа гариф, Ходадин нөсърәт эстә⁷¹⁸,
Догаңыздин имин булсакчы без дә.
 
 
Әйа гариф, бән имам булганымдин
Сәңа яздым үзем хур булганымдин.
 
 
Әйа гариф, гаҗәбләнмә бу сүзгә,
Хатасыз булмагай бер хакъдин үзгә.
 
 
Әйа гариф, укып кара сүземдин,
Бу эшләри үткән өчен үземдин.
 
 
Әйа гариф, үзем бер имам идем,
Бу гыйшык булмаса, бән әман идем.
 
 
Әйа гариф, хараб булдым үзем дә,
Хата булмаса кирәкдер сүземдә.
 
 
Әйа гариф, гашыйк булдым бер кызга,
Гаҗәб калдым инанүбән рийа сүзгә.
 
 
Әйа гариф, качан барсаң сәфәргә,
Төшәрсез кем мәгъшукъәдин хәтәргә.
 
 
Әйа гариф, ышанма сүзләренә,
Инаныб сән карама йөзләренә.
 
 
Әйа гариф, карасаң йөзләренә,
Инанмагыл – рийадыр – сүзләренә.
 
 
Әйа гариф, мәни йад итсә сезгә,
Дога кыйлуң, гъәфур⁷¹⁹ рәхмитсә, безгә.
 
 
Әйа гариф, хата дәйүб төзәтмә,
Газиз гомрең юк эш берлән озатма.
 
 
Әйа гариф, бу көн күрең үземне, –
Рийазәтне чикүб⁷²⁰ яздым сүземне.
 
 
Әйа гариф, нәчек яздым бу сүзне,
Егетмен дип, гыйшык тотма бу кызны.
 
 
Әйа гариф, хараб итәр бу сезне,
Йад итәрсез тәмаме ахир безне.
 
 
Әйа гариф, күңелдә тот бу сүзне,
Гыйшык дәйүб йад итмә һич дә кызны.
 
 
Әйа гариф, сәңа яздым хатасыз,
Гыйшыкның ахыры булмас җәфасыз.
 
 
Әйа гариф, бу кызга сүз катасыз,
Бу көн газиз җаныңа ут якасыз.
 
 
Әйа гариф, әгәр дә ул сүзи катса,
Газиз гомрең ярым акчага сатса?
 
 
Әйа гариф, әгәр белсәң халемне,
Бирүр идең үзең газиз җаныңны.
 
 
Әйа гариф, хараб итәр малыңны,
Хараблыкдан ки саклагыл җаныңны.
 
 
Әйа гариф, бу мәгъшуклар күп улыр,
Гыйшык дәйүб, ахырында хур улыр.
 
 
Әйа гариф, җиһанда кыз күп улыр,
Гыйшык дәйүб, ахырында юл улыр.
 
 
Әйа гариф, дәрәҗәдин төшәрсән,
Рийазәтдә булып дөнья куарсән.
 
 
Әйа гариф, бу эш үткән адәмдин,
Гъәйб булган аңа яхшы-йамандин.
 
 
Әйа гариф, рийа сүзләр күп улыр,
Инанмасаң, ахырында хуб булыр.
 
 
Әйа гариф, бу эш улырмы мәгъкуль,
Күрермүсән бәнем сүземне мәкъбуль⁷²¹?
 
 
Әйа гариф, гыйшык йөрер адәмдин,
Аермагыл күңелеңне имандин.
 
 
Әйа гариф, йад итдем күп гөнаһым,
Гъәфуре рәхим⁷²² рәхмане⁷²³ иляһым.
 
 
Әйа гариф, ишет сән хәфа къәндин⁷²⁴,
Ки саклангыл бу гыйшыклык афәтендин.
 
 
Әйа гариф, хисаб кыйлгыл бу эшкә,
Бу мәгъшуклык ки кермәсәйе дөшкә.
 
 
Әйа гариф, дөшемдә күргәнемдин,
Гашыйк булдым аның хуш сүзләрендин.
 
 
Әйа гариф, гашыйк булдым сүзендән,
Битакъәт⁷²⁵ мән китеп бардым үземдән.
 
 
Әйа гариф, күзем дөшде йөзенә,
Гашыйк булып, киләлмады үземә.
 
 
Әйа гариф, ишетдем бән үзендин,
«Җанашым» дип, аның сөчек⁷²⁶ сүзендин.
 
 
Әйа гариф, битакъәтмен бу сүзгә,
Нәчек идүб күңелне тотмак үзгә?
 
 
Әйа гариф, сүзе булды «җанашым»,
Көне-төне ки ул булды сагышым.
 
 
Әйа гариф, хараб булдым бу сүзгә,
Чара юкдыр бу көн үлмәкдин үзгә.
 
 
Әйа гариф, дога кыйл нөсърәт өчен⁷²⁷,
Укыганларга булсын гыйбрәт өчен.
 
 
Әйа гариф, нәләр үтде башымдин,
Моны яздым үземнең күз йәшемдин.
 
 
Әйа гариф, күңелгә сал бу эшне:
Агыз белән тоталмазсән бу кошны.
 
 
Әйа гариф, хасыйәтләр бу безгә,
Укып кара: васыйәтләр бу сезгә.
 
 
Әйа гариф, күңел салма бу кызга,
Нәхәрәм⁷²⁸ дип, ки зинһар, бакма йөзгә.
 
 
Әйа гариф, йөрәккә җара улды,
Нәфес берлән бу көн йөз кара булды.
 
 
Әйа гариф, бу эшләр чыкды юкка,
Сикереп төшкәнем белмәдем утка.
 
 
Әйа гариф, бу дөхтәр⁷²⁹ җара салды,
Бу газиз гомреми вәйранлык алды.
 
 
Инанубмын: бу кызларда хәйадыр⁷³⁰,
Аларның күбесе булыр рийадыр.
 
 
Әйа гариф, бу көн ул китде къәнда? –
Китүб баргач җаным калмады тәндә.
 
 
Әйа гариф, мөселман булса алың,
Кабул итмә бу гыйшыкның вәбалын⁷³¹.
 
 
Әйа гариф, йөземне сары кыйлды,
Бу мәгъшуклык үземне къарый⁷³² кыйлды.
 
 
Әйа гариф, нәчә еллар, нәчә ай,
Үземне сорсаңыз⁷³³, белгел, Төгәлбәй.
 
 
Әйа гариф, ишедеб вармаясыз,
Үзең дәшмәс чокырны казмаясыз.
 
 
Әйа гариф, [бу] мәгъшуклар җаныңтик,
Бу дөньяда сарыф булган малыңтик.
 
 
Әйа гариф, сакыйн⁷³⁴ мәгъшук халедин, –
Аерылып малыдин һәм җаныдин.
 
 
Хәмед⁷³⁵ берлән башладым бу китабны,
Укып кара күрерсән күп хисабны.
 
 
Әйа гариф, йәшем акды битакъәт⁷³⁶,
Әҗәлемне көтәм сагъәт-бә-сагъәт⁷³⁷.
 
 
Әйа гариф, моны яздым битакъәт,
Сабырым калмады сагъәт-бә-сагъәт.
 
 
Әйа гариф, бу кыз китмәй – күңелдә,
Нә сүзләсәм, ки ул булды сүземдә.
 
 
Әйа гариф, герифтармын⁷³⁸ бу хальгә,
Нә кадәр эстәйүб булмады әле дә.
 
 
Әйа гариф, гаеп итмә бу сүзгә,
Гаеп итеп ки, зинһар, орма йөзгә.
 
 
Әйа гариф, бу эш бәнем үземдин,
Гакылың булса, аңлагыл сүземдин.
 
 
Әйа гариф, бу мәгъшуклар булыр тик,
Йөрерсез ки ит эстәгән мышыктик⁷³⁹.
 
 
Әйа гариф, егет дип ормагыл лаф,
Тәмам булмас бу эшең, кәлтүр инсаф.
 
 
Әйа гариф, гыйшыклык халене бел,
Әман булсайе дип, сән бер дога кыйл.
 
 
Әйа гариф, нурым бетде күземдә,
Бу гыйшыкдин сары улды йөземдә.
 
 
Әйа гариф, зыйафәт⁷⁴⁰ булды хәйран,
Ахырында булып[мын] үземә хөсран⁷⁴¹.
 
 
Әйа гариф, гыйшыкдин кит алып баш,
Күтәреп йөрмәгел тагъдин агыр таш!
 
 
Әйа гариф, бу кыз чыкмай йадымдин,
Көне-төне теләгем иляһымдин.
 
 
Әйа гариф, бәнем күбдер гөнаһым,
Бу күз йәшемдин кичергел, иляһым.
 
 
Әйа гариф, тәүбә кыйлгыл бу эшкә,
Нәсыйхәт ит үзең белгән дус-ишкә.
 

«Бу бәетне сәңа яздым үземдин…»

 
Бу бәетне сәңа яздым үземдин,
Өмид идеп сәнең датлы сүзеңдин.
 
 
Икенче һәм сәламемдер, гүзәлем,
Сәне күрмәй нәчек итеп түзәрем?
 
 
Сәлам язмак егет кеше эшедер,
Бүләк салмак матур кызлар эшедер.
 
 
Сәлам улсын сәңа, мәгъшук, ки бездин,
Хәбәрләр юк без мәхутичка (?) сездин.
 
 
Сәлам алмак фарыз торыр, каләм каш,
Бу серне гайреләргә әйләмә фаш.
 
 
Чара юкдыр сәне күрми чыдарга,
Йитешде бу җаным тәндин чыгарга.
 
 
Җаныкаем, ишегең ач – керәем,
Гөл-мөбарәк йөзеңне һәм күрәем.
 
 
Мөбарәк йөзләреңне күргәндин соң
Ауызыңдин бер суырып үбәем.
 
 
Нәчә баксам, күренмисең күземә,
Инансана бәнем ошбу сүземә!
 
 
Сәлам улсын сәңа, җаным-хәбибәм⁷⁴²,
Сәнең илә ула күңлем, табибәм⁷⁴³.
 
 
Сәламемдер сәңа, җаным-җиһаным,
Фида улсын сәнең юлыңда җаным.
 
 
Нә кыйлаем: ерак улдың үземдин,
Тыеп булмый йәшем ике күземдин.
 
 
Сәламемне кабул итеп ала күр,
Бәңа да бернәчә хәбәр сала күр.
 
 
И җанкаем, җәмалең күрсәм иде⁷⁴⁴,
Сәнең куйныңда җаным бирсәм иде!
 
 
Сәнең гыйшкың Ходаем салды бәңа,
Ходай үзе каушдырсын бәне сәңа.
 
 
Сәңа каушдыргучы, җаным, Ходадыр,
Сәнең өчен бәнем җаным фидадыр.
 
 
Гаҗәб хәйран уламын бу эшемдин,
Кичә ятсам, ки чыкмайсән дөшемдин.
 
 
Сәлам яздым хәбәр сорап ки сездән,
Мәңа хәсрәт өчен дөньяга килгән!
 
 
Сәламләр әйләдем, җаным-гүзәлем,
Сәне күрмәй нә халь итеп түзәрем?!
 

«Сәлам улсын сәңа, бәгърем парәсый…»

 
Сәлам улсын сәңа, бәгърем парәсый,
Кабул әйдәсәнә, күзем карасый.
 
 
Кабул итсәң сәламемне, җанашым,
Ки әйтәем сүземне, кара кашым.
 
 
Сүзем шулдыр: кабул әйлә сәламем,
И җанашым, укып кара кәлямем⁷⁴⁵!
 
 
Камыш бармак, көмеш тырнак, каләм каш,
Сәнең өчен ике күздин ага йәш.
 
 
И җанашым, ишетәмен сүзеңне,
Ки сәндин һич алалмыймын күземне.
 
 
Әгәр күрсәм буеңны йә йөзеңне,
Кочаклаган кебек улам үзеңне.
 
 
Ишетәмен тауышың йә сүзеңне,
Диуана уламын, белмим үземне.
 
 
Ки һич бер хәбәрең юк, җаный, бәңа,
Ни хальләр булды ләкин, җаный, сәңа?
 
 
Мәгълүм, җанкәем, Ходага эшемез,
Бу хәсрәтдин котылырмы башымыз?
 
 
Кулым бәнем сәлам сәңа язадыр,
Сәнең өчен йөрәк маем сызадыр.
 
 
Ки ятларга күзеңне сала күрмә,
Мәне сәүмәс дәйүб алдана күрмә.
 
 
Кабул итсәң әгәр бу сүземезне,
Ки аулакда күрерсән үземезне.
 
 
Сүзем растдыр, җанашым, алдамыйм һич,
Сәнең өчен ике күзем егълады кич.
 
 
Сәнең өчен эчем-тышым янадыр,
Итем бетеп, коры сөйәк каладыр!
 

* * *

 
Сәлам улсын йөрәгем парәсыйга,
Кара кашым, күземнең карасыйга.
 
 
Сәлам улсын күземнең карасыйга,
Җигәргүшем⁷⁴⁶ – йөрәгем парәсыйга.
 
 
Каләмгә биңзәр⁷⁴⁷ сәнең [и] кашларың,
Йинҗүйә биңзәр дезелмеш тешләрең.
 
 
Мән сәни бу сурәтлү [дип] беләрдүм,
Такъәтем юк, нәчүк сабыр кыйлырдум?
 
 
Робагый чыкарып яздым бу хатны,
Язмас идем бу хатны – гыйшкың каты.
 
 
Күзем йомсам, күрнәсең янымызда,
Кулың – муйнымда, үзең – куйнымызда.
 
 
Карап калдым мөбарәк буйларыңны,
Вәләкин белалмадым уйларыңны.
 
 
Әгәр белсәм иде сәнең уеңны,
Фида әйләр идем газиз җанымны.
 
 
Сәламәтмен бу халәт тигрү⁷⁴⁸, җаным,
Һәмишә гыйшкым илә көйә каным.
 
 
Сәлам яздым сәңа, Сахибҗәмалым,
Сәнең зифа буең кайда күрәем?
 
 
Сәлам яздым сәңа, и бәни белгән,
Бәңа кайгу өчен дөньяга килгән.
 
 
Сәлам яздым сәңа, җаный, сагынгач,
Ки йәш йөрәгемә утлар кабынгач.
 
 
Сәлам яздым сәңа, җаный, кара каш,
Бу серләрне кешигә әйләмә фаш.
 
 
Сәлам улсын сәңа, җаный, ки бездин,
Ки мондыйн соң көтәрмен үзеңездин.
 
 
Шул ук сагъәт йокымдин күз ачылды,
Агъзымыздин гыйшык уты сачылды.
 
 
Күз-керфекләрем ябла бер-беренә,
Сәнең вәсъфың⁷⁴⁹ күренәдер күземә.
 
 
Сәни күрсәм, бәнем күңлем җуана,
Ки күрмәсәм, буламын [бер] диуана.
 
 
Бәнем кебек сәне сәүгән булырмы,
Ки сәүмәсәм, болай сүзләр булырмы?
 
 
Сәни күрәм ки үземә мөляим,
Бәни күргел сән үзеңә мөляим.
 
 
Сәни күрәм җаным кеби тәнемдә,
Бәни күргел җаның кеби тәнеңдә.
 
 
Сәнең кебек ки кыз юкдыр җиһанда,
Мәгәр булса булыр багы Ирәмдә.
 
 
Сәлам яздым сәңа, җаный, сагынып,
Ки йәш йөрәгемә утлар кабынып.
 
 
Сәламемне кабул итеп ала күр,
Үбә-коча куеныңа сала күр!
 
 
Ки бисми[лла] илә улсын сәламем,
Бәнем [сәндин] шулдыр ахир морадым.
 
 
Мәхәббәтем сәңа салды Ходаем,
Моны язмый ни халь берлә чыдаем?
 
 
Нә улыр йибәрсәң мәңа [сән] бер хат?
Укыр идем алубән көндә йөз кат.
 
 
Сагынмаклык илән яздым сәлам хат,
Кабул итеп, алубән бер укып бак.
 
 
Түзәргә хальләрем бәнем китәдер,
Бу җаным чыкмага, җанкәй, йитәдер.
 
 
Кара кашың, зифа буең камышдыр,
Сәүмәк өчен эчем тулы сагышдыр.
 
 
Гаеб итсәң дә [сән], язмый халем юк,
Сәни күрми түзәргә дәрманым юк.
 
 
Ни хальләр итәем: эчем янадыр,
Сәнең өчен күземдин йәш тамадыр.
 
 
Бәни тилмертүбән хәсрәткә салма,
Юкса уйлар уйлап сагышка калма!
 
 
Сәлам бәгъдендә⁷⁵⁰ сорсаңыз, җанашым,
Кичә-көндез сәнең илә сагышым.
 
 
Ходаем гыйшкый сезгә, салды безгә,
Шуның өчен язамын моный сезгә.
 
 
Сәни сәүдем ике күзем нурытик,
Күренәсең мәңа оҗмах хурытик.
 
 
Әгәр белсәң иде мәнем халемне,
Фида әйләр идең газиз җаныңны.
 
 
Җәмалең илә кәмалең⁷⁵¹ дигәндә,
Очар кошдик буламын бән һауада.
 
 
Йөрешләрең гаҗәб хәйран икәндер,
Хода сәни мәңа язган микәндер?
 
 
Сәнең исмең – дилемдә, күздә – йәшем,
Ки дәрдеңдин диуана улды башым.
 
 
Сәламдин [соң] халь сорсаңыз, гүзәлем,
Сәнең өчен көнен-төнен көйәмен.
 
 
Укыр идем көндез әлемә алып,
Ятыр ирдем кичен күкрәккә салып.
 
 
Инан, җанкәй, сүзем ялган имәсдер,
Мәнем кеби сәни һичкем сөймәсдер.
 
 
Кабул итсәң [мәнем] ошбу хатымны,
Чыкара күрмәгел яманатымны.
 
 
Мони яздым сәни бик сәүгәнемдин,
Йөрәгем утыйга бик күйгәнемдин.
 
 
Сәлам улсын сәңа, бәгърем, җанашым,
Кызыл йөзем, тулан аем, кояшым!
 
 
Сәлам яздым, кабул итеп ала күр,
Бәңа бер кош теледик хат яза күр!
 

«Әссәламе, вәссәламе, вәссәлам!…»

 
Әссәламе, вәссәламе, вәссәлам!
И җаным, бәгъдәссәлам⁷⁵² булыр кәлям⁷⁵³.
 
 
Гүзәл мәхбүбсән, нәкъеш⁷⁵⁴[сән]⁷⁵⁵, и җаным,
Улмайа сәндик гүзәл һич күргәнем.
 
 
Къәнда⁷⁵⁶ барсам, җаным, бән сәне күрәм,
Дөньяда сәндик җаный юк дип беләм.
 
 
Гыйшкълык илә җанды, эчем кайнады,
Йөрәгем көйде, буыным каушады.
 
 
Сәнең кебек газиз⁷⁵⁷ кемгә төшәдер,
Сүзләрең[нең] ләззәте бал-шикәрдер.
 
 
Хәйран улып бакдым [сәнең] үзеңә,
Сәнең вәсъфың күренәдер күземә.
 
 
Телләрең[дер] багы Ирәм былбылы,
Нурлы йөзең һәр урында билгеле!
 
 
Аһ җаным, сәне янымда дип беләм,
Эзләйү, «къәни?» дәйү хәйран улам.
 
 
Кайда барсам, күз илә вәсъфың⁷⁵⁸ күрәм,
Дөньяда сәндик гүзәл юк дип беләм!
 
 
Ятса [гәр] куйныңда [бер] кичкә газиз⁷⁵⁹,
Үлсә [ул] һич улмайа әһле тәмиз⁷⁶⁰.
 
 
Сүзеңне ишедән[ләр] җанны асрый,
Дийә, дийә корый[дыр]агыз суый.
 
 
Үләрем тәхкыйкъ⁷⁶¹ сәнең гыйшкың илә,
Йимәк-эчмәк кайгысы китде бөйлә⁷⁶².
 
 
Бәндә күңлең бармы? – тугъры әйтсәнә!
Хәлял җефетлекне кабул итсәнә!
 
 
Сүзләр исәм, телем сәне сүзләйә,
Кичә-көндез күңлем сәне эзләйә.
 
 
Гүзәл мәхбүб, и җаным-җаныкаем,
«Асылың нә?» – дәйү бер сүз сүзләем.
 
 
Бәгъдә⁷⁶³ сән, [җаныем], аңлагыл моный,
Ни [киңәш] вирсәм, дәхи тоткыл аный.
 
 
Сәне күрдем – йөрәгем [ут то] ташды,
Сәне күрдем – [күңелдә дәрдем] ташды.
 
 
Башлаем бу сүзи [бән] Алла илә,
Йөрәгем [илля] җанды бу дәрд илә.
 
 
Һәр кайу җирдә күрәм[ен] бән сәни,
Гыйшыклык уды чолгап алды бәни.
 
 
Җанды эчем, кайнады дәрдең илә,
Бәйлә валлаһ гыйшыкың [сәнең] илә.
 
 
Көн-көне гыйшыкың кайгысы илә,
«Аһ!» дисәм [ки] агызымдин ут чыга!
 
 
Өзеләдер нәкъеш⁷⁶⁴ нәзек билеңә,
Яңа туган айтик нурлы йөзеңә.
 
 
Җөмлә кызның фазыле⁷⁶⁵ сән гъәфифә⁷⁶⁶,
Гыйшкъ уды кыйлмыш бәңа [күп җәфа].
 
 
Көн-бә-көн⁷⁶⁷ дөшемдә күрәм бән сәни,
Сары ауруга салдың, [җаным], бәни.
 
 
Оҗмах эчрә хур кебек йөзең нури,
Сән уласән ике күземнең бери!
 
 
Ишедәнләр вәсъфыңлә хәйран ула⁷⁶⁸,
Һәм күрәнләр җаныны фида кыйла.
 
 
Сандугачтик сайрагучы телләрең,
Бал-шикәртик датлы ирер сүзләрең.
 
 
И җаным, имди сәңа бу[дыр] сүзем:
Кичә ятсам, һич йокы күрмәс күзем.
 
 
Үләмен имди, җаныем, үләмен,
«Хәлялем» дисәнә – үлмәй каламын.
 
 
Бу серемне һич кемсәйә сөйләмә,
Сөйләп [бәнем серем] мәшһүр әйләмә.
 
 
Бән дидекем сүзләри кыйлгыл кабул:
Аның хатыны әлеңә алмагыл⁷⁶⁹.
 
 
Сән бу хатны йәшерәсән шулкадәр,
Һич дә кеше белмәсен моны мәгәр.
 

«Сәнең халеңне белмимен, и җаным…»

 
…Сәнең халеңне белмимен, и җаным,
Сәнең кайгыңдин бөрйан булды⁷⁷⁰ җаным.
 
 
Сәнең кайгың белә, ахры, үләрмен,
Фиракъең утыйда даим күәрмен⁷⁷¹…
 

* * *

 
Бихәмдилля⁷⁷², йәнә күрдем шәраиф⁷⁷³:
Мөбарәк йөзеңә булдым мөшариф⁷⁷⁴.
 
 
Сәнең фикреңдәдер бән заре әфгяр⁷⁷⁵,
Кичә-көндез гъәмең берлән бән грифтар⁷⁷⁶.
 
 
[Әйа җаным], күземнең нурыдыр сән,
Дөньяга иңгән җәннәт хурыдыр сән!
 
 
Әгәр шәмсе къәмәрдик дөхтәр⁷⁷⁷ улса,
Кирәкмәс гъәйре, җәннәт хуры улса.
 
 
Бәңа сәндин бүтән ярлар кирәкмәс,
Бәңа сәнсез бу тәндә җан кирәкмәс!..
 

«[Сабрым юк]дур сәне күрми чыдарга…»

 
[Сабрым юк]дур сәне күрми чыдарга, –
Ки гөл бирүр сәнеңтик тиңдәшем юк.
 
 
[Сабрым юк]дур сәне күрми чыдарга, –
Йитешде бу җаным тәндин чыкарга.
 
 
[Ки яңак]ларың мисле багы алма,
Салур [ул] алма бәни шадыманга⁷⁷⁸.
 
 
[Гыйшык уты], җанашым, хәддин ашып,
Янадыр җөмлә тәнем ут тоташып.
 
 
Әйа җаным, вәйа җаным, җанашым,
Сәнең өчен өзеләдер үзәгем.
 
 
Фәлян илнең фәлян кеше бу йарга
Язып хатлар йибәрмешдер [аңарга].
 
 
Гыйшык [дәрде] каты мәризъдыр, ачы,
Кочаклашып үбешмәкдер гыйляҗы⁷⁷⁹.
 
 
Сәлам улсын, җаныем, пешкән алма,
Бәнем күп сәламемдин таңга [калма].
 
 
Сәлами җавидани миһербаный⁷⁸⁰,
Йөрәгемдә ут янадыр – белгел аный.
 
 
Нәгяһан⁷⁸¹ егълайуб алдым каләмем,
Язаем дип сәңа би-хәдд⁷⁸² сәламем.
 
 
Бу хатка исемемезне язмадым,
Язар ирдем – гайреләрдин базмадым.
 
 
Сәлам улсын ки сән абызтутыйга,
Гүйә салдың бәни дөнья утыйга.
 
 
Морадым сән иде, бәнем морадым,
Ходадин дәмбәдәм⁷⁸³ сәни сорадым.
 
 
Бетәр кайгу илән күңлүм таралып,
Күрер ирсәм – китә кайгум таралып.
 
 
Хатымызны карагачдин тәмам ит,
Кире тапшыр үземезгә – әманәт.
 
 
Ничә итсәм күренмәйсән күземә,
Инан, җаный, [бәнем] ошбу сүземә.
 

«Бәңа дөшкән гыйшыкны кемсә белмәс…»

 
Бәңа дөшкән гыйшыкны кемсә белмәс,
Бу сүзем раст ирүр, [һич] ялган ирмәс.
 
 
Мәхәббәтем бар иде сәндә, җанин,
Бу әйләде мөкъәддәм⁷⁸⁴…
 
 
Мәхәббәтем сәүекле сән сылуда,
Әйа җаный, аһ итәм һәр сулуда.
 
 
Бән улсамчы бу хальдә садрыңызда⁷⁸⁵,
Күзем йомсам күрәмен ойкымызда⁷⁸⁶.
 
 
Кулың – муйнымда, үзең – куйнымда,
………………………………………………….
 
 
Нәчә язсам да бетмидер бу сүзем,
Ки егълап күрмәс улды ике күзем.
 
 
Бәет язып ике кулым бушамый,
Бүтән кемсә, җаным, сәңа охшамый…
 
 
Диделәр: кем сәнең кебек кыз улмас,
Ки улса да, сәнеңдик назин⁷⁸⁷ улмас.
 
 
Ходаем гыйшыклыкны салды безгә,
Аның өчен йибәрдем моны сезгә.
 
 
Буең зифа икән сәнең, йөзең – ай…
Кабул итсәң, йәшерен сүзләрем бар.
 
 
Күрешеп бер сүзләшә күр, гүзәлем,
Эчемдәге серем сәңа чишәлем.
 
 
Бу хәсрәтне Ходадин дип беләмен,
Әйа җаный, сәнең өчен үләмен!
 
 
Нәсыйб булса, сәнең куйныңа керсәм,
Үкенмәсмен, җанашым, шунда үлсәм.
 
 
Кайчан килер икән икәү күрешмәк,
Кочаклашып, тел очындан үбешмәк.
 
 
Әйа җаный, үләмен – тергезә күр,
Җаным, үзең халеңне белдерә күр.
 
 
Сагынмакдин сары булды чыраем,
Аермасын, кауштырсын Ходаем.
 
 
Нәчә баксам күренәсең күземә,
Инанәсән⁷⁸⁸ бәнем язган сүземә.
 
 
Сәлам улсын сәңа ләйли бәһарым⁷⁸⁹,
Сәне сагынамын ләйли нәһарым⁷⁹⁰.
 
 
Күз өстендә кара кашың сызылмыш,
Сәнең өчен йөрәк-бәгърем өзелмеш.
 
 
Сәнеңтик барму [икән] бу җиһанда,
Ки белмим[ен], булса булыр ниһанда⁷⁹¹.
 
 
Әйа җаным, ки белсәнә халемни,
Бу хәсрәтдән чыкармагыл җанымный.
 
 
«Барам, җаный», – дибүк алдап җуатма,
Ки вәгъдәңне озак куеп җылатма.
 
 
Тоташды ут – эчемне сүндерә күр,
Җаныем, үз халеңне белдерә күр.
 
 
Бәңа дөшкән гыйшыкны кемсә белмәс,
Ки уйласа һич тә гакълына килмәс.
 
 
Укып белгәч, кире йибәр хатымны,
Фаш итмәгел бәнем яманатымны.
 
 
Сәне сәүдем, җаныем, хәддин ашып,
Җанадыр җөмлә җисмем ут тоташып.
 
 
Бәңа салгыл мәхәббәтле күзеңне,
Сөеп дүнгел (?) бәнем әйткән сүземне.
 

«Сәнең дәрдең…»

 
Сәнең дәрдең⁷⁹² мәңа дөшде кечекдин,
Газиз башым гъәриб булды⁷⁹³ гыйшыкдин.
 
 
Сәнең дәрдең бәнем күңлемдә даим,
Сәне бирсә иде бәңа Ходаем!
 
 
Сәнең дәрдең белә даим йөримен,
Сәне күргәч, сары майтик эримен.
 
 
Сәнең дәрдең белә мән иртә вә кич,
Сәнең дәрдең күңелдин китмидер һич.
 
 
Сәнең дәрдең белә булдым герифтар⁷⁹⁴,
Хода кыйлса иде сәни гүзәл йар.
 
 
Сәнең дәрдең бәндә[дер] кичә-көндез,
Җиһанда юк сәңа охшашлы бер кыз!
 
 
Кыяфәтдә сыйфатың – суда кондыз,
Үзең былбыл, күзең манәндә⁷⁹⁵ йолдыз.
 
 
Буең зифа Иделдәге камышдин,
Йөрәгем янадыр сәнең сагышдин.
 
 
Сәнең буең – Ак Иделнең камышы,
Сүләгән сүзләрең – былбыл тауышы.
 
 
[Җаным сәү]гән йөрәгем парәсый сән,
Тәнем рухы, күземнең карасый сән.
 
 
[Сәлам яздым] сәңа, җаным, җәмалем,
Ходай кыйлса иде сәне хәлялем!
 

«Гашыйк булдым сәңа, җаным, күзалмам…»

 
Гашыйк булдым сәңа, җаным, күзалмам,
Сәне күрми ки бер сагъәт түзалмам.
 
 
Әйа җаным, ике күзем, багалмам,
Ки билләһи, сәне алмыйча калмам.
 
 
Сәне күрми ни халь берлә чыдаем,
Сәне бәңа бирер микән Ходаем?
 
 
Әйа җаным, ки сән Бәдигъҗәмалем,
Сәне күрми корыйдыр йөрәк каным.
 

«Йир үбеп, дидек догалар гәүһәри…»

 
Йир үбеп, дидек догалар гәүһәри,
Һәм дәхи⁷⁹⁶ улсын сәналәр⁷⁹⁷ җәүһәри.
 

«Ки йокларга күзем йомсам уянам…»

 
Ки йокларга күзем йомсам уянам:
Сәнең гыйшкың бәни кыйлды диванаң.
 
 
Ходай язган микән ошбу җиһанда
Күрешергә, сүләшергә ниһанда⁷⁹⁸?..
 

«Үләм, җаныем, үләмен…»

 
Үләм, җаныем, үләмен – тергезә күр,
Бер аулакта үзеңне күргезә күр!
 

«Надан кеше керсә сәнең куйныңа…»

 
Надан кеше керсә сәнең куйныңа,
Кыямәт көн богау салыр муйныңа.
Әгәр ул китмәсә, сән кит, алып баш,
Күтәреп йөрмәгел тагъдин агыр таш.
 

«Ки каргадин туар карга…»

 
Ки каргадин туар карга,
Атасына булыр парга;
Ки козгындин туар козгын,
Атасыннан булыр азгын.
 

«Галим ага, бире кара…»

 
Галим ага, бире кара,
Шушы сабый сорауилә
Биреп җибәр пырауилә.
Бирмәсәң пырауиләңне, –
Кочармын Рауиләңне.
 

«Сәне сәүдем ике күзем нурытик…»

 
Сәне сәүдем ике күзем нурытик,
Күренәсән бәңа оҗма[х] хурытик.
 
 
Сәне күрми чарам юкдыр чыдарга,
Йитешде бу җаным тәндин чыгарга.
 
 
Әй җанашым, ерак булдың үземдин,
Тыелмыйдыр йәшем ике күземдин.
 
 
Нә булгай бу заман күрсәм йөзеңне,
Алып ятсам чыбылдыкда үзеңне.
 
 
Салауат⁷⁹⁹ ул Мөхәммәд Мостафага,
Каушдырсын Алла бәне [сән] тутайга.
 

«Язаем сән җаныема сәламләр…»

 
Язаем сән җаныема сәламләр,
Сәламләр бәгъдендә⁸⁰⁰ бераз кәлямләр⁸⁰¹.
 
 
Нәчә язсам да бетмидер бу сүзем,
Егъламакдин күралмый ике күзем.
 
 
Бу дәрдемгә дәуа итсен Ходаем,
Сәнең илән булсам иде һәрдаим!
 
 
Моны яздым сезгә, җаный, кисәкләп,
Укыгайсән, җаный, моны исәпләп.
 
 
Шушы айның көнендә йә кичендә
Булам микән сәнең күңлең эчендә?
 
 
Сәне күрсәм, күңелләрем буладыр,
Җылыйсым ла килә – күңлем туладыр.
 
 
Язаем, җаный, сезгә җитәрме,
Монда язып бәнем сүзем бетәрме?..
 

«Сәлам яздым сәңа, кабул кыйла күр…»

 
Сәлам яздым сәңа, кабул кыйла күр,
Мөбарәк әлеңә⁸⁰² алып тота күр.
 
 
Ялыкганда язаем бер-ике юл,
Янып барган йөрәккә ял була ул.
 
 
Сәлам язган [өчен] бәне орышма,
Мәхәббәтле күңелеңне суытма.
 
 
Сылукаем, абызтутыкай, каләм каш,
Нәчек булса да серем итмәгел фаш!
 

«Хода сәне бәңа язган микәндер?…»

 
Хода сәне бәңа язган микәндер?
Бу хәсрәтләр китәр көн бар микәндер?
 
 
Әгәр белсәм иде сәнең халеңне,
Фида кыйлыр идем барча малымны.
 
 
Йөрәккә уты төшде яна-яна,
Бу хәсрәтең бәни кыйлды диуана.
 
 
Кеше хален кеше белмәс икәндер,
Бу хәсрәтләр китәр көн бар микәндер?
 

Поэмалар

Рисаләи-л-иршад

[Мөкаддимә]

 
…………………………..
…………………………..
Хода рәсүле Мөхәммәд,
Һидайәт шәмсе⁸⁰³ ул Әхмәд,
Дөруд ула⁸⁰⁴ хисабе юк,
Аңа би-хәд, аңа би-гъәдд⁸⁰⁵.
 
 
Ифазә⁸⁰⁶ хәйр идә Йәздан⁸⁰⁷
Рәсүлемез үзә чәндан⁸⁰⁸,
Салауате-сафйате⁸⁰⁹ күп –
Тәгъәддөд улмайә имкян⁸¹⁰.
 
 
Дәхи сахибе гъарыйна⁸¹¹
Вә гъәйре җар-у-йарыйна⁸¹²,
Вә гъәйре сахбе һәм алә⁸¹³
Уладыр җөмлә – барыйна.
 
 
Вә бәгъде⁸¹⁴ бәндәи әфкъәр⁸¹⁵,
Хода рәхмәтенә әксәр⁸¹⁶
Догалар әйләде сезгә
Гъәбде мозаф иля-л-Җәббар.
 
 
Бөтебдер⁸¹⁷ Гьәбде-л-Җәббар,
Нәсыйхәт һәрбере на-чар⁸¹⁸,
Тәмам ошбу рисаләдә
Вәгъәзләр бабедин⁸¹⁹ ачар.
 
 
Нәсыйхәт әйләдем вәгъзый⁸²⁰,
Дота күр җан белән хифзый⁸²¹,
Әйа җан дилистаным⁸²² сән,
Идә күрмә аңа гъәйзый⁸²³.
 
 
Тәрек кыйлган⁸²⁴ нәсыйхәтләр
Күрисәр⁸²⁵ күп фәзыйхәтләр⁸²⁶.
Ки, зинһар, тәрек кыйлмагыл,
Сәңа – ошбу вәсыйәтләр!
 
 
Нәсыйхәт дыңлаган угълан
Зәляләтдин⁸²⁷ үзен йолган,
Сәгадәтне ала куйган⁸²⁸ –
Һидайәт эчидә улган⁸²⁹.
 
 
Ки вәгъәз вә нәсыйхәт ал,
Күңел берлән колагың сал,
Сәгадәт эчрәдә булгыл,
Һидайәтдә сөрүбән халь⁸³⁰.
 
 
Кичә-көндез улып наҗи⁸³¹,
Башыңызга һода⁸³² таҗи
Куна дип, уламыз раҗи⁸³³,
Сәгадәт вирелеп чәндан.
 
 
Кичермә юк белән әзман⁸³⁴,
Тәмами гъөмр идеп вәйран.
Пошиманлык⁸³⁵ уласән соң,
Улып үз-үзеңә хәйран.
 
 
Еракка күзеңи салма,
Шәкъәуәт⁸³⁶ йилкәңә⁸³⁷ салма,
Сәгадәтдин хөшек⁸³⁸ калма,
Фәсадәт⁸³⁹ эчрә, гөлистан.
 
 
Ләгъү-ләһү⁸⁴⁰ эченә чыкма,
Шәйатин⁸⁴¹ сүзенә бакма.
Бу сүзләрне уда якма⁸⁴²,
Нәсыйхәт сәңа, и угълан!
 
 
Ки әшрар⁸⁴³ куймагыл яңа⁸⁴⁴,
Ахыр тәэсир идә сәңа,
Ки соңра каласән таңа⁸⁴⁵,
Улып үз-үзеңә хәйран.
 
 
Алар-лә сохбәт⁸⁴⁶ итмә һич,
Алар килсә дә, сән бар, күч,
Ки ахыр күстәрерләр⁸⁴⁷ көч,
Фәсадәт-лә идеп тогъйан⁸⁴⁸.
 
 
Ки шухлыкда⁸⁴⁹ улып гъәййар,
Шаярып йөрмәгел сәййар⁸⁵⁰,
Сакыйн⁸⁵¹: алдамасын гъәддар⁸⁵²
Җиһанда, аңлагыл, и җан!
 
 
Гыйлемлек хәсълидә⁸⁵³ улгыл,
Җәһаләтдин⁸⁵⁴ үзен йолгыл,
Нәчек улса, җәһед⁸⁵⁵ кыйлгыл,
Ки, зинһар, калмагыл надан.
 
 
Ки, зинһар, калмагыл надан,
Дога алгыл ата-анадан,
Дота күр хәүфе риҗадан⁸⁵⁶,
Сакыйн [гыл] әз-фискъ-у-гъисйан⁸⁵⁷.
 
 
Укый күргел кичә-көндез,
Гыйлемлек хәсълидә тиз-тиз,
Бәнемдик калмагыл гаҗиз,
Җәһаләтдә улып гъишйан⁸⁵⁸.
 
 
Гыйлемлекдә ике дөнйа
Чырагын идәсән әхйа⁸⁵⁹.
Бу сүздә зәррә юк әхфа⁸⁶⁰, –
Бәйан идәр рәсүли җан⁸⁶¹.
 
 
Җәһаләтлек – яманлыкдыр,
Бере аның наданлыкдыр,
Болардин һич яман юкдыр,
Гизәрсәң гәр зәмин-асман⁸⁶².
 
 
Иген икмәк – вирер икмәк,
Мәшәкъкать-лә михән⁸⁶³ чикмәк;
Гыйлемлек – мәкъсудә⁸⁶⁴ йитмәк,
Һәр ике дөнйада әйкан⁸⁶⁵.
 
 
Җәһелдин⁸⁶⁶ эстәсәң файда,
Һидайәтлек⁸⁶⁷ сәңа кайда?
Зәляләтлек улып пәйда,
Тәхәйердә⁸⁶⁸ китеп дәрман.
 
 
Җәһаләтдин ерак качкыл,
Голүмең бабедин⁸⁶⁹ ачкыл,
Сәнеңдик дөнйада кач кол⁸⁷⁰
Җәһаләтдә ирер гъишйан.
 
 
Җаһилләр лөкъмәсен⁸⁷¹ капмак,
Тәмам михнәт белән тапмак:
Урак урмак, печән чапмак –
Михәнләр эчрә сәргәрдан⁸⁷².