Kitabı oku: «Cəbhədən cəbhəyə »

H Ə S Ə N S E Y İ D B Ə Y L İ

CƏHBƏDƏN

CƏBHƏYƏ

roman

1

Aysız, ulduzsuz gecə… qaranlığa alışmamış gözlər heç bir şey görmür. Yer, göy nəfəsini dərib susur elə bil boy-nunda qorxulu bir sirr gizləştmişdir… Bura haradır? Sonsuz bir səhra, zirvəsi qaranlıq buludlara baş vurmuş uca dağ, yaxud da kimsəsiz ada… zülmət qaranlığı qılınc kimi kəsən parovoz fitinin sədası ətrafa yayılır. Elə bil lap yaxında, ayrı-ayrı yollarda dayanmış vaqonları dartıb bir cərgəyə yığır, yoldəyişdirənin zurnası parovozun fiti ilə işgüzar söhbət edir: “gəl”, “dayan”. Parovoz isə kəsik-kəsik cavab verir: “gəlirəm”, “dayandım”…

Deyəsən, hardasa, yaxında dəmir yolu stansiyası var. Gözlər qaranlığa alışdıqca aşağıdakı nəhəng kölgəlikləri seçir və nəhayət, bunların uca binalar olduğunu təyin edir. Deməli, bura şəhərdir…

… Bəs ora nədir? Orda nə ev var, nə küçə… Orda, dağ üstündə, elə bil, bu şəhərin keşiyini çəkən böyük bir hey-kəl görünür, aşağıda dəniz sanki məhəbbətlə şəhəri bağrı-na basmış… buranın məhz Bakı olduğuna heç bir şübhə qalmır…

Bakı elə bil dərin yuxuya dalmışdır. Lakin… o yatmır. Üç ilə yaxındır ki, onun gözlərinə yuxu getmir. Axı onun qanı Vətənin göylərini qoruyan təyyarələrin, düşmənin müqəddəs torpağımızdan qovan tankların motorlarında qaynayır… Qaranlıq ehramlar kimi görünən binaların qa-ra pərdəyə alışmış pəncərələri arxasında ürəkləri yaralı analar cəbhədə həlak olmuş oğulları üçün acı gözyaşları axıdır…

Ay keçir, il dolanır, əzizlərini itirmiş bu analar yenə də zəif işığı andıran bir ümidlə daha da güclənir… Ucalan bu lal ehramların divarları arxasındakı gəlinlər və qızlar da öz qəhrəman sevgililərinə inam və məhəbbət dolu mək-tublar yazır…

Bakı sakinlərinin ürəkləri ölkəmizin başqa şəhərlərinin adamlarının ürəkləri kimi vətənpərvərlik alovu ilə yanır. Onlar da öz əməlləri ilə ölüm-dirim cəbhələrində vuru-şurlar… Lakin başqa yerlərdə olduğu kimi, ağır vəziyyət-dən istifadə edərək burda da xəbis, çirkin ünsürlər baş qaldırırlar…

Teymur Cahangirov ancaq səhərə yaxın özünə gəldi. Ayılıb gördü ki, şəhərin ucqar məhəllələrindən birində-dir. O, başında dözülməz bir ağrı hiss edib inildədi. Qu-laqlarında üzücü bir uğultu var idi. Bədəninin ağırlığını sol qoluna salıb güclə səkinin üstündə oturdu, kütləşmiş nəzərləri ilə ətrafına göz gəzdirdi. Bura küçədən daha çox dalana oxşayırdı. Kölgə kimi görünən birmərtəbəli, yastı damlı evlərdən sonra, uzaqda, hündür təpə üstündə əyri-üyrü baş daşlarının siluetləri dikəlirdi. Ora qəbiristanlıq idi. Yaxındakı həyətlərdən arabir xoruz banı eşidilirdi…

Teymur başına gələn əhvalatı xəyalında canlandırma-ğa çalışdı. Qulaqlarındakı uğultu, başındakı ağrı ona im-kan vermirdi. Elə bil beyni yerindən oynamışdı. O, sol əlini başına apardı, cod, qıvrım saçlarına çəkdi. Peysərin-də az qala armud boyda bir şiş var idi. Pencəyi gipsə sa-lınmış sağ qolundan asılı qalmışdı.

Teymur üçün bir şey aydın idi: dünən axşam qatardan düşmüşdü. Qroznı şəhərindəki qospitalda bircə gün yat-mamış, onu evə göndərməyi qərara almışdılar. Teymur cəbhəyə gedəndə onu ötürməyə razı olmadığı kimi, qayı-dacağı barədə də evə xəbər göndərməmişdi. Belə şeyləri sevmirdi. Son döyüşdə qəlpə onun sağ qolunun sümüyü-nü parçalamışdı. Odur ki, qolu indi gipsdə idi. Anası Ca-vahirin ürəyi xəstə olduğundan onu qorxutmaq istəmirdi. Bunun üçün də gipsli qolunu güclə pencəyinin qoluna salmışdı ki, ilk baxışda tamamilə sağlam görünsün. Sonra anasını yavaş-yavaş hazırlayacaqdı, vəssalam… Bəs sonra? Sonra nə oldu? Qatar Bakıya iki saat gecikmişdi… Bu, təəccüblü deyildi. Çünki müharibə davam edirdi, əsasən cəbhəyə döyüş sursatı aparan qatarlara dərhal yol verilir, sərnişin qatarları isə tez-tez gözləməli olurdu… Deməli, qatar iki saat gecikmişdi…

Teymur ayaq səsi eşidib başını qaldırdı, kəskin bir ağrı hiss edib yenidən ağırlığını sol qolunun üstünə saldı. Yol-dan keçən iki qadın onu uzaqdan görüb cəld o biri səkiyə keçdilər və tərs-tərs Teymura baxıb donquldandılar:

– Bunun tayları cəbhədə vuruşur… Boya bax, buxuna bax.

Ayaq səsləri uzaqlaşıb kəsildi…

“Bəs sonra, sonra nə oldu?” – deyə Teymur fikrini cəmləşdirməyə çalışdı. Səhərin sərin mehi onun cəbhədə sərtləşib, qaralmış sifətini və boynunu oxşayıb bütün bə-dəninə gümrahlıq gətirdi, qüvvət verdi. Bu, deyəsən, bir balaca onun fikrini də aydınlaşdırırdı… Sonra… o, Bakı-nın qranlıq pərdəyə salınmış küçələri ilə yuxarı məhəllə-yə, öz evlərinə sarı tələsdi. Çünki bir saatdan sonra şəhər-də xüsusi icazə vərəqəsi olmadan gəzmək qadağan idi… O, gipsə salınmış ağır əlini sağ cibinə keçirib dolu çama-danı sol əlində aparırdı.

Sovet küçəsini ötüb dar dalanlarda evlərinə sarı tələsdi… Bəs sonra?

Yenə ayaq səsləri eşidildi. Hardasa maşın uğuldadı. Yaxın həyətlərin birində uşaq ağladı.. Kimsə tələsə-tələsə küçənin ortası ilə qaçırdı… Teymur başını ağır-ağır qaldı-rıb xırda addımlarla qaçan qıza baxdı. Onun tuflilərinin taqqıltısı Teymurun xatirində birdən-birə hər şeyi açıq-aydın canlandırdı…

O, tələsik gedirdi… Sonra qarşıdakı küçəyə çatıb ayaq saxladı. Nəfəsini dərdi. “Yəqin ki, daha buralarda icazə vərəqəsi istəməzlər” – deyə fikirləşdi. Bir də ki, dörd-beş dalandan sonra evlərinə yetişəcəkdir. Bir neçə dəqiqə din-cəldikdən sonra dönüb aşağı, arxada qalmış şəhərə nəzər saldı. Ən əziz xatirələr, ən əziz hislərlə bağlı olan doğma şəhərini görə bilmədi. Bu şəhəri ancaq o, sövqi-təbii ilə duyurdu. Bax ora – ordakı qaranlıq sahə – dənizdir, onu qucaqlamış, gah qabaran, gah enən kölgəliklər isə şəhər-dir. Teymur tələsmədən ağır addımlarla yoluna davam etdi. Hər yan, hər yan qaranlıq zülmət içərisində idi. Nə bir işıq göründü, nə bir səs eşidilirdi. Bayaq aşağı məhəllələrlə gələrkən, hardasa, qonşu küçələrdə at nalının tap-pıltısı eşidilirdi. Yəqin ki, gecə keşikçiləri idi. Burda isə elə bil heç kəs yaşamırdı. Elə bil buna görə də heç kəsin keşiyini çəkmirlər. Bu fikirlər içərisində addımlayan Tey-mur birdən dayandı. Uzaqdan ayaq səsləri eşidildi. Kimsə arxadan ona çatmağa tələsirdi. Onun tuflilərinin taqqıltısı qaranlıq gecənin sükutunda qəribə səslənirdi.

– Ay yoldaş! Ay yoldaş, – deyə bir qız həyəcan içəri-sində onu çağırdı.

Teymur geri döndü. Qız təngnəfəs ona çatıb bir az ara-lı dayandı. Görünür, yaxınlaşmağa utanırdı.

– Məni bağışlayın… mən… Bizim evimiz bu yandadı… bağışlayın, o tinə kimi mənimlə getsəniz bəsimdi. Zavod-da idim… Yoldaşım xəstələnmişdi… qalıb onun da əvəzinə işlədim. Evə gecikdim… Bağışlayın.

Teymur qaranlıqda qızın üzünü görə bilməsə də, onun həyəcan keçirdiyini hiss etdi. Razılaşıb dinməz o biri tinə qədər ötürdü. Qız arabir dönüb xoflu-xoflu o tərəf-bu tərəfə baxırdı.

– Hansı zavodda işləyirsən, bacı? – deyə Teymur so-ruşdu.

Qız döyükdü:

– Bağışlayın, bunu demək olmaz.

Teymur qımışıb daha heç nə soruşmadı. Müharibə zamanı hər şeyin hərbi əhəmiyyəti olduğunu bilirdi. Bir də axı o özü də cəbhədə kəşfiyyatçı olmuşdu. Belə şeyləri yaxşı başa düşürdü. Qızın dəyanətini yoxlamaq üçün bir də soruşdu:

– Bir halda ki, həyatını mənə qızırsan, səni ötürməyimi xahiş edirsən, niyə işlədiyin zavodun adını demirsən?

Qız sıxıla-sıxıla cavab verdi:

– Bağışlayın… Olmaz… – cəld söhbəti dəyişib özü Teymura sual verdi, – O qolunuza nə olub?

– Yaralanıb.

Qız Teymurun sol tərəfinə keçib çamadanının qulpundan yapışdı:

– Kömək edim?

– Yox, yox, bacı, zəhmət çəkmə.

Onlar bir dalanın tininə yetişdilər.

– Mən çatdım. Çox sağ olun, – qız yenə də xoflu-xoflu o tərəf-bu tərəfinə boylanıb dayandı. Dalan çox qaranlıq idi. Göz-gözü görmürdü. Teymur soruşdu:

– Harda olursan?

– Bax, o evdə.

– Görmürəm.

Qız güldü.

– Mən də… Amma adət eləmişəm. Dalanın o başındakı evdi.

– Əgər qorxursansa, evəcən ötürüm, – deyə Teymur təmkinlə soruşdu:

Qız utana-utana çiyinlərini çəkdi:

– Özünüz bilin.

Yenə getdilər.

Bütün əhvalat da bu dalanda baş verdi.

Dalanın ortasında kimsə qaranlıqdan çıxıb onların yolunu kəsdi. Teymur buna əhəmiyyət vermədən yoluna davam etdi. Lakin qaranlıqdan daha bir neçə adam çıxdı. Teymur xoşagəlməz bir hadisənin baş verəcəyini hiss edib geri döndü.

Qız yox idi. Onun əvəzində arxada bir neçə adam dayanmışdı. Kimsə yoğun, xırıltılı bir səslə əmr etdi:

– Çamadanını qoy yerə, özün də soyun.

Teymur heyrətlə ətrafına göz gəzdirdi və görmədiyi adamdan soruşdu:

– Nə üçün?

Həmin səs yenə eşidildi:

– Uzatma, vaxtımız yoxdur.

– Çəkilin yoldan, – deyə Teymur qəzəblə dilləndi.

Nə isə onun kürəyinə sancıldı. Kimsə tın-tın səslə dedi:

– Canına hayfın gəlirsə, tez tərpən.

Teymur ildırım sürəti ilə geri dönüb bıçağı onun kürəyinə dirəmiş oğlanın qarnının altına elə təpik vurdu ki, o adam ağrıdan dəhşətlə çığırıb, arxası üstə yerə sərildi. Elə bu vaxt Teymur boynunda küt bir ağrı hiss etdi. Başı gi-cəlləndi, müvazinətini itirib ağır-ağır yerə çökdü… Sonra hər şey elə bil yuxuda oldu. Kiminsə tərli pəncəsi çama-danı onun əlindən qopardı. Kimsə tövşüyə-tövşüyə onun pencəyini çıxarmağa başladı. Yoğun, xırıltılı səs astadan pıçıldadı:

– Tələsin! Badamdar tərəfə!

Bu vaxt lap yaxından həmin qızın səsi eşidildi. O, kə-sik-kəsik danışırdı:

– Dayan: bii-dən sağ qala…

Qızın soyuq əli tələsik Teymurun alnında və gicgahlarında gəzdi. O, yenə də kəsik-kəsik pıçıldadı:

– Sağdı. Bi-də vu-un… Peysə-indi!

– Çəkil, Turac!

– Vu-un deyi-əm, yoxsa başımıza bəla ola… – deyə qız təkid etdi və Teymur peysərində bayaqkından daha küt bir ağrı hiss edib elə bil dərin bir quyuya aşdı..

Teymur şişmiş peysərini ovuşduraraq qəzəblə gözləri-ni yumdu. “Deməli, məni uşaq kimi oynadıb tora salıb-lar, özü də harda? Doğma şəhərimdə…”

Kimin ağlına gələrdi ki, hər gün, hər dəqiqə cəbhədə vətən deyə öz canından keçməyə hazır olasan, min bir təhlükədən çıxasan, axırda öz əziz şəhərində başına elə bir oyun gətirsinlər? Hava işıqlaşırdı.. Qoca bir arvad əlində su dolu vedrə Teymurun yanından keçəndə ayaq saxladı.

– Ay bala, burda niyə oturmusan? Yer qəhətdir sənə? – deyə təəccüblə soruşdu.

Teymur başını qaldırıb arvadı süzdü və onun əlindəki su ilə dolu vedrəni görüb qurumuş dodaqlarını dili ilə su-latdı.

Arvad dinməz vedrəni ona yaxınlaşdırdı.

Teymur cəbhədə tez-tez elədiyi kimi, vedrəni əli ilə özünə tərəf əydi və acgözlüklə içməyə başladı. Arvad Teymurun pencək sallanmış gipsli qoluna baxıb soruşdu:

– Ay oğul, yoxsa davadan gəlirsən?

Teymur cəld dönüb qoluna baxdı, pencəyini apara bilməmişdilər. Çünki gipsli qoluna ilişib qalmışdı.

– Hə! – deyə cavab verdi.

– Başını orda bu hala salıblar?

Teymurun danışmağa taqəti yox idi. Sol əlini vedrənin kənarına söykədi və ağırlığını onun üstünə salıb güclə ayağa qalxdı.

– Tifil, gedək bir az bizdə dincəl. Budur ey, bizim qapımız. Dur, bala… – deyə arvad ondan əl çəkmədi. Teymur arvadı ancaq indi tanıdı.

– Nabat xala?

– Məni hardan tanıyırsan?

– Nabat xala, Kamaldan nə xəbər var?

Arvadın sifəti birdən-birə dəyişdi, çətinliklə qamətini düzəldib, köksünü yanıqlı-yanıqlı ötürdü:

– Uşağın qara xəbəri gəlib, ay bala.

– Hayıf… – deyə Teymur ağır-ağır əyilib papağını yer-dən götürdü və dönüb uzaqlaşdı. O uzun zaman sol əlini pəncəyinin qoluna sala bilmədi. Elə beləcə də tini burul-du.

Gözləri yaşdan torlanmış Nabat xala fikirli-fikirli onun arxasınca baxdı. Nə qədər çalışdısa, bu adamın kim oldu-ğunu xatırlaya bilmədi.

İkinci dalanın tinini burulanda kimsə Teymurun qabağına çıxdı. Bu adam onu hələ uzaqdan görüb ayaq saxla-mışdı. Teymur kiminsə yolunu kəsdiyini görüb dayandı və başını güclə qaldırdı. Bir müddət küt nəzərlərlə qar-şısındakı adama baxa-baxa qaldı. Ona elə gəldi ki, bu adam istehza ilə gülümsünür.

– Xoş gördük… Yoxsa məni tanımadın?

Teymur sanki yuxudan ayıldı. Bu yekəpər oğlanı diqqətlə süzməyə başladı… Oğlanın seyrək qara saçları enli alnına tökülmüşdü. Tüklü sifətinin dərisi şirmayı kimi ha-mar uzanan və oğlanın tüklü üzündə hər şeydən tez nəzə-rə çarpan dərin çapıq idi. Onun baxışları da sabun kimi sürüşkən idi.

Yox, Teymur bu adamı heç vaxt unutmayacaqdı. Çün-ki onunla əlaqədar olan əhvalatlar bir neçə il bundan əv-vəl baş vermişdi…

… O zaman Teymurun on üç yaşı var idi. Yaz günləri idi. Məktəb tətillərinə az qalmışdı. Çöl çiçəklərinin Şubanı dağları tərəfdən gələn ətri adamı məst edirdi. Dərsdən sonra güləş dərnəyində məşğələ keçmiş Teymur evə tək qayıdırdı. Gün batmışdısa da, hava hələ qaralmamışdı. Teymur uca hasarlı bir həyətin, yanından keçirdi. Bağ-bağçalı bu həyətin hasarları üstünə tikanlı məftil çəkilmiş-di. Məftillərin üstündə budaqları görünən ağ tut, əncir, alça, gilas, gavalı ağaclarının, uca meynə talvarlarının xə-fif kölgəliyi, hasarın arxasından eşidilən quzu mələşməsi həmişə məhəllə uşaqlarının ürəyində bu həyətə qarşı maraq oyadırdı. Burda Hacı Seyid Kazımla onun əmisi Seyid Tağı yaşayırdı. Yaşlı adamların dediyinə görə, bir vaxtlar camaat bu iki seyidin evini pirə döndərmişdi. Nəzir-niyaz gətirənlərin əlindən tərpənmək olmurdu. Sonralar nəzir-lərindən heç bir xeyir görməyən adamlar arasında söz ya-yıldı ki, bu iki seyid “nəcib seyidlərdən” deyillər. Nəzir-niyazın ardı yavaş-yavaş kəsildi. Sonra bu həyətin seyid-ləri bir müddət də fitrə-zəkatla dolandılar, fitrə-zəkat da kəsiləndən sonra seyidlər özlərinə təzə peşə axtarmağa başladılar. Hacı Seyid Kazım məhəllədəki hamamı ələ ke-çirdi. Seyid Tağıya isə həyətin keşiyini çəkməyi tapşırdı. Beləliklə, Seyid Tağı bağban, Hacı Seyid Kazım isə ha-mamçı oldu. Çatlanmış rütubətli divarlarının arasını və kələ-kötür qırla örtülmüş damını ot basan hamamın sa-rımtıl rəngli alçaq qapısı üzərində yaşıl bayraq asılanda hamı bilirdi ki, “bu gün hamam arvadlara verilir”, ağ bayraq asılanda isə “hamam kişilərə verilir ”. Hacı Seyid Kazım o vaxtlar işini elə qurmuşdu ki, bilmək olmurdu hamam onun özünündür, yoxsa dövlətin. Amma hamamın “Hacı Seyid Kazım hamamı” adı alması dövlətdən daha çox Hacı Seyid Kazıma mənfəət verdiyinə dəlalət edirdi. Bir neçə ildən sonra bu məhəllədən bir az aşağıda, Sovet küçəsində axarlı-baxarlı, həm də çox böyük bir ha-mam tikildi. Hacının bəxti də hamamı kimi bağlandı. Son-ra Hacının ayağı tamamilə məhəllənin küçələrindən kəsil-di. Elə bil, kişi qeyb oldu. Məhəlləyə söz yayıldı ki, Hacı-nın ağlı yerindən oynayıb, danışığını bilmir, hətta o dərə-cədə xəstədir ki, yerini isladır… Bu dəfə də seyidliyinə görə deyil, zəlilliyinə görə ona əl tutmağa başladılar. Çünki qocalarının ikisi də sonsuz idi. Seyid Tağı heç yerli-dibli evlənməmişdi. Hacının arvadı isəərini elə Məkkədə, ziyarət vaxtı qoyub qaçmışdı. Həyətdə iki qocadan başqa, bir də tünd-boz rəngli qoyun iti var idi. İt o qədər dəhşətli idi ki onun qorxusundan bu həyətə heç kəs yaxın düşə bilmirdi. Qocalar üçün xırda-xuruş pul, xörək gətirənlər də gətridiklərini qapıdan itin səsinə gəlmiş Seyid Tağıya verib gedərdilər.

Güləş dərnəyi məşğələsindən gələn Teymur həmin uca hasarın yanından keçəndə qəzəbli it hürüşünü eşidib qor-xudan divara qısıldı. Elə bu vaxt içi dolu papağını dişləri arasından tutmuş Şəmsi ildırım sürəti ilə hasardan küçə-yə əyilən ağacın üst budağına dırmanıb ordan hövlnak küçəyə atılmaq istədi, köynəyi budağa ilişdi. Şəmsi mü-vazinətini itirdi və Teymur dəhşətli bir mənzərənin şahidi oldu. Hasarın üstünə çəkilmiş məftilin iti tikanı Şəmsinin sol yanağını elə siyirdi ki, lap sümüyü göründü. Onun yerə düşmüş papağının içindəki göy alçalar ətrafa diyir-ləndi… Şəmsi bu ağır yaranın ağrısını isti-isti o qədər də hiss etmədi. Cəld əli ilə üzünü tutub divara söykəndi. Hə-mişə özünü başqalarından üstün tutmağa çalışan Şəmsi bu səhnənin şahidi olan Teymura elə qəzəblə baxdı ki, onun bədənini soyuq tər basdı. Teymur Şəmsinin gözləri-nə baxmamaq üçün əyilib yerdən onun papağını qaldırdı. Şəmsi yanağından axan qanın barmaqları arasından sü-zülməyə başladığını hiss edib özünü itirdi, papağını Tey-murun əlindən qapıb, qanlı barmağı ilə onu hədələdi.

– Ağzını qıfılla!

Şəmsi qanı axa-axa harasa qaçdı. Amma Teymur uzun zaman özünə gələ bilmədi. Şəmsinin üzü çox pis çapıl-mışdı.

Bu hadisə haqda Teymur heç kəsə bir söz demədi. Məhəllə uşaqları kimi, o da sirr saxlamağı bacarırdı.

O vaxtlar bu məhəllənin cavanları arasında yazılma-mış bir qanun hökm sürürdü. Həbs cəzası çəkmiş, yaxud bədənində bıçaq, güllə yarası olan adamlar nədənsə igid-lər siyahısına düşür, tay-tuşlarına, bəzən özlərindən bö-yüklərə belə, əmr edirdilər. Bunun üçün də Şəmsi yara-lanmasının əsas səbəbini gizlədib başqa bir əhvalat uy-durmuşdu:

– Çəmbərəkəndin uşaqları idi. Məhəlləmizə şuluqluq salmağa gəlmişdilər… Hayıf, yanımda bir şey yox idi, yoxsa üçünün də meyitini salmışdım…

Uşaqlar onun yanağındakı dərin yaraya heyrətlə baxanda, Şəmsi soyuqqanlılıqla izahat verirdi:

– Gicgahımdan vurmaq istəyirdilər… Eybi yoxdur, qal-sın qulluqlarında!

Məhəllə uşaqları nə qədər təkid etmişdilərsə, Şəmsi “öz düşmənlərini” nişan verməmişdi.

– Haqq-hesabı özüm çürüdəcəyəm! – demişdi.

Bu, onun tay-tuşlarının çox xoşuna gəlmişdi. “Şəmsi bütöv oğlandır” – deyə hamı ona hörmət eləməyə başla-mışdı. Beləliklə o, məhəllənin görkəmli “cayıllarından” biri oldu. Üzündəki dərin çapığa görə onu “Çapıq Şəmsi” çağırırdılar.

Deməli, Şəmsinin üzündəki çapığın sirrini bircə adam bilirdi. O da Teymur idi. Bəlkə buna görə də Şəmsinin Teymuru görməyə gözü yox idi. Teymurun bu sirri aça-cağından qorxurdu. Onu susmağa məcbur etmək üçün iki yol var idi: gözünə şirin görünüb yaltaqlanmaq, yaxud da onu həmişə qorxu, vahimə içərisində saxlamaq. Birinci yol Şəmsinin ürəyinə heç yatmırdı. Çünki Teymur məhəl-lə uşaqları ilə çox da qaynayıb-qarışmırdı. Həm də onun adı “cayıllar” siyahısında yox idi. Şəmsi ona baş əysəydi, hamıda şübhə oyadardı. İkinci yol Şəmsinin xasiyyətinə daha uyğun vəəlverişli idi. Şəmsi ikinci yolu seçdi. O, Teymuru qorxutmağa, hədələməyə başladı və onun susduğunu görüb elə bildi ki, Teymur doğrudan da ondan çəkinir. Halbuki Teymur “namərdlik etmək” istəmirdi. Şəmsi yerli-yersiz Teymura sataşır, söz atır, təhqir edirdi. Özü də məhəllə uşaqlarının yanında edirdi ki, əgər gələ-cəkdə Teymur onun sirrinin üstünü açarsa, hamıda elə təsir oyansın ki, Şəmsidən əvəz çıxmaq üçün onun üstünə şər atır. Belə hallarda Teymur ancaq dişlərini qıcaraq: “Nə istəyirsən məndən?! Mənim ki, səndə işim yoxdur…” – deyə bilirdi.

Məhəlləyə söz yayılmışdı ki, Çapıq Şəmsi Teymuru vuracaq. Bu düşmənçiliyinin səbəbini hərə bir cür izah edirdi. Kimi deyirdi ki, Teymur Şəmsiyə qumarda udu-zub, borcunu verməyib; kimi deyirdi ki, bu düşmənçilik qız üstündədir; bəziləri də həqiqətə daha çox uyğun olan bir mülahizə yürüdürdülər. Teymur Şəmsiyə baş əymək istəmir. Yenə də həmin yazılmamış qanuna görə, belə söhbətlər haqqında nəinki milis idarəsinə, hətta ata-analara belə xəbər vermək qorxaqlıq sayılırdı. Hər sirdə romantika axtaran yeniyetmələrin bəziləri nəzarətsiz qa-lıb özlərini çox sərbəst aparır, ayrı-ayrı şübhəli adamların ictimai qanunları pozmasına qəhrəmanlıq nümunəsi kimi baxır və şüursuz olaraq onların təsiri altına düşürdü. “Sərbəst yaşamağa” belə tezliklə başlayanlar öz yaşıdla-rına təsir göstərir beləliklə, yazılmamış qanunlar yeniyet-mələr arasında da yayılırdı. Teymura da o vaxtlar elə gəldi ki, susmaq, sirri saxlamaq lazımdır. Əgər məhəllədə bir nəfər haqqında “qorxaqdır”, “satqındır”, deyilsəydi, ona “göz verib, işıq verməzdilər”, nifrətlə baxar, o ki var döyərdilər.

Bir dəfə Çapıq Şəmsi yenə Teymurgilin evlərinin ya-nındakı daşın üstündə oturub bıçağını itiləyir və sözləş-mək üçün bəhanə axtarırdı. Teymurun kiçik qardaşı Sey-mur qapının ağzında dayanıb Çapıq Şəmsinin əlindəki bı-çağın iti ucuna baxırdı. Şəmsi qara daşın üstünə tüpürüb iri bıçağını sola-sağa çevirə-çevirə birdən başını qaldırdı. Seymurun arıq bədənini təpədən dırnağacan süzdü.

– Adə, qız Seymur, qarnında qurd var?

Teymurun qardaşı nərmə-nazik, ağbəniz və qəşəng olduğu üçün Şəmsi ona “qız Seymur” deyirdi. Bu xoşagəl-məz ləqəbi eşidən kimi Seymurun qəşəng, nazik qaşları çatıldı.

– Necə bəyəm?

– Bir dərisən, bir sümük. Filəsəm canın burnundan çı-xar.

Seymur onun qorxunc və çapıq üzünə baxıb qapıya qısıldı:

– Mənim sənə bir pisliyim dəyib?

Şəmsi qəhqəhə ilə güldü:

– Sən nə zibilsən ki, mənə pisliyin dəysin! Get Teymu-ru çağır.

– Neyləyirsən onu?

– Sənə qalmayıb. Get çağır. De ki, Şəmsi səni qapıda gözləyir.

Seymur dinməz həyətə girib anası görməsin deyə Teymuru işarə ilə çağırdı, özü isə cəld mətbəxə sarı qaçdı.

Teymur küçəyə çıxıb Şəmsiyə salam verdi. Şəmsi hə-mişə onu müşayiət edən yoldaşalarının yaxında olduqla-rını yoxlamaq üçün başını geri döndərdi və onların iki-üç addımlıqda dayandıqlarını görüb ürəkləndi, yoldaşlarına göz vurubTeymura dedi:

– Sənin o bacın niyə elə arıqlayıb?

– Mənim bacım yoxdur ki!

Şəmsi yenə qəhqəhə çəkib güldü:

– Bəs qız Seymur sənin nəyindir?

Teymurun yumruqları düyünləndi. Ancaq o yenə də bütün iradəsini toplayıb Şəmsiyəəl qaldırmadı.

– Şəmsi, uşağa ad qoyma, yaxşı deyil.

Şəmsi sırtıq-sırtıq qımışdı:

– Bütün məhəllə mənə Çapıq Şəmsi deyir. Mən heç in-cimirəm.

– Sən bu adınla fəxr eləyirsən. Amma Seymurla işin ol-masın.

– Olsa neylərsən?

– Elə buna görə də mən səni çağırtdırdım.

– Nə vermisən mənə ki, ala bilmirsən?

Şəmsi üstü tüpürcəkli qara daşı yamaqlı boz koverkot şalvarının cibinə salıb bıçağını ehtiyatla baş barmağının dırnağına çəkdi. Bıçağın ağzı dırnağa ilişdi. Şəmsi altdan-yuxarı Teymura baxıb sıçrayışa hazırlaşmış pişik kimi özünü yığışdırdı.

– Kişisən, ayırd eləyək.

Teymur hiss elədi ki, ayırd eləməyə razı olduğunu bildirsə də, bildirməsə də Şəmsi onun üstünə atılacaq. Qor-xudan onun çənəsi kilidləndi, dayandığı yerdə mıxlanıb qaldı.

Çapıq Şəmsi dikəlib irəli gəldi.

Elə bu anda kimsə heç gözlənilmədən uca hasardan Çapıq Şəmsinin boynuna atıldı. Bu o qədər qəfildən oldu ki, Çapıq Şəmsi səndələyib bayaq üstündə oturduğu daşa ilişdi və arxası üstə yerə yıxıldı, peysəri tappıltı ilə səkiyə dəydi, əlindəki bıçaq havada fırlanıb küçənin palçığına batdı.

Hasarın üstündən Şəmsinin boynuna küçədən atılmış adam, əlində dəhrə tutmuş Seymur idi. Gözləri az qala hədəqəsindən çıxan Seymur dodaqları əsə-əsə Çapıq Şəmsini saçlayıb çığırırdı:

– Bir də atabaatanla qələt eləyib qardaşıma sataşsan, başını bax, bununla üzəcəyəm!.. – O, get-gedə daha da qızışırdı, – Kişisən, bir də sataş! Kişisən, bir də sataş! Əclaf!

Çapıq Şəmsinin peysəri səkiyə elə zərblə dəymişdi ki, heç ağzını açmağa belə taqəti qalmamışdı.

Seymurun qəzəbdən əsim-əsim əsərək dəhrəni Çapıq Şəmsinin başı üzərində qaldırdığını görən Teymur cəld irəli atılıb onun nazik biləyindən yapışdı:

– Keç həyətə!

Seymur qəzəbindən az qala ağlayırdı. Əlindəki dəhrə-ni Çapıq Şəmsinin başına endirmək istəyirdi.

– Çəkil! – deyə Teymur onu güclə Şəmsinin sinəsindən qopardı, – Keç həyətə!

Seymur, dəhrə tutmuş əlinin dalı ilə burnunun suyunu silib itaət etdi. Teymur Şəmsinin qolundan yapışıb qal-dırdı:

– Get, – dedi, – xata-balanı bizdən uzaq elə…

Çapıq Şəmsinin dili bir neçə saniyə də söz tutmadı. Hasardan aralandı, palçığa sancılmış bıçağını qaldırıb silə-silə bir neçə addım da uzaqlaşdı, ancaq orda ayaq saxlayıb qanlı-qanlı Teymuru süzdü və çəmkirdi:

– Qalsın qulluğunuzda!

Elə o gün Seymurun adının üstündən “qız” sözü götürüldü.

Çapıq Şəmsi əvəz çıxmaq üçün fürsət axtarırdı. Amma nədənsə bu iki qardaşa yaxın düşə bilmirdi. Bəlkə bu, ona görə idi ki, məhəllədə Seymurun hörməti ildən-ilə artırdı. Qəribə burası idi ki, Çapıq Şəmsi Teymurdan o qədər çəkinmirdi, nə qədər ki, Seymurdan qorxurdu… Buna baxmayaraq onların arasında hökmən toqquşma olacağı gözlənirdi. Çünki Çapıq Şəmsi dilini dinc saxla-mırdı. Məhəllə uşaqları Çapıq Şəmsini görəndə onun har-da olduğunu o saat Teymurla Seymura deyir, qardaşların yerini isə cəld Çapıq Şəmsiyə nişan verirdilər.

Teymur özü üçün qorxmurdu, amma qardaşından çox nigaran idi. Buna görə də Seymuru kölgə kimi izləyir, məktəbə gedəndə və qayıdanda ona ağır gəlməsin deyə gözə görünmədən dalınca düşürdü. Onlar eyni məktəbdə oxuyurdular: Seymur birinci növbədə, Teymur isə ikinci növbədə. Kiçik qardaş da böyük qardaşından gizlin onun məktəbdən çıxıb evə gəlməsini həyəcanla gözlər və mək-təblə ev arasındakı dalanları nəzarət altına alardı. Uşaqlar yaşa dolduqca ehtiyatla gəzib-dolanmaq onlara ağır gəlir-di. Buna görə də hər iki tərəfin ayırd eləməyə hazırlaşdığı haqda gedən söhbət get-gedə qızışırdı.

Lakin qəfil bir hadisə bu gərginliyi azca sərinləşdirdi. Bir gün xəbər yayıldı ki, Çapıq Şəmsini beş-altı yoldaşı ilə birlikdə tutublar. Cürbəcür rəvayətlər söyləyirdilər. Bəzi-ləri deyirdi ki, adam vurublar, kimsə söz yaymışdı ki, mi-lis işçisinin tapançasını əlindən alıblar, bəziləri belə danı-şırdılar ki, guya hardasa ev yarıblar. Hər halda, bir səbəb var idi. Amma bu səbəbi heç kəs dürüst bilmirdi…

Müharibədən əvvəl bir-birinə düşmən olan Şəmsi ilə Teymur bir neçə illik fasilədən sonra, bu gün üz-üzə gəlmişdilər.

– Salam, Şəmsi! – deyə Teymur dik onun gözlərinin içinə baxdı. Əslində o, bu adama qarşı heç vaxt kin bəsləmə-mişdi. Onun çalışdığı bu olmuşdu ki, özü də, qardaşı Seymur da Çapıq Şəmsi ilə toqquşmasınlar.

Müharibənin dəhşətlərini görmüş, faşistlərlə üz-üzə gəlmiş Teymur, burda, doğma Bakıda, bu məhəllədə baş vermiş hadisələri çoxdan unutmuş və Çapıq Şəmsinin gü-nahlarını da çoxdan bağışlamamışdı. Başında dözülməz ağrı olmasaydı, bu saat Şəmsini qucaqlardı da.

– Bu nə vid-fasondur, ay Teymur, – deyə Çapıq Şəmsi rişxəndlə güldü, – deyəsən, axı səni yaman şil-küt eləyib-lər!

– Şil-küt deyəndə ki… bircə bu qolumdur. Faşistlərin qəlpəsi sümüyümü parçalayıb, – Teymur sol əlini uzadıb gipsli qolundan asılmış pencəyini çiyninə salanda, Çapıq Şəmsi yenə soruşdu:

– Bəs peysərini kim filəyib?

Teymur istədi gecə başına gələn əhvalatı Şəmsiyə danışıb şikayətlənsin, amma fikrini dəyişdi:

– Cəbhədən təzə gəlirəm. Başımı da elə düşmənlər bu hala salıblar, – Ürəyində isə ona deyirdi: “Görürəm, Şəm-si, sən olub-keçənləri yadından çıxarmamısan. Camaatı mənə güldürmək üçün əlindən gələni eləyirsən…”

Şəmsi ondan əl çəkmədi.

– Pencəyin niyə bir qolundan sallanıb?

– Qatardan indicə düşmüşəm… Hava ayaz idi… şikəst qolumu geymişəm, sol qolumu geyə bilmirəm, – deyə Teymur zarafatla güldü.

Şəmsi, o biri qolunu pencəyin qoluna geyməyə Teymu-ra kömək eləmədi. Gözlərini qıyıb qəribə bir tərzdə qımış-dı:

– Bilirsən indi ağlıma nə gəldi?

– Nə?

– Deyirəm istəsəm bu saat səni təpiyimin altına salıb o ki var əzişdirərəm. Bir qolun şikəst, başın da dönüb bal-qabağa. Mənə neyləyə biləcəksən? Heç bir şey… Amma, yox, borclu-borclunun sağlığını istər.

Çapıq Şəmsi Teymurun yanından keçib getmək istədi. Teymur salamat əli ilə onun yaxasından yapışıb özünə sarı çəkdi.

– Mənim sənə nə borcum var?

Şəmsi güclü pəncəsi ilə Teymurun əlini yaxasından qopardı.

– Məni sən tutdurmuşdun?

– Səhv eləyirsən.

– Bütün məhəllədə sizdən başqa düşmənim yoxdur. Mənim fitvamı siz vermisiniz.

– Səhv eləyirsən, Şəmsi. Məhəllədə bizim heç kəsə pis-liyimiz dəyməyib.

Şəmsi birdən-birə dəyişib qaşlarını bic-bic oynatdı:

– Əslinə baxsan, bu da düzdür. Əgər siz məni tutdurmasaydınız, çoxdan dəsxoşa getmişdim, kim bilir, indi mənim sümüklərim hansı cəbhədə çürüyürdü.

Teymur onun tüklü yanağındakı dərin, qırmızımtıl ça-pığa nəzər salıb soruşdu:

– Bəs nə üçün səni cərimə batalyonuna göndərmədilər?

Şəmsi yenə də gözlərini qıydı.

– Qurtdalayırsan? Qorxma, quyruq ələ vermərəm. Xəstələnmişdi. O xəstəliklə adamı davaya aparmırlar, –Tey-murun ona necə ikrahla baxdığını görüb, cəld əlavə etdi, –Qorxma, sağalmışam. İndi də puluma minnət!

– Deməli, canını rüşvətlə saxlayırsan…

– Allah rüşvəti yaradana rəhmət eləsin… Amma qurt-dalama, qurtdalasan, mən də qurtdalaram. Satarsan, mən də sataram.

Teymurun mərd baxışları Şəmsinin üzünə sancıldı:

– Mənim heç şeydən qorxum yoxdur.

Şəmsi göz vurub qımışdı.

– Özünü tülkülüyə vurma! – dedi və dirsəyi ilə Tey-muru yolundan kənar edib uzaqlaşdı.

Teymur peysərində kəskin bir ağrı hiss etdisə də bir müddət Çapıq Şəmsinin ardınca baxıb, yerindən tərpən-di… O, yol gedə-gedə fikirləşirdi: “Görəsən, Şəmsi belə sübh tezdən hara gedir? O nəyə işarə edirdi? Bəlkə, elə bilir ki, mən cəbhədən qaçmışam? Axmaq adam! Bəyəm mən birdən-ikiyə xəbərçilik eləyib adam satmışam?!”

Dalanların birində Teymur ayaq saxlayıb, nəhayət, bö-yük çətinliklə pencəyin sol qolunu da geydi və papağı ilə üst-başının tozunu çırpmağa başladı. Evə adi paltarda gəlmək istəmişdi. Kostyum əyninə tikilməsə də və gecəki hadisədə bir qədər əzilmiş olsa da, enli kürəkli möhkəm bədənində yaxşı otururdu. Kostyumun əzilməsinə bir bə-hanə gətirəcəkdi. Deyəcəkdi ki, vaqonda kostyumda ya-tıb.

Bəs nə üçün başına gələn əhvalatı evdəkilərdən gizlətmək istəyirdi? Bunun bir neçə səbəbi var idi. Birinci o idi ki, Teymurun atası Abbas müharibənin ilk günlərindən cəbhəyə getmiş və üç aydan sonra onun ölüm xəbəri gəl-mişdi. Bu xəbəri eşidən Teymurla Seymur özlərini nə qə-dər möhkəm saxlamışdılarsa, Cavahir bir o qədər davam-sız olmuşdu. O, düz yarım il yorğan-döşəkdən qalxma-mışdı. Ürək xəstəliyinə tutulmuşdu. Ondan sonra da tə-sirli bi xəbər eşidəndə rəngi ağarır, yazıq arvad az qalırdı huşunu itirsin. Əsəbləri də çox korlanmışdı. Teymur bi-lirdi ki, əgər anası oğlunun başına gələn bu əhvalatı eşitsə, davam gətirməz. İkinci səbəb o idi ki, Seymur qar-daşının başına belə bir təhqiramiz iş gəldiyindən xəbər tutsa, qəzəbindən bütün məhəlləni alt-üst edər, bu da ki, yaxşı nəticə verməz. Əvvələn Teymur uşaq kimi qəzəbin-dən beyni dumanlanmış Seymur heç bir təqsiri olmayan adamları təhqir edər və özünə çoxlu düşmən qazanar. Bir də ki, Teymur məhəllədə böyümüşdü, nə qədər fikirləşir-disə, yenə ağlına sığışdıra bilmirdi ki, onların məhəlləsin-də yaşayan cavanlar belə alçaq işlə məşğul olsunlar: bir tərəfdən, onların çoxusu bu saat cəbhədədir, o biri tərəf-dən isə əgər onların içərisində bir-iki nəfər Şəmsi kimi ipə-sapa yatmayan dələduz tapılsa da belələri heç vaxt öz məhəllələrində soyğunçuluq eləmirlər. Bütün bu səbəblə-rə görə Teymur başına gələn əhvalatı milis şöbəsinə də xəbər vermədi.

Teymur başında olan dözülməz ağrıya baxmayaraq nədənsə evə tələsmir, ağır-ağır gedirdi, hərdənbir də səndələyirdi. Bu dalandan baş vurub, o biri dalandan çıxırdı. Yenə keçdiyi dalanlardan birinə qayıdırdı. Bax, burda, bu enli dalanda elektrik dirəklərindən biri zədələnmişdi. Teymurun cəbhəyə getməsinə iki-üç ay qalmış ağır yük maşını dirəyə toxunub onu yerindən oynatmış və dirək maili vəziyyət alaraq tellərdən asılıb qalmışdı. “Yəqin ki, bu illər ərzində o dirəyi düzəltmiş olarlar. Bəlkə də, əvəzinə bu saat təzə dirək basdırıblar” – deyə Teymur nədənsəəsas məqsədindən uzaq olan bu kənar fikirlə məş-ğul oldu. Tinə çatıb gördü ki, həmin köhnə dirək eyni maili vəziyyətdə qalır. Deməli, camaatın başı çox qarışıq-dır. Cəbhə, gərgin vəziyyət hamının fikrini ancaq bir şeyə cəlb etmişdir: azadlıq, qələbə. Teymur da bunun üçün cəbhəyə getmişdi. Atasının qara xəbəri gələndən sonra cə-mi on-on beş gün keçməmiş anası yorğan-döşəkdə ikən cibində onillik attestatı, ürəyində ata dağı hərbi komissarlığa getmiş və evi səkkizinci sinifdə oxuyan Seymura tapşırıb həmin gün cəbhəyə yola düşmüşdü. Ona elə gə-lirdi ki, cəbhədən qayıdandan sonra burda, doğma Bakı-sında onu gül-çiçəklə qarşılayacaqlar. Lakin tamamilə başqa cürə qarşılandı. Görəsən, onlar kim idi? Teymur üçün ancaq bir düşmən var idi. O da vətənə soxulmuş, xalqın qanını axıdan, xalqın azadlığını əlindən almaq is-təyən qəddar faşistlər idi. Bəs dünən gecəki adamlar kim idi? Axı, onlar, onun danışdığı dildə danışırdılar. Bəs o qız? Dayan, dayan onun adını nə dedilər? Turac, Turac… Qəribə səslənir, özü də əvvəl nə qədər həyalı, ürkək, utancaq, məsum bir qız idi. Səsindəki həyəcan, bakirəlik nə qədər inandırıcı, nə qədər təbii idi. Özü də Teymur əvvəlcə müşahidə edə bilmədiyi bir şeyi elə bil dəhşətli yuxu içərisində, peysərinə dəyən toppuz zərbəsindən sonra dərk etdi. Daha doğrusu kəşf etdi. Elə bil, o qızın içərisində iki adam yaşayırdı: birincisi ürkək, məsum qız nə qədər sadə və təbii görünürdüsə, ikincisi bir o qədər qəribə və əcaib təsir buraxırdı. Birincisi adi səslə, həm də səlis danışırdı, ikincisinin, deyəsən, dili bir qədər pəltək idi, daha doğrusu, “r” hərfini yeyirdi, deyə bilmirdi. Özü də nə qəşəng adı var: Turac! Bəs niyə bu qızı ötürməyə razılıq verən Teymur onun “r” hərfini belə açıq-aşkar de-yə bilməməsini duymamışdı. Çox qəribə idi. Onun ilk görüşdə işlətdiyi sözlərin heç birində “r” hərfi yox idi. Yəqin tələffüzündə olan bu nöqsanı gizlətmək üçün çox təcrübə keçirmək lazım olub. Bəlkə Turac ləqəbidir, axı Teymuru bu tələyə salan həmin o qız olmuşdu. Özü də nə qədər asanlıqla, elə bil nimçəyə qoyub o qansızlara uzatdı, dedi ki, alın yeyin bunu, sizin üçün gətirmişəm. Yəqin ki, məhəllə adamları bu işdən xəbər tutsalar, qəzəblənən-lərin içərisində Şəmsi kimi ona gülənlər də olacaq. Tey-mur isə belə şeyləri sevmirdi.

Gün Zığ tərəfdən boylanıb dəniz üzərində ucalmış, Teymurun veyilləndiyi dar dalanları öz nuruna boyamış-dı. Həyətlərdən küçəyə çıxmış xırda uşaqlar bir neçə gün bundan qabaq yağmış yağışın əmələ gətirdiyi gölməçələr ətrafında oynaşır, kağız gəmilər qayırıb suya buraxırdılar. Ala-bula bir pişik tellərdən asılı qalmış dirəyin kötüyünü qaşıyaraq dırnaqlarını itiləyirdi. Nimdaş çal papaqlı bir qoca kişi xırda, kələ-kötür bir yeşiyi gətirib dalanın tinin-də qoydu, özü də çömbəlib əyləşdi. Səliqə ilə cırıb yığdığı dördkünc qəzet parçasının birini ayırıb hamarladı və yeşi-yin içərisindəki darıya oxşar tənbəkidən həmin kağızın üstünə tökdü, titrək barmaqları ilə eşib ağzına aldı, cibin-dən pulemyot patronuna oxşayan bir alışqan çıxardı, papirosunu yandırdı. Bir-iki qüllab vurduqdan sonra bərk-dən öskürdü, sinəsini arıtladı və müştəri gözləməyə baş-ladı. Teymur istər-istəməz yeşiyin içərisindəki şeylərə nə-zər saldı. Ucları saçaqlı olan çirkli kağıza bükülmüş uzun-sov konfet, yeşiyin divarlarına sancılmış qalın və nazik iynələr, paslı oymaq, zəncəfil, tənbəki…

Teymur yoluna davam etdi. O, daha bir dairə vurub sonuncu dalana girdi. “Hələ tezdir, yəqin ki, anam yuxu-dan oyanmamışdır. Axı xəstədir. Qonşular da, yəqin, yatırlar” – deyə fikirləşib ləngiməyə çalışırdı. Amma bü-tün gecəki əhvalatlara, peysərində get-gedə şiddətlənən ağrıya baxmayaraq onun ürəyi evə, anasını, qardaşını görməyə tələsirdi. Teymur enli, kələ-kötür bir küçənin ti-ninə çatıb sola tərəf döndü, rəngi solmuş yaşıl qapını uzaqdan görüb dayandı. Üst-başını bir də yoxlayıb özünü topladı, bacardıqca gümrah yeriməyə çalışaraq o biri sə-kiyə keçdi. Bir müddət qonşudakı söyüd ağacının altında durub naşı adamlar kimi o tərəf-bu tərəfə baxdı. Qonşu qapıdan palaz çırpmağa çıxmış kök, qarabuğdayı arvad onu arxadan görüb yaxınlaşdı.

– Ay qardaş, kimi istəyirsən?

Teymur fikirli olduğu üçün diksindi, geri döndü.

– Məsmə xanım, xoş gördük.

Məsmə onu tanıyıb sevincindən əlindəki palazı saldı.

– Ay Cavahir, gözün aydın! – deyə elə ucadan çığırdı ki, bir anda bütün məhəllənin arvad-uşağı küçəyə axışdı. Teymur özünü itirdi.

– Məsmə xanım… səs salma, anamın ürəyi xəstədir. Elə adamlar bəzən şad xəbərdən də…

Amma Məsmə sakit ola bilmirdi.

– Necə yəni asta danış. Sağ-salamat evinə qayıtmısan, Cavahir səni təzədən tapıb, bunun muştuluğu var! Ay Cavahir, gözün aydın!

Yaşıl qapı açılıb tappıltı ilə divara dəydi. Divarın mala-sı qopub yerə töküldü. Yuxudan hövlnak oyandığından xurmayı saçları pırpızlaşmış, qamətli bir oğlan şalvarının qayışını da bağlamağı unudaraq, Teymura sarı atıldı.

– Teymur!

– Seymur!

Bir-birinin boynuna sarılıb qucaqlaşdılar.

Səsə axışmış qonşular qibtə ilə onlara baxıb yer-yerdən gözaydınlığı verməyə, yaşarmış gözlərini silməyə başla-dılar. Teymur sol əli ilə qardaşının çılpaq çiynini bərk-bərk sıxıb onu azca özündən kənar etdi.

– Elə həmişəki kimi qayışbaldırsan.

Seymur arıqlığına baxmayaraq güclü idi. Qardaşının əlindən yapışıb cəld həyətə dartdı və tələsik qapını örtdü.

– Belə niyə? – deyə Teymur təəccübləndi.

Seymur əlini onun sağ əlinə toxundurub təşvişlə soruşdu:

– Qoluna nə olub?

Teymur qımışdı:

– Boş şeydir, gipsdir.

– Anama deyəcəksən?

– Desəm də, deməsəm də, əvvəl-axır biləcək.

– Qoy bir az gec xəbər tutsun.

Teymur həyəcanla yan-yörəsinə baxdı:

– Bəs, anam özü hardadır?

Seymur yumşaq, xurmayı saçlarını əli ilə darayıb düzəltdi.

– Çörəyə gedib, camaat ala-qaranlıqdan ordadır.

– Bəs özün niyə getməmisən? – deyə Teymur soruşdu.

Seymur gülümsündü, onun sədəf kimi parıldayan saf dişləri ağardı, sol yanağında batıq əmələ gəldi.

– Qoyur ki! Burda oturma, orda otur, bunu yemə, onu ye, bunu geymə, onu gey. Məni lap pambıq içində böyü-dür. Bir də deyir ki, növbədə duranların hamısı arvaddır.

Teymurun qaşları çatıldı.

– Neyləsin. Atamız həlak oldu, mən cəbhəyə getdim. Gözünün ağı-qarası bircə sən qaldın. Yaxşı, necədir? Ürəyi…

Seymur tələsik cavab verdi:

– Yox, yox, arxayın ol. Babatdır. Bircə səndən nigarandır. Elə durub, oturub səni çağırır. Adın dilindən düş-mür. Bir Teymur deyir, bir də “can bala”.

Teymur, qardaşını dinləyə-dinləyə qoyub getdiyi hə-yəti gözdən keçirirdi. Balaca həyət yenə əvvəlki kimi səli-qəli idi. Həyəti kölgələyən üzüm talvarı daha da şaxələn-mişdi. Meynələrin yarpaqları solub qarsımışdısa da, iki-üç yerdən iri üzüm salxımları asılmışdı. Ancaq bu salxım-ların rəngi bozarmış, bəndəmləri o qədər nazikləşmişdi ki, az qala, indicə qırılıb düşəcəkdi.

Teymur qardaşına tərəf dönmədən soruşdu:

– Bəs bunlar niyə qalıb?

– Anam qoymadı dərim, dedi qalsın, bəlkə Teymur tez gəldi, ona qismət oldu, – deyə Seymur gülümsündü. İki qardaş qucaqlaşmış halda evə girdilər.

Seymur Teymura kömək edib onu soyundurdu. Mətbəxdə su qoydu və anası gələnədək qardaşını çimdirib ba-şını, bədənini yudu. Peysərini sabunlayanda Teymur da-vam gətirməyib inildədi. Seymur qardaşının başındakı şişi görcək təəccüblə soruşdu:

– Bu nədir?

– Bax, bunu anam bilməsə yaxşıdır, – deyə Teymur qəti bir səslə tapşırdı, – Mən axırıncı dəfə yaralananda çox qan itirmişəm. Hərdənbir, başım az gicəllənir. Səhər qa-tardan düşəndə yenə başım gicəlləndi, zərblə yerə yıxıl-dım.

– Hansı qatarla gəlmisən? – deyə Seymur soruşdu.

Teymur gülümsəyib cavab verdi:

– Heç əməlli-başlı qrafik var ki, qatarların adını da yadımda saxlayım?

Seymur elə bil birdən ayıldı:

– Bəs çamadanın hanı?

– Doğrusu, yaman tələsiyə düşdüm, Seymur. Məni cəbhədən Qroznıya göndərdilər, oranın xəstəxanasında bircə gün yatdım. Sonra çoxlu ağır yaralı gətirdilər. Bil-mirəm, hardasa almanlar bizim üç alayı mühasirəyə alıb top atəşinə tutmuşdular. Odur ki, ayaq üstündə durmağa taqəti olanları evlərinə göndərdilər. Mən aldığım puldan özümə üst-baş düzəldib tez yola düşdüm. Adi paltarda gəldim, qoy anam arxayın olsun ki, bir də geri dönməyə-cəm. O ki qaldı şeylərimə, yaralanandan sonra Rostovda bir yoldaşımın yanında qoydum. Əgər sağ qalarsa göndərər.

Seymur nazik əlini qardaşının enli kürəyində şappıldadıb güldü:

– Özün sağ-salamat gəlmisən bəsdir. Hər şeydən qa-baq cansağlığıdır, cansağlığı…

Seymur qardaşına qurulanmağa da kömək edib onu otağa gətirdi və öz paltarlarını ona təklif etdi. Onun pal-tarları Teymura dar gəldi. Seymur sandığı açıb Teymurun köhnə paltarlarını çıxardı və Teymur əynindəkiləri soyu-nub, naftalin iyi verən paltarlarını geydi. Onlar stolun başına keçdilər. Seymurun dəmlədiyi pürrəng çaydan içə-içə söhbətlərinə davam etdilər…

Elə bu vaxt həyətdən bir səs eşidildi:

– Can bala! Sən gələn yollara anan qurban.

Teymur yerindən sıçradı:

– Ana!

– Ana sənə qurban, Teymur! – deyə Cavahir həyəcanlı, lakin ahəstə bir səslə inildədi… O, heç vaxt ən ağır dəqi-qələrdə belə ucadan danışmazdı. Necə deyərlər, kədərini də, sevincini də həmişə içinə salardı, çox həyalı qadın idi. Qonşular onu təkcə xasiyyətinə görə yox, gözəlliyinə görə də çox sevirdilər.

– Ana!

– Boynuna qurban, Teymur!

– Heç dəyişməmisən, ana!

– Məni tək əlli niyə qucaqlayırsan, ay bala?

Teymur gülə-gülə anasının solğun çöhrəsinə nəzər salıb sol əli ilə onun saçlarını oxşadı. Mehriban üzündən öpdü və qəti bir səslə dedi:

– Ana, gəl kişi kimi şərtləşək. Bax, bədənimdən bir tük dəəksilməyib. Sağ qolum balaca burxulub, əgər bunun üçün ürəyini sıxsan, gəlməyimə peşman olaram…

Cavahir yaşarmış gözlərini oğlunun sağ qoluna dikib titrək barmaqlarını onun üstündə gəzdirdi.

Teymur dedi:

– Qorxma, gipsdir, ana, bax, bu da mənim barmaq-larım.

Cavahir qorxu və şübhə içərisində soruşdu:

– Burxulmuş qolu da gipsə salarlar?

– Həkimlərin işini bilmək olmur, ana! Biri belə deyir, o biri elə. Dedilər guya dirsəyim yerindən oynayıb, mən də dedim ehtiyat igidin yaraşığıdır, salın gipsə.

Cavahir üzünü yana tutub ağladı.

– Bu olmadı ki, ana, axı biz səninlə şərtləşdik.

Cavahir yana-yana dilləndi:

– Allah onların bəlasını versin!

Teymur ürəyində fikirləşdi ki, “nə yaxşı anam çörək almağa gedəndə, mənim yıxılıb, qaldığım dalandan keç-məyib, məni o halda görsəydi, ürəyi partlardı…”

Evə keçdilər. Cavahir nədənsə oğluna o qədər də ya-xın düşmürdü. Elə bil, yaxınlaşarsa, bunun həqiqət deyil, xəyal olduğunu görəcəyindən qorxurdu. Ancaq arabir tab gətirməyib yaxınlaşır, onun yanaqlarından öpür, həyətə çıxıb özünə iş tapır və “can bala” deyən səsi eşidilirdi.

Axşama yaxın Teymurun vəziyyəti birdən-birə ağırlaşdı. O qusdu. Sevindiyindən bu gün dərsə getməmiş Sey-mur cəld həkim dalınca qaçdı və təcili yardım maşını ilə gəlmiş həkim, Teymuru müayinə edib eşiyə çıxdı. Cava-hirlə Seymur həkimin üzünün tutulduğunu görüb daha da qorxdular. Həkim astadan dilləndi:

– Beyni tərpənmişdir. Özü də xəbərdarlıq edirəm, və-ziyyəti ağırdır. Ən azı beş-altı ay yatmalı olacaq.

Cavahir oğlunun qospitala aparılmasına razılıq vermədi. Teymur evdə qaldı.

Cavahirin yaralı ürəyinə daha bir yara vuruldu. Yazıq ana öz xəstəliyini unudub indi də otağın bir küncündə uzanıb qalmış oğlunun başına fırlanır: “Allah onların bə-lasını versin” – deyə yanıqlı-yanıqlı içini çəkirdi. Bu söz-ləri deyən Cavahir Vətənimizə soxulmuş düşmənləri tə-səvvürünə gətirirdi. Daha demirdi ki, Vətənin içərisində də təhlükəli düşmənlər var…

2

Teymurun xəstəliyi altı aya yaxın çəkdi. Qolunun gipsini çoxdan çıxarmışdılar. Qolu sağalmamışdı, amma sü-müyü bir qədər əyri bitmişdi. Çünki qəlpə onun sümük-lərini dirsək yerindən xıncım-xıncım etmişdi. Buna görə də indi sağ qolunun hərəkətləri bir qədər məhdud idi. Beyninin tərpənməsinə gəldikdə isə tamam sağalmamış-dı. Ancaq tez-tez keçirdiyi şiddətli başağrısı və ürəkbu-lanması halları tamam azalmışdı. Cavahir onu arabir, gü-nəşli havalarda gəzməyə də çıxarırdı. Körpə vaxtlarında olduğu kimi, elə bil ona yerimək öyrədirdi. “Burda da-yan, əlini mənə ver, bala, burdan asta keç, bax belə”. Tey-mur da anasına itaət edirdi.

Ona pensiya kəsmişdilər. Qonşuları, onu müalicə edən həkim, raykom işçiləri tez-tez ona baş çəkir, onun səh-hətilə, maddi vəziyyətilə, yaşayışı ilə maraqlanardılar. Bu xeyirxah, nəcib adamları görən Teymur başına gələn o ge-cəki hadisənin acısını yavaş-yavaş unutmağa başlayırdı. İndi oəhvalat Teymurun hafizəsində ancaq dəhşətli bir yuxu kimi qalırdı.

Teymurun möhkəm bədəni ağır xəstəliyə qalib gəlir, özünü get-gedə daha gümrah hiss edirdi. Ancaq ona hələ işləməyə icazə vermirdilər.

1944-cü ilin yayında Teymur artıq sərbəst gəzib-dolana bilir, kitab oxuyur, öz gələcəyi haqqında düşünürdü. O, sənədlərini universitetin hüquq fakültəsinə verdi. Lakin həm oxuyub, həm də işləyə bilmək üçün qiyabi şöbəyə girdi, sonra özünə iş axtarmağa başladı. Əsgərlikdə çilin-gərlik və şoferlik də öyrənmişdi. Ancaq ona maşın sürmə-yi tapşıra bilməzdilər. Bir neçə yerdə iş təklif etdilər: klub müdiri, artel müdiri, müfəttişlik. Rayon partiya komitə-sində ona təşkilat işi də təklif etdilər. Lakin Teymur, “Bir fikirləşim” – deyə hələ götür-qoy edirdi.

Bütün cəbhələrdə vəziyyət yaxşı idi. Sovet Ordusu düşməni sərhədlərimizdən qovub, Avropa xalqlarını fa-şizm əsarətindən qurtarmağa başlamışdı.

Teymur Bakının küçələri ilə gəzir, adamların üzünə baxır, onların səslərinin ahənginə qulaq verir, elə bil nəyi isə axtarırdı. Elə bil mühüm bir şey itirmişdi və onu hök-mən tapmaq istəyirdi. Elə bil o, küçələrdə, idarələrdə, qonşuluğunda gördüyü adamların hamısını tanıyırdı. Çünki bu adamlar da onun kimi namusla yaşamaq, işlə-mək, çalışmaq istəyən adamlar idi. O, hər gün bu adam-larla salamlaşır, bu adamların işə getdiyini, işdən qayıtdı-ğını, görüşə tələsdiyini, yaxud uşaqlarını gəzməyə çıxar-dıqlarını görür, kədərlərini, sevinclərini duyurdu. Bəs o gecə, o qaranlıq dalanda onun yolunu kəsən, onun başına toppuz endirən hansı vəhşi idi? Onun gicgahlarında gəzən əl: ”Hələ ölməyib, vu-un, vu-un” – deyən səs kimin idi? Bu adamlar harda gizlənmişdilər. Bəlkə, onlar bu saat şəhərin küçələrində gəzən, tikintilərində işləyən, harasa tələsən, meydançalarda, bağlarda görüş təyin edən adam-ların arasındadır? Axı o qız da əvvəlcə yaxşı təsir bağışla-mışdı. Teymur bacarıqlı bir kəşfiyyatçı olmasına baxma-yaraq ona inanmışdı. Deməli, adamları tanımaq çox çətin imiş…

Neçə vaxt idi ki, ona təklif olunmuş işlərin heç birini bəyənməyən Teymur narazı halda evə qayıdırdı. Anası və qardaşı Teymura bir parça çörəyimiz var, bu saat onun işləməyi o qədər də vacib deyil. Doğrudan da, belə idi. Cavahir əri üçün pensiya alırdı. Teymur da pensiya alır-dı, Seymur isə artıq məktəbi qurtarıb diş texniki olmuşdu. Özü də, deyəsən, yaxşı sənətkar idi. Düzdür, bu iki qar-daş arasında hörmət pərdəsi var idi. Seymur böyük qar-daşının yanında nə papiros çəkir, nə də artıq-əskik söhbətlər edirdi. O, indi qardaşından daha savadlı olsa da, evin xərcinin çox hissəsi onun üstünə düşsədə, həmişə Teymurun qarşısında, necə deyərlər, əmrə müntəzir du-rurdu. Ancaq Seymur özünü uşaqkimi aparmırdı. O da sərbəst idi, püxtələşmişdi. İti, dərin baxışlı, qəşəngbir oğ-lan idi. Teymur ona nisbətən çox kobud görünürdü, atası Abbasa çəkmişdi. Qarabuğdayı, cod, qıvrımsaçlı, enlikü-rək, qara və bir qədər kədərli idi. Ağzı, burnu, necə deyər-lər, yerində idi. Amma nə isə onun görkəmində bir zabitə, baxışlarında zəhm duyulurdu. Seymur isə anası Cavahirə çəkmişdi. Ağbəniz idi. Belələrinə kənardan baxanda düşünmək olur ki, müğənni, rəssam, yaxud heykəltəraşdır. Seymurun əlləri də sifəti kimi zərif idi. Barmağında da xalis qızıldan qaşsız bir üzük vardı.

Seymurla anası Cavahirin arasındakı münasibət çox incə idi. Onların arasında dərin bir ünsiyyət duyulurdu. Lakin Teymur ona göstərilən bütün diqqət və qayğıya baxmayaraq elə bil bu evdə hörmətli bir qonaq idi. Bu vəziyyət Teymur cəbhədən qayıdandan sonra daha artıq nəzərə çarpmağa başlamışdı!

Seymur qəşəng, həm də zövqlə geyinirdi. Anası onu uşaqlıqdan belə geyindirərdi. Özü də böyük qardaşının itaətində durmasına baxmayaraq, o da bir növ zabitəli idi. Demək olar ki, məhəllə cavanları arasında qardaşından daha çox hörmət qazanmışdı. Seymurda fitri ədəb-ərkan var idi. Özündən çox-çox yaşlı adamlar belə, onun hörmə-tini saxlayırdılar.

Qardaşının paltarlarının köhnəliyini görən Seymur də-fələrlə ona pul təklif etmək istəmiş, lakin utanmışdı. Çünki Teymurun xasiyyətinə bələd idi. Axırda belə qəra-ra gəlmişdi ki, bu pulu anasının köməyi ilə qardaşına çat-dırsın. Bir gün anası sandığı açıb ordan üç min manat pul çıxartdı və Teymurun qabağına qoyub dedi:

– Al, oğul, get özünə yaxşı üst-baş düzəlt. Tanış var, biliş var, dost var, düşmən var. İndi sənin geyinib-kecinən vaxtındır.

Teymur pullara baxıb qaşlarını çatdı, lakin anasının ürəyini sındırmamaq üçün gülümsündü.

– Ana, qız-zad deyiləm ki, məni belə geyindirib-kecindirirsən.

– Yox, oğul, mənim də arzu-kamım var. Gərək bu gün-sabah toyunu eləyəm, gəlin gətirəm, nəvə görəm.

Teymur yenə gülümsündü.

– Bəs bu pulları…

– Qənaət eləmişəm, yığmışam. İki oğlu olan ana gərək qənaət eləməyi bacarsın.

– Yaxşı, – deyə Teymur anasının çiyinlərini qucaqlayıb razılaşdı, – Qoy pulları yerinə. Nə vaxt lazım olsa, sənə deyərəm.

Seymur işləyirdi. Bəzən axşamlar da öz emalatxanasında ləngiyirdi, çünki sifariş gün-gündən çoxalırdı. Belə vaxtlarda Teymur anasını tək qoymamaq üçün evdən ba-yıra çıxmırdı. Onlar hər barədə söhbət edirdilər. Cavahir qonşulardan, qonşu uşaqlarından danışır. Teymurun bur-da olmadığı illərdə baş vermiş hadisələrdən söhbət açır-dı. Teymur isə anasının ürəyini sıxmamaq üçün cəbhədən mümkün qədər az danışmağa çalışırdı.

Bir dəfə Teymur yenə də Bakıya qayıtdığı o dəhşətli gecəni xatırladı. Nədənsə içərisində kirli kağızlara bükül-müş konfet, tənbəki, zəncəfil qoyulmuş yeşik, tində otur-muş qoca kişi onun gözləri qarşısında canlandı. Deməli, həmin illər camaat o qədər də firavan yaşamırdı.

– Yaxşı, bəs siz necə dolanırdınız? Atamın pensiyası sizə çatırdımı? – deyə o, anasından soruşdu.

– Əlbəttə ki, yox. O illər tək bizim üçün yox, elə hamı üçün çətin keçirdi, – deyə Cavahir fikirli-fikirli cavab ver-di, – Amma şükür allaha, qardaşın Seymur qeyrətli çıxdı, pis dolanmadıq.

– Nə edirdi?

Cavahirin gözlərində sonsuz bir məhəbbət işığı göründü. O, vüqarla Teymura baxıb cavab verdi:

– Özün bilirsən ki, bu zəhrimar dava zamanı hər şey çatışmır. Allahın spiçkasının bir qutusu 15 manata çıx-mışdı. Bir də gördüm Seymur evə pul gətirir. Sağ cibin-dən, sol cidindən çıxarıb stolun üstünə qoyur, al, ana, evə xərclə. Canıma qorxu düşdü. Dedim bu uşaq bu qədər pulu hardan tapır? Yalvarıb-yaxardım, axırda güldü, de-di: “Qorxma ana bu pulları əllərimin zəhmətilə qazanı-ram”.

– Axı nə edirdi? – deyə Teymur daha da maraqlandı.

– Nə edəcək! O patron deyirsiniz, giliz deyirsiniz. Nə deyirsiniz, onları yığır, türkün sözü, altını kəsirdi, sonra nə bilim, içinə cürbəcür şeylər qoyurdu: fitil, çaxmaqdaşı, dişli çarx. Sonra benzin tökürdü, olurdu alışqan. Birini 30-40 manata satırdı. Bir də görürdüm uşaq gecələr də evə gəlmir. Daha məndə ürək-göbək də qalmırdı. Sübhü göz-lərimlə açırdım. Sonra gördü ki, fikirdən sınıxmışam, bü-tün dəmir-dümürünü gətirib emalatxanasını bizim mət-bəxdə qurdu. Maşallah, elə bacarıqlı işləyirdi ki, elə bil, əlləri qızıl idi. Bir dəfə də gəlib dedi ki, ana, bəs mən diş texniki olmaq istəyirəm, nə deyirsən? Dedim ki, oğul, indi ki səndə belə qabiliyyət var, ol, nə deyirəm ki, – Cavahir susdu. Onun gözləri bir müddət yol çəkdi, sonra bütün fikirlərini yekunlaşdırırmış kimi əlavə etdi, – Seymur qeyrətli çıxdı.

Anasının Seymur haqqında dedikləri Teymuru çox sevindirdi. “Deməli, Seymur elə yeniyetmə vaxtlarından evin kişisi olub, anasını yaxşı saxlayıb. Amma təvazökar-lığa bax, heç cür üzə vurmur. Heç elə bil, bu evi belə bə-zəkli saxlayan, anasını ipək-şal paltar içində gəzdirən o deyil? İndi isə böyük qardaşına əl tutmaq istəyir.” Tey-mur yaxşı başa düşürdü ki, anasının təklif etdiyi üç min manatı Seymur vermişdi. Deməli, pulu ona anası yox, qardaşı təklif edirdi. Çox yaxşı olmasaydı, onlar daha fira-van yaşayırdılar. Lakin Cavahirin yorğun ala gözlərində nə isə bir təşviş gizlənmişdi. Bu təşviş onda evin dirəyi olan kişisini, uşaqlarının atası Abbası itirdiyi gündən əmələ gəlmişdi. Lakin o vaxt ananın gözlərində təşvişdən daha çox fəryad oxunurdu. İndi isə güclə gözə çarpan gizli bir təşviş… Əgər Cavahirdən bu təşvişin səbəbini və onu kimdən, nə üçün gizlətdiyini soruşsaydılar, o, bu sualların heç birinə, hətta öz-özlüyündə belə cavab verə bilməzdi. Külək qopacağını, yağış yağacağını, yaxud zəl-zələ baş verəcəyini əvvəlcədən hiss edən quşlar kimi onun qulağı həmişə səsdə idi. Nə üçün? Bəlkə müharibənin onun evinə hələ də bədbəxtlik gətirə biləcəyindən qorxur-du? Bu mümkün idimi? Axı, sovet toplarının sədası artıq Berlinin ətrafından gəlirdi. Axı qələbənin yaxınlığı bütün evlərə fərəh gətirmişdi. Bəs Cavahirin gözlərindəki bu gizli təşviş nədən doğmuşdu? Bəlkə bu, onun ürəyinin son dərəcə həssas, əsəblərinin zəif, həm də xəstə olduğun-dan irəli gəlirdi?

Teymur zavodların birində qaraj müdiri işləməyə razılıq verdi. Qarajın sahəsi çox böyük idi. On səkkiz yük maşını, üç qaldırıcı kran, iki minik maşını qarajın sökük hasarlarının dibində səliqəsiz bir şəkildə saxlanır, burda heç bir təhlükəsizlik qaydalarına riayət edilmirdi. Bunun səbəblərini kimdən soruşurdunsa, “müharibədir” – deyə cavab verirdi. Teymur ilk günlər qarajın işçilərinə kənar-dan baxır, bu oğlanın nə təhər adam olduğu haqqında mülahizələr yürüdür və nə üçün işə girişməməsi onları təəccübləndirirdi. Lakin özü bilavasitə işə qoşulmasa da Teymurun fikri işdə idi. O, qarajın böyük sahəsini fikrin-də planlaşdırır, tədbirlər tökürdü. Zavod direktoru, partiya komitəsi katibi, yerli komitə sədri ilə məsləhətləşdik-dən sonra, Teymur bir istirahət günü qarajda iməcilik elan etdi. Kimi hasarın sökük yerlərini tikməyə, kimi həyətdə lazımsız dəmir-dümürü eşiyə daşımağa, kimi bu böyük sahədə pərakəndə halda tikilmiş bir neçə istifadə-siz otaqların divarlarını ağartmağa, pəncərələrinə şüşə salmağa başladı. İməcilik gələn istirahət günündə də da-vam etdi. Bütün sahə təmizlənib səliqəyəsalınandan sonra qaraja mütəxəssislər gəldi, sahə planlaşdırıldı, kompres-sor quraşdırılmağa, hasarların dibi boyu səliqəli talvarlar tikilməyə; çalarları olan qış qarajları ucalmağa başladı. Bir yanda sement meydança üzərində maşınları yumaq üçün yer düzəldildi, divarlardan şlanklar asıldı, dispetçer otağı, qırmızı guşə, müdir otağı sahmana salındı. Həyətin boş yerlərində ağaclar əkildi. İri göyərçin hini tikildi, sürücü-lərdən hər biri iki-üç göyərçin alıb gətirdi. Qarajın həyə-tində xoşagələn bir səliqə yarandı. İndi reysdən qayıdan sürücülər maşınlarını sement meydançaya verib yuyur, güclü kompressorun böyük təzyiqlə çəkdiyi hava onların tozunu sovurur və tərtəmiz silinmiş maşınları nömrələn-miş talvarların altında öz yerinə qoyurdular. İndi istər-is-təməz hamı vaxtında öz maşınını sazlayır və çalışırdı ki, yolda heç bir gözlənilməyən hadisə baş verməsin. İndi hamı Teymuru ilk növbədə işə görə sevirdi. O, təkcə mü-dir kimi deyil, bacarıqlı bir usta kimi, həm də yaxşı bir şo-fer kimi də özünü göstərmişdi. Lazım gələndə məngənə-nin arasına keçib əlinə yeyə alır, çilingərə kömək edir, sü-rücülərə məsləhət verirdi. Əlbəttə, sürücülərin arasında şüursuzlarına da təsadüf etmək olurdu. Lakin Teymur be-lələri haqqında heç kəsə şikayət etmirdi. Bu da hamının xoşuna gəlirdi. “Bütöv oğlandır” deyirdilər. Belələri nə qədər həyasız, üzləri susuz olsa da, yoldaşlarının təsiri altında yavaş-yavaş necə deyərlər, insafa gəlirdilər. Teymur Ələddin adlı bir sürücüyə hamıdan çox isinişmişdi. Ələddin top kimi yumru bir oğlan idi. Cavan olmasına baxmayaraq səkkiz uşaq atası idi. Özü də çox üzügülər, zarafatcıl bir oğlan idi. “ZİS-101” markalı minik maşının-da işləyirdi. Düzdür, maşın köhnə idi, amma Ələddin onu mümkün qədər yaxşı saxlamağa çalışırdı. “Axı bu mənim çörək ağacımdır” – deyə həmişə zarafat edirdi. Ələddinin həyat yoldaşı Qızxanım da əri kimi xoşxasiyyət, üzügülər bir qadın idi. Daha doğrusu, səkkiz uşaq anası olmasına baxmayaraq, elə bil bir üzü qız, bir üzü gəlin idi. Onlara baxanda adama elə gəlirdi ki, heç vaxt qocalmayacaqlar. Ələddin uşaqlarını bir-bir göstərib deyirdi:

– Bax, bu, Astarada anadan olub, o birisi Masallıda anadan olub. O qız Nuxalıdır. Bu əkizlər Yevlaxda doğu-lublar. Qərəz, biabırçılıqdır!

Teymur nədənsə bu evə gəlməyə daha çox həvəs göstərirdi. Ələddin bəzən ailəsinin, uşaqlarının işi iləəlaqədar olaraq Teymurdan icazə alıb maşını bir-iki saatlığa götü-rüb gedər, kefikök halda qayıdırdı. Əvvəllər Teymur ona inanırdı, sonralar bu hərəkət tez-tez təkrar olunduğundan Teymur Ələddinlə açıq danışmaq, maşını hara apardığını öyrənmək istədi. Ələddin də açıq-açığına cavab verdi ki, on baş ailəni, özü də səkkiz baş uşağı olan ailəni saxlamaq üçün,əlbəttə, bir sürücünün maaşı kifayət deyil. Yenə uşaqlar böyüyüb ona əl tutsaydılar, dərd yarı idi. Ələddin boynuna aldı ki, hərdənbir maşını qarajdan çıxarır, sər-nişin daşıyır və “bir-az qəpik-quruş” qazanır.

Teymur Ələddinl açıq etirafı qarşısında əvvəlcə heç bir söz deyə bilmədi, ertəsi gün Ələddini yanına çağırdı:

– Ələddin, biz səninlə, necə deyərlər, canbir qəlbdəyik. Əgər mənə bir kömək lazım olsaydı və bu köməyi sən et-məli olsaydın, varını məndən əsirgərdinmi?..

Ələddin Teymurun nəyə işarə etdiyini başa düşməsə də səmimiyyətlə onun gözünün içinə baxıb qəti bir ifadə ilə cavab verdi:

– Evimi də, balalarımı da sənə qurban verərdim.

– Elə isə, deməli. mən də sənin üçün əlimdən gələni edə bilərəm, elə deyilmi?

– Sən onsuz da eləyirsən.

– Yox, Ələddin, biz yaxşı iş tutmuruq. Biz elə iş görməliyik ki, nə şiş yansın, nə kabab. Sənin ailən böyükdür, bizim ailəmiz isə cəmi üç nəfərdir. Anam pensiya alır, qardaşım qazanır, mən qazanıram. Oğul yox, uşaq yox. Bir halda ki, sən evini, uşaqlarını mənə qurban verməyə hazırsan, deməli, mənim də qurbanımı qəbul edə bilər-sən.

Ələddin yenə heç bir şey başa düşməyib, səmimi bir narahatlıqla Teymurun üzünə baxdı.

– Ədə, nə uzadırsan, mıs-mıs deyincə, birdəfəlik Mus-tafa de. Elçi-zad deyilsən ki?

Teymur bir müddət dinmədi, sonra Ələddinin üzünə baxmadan astadan dedi:

– Uzun sözün qısası, bundan sonra mən sənin öz işlərin üçün maşın verməyəcəm. Ancaq hər ay maaşımın yarısını sənə verəcəyəm, ərzaq talonunu da. Bizim evi-mizdə hər şey var.

Ələddin bərk incidi. Yanaqları qızardı və tutqun bir səslə dedi:

– Başımdakı papaqdır, arvad ləçəyi deyil, Teymur. Mən kişiyəm, canım çıxar, ailəmi özüm saxlaram. Özün bilərsən, istəyirsən maşın da vermə. Gedib körpüdə yük daşıyaram.

Ələddin kepkasını gözünün üstünə çəkib uzaqlaşdı. Teymur onu çağırmadı, üzr istəmədi. Belə şeyləri bacarmırdı. Bundan sonra onlar çox az-az görüşür və ancaq qısa, rəsmi söhbətlər edirdilər. Ələddin daha axşamlar yoldaşlarını öz evinə çağırmır, onlarla stol başına oturmur, nərdi şaqıldatmırdı. Bir dəfə sürücülərdən kimsə Ələddini körpüdə gördüyünü xəbər verdi. Teymurun ürəyi bərk sıxılsa da, dinmədi…

Bir ilə yaxın idi ki, Teymur həmin qarajın müdiri işləyirdi. Bu müddət ərzində qarajda böyük dəyişiklik olmuş, möhkəm intizam yaranmışdı. İpə-sapa yatmayan sürücü-lər belə, ona hörmət bəsləməyə başlamışdılar. Onlar Tey-murun xasiyyətindəki bütün incəliklərə bələd olmuşdu-lar. Hətta qarajın həyətində aydan-aya çoxalan göyərçin-lər Teymura öyrəşmişdi. Buna görə də Teymurun məzu-niyyətə çıxması hamını məyus etmişdi. Elə bil qarajda çox qiymətli bir şey çatışmırdı. Teymur universitetin qiyabi şöbəsində oxuduğundan gecə-gündüz imtahanlara hazır-laşırdı. Arabir bərk yorulduqda iki-üç saat fasilə verir, tramvaya minib, özünü evlərindən çox uzaqda olan qaraja yetirirdi. Burada o, dispetçer qıza, göyərçinlərə baş çə-kər, qarajı gəzib dolanar, yenə evə qayıdır, yazı stolunun arxasına keçib gecəyarıya kimi inadla çalışardı. Belə gecə-lərdən birində onların həyət qapısı bərkdən döyüldü. Teymur cəld perncəyini çiyninə salıb eşiyə çıxdı və qaraj-da işləyən iki sürücünü görcək təəccüblə soruşdu:

– Gecə vaxtı xeyir ola?

– Yoldaş Cahangirov, bağışlayın, narahat edirik. Am-ma necə deyim, – deyə arıq, uzunboy sürücü udqundu və kömək istəyirmiş kimi yoldaşına baxdı.

– Axı, nə olub? – Teymur nə isə bədbəxt bir hadisə baş verdiyini hiss etdi. “Yəqin, avariya olub”. Bəs niyə bu ge-cə vaxtı? Axı gecələr maşınların hamısı qarajda olur. Təş-viş içində təkrar soruşdu, –Axı, nə olub?

Uzunboy oğlan bir də yanındakı yoldaşına baxıb titrək səslə dilləndi:

– Ələddin…

Teymur cəld onun yaxasından yapışdı.

– Yoxsa avariyaya düşüb?

Uzunboy sürücü ağır-ağır başını bulayıb üzünü yana çevirdi:

– Yox, maşını sağ-salamatdır. Amma kaş nə olurdusa, maşına olaydı.

Teymur iriləşmiş gözlərini o biri sürücünün üzünə dikdi. Çoxdan kövrəlmiş sürücü özünü saxlaya bilməyib hönkür-hönkür ağladı.

Teymur cəld həyətə atıldı. Şiddətli yağış yağırdı. Bu vaxt Cavahir çiynində şal qapıda göründü. Onun asta və titrək səsi eşidildi, – Ay bala, nə vacib düşüb, bu vaxt hara gedirsən, axı nə olub?

Sürücülər dinmədilər. Teymur isə qayıdıb anasını sakit elədi.

– Narahat olma ana, bir-iki maşını təcili rayona göndərmək lazımdır. Gec gəlsəm, nigaran qalma.

Onlar dar dalnlardan kəsə yolla Sovet küçəsinə endi-lər. Uzunboy sürücü heç bir qaydaya riayət etməyərək yük maşınlarının sürətini saatda yetmiş kilometrə qaldı-rır, Teymur isə, deyəsən, yetmiş üzərində oynayan əqrəbi görmürdü.

Tinlərin birində yağışdan islanmış bir kişi qoltuğunda iri bağlama irəli çıxdı və əlini qaldırdı. Maşının gur işı-ğında bu adamın üzü Teymura tanış gəldi. Deyəsən, Ça-pıq Şəmsi idi. “Görəsən, gecənin bu vaxtı hara tələsir?” –deyə fikirləşdi, – Qoltuğundakı nədir?”

Lakin indiki vəziyyətdə bir dəqiqə də ləngimək olmazdı. Maşın sürətini daha da artırdı. Yolda Ələddinin başına gələnləri təfsilatı ilə öyrəndi.

… Neçə gün idi ki, onların zavodu yeni bir sexi işə salmağa hazırlaşırdı. Sabah sex istismara verilməli idi. Buna görə direktor, baş mühəndis, sex rəisləri evlərinə getmə-miş, sexin işə salınması ilə məşğul olmuşdular. Çatışma-yan və yaxud düzəldilməsi vacib olan bəzi hissələr Keşlə-də hazırlanırdı. Bu hissələr hazırlandıqca bir-birinin ar-dınca zavoda göndərilirdi. Onları daşımaq üçün bir nəfər təcrübəli sürücü saxlamışdılar. Bu da Ələddin idi. Hissə-lər xırda olduğundan “ZİS-101” markalı minik maşınında daşımaq mümkün idi. Bir neçə reysdən sonra baş mühən-dis Ələddinə tapşırdı ki, gedib gözləsin və sonuncu hissə hazır olan kimi zavoda gətirsin. Bu hadisə axşam on bir radələrində olmuşdu. Saat birə işləmiş Keşlədən zavoda zəng vurub hissənin hazır olduğunu xəbər vermişdilər. Baş mühəndis maşının bir saat yarım bundan əvvəl gön-dərildiyini onlara demiş, onlar isə bir daha yoxlayıb maşının orda olmadığını bildirmişdilər. Bu, baş mühən-disə və zavodda olanlara çox qəribə gəlmişdi. Çünki ha-mı bilirdi ki, Montin qəsəbəsindən Keşləyə gedib qayıt-maq üçün ən çoxu on beş dəqiqə vaxt lazım idi. Bu nə olan iş idi? Ələddini tanıyanlar əvvəl belə qənaətə gəlmişdilər ki, yəqin bir yerdə tanış tapıb, ilişib qalmışdır. Axı o, məclisi, yemək-içməyi, şadlığı çox sevirdi. Bəziləri belə mülahizə yürüdürdülər ki, yəqin ailəsində bir hadisə baş vermişdir. Çünki yenə də uşağı olacaqdı. Buna görə də cəld Ələddinin evinə adam göndərib onu xəbər almışdılar və Ələddinin evdən günorta çıxdığını eşidib daha da təəc-cüblənmişdilər.

Nəhayət, milis şöbələrinə xəbər verib maşını axtarmağı xahiş etmişdilər. Qarajda işləyən bir neçə sürücünü də tə-cili çağırtdırıb Ələddini soruşmuşdular. Sürücülərən biri Keşləyə gedib hazır olmuş hissəni almış, iki nəfər isə milis şöbəsinin verdiyi dəhşətli xəbəri eşidən kimi cəld Teymu-run dalınca gəlmişdilər. Milis şöbəsinin verdiyi xəbərə görə maşın Nardaran qəsəbəsinin ucqar bir yerində tapıl-mışdır. Maşında heç bir qan izi görməyiblər. Ələddini isə küt bir şeylə öldürüblər. Onun peysərində yumruq boyda bir şiş vardı.

Teymur dəfələrlə cəbhədə yaralanmış yoldaşlarını qolları üstünə, yaxud çiyninə alıb atəş xəttindən kənara çı-xarmış, onların yaralarını sarımış, özü yaralanmış, əziz yoldaşlarının meyitini öz əli ilə basdırmışdı. Lakin o, heç vaxt ürəyində belə bir ağrı hiss etməmişdi. Ələddinin sək-kiz uşağı var idi; birini də gözləyirdi. Bəs o yazıq arvad bu qədər uşaqla necə bacaracaqdı? Bəs, görəsən, Ələd-dinin maşını Nardaran qəsəbəsinə, özü də ucqar yerə ne-cə gəlib çıxmışdı? Teymur nədənsəƏləddinin ona dediyi sözləri xatırladı:

“Başımdakı papaqdı, arvad ləçəyi deyil, Teymur. Ca-nım çıxar ailəmi özüm saxlaram. Özün bilərsən, istərsən heç mənə maşın da vermə, gedib körpüdə yük daşıya-ram”.

Teymura bir şey aydın idi ki, Ələddin məclissiz, qonaqsız dolana bilmirdi. O da, arvadı Qızxanım da hər ax-şam evlərində qonaq görməyə adət etmişdilər. Qonaq ol-mayanda darıxırdılar. Bəlkə Ələddinin maşını elə bu sə-bəbdən gedib Nardaran düzlərinə çıxmışdı. Teymurun ehtimalı həqiqətə çox bənzəyirdi.

Teymurgil milis şöbəsinə yetişib, onların motosikle-tinin müşayiəti ilə birbaş hadisə yerinə tələsdilər. Qırx də-qiqədən sonra motosikletin və yük maşınının gur işığı yoldan xeyli kənarda durmuş “ZİS-101” markalı maşını işıqlandırdı. Maşının ətrafında iki maşın və üç-dörd mo-tosiklet var idi. Milis işçilərilə bura toplaşanlar nə isə öl-çür, nəyin isə şəklini çəkirdilər. Teymur milis kapitanına yaxınlaşıb meyitin yanına getməyə icazə istədi. Kapitan icazə verdi. Teymur onunla gələn sürücülərə tərəf dönüb başının işarəsi ilə çağırdı. Lakin onlar yerlərindən tərpənmədilər. Deyəsən, onlar istəkli yoldaşlarının meyitinə baxmağa ürək eləmirdilər. Teymur ağır-ağır yaxınlaşıb maşından iki addım kənarda, motosikletin örtüyü üstün-də uzadılmış meyitin yanında dayandı. Diz çöküb əlin-dəki fənərlə onu işıqlandırdı. Həmişə gülərüzlü Ələddin üzüqoylu yıxılmışdı. Onun əllərinin, üzünün qanı qaç-mışdı. Peysərində kələ-kötür bir şiş var idi.

Çoxdan bəri kütləşib xatirindən silinməyə başlayan bir hadisə bütün aydınlığı ilə Teymurun gözləri qarşısında canlandı və onu sarsıtdı. Ələddini toppuzla vurub öldür-müşdülər. Vaxtilə bu toppuz Teymurun da başına dəy-mişdi. Ancaq… Teymur nədənsə iki hadisəni bir-birilə əlaqələndirməyə başladı. Deyəsən, axı onun başına gəldi-yi kimi, Ələddinin başına gələn bu qorxunc hadisədə də cinayətkarların izinə düşməyə imkan verən heç bir tutarlı dəlil yox idi. Lakin elə bir cinayət var ki, onun üstü açıl-masın? İntəhası geci-tezi var. Əgər Teymurun başına də-yən toppuzun sahibləri Ələddini öldürən cinayətkarlar-dısa, deməli, onlar son dərəcə təhlükəli, həm də təcrübəli cinayətkarlardır. Çünki iki ilə yaxın bir müddət ərzində onlar ələ keçməmişdilər.

Milis mayoru yavaş-yavaş yaxınlaşıb Teymurun başı üstündə durdu. Teymur dikəlib ona müraciət etdi:

– Yoldaş mayor, mən cəbhədə kəşfiyyatçı olmuşam. Əlbəttə, cəbhə bir başqadır, bura bir başqa. Hər halda bəl-kə mənim də köməyim dəydi. İcazə verin, bu yoxlamada mən də iştirak edim.

Mayor, Teymuru diqqətlə süzüb köksünü ötürdü və astadan dilləndi:

– Buyurun.

Teymur kriminalist Mansurovla birlikdə yaxınlaşıb maşının içərisini işıqlandırdı. Dal oturacağının ayaq ye-rində palçıqlı çəkmə izləri var idi. Bu izlərdən məlum ol-du ki, dalda üç nəfər kişi oturub. Qabaq oturacaqda isə bir dəstə xrizantema səpələnmişdi. Burda, ayaq altında heç bir palçıq izi yox idi. Ancaq bir yerdə xırda nöqtə ki-mi görünən bir ləkə var idi. Bu da yəqin ki qadın ayaq-qabısının izi idi.

– Qadın çəkməsidir. – Mansurov gözünü güclə nəzərə çarpan çəkmə izindən ayırmayaraq dilləndi, əl lampası-nın güclü işığı qabaq oturacağın üzərində xeyli gəzdi və nə isə parıldayıb gözdən itdi. Mansurov işığı bir də geri qaytardı, cib dəftərindən bir vərəq cırıb o xırdaca şeyi hə-min kağızın üstünə götürdü və diqqətlə nəzərdən keçirdi. Bu, qadın saçından sürüşüb düşən kiçik sancaq idi. Sanca-ğın ucuna uzun, qara tük ilişmişdi.

– Qadın tüküdür, – deyə Mansurov yenə dilləndi, – özü də onun saçı qıvrım deyil, görürsünüz necə düzdür.

Teymur sancağı və tükü diqqətlə nəzərdən keçirib so-ruşdu:

– Əgər qabaqda oturan bu qadınla, dalda oturan o kişi-lər arasında bir əlaqə vardısa, bəs nə üçün qadın çəkmə-ləri palçığa batmamışdı?

Mansurov bir qədər fikirləşdikdən sonra cavab verdi:

– Mənə elə gəlir ki, bunu ancaq, bir şeylə izah etmək olar: qadın maşına bir yerdə minmişdir, kişilər isə başqa yerdə.

Teymur bir müddət dinmədi. Deyəsən, bu təcrübəli kriminalist ilə razılaşırdı. Sonra yenə soruşdu:

– Deməli, o qadının bu kişilərlə bir dəstədən olduğuna sizin heç bir şübhəniz yoxdur.

– Hələlik yoxdur, – deyə Mansurov çiyinlərini çəkdi. – Əgər onlar əlaqədar olmasaydılar, biz bir neçə məchul məsələ qarşısında aciz qalardıq. Əvvələn, o qadın özü də ya həlak olmalı, ya da ona müəyyən bir bədbəxtlik üz verməli idi. Çünki arxada oturan bu üç nəfərin qatil ol-mağına heç bir şübhəmiz yoxdur. İkincisi, əgər o qadının başına bir iş gəlsəydi, yəqin əri, yaxud yaxın qohumları onu da axtarardılar və biz bu barədə məlumat alardıq. Üçüncüsü, əgər o qadın bu adamlarla əlaqədar deyildisə baş vermiş hadisə haqqında hökmən gəlib bizə xəbər ve-rərdi.

Teymur daxilən Mansurovla razılaşdısa da, ona rahat-lıq verməyən şübhələrini bir-bir təcrübəli kriminalistə bil-dirdi:

– Bəlkə, bu qatillər o qızı götürüb qaçıblar və Ələddi-nin şahid çıxmaması üçün onu vurub öldürüblər?

Mansurov başını buladı:

– Elə olsaydı, biz hökmən həmin qadınla kişilər arasın-da getmiş mübarizənin izlərinə təsadüf edərdik.

– Bəs bu sancaq? – deyə Teymur soruşdu.

– Bu mübarizə əlaməti deyil. Əgər diqqət vermişsiniz-sə, çox yerdə – teatrda, kinoda, qonaqlıqlarda qadınların başından belə sancaqların sürüşb düşməsinə təsadüf edərsiniz. Güllərə diqqət verin, heç biri əzilməyib. Mənə elə gəlir ki, sizin Əllədin özü də həmin qatillərə heç bir müqavimət göstərməmişdir. Onu hədələyib əl-qolunu bağlamışlar. Sonra da aparıb maşının yük qoyulan yerinə itələmişlər. Çünki meyitin qollarında ip izlərinin göyər-miş yeri qalmışdı. Maşının yük qoyulan yerində isə biz onun cibindən düşmüş vəsiqəsini tapmışıq.

Teymur yenə fikrə getdi.

– Elə isə bu qadının həmin kişilərlə bir dəstədə olma-sına heç bir şübhə qalmır. Amma mənim ağlıma bir şey də gəldi; tutalım bu qadının həmin kişilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur, siz yüz faiz əminsiniz ki, o gəlib sizə xəbər ve-rərdi?

– Çox vaxt bizə xəbər verirlər. Ancaq bəzən qorxaq adamlar da olur. Onlar qatillərin qorxusundan cinayətin üstünü ört-basdır etməyə çalışır, bizdən gizlədirlər.

– Deməli, siz yenə öz fikrinizdə qalırsınız?

– Əsas nəticəyəəməliyyat müvəkkili gəlməlidir. Ancaq biz işimizi heç vaxt bir ehtimal ətrafında qurmuruq. Bu saat siz özünüz bir neçə ehtimal irəli sürdünüz. Əməliy-yat müvəkkili də, istintaq aparanda belə edir.

Bütün bu söhbət vaxtı bir fikir Teymurun beynindən çıxmırdı ki, çıxmırdı: “Axı, Ələddin Montindən Keşləyə getməli idi. O bura necə gəlib çıxmışdı? Ona vacib bir tap-şırıq verildiyi halda, bu məchul qadını nə üçün maşına mindirmişdi? Bu kişilər kim idilər? Əgər onlar maşını oğurlamaq fikrində deyildilərsə, Ələddini nə üçün öldür-müşdülər!” Bu sirr, Teymurun ürəyində uzun zaman sax-ladığı sirrə nə qədər oxşayırdı. Elə bil, bu iki cinayətin ikisini də eyni adamlar etmişdilər.

Ələddinin meyitini motosikletin örtüyü arasında yük maşınına qoydular, bayaqkı sürücülər yenə də meyitə ya-xınlaşa bilmədilər. Onların ikisi də kabinəyə keçib qapıla-rı möhkəm bağlamışdılar. Teymur kuzaya qalxdı, meyitin yanında oturub kürəyini kuzaya söykədi. Maşın Narda-ranın kələ-kötür yolu ilə hərəkət etdikcə Ələddinin ya-naqları titrəyirdi. Teymurun bütün varlığını dəhşət bürü-dü. O, üzünü yana çevirib meyitə baxmamağa çalışdı.

Ələddini basdırdlar. Sürücülər əlbir olub onun üçünü, yeddisini, qırxını verdilər. Qırx beşinci gün Ələddinin bir qızı oldu.

Teymur, tez-tez Ələddinin ailəsinə baş çəkir, milis şö-bəsinə gedib Ələddinin ölümü ilə əlaqədar olan işin və-ziyyəti ilə maraqlanırdı. Sonrakı əməliyyatın verdiyi nə-ticəyə görə aşağıdakılar ehtimal olunmuşdu. Ələddin bə-zən boş vaxtından istifadə edib kənar, təsadüfi adamları maşını ilə lazımi yerlərə aparır və bundan əlavə qazanc əldə edirdi. Həmin gecə Keşlədə hazırlanan hissənin geci-kəcəyini guman edən Ələddin boş vaxtdan “səmərəli” istifadə etmək qərarına gəlit. Əlində gül dəstəsi olan bir qadının yolun kənarında durub ona işarə etdiyini görür. Qadın təbiidir ki, ya bir qonaqlığa, ya bir ad gününə, ya da toya getdiyini və çox tələsdiyini bildirir. Həm də ya-ğışın altında islanırmış. Heç şübhəsiz ki, Ələddin bu qadı-nın xahişini yerinə yetirir. O, maşını asfalt yolda saxla-dığından qadının çəkməsinin altı palçıqlı yox, ancaq yaş olur. Çox güman ki, qadın Pirşağı qəsəbəsinə tələsir, çün-ki Pirşağı yolu yağıntı vaxtı palçıqlı olur. İkinci Zabratdan Pirşağı yoluna dönəndən sonra həmin palçıqlı yolda üç kişi görünür. Qadın onları görcək “saxlayın, bu bizim adamlardır” – deyə Ələddindən xahiş edir. Ələddin əlin-də gül dəstəsi olan belə geyimli-kecimli qadından şübhə-lənmir. O, maşını saxlayır, həmin kişiləri götürür. Onlar yollarına davam edirlər. Kürdəxanıya çatmamış kişilər Ələddini üç tərəfdən tapança ilə hədələyib maşını sax-latdırır, onu rolun dalından düşürüb əl-qolunu bağlayır, gətirib maşının yük qoyulan yerinə itələyirlər. Sonra onlar maşını geri döndərib Nardarana tərəf üz tuturlar, Nar-daranda kolxoz briqadiri Həkimzadənin evdə olmadığını bildikləri üçün onun evini yarır, bütün geyimvə qiymətli şeylərini yığıb aparırlar. Yolda maşının çarxlarından biri buraxır. Ehtiyat çarxı çıxarmaq üçün yük qoyulan yerin qapağını açırlar. Ələddini ordan çıxarıb çarxı dəyişdirmə-yi əmr edirlər. Ələddin vəziyyətin nə yerdə olduğunu başa düşür, qaçmaq istəyir, qatillər arxadan çatıb toppuz-la bir neçə dəfə onun başına vururlar. Sonra isə cəld şeyləri yığışdırıb çölə çıxır və hadisə yerindən iki-üç kilo-metr aralı, yolda bir yük maşınını saxlayıb minirlər, hə-min maşının sürücüsü Arşair Muradyanı eyni qayda ilə hədələyib keçib Xırdalan tərəfə gedir və maşının sürücüsünü həmin toppuzla öldürürlər. Sonra şeyləri aparıb la-zımi yerdə gizlədirlər. Qatillərdən biri izi itirmək üçün həmin yük maşınını Şubanı dağlarının ətəyinə, Lökbatan tərəfə aparıb bir dərəyə salır və özü tələsmədən Heybət stansiyasına tərəf gəlib, dəmir yolu ilə Bakıya qayıdır.

Bu sonuncu rəvayət konkret faktlar və dəlillər əsasında qurulmuşdu. Çünki həmin gecə Nardaranda evi oğurlan-mış Həkimzadə milis orqanlarına şikayət etmişdi. Eyni zamanda həmin gecə Haykanuş Muradyan adlı bir qadın oğlunun evə gəlmədiyini görüb onun işlədiyi idarəyə get-miş, həmin saat sürücü Arşavir Muradyanın axtarışına başlanmış və milis orqanları gecə saat üç radələrində Ar-şavirin meyitinin Xırdalan tərəfdə, onun sürdüyü yük maşınını isə Lökbatan tərəfdə tapmışdılar. Yük maşınının kuzasında tapılmış meşin qadın əlcəyinin tayı Həkimza-dənin arvadı, Nardaran məktəbinin müəllimi Şölə Həkim-zadənin əlcəyi olduğu təsdiq edilmişdir.

Bu qədər dəlil olduğu halda cinayətkarların izi tapılmamış, onların kim olduğu və harda yaşadıqları müəy-yən edilməmişdi. Bir şey aydın idi ki, onların üçü kişi, biri qadındır. Bu adamların yaşları, miliyyəti, harda yaşa-dıqları, məşğuliyyəti haqqında heç bir məlumat yox idi.

Bir neçə aydan sonra da bu cinayətin izinə düşə bilmədilər. Bu vəziyyət Teymuru son dərəcə səsəbiləşdirdi. Çünki ona elə gəlirdi ki, həmin cinayətkarları görməsə, onları öz əlləri iləparçalamasa, ürəyi sakit olmaz. Teymur nədənsə hökmən həmin o qadının üzünə, onun gözlərinin içinə baxmq istəyirdi. Axı bu adamlar nə cür adamlar idi-lər. Başqalarını belə asanlıqla öldürməyə, onları nə məc-bur edirdi? Görünür, bu adamlar səhərlər gizlənir, gecələr bayquş kimi ova çıxırlar. Özü də dar dalanlar, sökük ha-sarlar, ucqar məhəllələr, kimsəsiz səhralar axatarır, öz çirkin işlərini belə yerlərdə görürdülər.

Ələddinin faciəli ölümündən sonra Teymur qarajda nə isə sıxıntı keçirir, rahatlıq tapa bilmirdi. Nəhayət, bir gün davam gətirməyib birbaş raykoma getdi və ona başqa bir iş vermələrini xahiş etdi. Qarajdan nə üçün getmək istə-diyini ondan soruşanda Teymur Ələddinin əhvalatını da-nışdı, sakit işdə işləyə bilmədiyini, qaynar, qızğın bir işlə məşğul olmaq istədiyini bildirdi və özü də gözləmədiyi halda birdən dedi:

– İstəyirsiniz, lap milis idarəsinə göndərin, zənnimcə, orda daha çox xeyir verərəm.

Teymurun xahişini bəyəndilər. 1945-ci ilin payızında o, milis şöbələrindən birində əməliyyat müvəkkilinin kö-məkçisi vəzifəsində işləməyə başladı. Burada da cəbhədə olduğu kimi kiçik leytenant rütbəsini daşıdı.

3

Teymura elə gəlirdi ki, ilk gündən çox gərgin bir işə başlayacaq, çətin düyünləri açacaq, xalqın dincliyini po-zan cinayətkarların izinə düşəcək, onları tapıb məhşər ayağına çəkəcəkdir. Lakin ilk aylar Teymurun təsəvvür etdiyi bütün bu xəyalları heçə çıxdı. O, çox adi işləri apar-malı oldu. Ona az əhəmiyyətli yoxlamalar tapşırılırdı. Teymur düşünürdü ki, bütün bu işləri əməliyyat müvək-kili aparmamalıdır. Onun fikrincə, əməliyyat müvəkkili əlində silah, qatilləri, caniləri, oğruları izləyib axtarmalı və cəmiyyəti tüfeylilərdən, yaramazlardan təmizləməli-dir. Onun üçün yalnız bir cür cinayətkar vardır – öldürən, başqasının qanını axıdan, başqasının malına sahib olan cinayətkarlar! Lakin müxtəlif işləri aparmağa məcbur olan Teymur cinayətkarların da cürbəcür olduğunu –saxta-karların, dövlət əmlakını mənimsəyənlərin, böhtançılıqla məşğul olanların, alverçilərin, insanların rahat həyatını pozanların, mağazalarda süni surətdə növbə yaradanların da mövcud olduğunu get-gedə dərk etdi. Bununla bəra-bər şöbənin rəisinə bir neçə dəfə müraciət edib ciddi, gər-gin və çətin əməliyyatlar tapşırılmasını xahiş etmişdi. Amma Teymur deyən mürəkkəb hadisələr o qədər də tez-tez baş vermirdi; baş verəndə də işin aparılmasını daha təcrübəli əməliyyat müvəkkillərinə tapşırırdılar. Teymur həmişə gözdə-qulaqda olur, elə bil nə isə axtarırdı. Bəzi yeni-yetmələrin papiros çəkməsi onu yaman narahat edir-di. Bir dəfə o, belə bir mənzərənin şahidi oldu: səliqə ilə geyinmiş on üç-on dörd yaşlı bir oğlan zibil yeşikləri dü-zülmüş darvazada gizlənib ovucunda nə isə ovuşdurur-du. Oğlanın başı o qədər qarışmışdı ki, Teymurun qapının arasından baxdığını hiss etmirdi. Ovcunun içindəki tünd-qəhvəyi rəngli tozu cibindən çıxardığı tənbəki ilə qarışdırırdı; dişində tutduğu boş gilizi əlinə aldı və məha-rətlə doldurmağa başladı. Oğlan üst-ba-şından mədəni bir ailədə böyümüş uşağa oxşayırdı. Üzünün rəngi solğun idi. Elə bil ağır xəstəliyə tutulmuşdu. Teymur oğlanın tü-tünə qatdığı tozun anaşa olduğunu görən kimi dar-vaza-ya girdi. Oğlan cəld əllərini ciblərinə soxdu. Teymur onu diqqətlə süzüb soruşdu:

– Əlindəki nədir?

– Heç nə,– deyə oğlan xoruzlandı.

– Bəs onda niyə gizlədirsən?

– Sənə nə?

Teymur gülümsündü:

– İstəyirsən deyim əlindəki nədir?

Oğlanın qaşları düyünləndi:

– Sənin pulunla almamışam, öz pulumla almışam.

– Pulu sənə kim verib?

– Atam.

– Atan kimdir?

Oğlan cavab vermədi. Birdən Teymur kənar səs eşidib cəld geri döndü və zibil yeşiyinin üstünə hoppanmış pi-şiyi görüb yenə də üzünü oğlana sarı çevirdi. Oğlan cəld sivişib küçəyə atılmışdı. Teymur onun ardınca tələsdi. La-kin gec idi…

Sonralar məhəllə komsomolçularının köməyi ilə məlumat toplamışdı ki, anaşa alveri eləyən adamın Çapıq Şəm-si olduğu ehtimal olunur. Lakin bu, sübut edilməmişdi. Həmin ehtimalı həqiqətə yaxınlaşdıran səbəblərdən biri də o idi ki, Çapıq Şəmsi özü də yaman anaşa çəkirdi. Tey-murun anası narkotik alveri ilə məşğul olan adamlarla maraqlandığını eşidəndə anaşa düşkünləri onun gözünə görünməməyə çalışırdılar. Bir sözlə, Teymurun milis paltarı geyməsi məhəllədə bəzilərinin xoşuna gəlməmişdi. Belələrindən biri də Çapıq Şəmsi idi. Teymur xüsusilə son zamanlar Çapıq Şəmsiyə şübhə ilə baxırdı. Məhəllədə hə-mişə məst halda gəzən Şəmsi Teymurdan qaçmaqdansa, ona rast gələndə özünü daha da həyasız aparırdı. Sanki: “Sənin paltarlarından da, silahından da qorxmuram” –demək istəyirdi. Teymur isə bu adamın adına heç bir ci-nayət işində təsadüf etməyi arzulamırdı. Çünki məhəl-lədən adam tutmaq, çoxdan bəri tanıdığı ailələrdən adam aparmaq ona ağır gəlirdi. Amma Çapıq Şəmsi əksinə ola-raq, onu saymadığını sübut etmək üçün həmişə bəhanə axtarırdı. Bir gün onlar yenə toqquşdular…

Çapıq Şəmsi öz tay-tuşları ilə səkinin üstündə oturub nərd oynayırdı. Teymur da qoltuğunda dəftər-kitab uni-versitetdən qayıdırdı. O, cavanların başlarının qarışıq ol-duğunu görüb, onlara salam vermədən ötüb keçdi. Elə bu vaxt arxadan Çapıq Şəmsinin səsi eşidildi:

– Hürə-hürə it oldu!..

Teymur özünü eşitməzliyə vurdu. Kimsə astadan dedi:

– Eşitmədi…

Çapıq Şəmsi daha ucadan səsləndi:

– Sərfəli deyil axı!..

Teymur addımlarını yavaşıtdı. Fikirləşdi ki, indi də cavabını verməsə, gələn dəfə daha böyük qələt eləyəcək. Ayaq saxlayıb geri döndü və ağır-ağır Çapıq Şəmsiyə ya-xınlaşdı. Çapıq Şəmsi onu saymadı. Heç üzünü də ona sarı döndərmədi. Əsasən qaradinməz olan Teymurun qə-ribə bir xüsusiyyəti də var idi. Gərgin dəqiqələrdə rəng-ruhu dəyişmirdi. Ancaq gülümsünürdü. Bu anlarda onun möhkəm, sarsılmaz bir iradəyə malik olduğu açıq-aydın görünürdü. Dinməzcə sol əlini uzadıb enli pəncəsilə Şəm-sinin yaxasını qarmaladı və birdən dartıb kürəyini divara dirədi. Çapıq Şəmsi boğulurdu, çapalayıb yaxasını Teymurun polad məngənə kimi get-gedə sıxılan barmaqları arasından çıxarmaq istədi, amma bacarmadı. Çığırmaq istədi, boğazından güclə eşidilən xırıltılı səs çıxdı. Teymur Şəmsini divara qısdıqca az qalırdı ki, onun ayaqları yer-dən üzülsün.

Bayaqdan pıqqıldayıb gülən oğlanlar kənara çəkilib qorxu, heyrət və qibtə ilə Teymura baxırdılar. Teymur məngənə kimi sıxılmış barmaqlarını boşaldıb Çapıq Şəm-sini buraxdı. O, taqətsiz halda divara söykənib udqundu.

– Sözlərini geri götür! – deyə Teymur qəzəblə dilləndi.

Çapıq Şəmsi dinmədi. Teymurun dodaqlarında oyna-yan təbəssüm onun xoşuna gəlmədi.

– Götürürəm, – deyə inildədi və yavaş-yavaş özünə gə-lib nifrətlə Teymuru süzdü, yenə də dilini saxlamadı:

– Bu sənə baha oturacaq, Teymur…

– Neyləyəcəksən?

– Görərsən!..

– Sağlıq olsun! – deyə Teymur Çapıq Şəmsinin taqət-dən düşmüş bədəninə bir nəzər salıb yoluna davam etdi.

Teymur, Çapıq Şəmsinin çoxdan bəri axtardığı quldur dəstəsilə əlaqədar olub-olmadığı haqda düşünür və hər dəfə belə nəticəyə gəlirdi ki, onların arasında əlaqə yox-dur. Çünki Çapıq Şəmsi Teymurdan qaçmırdı. Əksinə, həmişə savaşmağa, sözləşməyə bəhanə axtarırdı. Əgər o, bir cinayət işləmiş olsaydı, çalışırdı ki, Teymurun gözünə mümkün qədər az görünsün. Bununla belə, Teymur onu da öz diqqət mərkəzində saxlamaq istəyirdi. Ancaq Çapıq Şəmsi Teymuru əhatə edən minlərlə adamdan biri idi. Mi-lis idarəsində işləmək isə hadisələr burulğanına düşmək kimi bir şey idi. Odur ki, Teymur bəzən uzun zaman Ça-pıq Şəmsini görmür, onun işlərindən xəbər tutmurdu. Daha doğrusu, Çapıq Şəmsini cinayətdə təqsirləndirmək üçün hələlik Teymurun əlində quru ehtimaldan başqa heç bir əsas yox idi.

– Sən Şəmsi ilə görüşürsən? – deyə bir dəfə qardaşın-dan soruşdu.

Seymur təəccüblə gözlərini döydü:

– Şəmsi kimdir?

– Çapıq Şəmsini deyirəm.

Bu sual Seymura olduqca yersiz görünsə də təmkinlə cavab verdi:

– Mənim onunla nə alış-verişim…

Teymur yenə fikirli-fikirli soruşdu:

– Bilmirsən o, nə ilə məşğul olur?

Seymur gülümsünüb çiyinlərini çəkdi:

– Bunu sən məndən yaxşı bilməlisən.

– Mən niyə?

– … Heç…

– Sözlü adama oxşayırsan…

– … Yox… nə söz…

Teymur hiss elədi ki, qardaşı sorğu-sualdan yayınmaq istəyir, daha da təkidlə soruşdu:

– Niyə belə sıxılırsan?

Seymur qardaşının üzünə baxmadan astadan dilləndi:

– Məhəllədə söz gəzir ki, sən camaatın hər işini qurtdalayırsan. Adamların haqqında pis-pis kağız-kuğuz yazır-san…

Bu sözlər Teymura çox ağır gəldi. Haqqında deyilən bu sözlərə görə qardaşının da xəcalət çəkdiyini hiss edib soruşdu:

– Sən də deyilənlərə inanırsan?

Seymur yenə də onun üzünə baxa bilmədi. Bir qədər susub astadan, həm də üzr istəyirmiş kimi cavab verdi:

– Sənin işin… yəni demək istəyirəm ki, səndə heç bir təqsir yoxdur… Təqsir sənin işindədir…

– Təqsir?!

Seymur başını qaldırıb qardaşının üzünə baxdı:

– Anam yaman fikir çəkir, Teymur.

Teymur qardaşına yaxınlaşıb səmimiyyət, etibar və ürək ağrısı ilə onun gözlərinin içinə baxdı:

– Anam da, sən də, başqaları da, səhv eləyirsiniz. Mən heç kəsə pislik eləmək niyyətində deyiləm… Mən pislik eləməyi bacarmıram. – Nə barədə isə fikirləşib əlavə etdi, – Bir də, axı mən orda ömürlük işləməyəcəm ki. Univer-siteti bitirən kimi sənətimi dəyişməli olacağam.

Teymurun son sözləri Seymuru sevindirdi. Onun do-daqları qaçdı:

– Onda daha anamızım dərdi olmaz.

Teymur tez-yez axşamlar da milis şöbəsində qalırdı. Bəzən şahidləri dindirir, bəzən də növbətçi olurdu. Buna görə də çox vaxt evə gecəyarı qayıdırdı.

Bir gecə saat on iki radələrində onun başına qəribə bir əhvalat gəldi. Sovet küçəsini keçib yanğın dəstəsinin uca qülləsi yanından ötəndə uzaqdan bir qız səsi eşidib ayaq saxladı. Kimsə arxadan sürətlə ona tərəf qaçırdı. Teymur cəld geri dönüb gördü ki, qızı izləyən iki kölgə yoxa çıxdı. O, tələsik qıza tərəf yüyürdü və:

– Nə olub, ay bacı? – deyə soruşdu.

Qız titrək səslə:

– Axmaqlar, adamın yolunu kəsirlər ki, iş bilmişəm, – deyə cavab verdi.

Qızın səsini eşitdikdə nədənsə Teymurun ürəyi şiddət-lə çırpırdı. O, Ələddinin və özünün başına dəyən toppuzu xatırladı. “Ax, nə yaxşı oldu, yamanca düşmüsən əlimə. Bu dəfə səni buraxdı yoxdur” – deyə qəribə bir hiddətlə sevindi və elə bil qızı hürkütməmək üçün yumşaq səslə dilləndi:

– Gedək, bacı, gedək səni ötürüm. Harda olursan?

Qız dönüb ötkəm bir nəzərlə ona baxdı. Deyəsən, milis işçisinin belə cavan olması onun ürəyindən deyildi.

– Lazım deyil.

Teymur heç vəchlə ondan əl çəkmək istəmirdi.

– Mən səni tək buraxa bilmərəm, bacı. Əgər bu məhəl-lələrə bələdsənsə, bilməlisən ki, dalanın birindən baş bu-rub o birindən çıxmaq olar. Bir də gördün başqa yerdə sə-ni yaxaladılar.

– Hə olsun, –deyə qız eyni ötkəmliklə onun sözünü kəsib yoluna davam etmək istədi. Lakin Teymur əlini onun çiyninə qoyub qızı dayandırdı:

– Olmaz, bacı, mən bu saat bir növ sənin həyatına ca-vabdehəm.

Qız nədənsə güldü və çiyinlərini çəkib istehza ilə dedi:

– Məni yola salmaqdansa, çalışın bu məhəllədə xuli-qan-zad olmasın.

Qızın belə inad göstərməsi Teymurun şübhəsini daha da artırır və o “öldü var, döndü yoxdur” – deyə bu qız-dan əl çəkmək istəmirdi.

– Əgər istəmirsən mən səninlə yanaşı gedim, irəlidə gedə bilərsən. Ta səni qapınıza qədər ötürməsəm, evinizə sağ-salamat girdiyinizi görməsəm, rahat olmaram, çünki bu mənim borcumdur.

– Özünüz bilin, – deyə qız çiyinlərini çəkib irəli düşdü və tələsmədən yoluna davam etdi. Onun sağ çiynindən iri, yastı bir çanta asılmışdı. Qız səliqə və həm də zövqlə geyinmişdi. “Bəs bu çanta nədir, görən bu çantada nə var” – deyə ondan beş-altı addım aralı gedən Teymur dü-şünür və nə yolla olursa-olsun, həmin çantanı ələ keçirib onun içində nə olduğunu öyrənmək istəyirdi. Qız tələs-mirdi: elə bil, onu milis işçisi müşayiət etdiyi üçün çox arxayın idi. Bütün yolu bir dəfə də olsun üzünü geri dön-dərmədi. Onu müşayiət edən adamın ayaq səsləri sakit gecədə o qədər aydın eşidilirdi ki, qız geri baxmağa heç bir ehtiyac hiss etmirdi. Uzun müddət yol gedəndən son-ra onlar üzüyuxarı qalxan işıqlı bir dalana yetişdilər. Qız dalana girib bir neçə addım da getdi və birdən ayaq sax-layıb geri döndü. Teymur onun üzünü açıq-aydın gördü. “Nə yaxşı oldu, – deyə sevindi. – Daha mən bu sifəti heç zaman unutmaram. Özü də zalım qızı necə qəşəngdir”. Açıqalınlı, xurmayısaçlı bu qızın xumar gözləri o qədər də iri deyildi, ancaq çox işıqlı idi, elə bil gülürdü. Boyu da uca deyildi. Demək olar ki, Teymura nisbətən gödək idi. Amma Teymurun qarşısında necə də sərbəst durmuşdu. Çox qəribə idi, Teymur nədənsə bir müddət dinib-danışa bilmədi. Qız dodaqlarını təəccüblə büzüb gülümsündü:

– Niyə dayanmısınız? Mən daha evimizə çatdım. Ge-din.

– Elə bu? – deyə Teymur mənalı-mənalı qımışdı.

Qız qəşəng nazik qaşlarını dartdı:

– Daha nə deyim? – o, birdən güldü. – Mən evimizə sağ-salamat çatdım, çox sağ olun. Baxın, o qapıdı.

Teymur diqqətlə qapının üstündəki nömrəyə baxdı. “82”.

Qız eyni arxayınlıqla dönüb getmək istədi. Teymur cəld onu çağırdı:

– Dayan.

Qız dayandı. Teymur ona yaxınlaşdı:

– … Məni bağışla, bacı, amma ürəyinə başqa şey gəlməsin, deyərsən ki, bu milis leytenantı zəli kimi nə yapışıb mənim yaxamdan! Bir-iki sualıma cavab verərsənmi?

Qız Teymuru təpədən-dırnağa qədər süzüb narazı hal-da başını tərpətdi:

– Yox!

– Səni məcbur etmirəm, bacı. Xahiş edirəm, məni başqa cür başa düşməyəsən.

Qız yenə də onu diqqətlə süzüb çiyinlərini çəkdi. Onun baxışları çox dərin və ağıllı idi. Elə bil başqalarının görmədiyi, hiss edə bilmədiyi şeyləri duyur, lakin buna o qədər dəəhəmiyyət vermirdi. Özü dəən çoxu on doqquz-iyirmi yaşı olardı. Teymurun onun-bunun dalınca düşüb müvəqqəti tanışlıq axtaran yelbeyin bir oğlan olmadığını, deyəsən, duymuşdu. Qız, bu zəhmli və yekəpər oğlanın ona nə sual verəcəyini təsəvvür edə bilmirdi.Canını inad-kar milis işçisinin əlindən tez qurtarmaq üçün razılaşdı:

– Yaxşı.

Teymur başının işarəsilə qızınçiynindən asılmış çanta-nı göstərdi:

– Rəssamsan?

– Bəli, – deyə qız cavab verdi.

– Biz eşitmişik ki, rəssamlar gün işığında şəkil çəkər-lər, gecə vaxtı… – Teymur sözünün dalını tamamlaya bil-mədi. Qız eyni təmkinlə onun cavabını verdi:

– Məktəbdə idim, imtahanda…

Teymur şapkasını peysərinə itələyib gülümsündü.

Onun zənci saçını xatırladan qıvrım saçları və təbəssü-mü üzündəki zəhmli ifadəni silib apardı. Elə bil, on yaş cavanlaşdı.

– Ürəyinə bir şey gəlməsin, bacı. Sənin adını bilmək olarmı?

– Adım nəyinə lazımdı?

– Heç, deyirəm, bəlkə gələcəkdə sənin çəkdiyin şəkillə-ri sərgidə-zadda gördük; bilək ki, hansı sənindir.

– Yox, bu daha ağ oldu, – deyə qız birdən ciddiləşdi. Getmək istədi. Teymur onun yolunu kəsdi, qız hiddətlə xurmayı saçlarını geri atdı, qəşəng, incə qaşları çatıldı, qəzəbləndi:

– Həddinizi aşmayın!.. – deyib əli ilə Teymuru yolun-dan kənar etdi, dalanın dibindəki qapıya sarı yüyürdü və həyətə girdi.

“Bu nə işdir mən düşdüm? – deyə Teymur çaşıb qaldı. – Mən düzmü hərəkət etdim? Əgər bu doğrudan da o qız-dırsa, deməli, mən onu hürkütdüm? Hürkütdüm. Əgər həmin o qızdırsa, deməli, elə bu saat yaxalaya bilərəm. Bəlkə bu, o qız deyil? Təqsirsiz bir adamı yaxalayıb gecə vaxtı evindən-eşiyindən etməyə, onun valideynini qor-xutmağa mənim nə haqqım var? Amma bu qızın səsi, hə-rəkətləri, gecə qaranlığında kimisə köməyə çağırmaq istə-məsi, əriyib yox olan kölgələr, bu adamların məhz o məc-hul cinayətkarlar kimi hərəkət etdiklərini göstərirdi. Qa-ranlıq gecə, özü də saat birə işləyib. Bu vaxt bu küçələrlə tənha gəzən bir qız! Bu qəribə deyilmi? Bu vaxt onun küçədə nə ölümü var idi? Bu vaxt nə məktəb, nə imtahan? Gecə saat on ikidə də imtahan olarmı?” Özü də Teymura elə gəldi ki, bu qız da həmin o Turac kimi danışanda “r” hərfi olan sözlər işlətmirdi. Daha doğrusu, bu qızla Tura-cın eyni adam olduğuna onun heç şübhəsi qalmırdı. Elə isə Teymurun səhvi nədə olmuşdu? Bəlkə o tələsmişdi? Öz suallarını verməyə, bu qızın şəxsiyyəti ilə maraqlandı-ğını göstərməyə tələsmişdi. Çünki bu qızı heç bir cinayət üstündə tutmamışdı. Buna görə də bu saat onu, qız xeylağını özü ilə milis idarəsinə aparmağa, səhərə qədər orda saxlamağa, səhər isə yoxlama işlərinə başlamağa hələ onun əlində heç bir əsas yox idi. Ola bilsin ki, (buna Tey-mur heç cür inanmaq istəmirdi) bu qız heç də Turac deyil. Birdən bu, həmin yırtıcı Turacdırsa, deməli, onun Turac olduğunu sübut edənə qədər o, bütün izləri itirə bilər. Elə isə Teymur nə etməli idi? “Yox, məndən əməliyyat mü-vəkkili çıxmaz, mən bütün işləri korladım” – deyə Tey-mur qəzəblə üst dodağını çeynəməyə başladı. Cəbhədə vəziyyət başqa cür idi. Orda mən bilirdim ki, cəbhə xətti-nin o tərəfində düşmən durur. Onun geyimi də, dili də, silahı da başqa idi. Onun açıq-aydın düşmən olduğuna mən əmin idim. Burda isə yox, burda vəziyyət çətindir, çox çətindir. İndi mən nə edim? Gör özümü nə axmaq vəziyyətə saldım! O Turacdırsa, yəqin ki, bu saat evdə oturub mənə gülür. Əlbəttə, o mənim kim olduğumu, vaxtilə onun dəstəsinin adamları tərəfindən soyulan adam olduğumu ağlına gətirməz. Lakin bir milis işçisi ki-mi onun bu gecə vaxtı hardan gəldiyi, çiynində nə apardığı və şəxsiyyəti ilə maraqlandığım, şübhəsiz ki, onu duyuq salacaq. Mən özümü necə sadəlövh, bacarıqsız apar-dım.

Teymur bir müddət dalanın ağzında dayanıb nə edəcəyini bilmədi. Qapının üstündə yanan parlaq işıq söndü. “Deməli, bu həyətə daha heç kəs gəlməyəcək, deməli, hə-mişə bu qız gələnə qədər qapının üstündə işıq yanır, o gə-ləndən sonra isə söndürürlər. Heç olmazsa bu dalanda bir az məlumat toplaya bilərdim. Kim bilir, bəlkə də belə et-səm, az məlumat toplaya bilərdim. Kim bilir, bəlkə də be-lə etsəm, daha bir səhv buraxmış olaram. Bəlkə mənim burda qalıb qonşuları sorğu-suala tutmağım qızı daha da duyuq saldı?”

Saat ikini vurdu. Daha gec idi. Teymur kor-peşman evə qayıtdı, soyunmadan yerinə uzandı. Tezliklə yuxuya getdi. Birdən çəkmələrini kiminsə ehmalca dartdığını hiss edib ayıldı. Gözlərini açıb gördü ki, Seymur onu soyun-durur. Yorğun halda qalxıb çarpayı üstündə oturdu, əlini uzadıb qardaşının saçını oxşadı.

– Əl vurma, – dedi, – bir azdan durub getməliyəm. Sə-hərə nə qalıb ki?

– Heç olmazsa iki-üç saat rahat yat, – deyə Seymur as-tadan dilləndi, – belə də olmaz, lap özünü üzürsən.

– Mənə belə gəlir ki, bu gecə o qıza rast gəldim.

– Hansı qıza? – deyə Seymur təəccüblə soruşdu.

– Ələddini öldürən dəstədəki qıza.

Seymur cəld çömbəlib çarpayının qabağındakı xalça-nın üstündə oturdu və dizlərini qucaqlayıb qəribə bir na-ğıla qulaq asan uşaq kimi maraqla gözlərini bərəltdi:

– Sən o qızı görüb-eləmişdin bəyəm?

– Yox!

– Bəs nə bilirsən ki, onun izinə düşübsən?

Teymur istədi desin ki, onun səsi, adamları öz toruna salmaq üçün işlədiyi hiyləsi və adı ona tanışdır. Sonra fikirləşdi ki, vaxtilə bu şeyləri qardaşından gizlətmişdir. İn-di də bunun üstünü açmağa dəyməz. Ona görə də çiyinlə-rini çəkib başını buladı:

– Heç özüm də bilmirəm. Amma nə isə elə bil mənə dedilər ki, bu qızdır. Gözümə birtəhər dəydi. Gecənin bir aləmində, özü də yuxarı məhəllədə.

– Adını dedi?

Teymur qardaşının üzünə baxıb yorğun-yorğun gü-lümsədi :

– Sən bilən deyər?

– Mən bilən, yox.

– Elədir, demədi. Üstəlik hirsləndi də!

– Sonra, sonra nə oldu? – deyə Seymur daha da maraqlandı.

Teymur bir müddət dinmədi. Sonra astadan cavab verdi:

– Heç nə, qapının arxasında yox oldu.

– Eh, kaş mən sənin yanında olaydım, – deyə Seymur təəssüfləəlini dizinə vurdu.

– Neylərdin?

– Səhərəcən qapının ağzından heç yerə getməzdim. Sən də rayonun milis şöbəsinə gedib həmin evdə yaşayan adamların kağız-kuğuzlarını yoxlardın, görərdin orda kimlər olur, adları nədir, harda işləyirlər?

Teymur məhəbbətlə qardaşının üzünə baxıb gülümsündü:

– Səndən yaxşı milis işçisi çıxardı.

– Nə üçün?

– Ona görə ki, mən də bayaqdan sən deyən kimi etmək istəyirəm. Gərək ala-qaranlıqdan gedəm onların rayon şö-bəsinə.

O, qardaşının köməyi ilə uzunboğaz çəkmələrini çıxa-rıb qalan paltarlarını soyunmadan çarpayıya uzandı və o dəqiqə də yuxuya getdi. Seymur səhər alaqaranlıqdan qardaşını oyatdı.

– Nə var? – deyə Teymur yuxulu-yuxulu soruşdu.

Seymur anasını oyatmamaq üçün astadan cavab verdi:

– Axı sən tezdən getmək istəyirdin?

Teymur cəld ayağa qalxıb geyindi, qardaşının süzdüyü çaydan içib bir az qəlyanaaltı elədi və tələsik küçəyə çıxdı.

Yarım saatdan sonra o, həmin qızın yaşadığı rayonun milis şöbəsinə gəldi, pasport stolu hələ açıq deyildi. Tey-mur küçəyə çıxıb səbirsizliklə gözlədi və bir azdan pas-port stolunda işləyən qadını görüb cəld ona yaxınlaşdı, qızın ünvanını istədi.O həyətdə yalnız bir ailə – Böyükağa Əşrəfzadənin ailəsi yaşayırdı. Kişi özü musiqi məktəbin-də tardan dərs deyirdi, arvadı Siddiqə isə evdar qadın idi. Onların qızı Ləman rəssamlıq məktəbində, oğlu Nəri-man isəaltıncı sinifdə oxuyurdu.

Teymur pasport stolunun rəisinə təşəkkür edib küçəyə çıxdı və rəssamlıq məktəbinə tələsdi. Onun Ləman haq-qındakı şübhələri heç də əriyib yox olmamışdı, çünki Lə-man həm rəssamlıq məktəbinin tələbəsi, həm də Turac ola bilərdi. Teymur bu qızla əlaqədar olaraq hələ çox şeyi yoxlamalı idi. Doğrudanmı bu qız dünən gecə saat on iki-yədək rəssamlıq məktəbində imtahanda olmuşdu? O, nə vaxtlar oxuyur? Nə vaxt məktəbdən çıxır, nə vaxt evə gə-lir? Kimin evində olur? Bütün bu suallara cavab almaq la-zım idi. Teymur fikirləşirdi ki, əgər işə gecikirsə, gecə mi-lis şöbəsində olduğunu və evə çox gec getdiyini deyər. O, rəssamlıq məktəbinə gəlib birbaş tədris hissə müdirinin otağına girdi. Ləman Əşrəfzadə haqqında məlumat almaq istədiyini bilirdi. Tədris Hissə müdiri Cəfərzadə ucaboy-lu, əlli beş-altmış yaşlarında, ağsaçlı bir kişi idi. O, eynəyi-ni çıxarıb gözlərini qıydı, Teymuru diqqətlə süzüb soruş-du:

– Bilmək olmazmı ki, bizim Ləman nə təqsirin sahibi-dir?

– Heç bir təqsiri yoxdur, bizim işimiz, təkcə oğruları, cinayətkarları tutmaqla bitmir. Bəzən cavanların tərbiyəsi ilə də məşğul olmaq lazım gəlir.

Cəfərzadə yenə maraqlandı:

– Axı, bu qızın əlindən nə xəta çıxıb? Çox yaxşı ailədəndir; atası Böyükağanı tanıyıram, əla tarçalandır, təcrü-bəli müəllimdir. Qız özü də yaxşı rəssam olacaq. Düzdür, bir az dildən itidir, bu da ona görədir ki, çox ağıllıdır. –Cəfərzadə stolun üstündəki şeyləri səliqə ilə yerbəyer elə-yib, yenə də Teymurun üzünə baxdı, – Bir məni başa salın görüm, bizim Ləman neyləyib?

Tədris hissə müdirinin verdiyi xasiyyətnamədən sonra Teymur bir qədər özünü itirdi.

– Açığı heç bir şey. Dünən gecə saat on ikidə mən onu küçədə gördüm, özü də şəhərin ucqar yerlərində. Evə qa-yıdırdım. Əvvəl qışqırıq eşitdim, tez geri döndüm, o dəqi-qə iki kölgə harasa yoxa çıxdı. Sonra o qızı evlərinə ötür-mək istədim, özünü çox şübhəli aparırdı. Adını soruş-dum, demədi. Əgər o, iki kölgədən qaçırdısa, bəs niyə onu ötürməyə razılıq vermirdi?!

– Burda təəccüblü nə var ki? Ləman o tərəflərdə olur. Özü də çox həyalı qızdır. Siz də ki, cavan oğlan…

Teymur şapkasını əlində oynada-oynada soruşdu:

– Deyin, görüm, dünən burda imtahan vardırmı?

– Vardı.

– İmtahan saat neçədə qurtardı?

– Axşam saat doqquz olardı.

– Doqquz? Bəs sonra? Burda heç bir iclas, yaxud bir məşğələ keçirilməyib?

– Məncə, yox. Dayanın! – Cəfərzadə qarşısındakı ka-ğızları araşdırıb eynəyini gözünə taxdı və əlavə etdi. – Dünən axşama yaxın komsomol iclası olub.

– Ləman Əşrəfzadə komsomolçudur?

– Bəs necə!

– Hm… bilmək olmazdı komsomol iclası dünən nə vaxt qurtarıb?

– Axı bu qız nə edib ki, belə sorğu-sual aparırsınız?

– Dedim ki, heç bir şey… Ancaq tərbiyə məsələsidir.

Tədris hissə müdiri zəngi basdı. Göy xalat geymiş yaşlı bir qadın içəri girdi.

– Gülnaz bacı, dünən komsomol iclası saat neçədə qurtardı?

Arvad təəccüblə Teymura baxıb tələsik cavab verdi:

– Heç on beş dəqiqə çəkmədi. Nə olub ki?

– Heç bir şey. Çox sağ ol, Gülnaz bacı, gedə bilərsən, –deyə Cəfərzadə razılıqla başını tərpətdi.

Gülnaz çıxdı. Teymur ayağa qalxdı.

– Daha heç bir şübhəniz qalmadı ki? – deyə tədris hissə müdiri də ayağa qaldı.

Teymur şapkasını başına qoydu.

– İndi mən ancaq bircə şeyi bilmək istəyirəm. Saat doqquzla on iki arasında bu qız harda idi?

Cəfərzadə nədənsə mənalı-mənalı gülümsündü və Teymuru süzüb məzəmmətlə başını buladı:

– Yoldaş leytenant, yaxşı iş görmürsünüz, axı o, qız xeylağıdır, niyə onun hqqında şübhə yaradırsınız? Özü də mənə belə gəlir ki, başqalarına tərbiyə verməkdən qa-baq bir az…

Cəfərzadə sözünün dalını demədi. Bu an Ələddinin meyiti Teymurun gözü qabağında durdu və bunu da edənlərin birinin qəşəng geyimli, zəif səsli, ilk nəzərdə çox həyalı, təmiz, saf görünən bir qız olduğunu xəbər ve-rib bu ağsaçlı kişini acılamaq istədi. Lakin özünü saxladı, təmkinlə dilləndi:

– İnanın ki, mənim heç bir pis niyyətim yoxdur.

– Olsa da, olmasa da… – deyə Cəfərzadə yenə öz dediyinin üstündə durdu, – Bizim nə işimizə? – O, deyəsən, “sənin nə işinə” demək istəyirdi, lakin bir qədər yumşalt-maq üçün “bizim” dedi. – Bizim nə işimizə, o qız hara ge-dib. Bəlkə kinoya gediblər. İmtahandan sonra adam istira-hət etmək istəyir. Bəlkə bir evə yığışıb şadlıq ediblər, çün-ki imtahanı yaxşı veriblər.

Deyəsən, Cəfərzadə Ləmanın harda olduğunu yaxşı bilirdi, nədənsə gizlədirdi.

Teymur məchulbir şeyi, yaxud çətin bir düyünü açmaq istəyirmiş kimi gözlərini qaldırıb bu ağıllı, bir az da acıdil kişinin üzünə baxdı.

– Axı, o mənə dedi ki, imtahandan gəlir…

Kişi gözlənilmədən güldü, özü də çox quru bir tərzdə güldü:

– Mənə elə gəlir ki, yoldaş, siz macəra axtarırsınız. Ancaq məsləhət görürəm ki, bu məktəbdə axtarmayası-nız, bura siz deyən yer deyil. Sağ olun.

Teymurun başına yenə də elə bil ağır bir toppuz endirdilər. O, suyu süzülə-süzülə otaqdan çıxdı, dar pilləkən-lərlə ağır-ağır enməyə başladı. Küçə qapısında dayanıb, elə bil, yerə mıxlandı. Yüngül addımlarla pilləkənlərə tə-rəf tələsən Ləmanla üz-üzə gəlmişdi. Ləman əvvəl təəc-cübləndi, sonra gülməyini güclə saxlayıb sərbəst bir hərə-kətlə başını geri atdı, xurmayı saçları dalğalandı:

– Salam, yoldaş leytenant, nə əcəb? Yoxsa siz də rəs-sam olmaq fikrinə düşmüsünüz?

Teymur özünü itirmədi.

– Bəlkə də.

Qız yenə də onu iti baxışlarla süzüb soruşdu:

– Çoxdan bu fikrə düşmüsünüz?

Teymur gülümsündü:

– Dünən axşamdan…

Ləman qımışdı:

– Nahaq yerə. Bu paltar sizə daha çox yaraşır. – Onun qəşəng sifəti ciddiləşdi, – Mən bilirəm nə üçün bura gəl-misiniz. Mənim adımı öyrənməyə. Öyrəndinizmi?

Teymur daha bir psixoloji təcrübə keçirmək qərarına gəldi. O, iti baxışlarını qızın üzünə sancıb cəld cavab ver-di:

– Mən səninadını çoxdan bilirəm.

– Çoxdan? – deyə qız təəccübləndi. – Maraqlıdır. Elə isə mənim adım nədir?

– Turac!

Ləman ucadan gülüb bir neçə pillə qalxdı və Teymura sarı döndü:

– Əgər bu adı məktəbdə deyiblərsə, sizi aldadıblar…

Teymur qızı diqqətlə süzür, heç cür təslim olmaq istəmirdi:

– Demək, sənin ancaq bircə adın var, Ləman, eləmi?

– Bəli, xahiş edirəm bu bircə adımı da həmişəlik yadınızdan çıxarasınız, – deyə Ləman qəti bir səslə cavab ver-di və dönüb uzaqlaşdı…

Teymura elə gəlirdi ki, yenə də səhv addım atmışdır. Onun səhvi nədən başlamışdı? Bu qızla görüşdüyü za-man onu ötürməyi təklif edəndəmi? Əgər təklif etməyib izləsəydi, təcrübəli cinayətkar onun izinə düşdüklərini hiss etməzdimi? Bu daha pis olardı. Amma onu ötürmək istəməsi nisbətən təbii görünməli idi. Qıza sataşmaq istə-mişdilər, çığırıb xuliqanların əlindən qaçmışdı. Milis işçisi də qayğı göstərib onu ötürmək qərarına gəlmişdi. Düz-dür, qız razı olmamışdı, o isə təkid etmişdi. Bəlkə ilk səhv addım burda atılmışdı? Lakin o nə edə bilərdi? Razılaşıb qızı ötürməkdən imtina etmək, sonra da gizlincə onu izləmək? Axı beləliklə yenə də öz niyyətini büruzə verərdi. Bircə yol qalırdı. Təkid etmək. Bu daha az şübhə doğura bilərdi. Həm də inadkar milis leytenantı həddindən artıq sadəlövh bir adam kimi təsir bağışlardı. Onun bu hərəkə-tindən daha bir nəticə çıxarmaq olardı: milis leytenantı ca-van idi, qız isə qəşəng. Deməli, bu qız cavan milis leyte-nantının xoşuna da gələ bilərdi. Deyəsən, belə də olmuş-du. Bütün səhvlər də burdan başla-mışdı. Qız işıqlı dalan-da ayaq saxlayıb ona tərəf dönəndə, elə bil, Teymurun qa-nı qaynamağa başlamışdı. Necə də yapışıqlı, məlahətli qız idi! Kim bilir, bəlkə də, bu qız başqalarının gözünə bu qədər şirin görünməzdi, amma Teymuru elə bil bir anda ov-sunlamışdı. Onun gözəlliyi gənc leytenantın gözlərini du-manlatmış, mərdliyi, ağıllı, gülümsər, mənalı baxışları Teymurun fikrini çaşdırmış və nə vaxt səhv addım atdığı-nı özü də duymamışdı. Sonra da qızın çiynindən asılmış rəng çantası haqqında yersiz sual verib öz şübhələrinin üstünü açmışdı, bir halda ki qız özü çığırıb ona tərəf qaç-mışdı, deməli, bu çantada şübhəli bir şey ola bilməzdi. Bəs qızın adını, hardan gəldiyini soruşmaq nəyə lazım idi? Onun şəxsiyyətini təyin etmək üçün təkcə ünvanını yadda saxlamaq kifayət deyildimi? Bəlkə qızın girdiyi həyətin başqa bir qapısı da var idi? Teymur bunu da yox-laya bilərdi. Bu yoxlama qıza yersiz suallar verməkdən daha yaxşı olardı. Deməli, bu sualları verən milis işçisi deyil, fikri dumanlaşmış, ürəyi bu vaxta qədər ona tanış olmayan anlaşılmaz bir həyəcanla çırpınan bir gənc idi. Bəlkə Teymur özü də bilmədən qəribə bir sövq-təbii iləbu qızın əsla cina-yətkar olmadığını duymuşdu. Bəs elə isə ertəsi gün apardığı yoxlamalar nəyə lazım idi. Bəlkə bu da bir növ bəhanə idi? Ancaq bütün bu işləri görən Teymur əmin idi ki, ciddi əməliyyat aparır. O hələ də buna inanır və Ləman Əşrəfzadənin ona dünən saat doqquz-dan on ikiyədək guya imtahanda ləngidiyini deyib, əslindəsə olduğu yeri gizlətməsinin səbəbini aşkara çıxar-mağa çalışırdı. Lakin o, Ləmanın bu yoxlamadan cinayət-kar kimi çıxmasını istəyirdimi? Kəşfiyyatçı ehtirası cina-yətkarı tapmaq üçün alışıb yanır, amma bu vaxtadək bir qıza könül verməmiş bu qaradinməz oğlanın ürəyi isə heç bir vəchlə onun cinayətkar olmasını istəmirdi. Elə buna görə də gözlərini yumub nişan atan adamlar kimi hədəfə dəyməyən suallar verir və şübhələrini mümkün qədər tez dağıtmağa çalışırdı.

Əlbəttə, başına gələn bu qəribəəhvalat haqqında Teymur milis şöbəsində heç kəsə bir kəlmə demədi. Çünki Ləmanın doğrudan da təqsirsiz olduğu aşkara çıxarsa, ha-mı Teymura gülərdi. Digər tərəfdən, o, Ləmanın saf bir qız olmasını arzulayırdı. Yaxşı ki, o, “r” hərfini aydınca deyə bilirdi. Lakin bir şey hələ də Teymuru narahat edir-di. Həmin gecə saat doqquzdan on ikiyədək Ləman harda idi?

Bununla bərabər, milis şöbəsində olan işlər gündən günə Teymurun vaxtını alır, fikrini məşğul edirdi. O, yenə də tapşırılan yoxlamaları aparır, protokollar yazır, sorğu-sual edir və bu işlər Ləman Əşrəfzadəni öyrənməyə Tey-mura imkan vermirdi…

Oktyabr ayının axırları idi. Bakının küçələrində vıyıltı iləəsən külək yoldan keçənləri az qala yıxmaq istəyir, kişilərin şlyapalarını, qadınların örpəklərini başlarından qoparırdı. Növbəti əməliyyatdan qayıdan Teymur Ca-hangirov papağını gözünün üstünə çəkib çiyninə yağış-dan qorunmaq üçün plaş salmışdı. Bədəninin ağır, ad-dımlarının mətin olmasına baxmayaraq, o da bu şiddətli küləyə güclə müqavimət göstərirdi.

Bu gün üçüncü dəfə idi ki, Teymur rəssamlıq məktəbinin yanından keçirdi. Özü də bilmirdi nə üçün bu mək-təbin həndəvərində hərlənir. Daha doğrusu o, Ləmanı görmək istəyirdi. Amma bilirdi ki, qızı, cinayətkarı axta-ran milis işçisi kimi, yoxsa ürəyində bu vaxta kimi ona ta-nış olmayan şirin həyəcan və narahat hisslər oyanmış bir gənc kimi görmək istəyir. Birdən iri çərçivəyə tarım çəkil-miş kətanı sinəsinə sıxaraq divara qısılmış bir qızı görüb ayaq saxladı. Kətan bir saat gəmi yelkənini andırırdı. Kü-lək ona çırpılır, az qala qızı da özü ilə bərabər divarın di-bindən qoparıb aparmaq istəyirdi. Teymur qızı bu vəziyyətdə görüb tez ona tərəf tələsdi və ikiəlli kətandan ya-pışıb soruşdu:

– Hansı tərəfə gedirsən?

Qız bir əli ilə şlyapasını tutub ona tərəf döndükdə, Teymurun ürəyi həyəcanla çırpındı. Bu Ləman idi.

– Yenə sizsiniz, – deyə qız dartıb kətanı Teymurun əlindən almaq istədi. Lakin elə bil, külək milis leytenantı ilə dilbir olub, kətanı onun əlindən qoparıb Teymura sarı itələdi. Teymur soruşdu:

– De, görüm, hara gedirsən?

– Evə, – deyə qız Teymurun təkidinə deyil, küləyin gücünə təslim oldu və istər-istəməz milis leytenantının enli kürəkləri arxasında gizlənərək üzüyuxarı qalxmağa başla-dı. Yol uzunu bir kəlmə belə kəsmədilər. Nəhayət, bir evə çatanda Ləman irəliləyib Teymuru qabaqladı:

– Mən çatdım.

Teymur kətanı ona uzatdı, qız dinmədi. Hətta təşəkkür də etmədi. Kətanı sinəsinə sıxdı, pilləkənlərlə tələsik yu-xarı qalxıb gözdən itdi. Bir necə saat keçdi… Hava tama-milə qaralmış, külək daha da şiddətlənmişdi. Birdən sellə-mə başladı, iri yağış damcıları evlərin pəncərələrinə, kü-çələrin səkilərinə çırpılıb bütün şəhərə qəribə bir uğultu saldı. Az sonra Yuxarı dağlıq küçəsi boyu sel axmağa baş-ladı. Küçələrdə bir nəfər də görünmürdü. Ləman qapını açıb eşiyə çıxanda üzbəüz səkinin tinində dayanmış ada-mın sifətini yaxşı görməsə də boy-buxunundan həmin mi-lis leytenantı olduğunu o saat başa düşdü. Bərk qəzəblən-di, lakin möhkəm iradəli olduğundan geri dönmədi. Qapını çırpıb yoluna düzəldi. Teymur tələsmədən, iri ad-dımlarla ona çatıb çiynindəki plaşı açdı və qızın çiyninə saldı. Ləman ayaq saxlayıb ona tərəf döndü, acı bir söz deyib təhqir etmək istədi, amma elə bil, hansı bir qüvvə isə onu saxladı.

Yağış ara vermədən yağırdı. Bu dəfə də Ləman yağışa təslim oldu. Özü irəli keçib tələsik addımlarla kələ-kötür səkilərdəki gölməçələri atılıb keçir, uzaqlaşırdı, tini buru-lan kimi, üzüyuxarı yüyürdü. Get-gedə bir az da bərk qaçdı, birdən nəfəsi təngləşdi. Axı, yağışlı, küləkli, soyuq havada qaçmaq o qədər də asan deyildi! Tövşüyə-tövşüyə sağa döndü, bir tini də burulub nədənsə ayaq saxladı. Yağış daha da şiddətlənmişdi. Ləman plaşla başını örtüb gözləməyə başladı. Bir neçə dəqiqədən sonra tələsmədən, lakin iri addımlarla tini burulub üzüyuxarı qalxan milis leytenantını gördü. Leytenant yaxınlaşıb onun iki addımlığında dayandı.

– Yorulmusan? – deyə təmkinlə soruşdu.

– Yox, alın plaşınızı.

Teymur gülümsündü:

– Narahat olma, – dedi, – mənim şinelim möhkəmdir.

Ləman yenə də yerindən tərpənmədi. Nə qəribə qız idi. Gah Teymuru yaxına buraxmaq istəmir, gah da ona acıyırdı. Teymurun heç vəchlə plaşı geri götürmək istə-mədiyini görüb yoluna davam etdi, amma bu dəfə tələs-mirdi, asta-asta yeriyirdi.

Yağış da xeyli seyrəlmişdi. Ləman başını yuxarı qaldı-rıb parçalanmış buludların arasından görünən ulduzlara baxdı və üzünə düşən tək-tək damcılarını silib dedi:

– Çatdıq…

Onlar 82 nömrəli evin qarşısında dayandı.

– Mən bilirəm, sizi bir şey çox narahat edir. O gecə saat doqquzdan on ikiyədək mənim harda olduğumu bilmək istəyirsiniz. – Qız qapının üstündə yanan lampanın işığın-da Teymurun üzünə baxıb hikmətlə gülümsündü. – Mən o gecə də bu axşam getdiyim evdə idim. Bilirsinizmi orda kim olur?

– Bilirəm. Orda sizin tədris hissə müdiriniz Cəfərzadə yaşayır.

– İndi ki, bilirsiniz, bəs nə üçün məni izləyirsiniz?

Teymur onun zərif xallı yanağına nəzər salıb astadan cavab verdi:

– Vaxt gələr, başa salaram.

Qız vüqarla güldü.

– Onu bilin ki, biz bir daha görüşməyəcəyik. Buna görə də mən sizin bütün şübhələrinizi indidən dağıtmaq üçün bir məsələnin də üstünü açmalıyam. Yəqin ki, sizi maraq-landıran mənim o evə nə üçün getməyimdir. Bunu mən, sizə deyərəm, ancaq hesabat kimi nəzərə almayın. Xahiş edirəm hələlik gizlin saxlayın. Bizim Cəfərzadə ağır tərpə-nən adamlardandır. O, təsviri sənəti çox sevir, özü də mənə görə yaxşı rəssamdır. Onun qəribə fırçası var, am-ma hələ gənc vaxtlarından bəzi rəssam yoldaşları onun istedadına şübhə etmiş, bir neçəəsəri haqqında tənqidi fi-kirlər deyib onu həvəsdən salmışdılar. O vaxtdan bu adam haqqında səhv bir fikir yaranmışdı. “Cəfərzadəninki gətirmədi, Cəfərzadə hansı mövzuya əl atırsa, müvəffəqiyyətsizliyə uğrayır”. Bu əhvalat lap “molla, azar olma-sın”, əhvalatına bənzəyirdi. İndi Cəfərzadə bizə təsviri incəsənətin tarixindən dərs deyir. Ancaq bu qoca sənətka-rın söhbətlərindən, fikirlərindən mən həmişə hiss edirdim ki, o nə isə axtarır və gizlincə işləyir. Bir dəfə o xəstələn-mişdi. Mən ona baş çəkməyə getdim. Axı, o təkdir. Heç kəsi yoxdur. Xəstə halda nə isə çəkirdi. Qəribə bir şəkil idi: ətraf qarlı dağlar silsiləsi, bu dağların ən uca zirvə-sində cavan bir qız dayanıb qollarını geniş açmışdı. Elə bil o, bütün dünyanı, bütün kainatı qucmaq, yaxud qanad çalıb uçmaq istəyrdi. Düzdür, bu şəkildə bir qədər idealizm ruhu var idi, amma çox maraqlı idi. Cəfərzadə mü-əllim məni görüb şəkli gizlətmək istədi, amma gec idi. Mən onun çəkdiyi şəkillərə baxıb çox düşündüm. Cəfər-zadə rəssam idi. Həqiqi, öz yolu ilə gedən, nə isə axtaran maraqlı bir rəssam idi.

Ləman birdən gözlərini qaldırıb Teymurun üzünə baxdı və yaşlı bir adamın uşaqdan soruşduğu kimi sual etdi:

– Siz mənim dediklərimi yaxşı başa düşürsünüz?

Teymur başının hərəkəti ilə təsdiq etdi.

– Mən Cəfərzadə müəllimin hamıdan gizlətdiyi bir sir-ri açdım. Sən demə o işləyirmiş, nə isə çəkirmiş, axtarır-mış, onun yaradıcılığının ən yaxşı xüsusiyyətlərindən biri də o idi ki, bütün etüdlərində, eskizlərində, portretlərin-də, mənzərələrində nə isə bir böyüklük, genişlik, ülviyyət axtarırdı. Mən Cəfərzadə müəllimi həvəsə gətirmək üçün əlimdən gələni etməyi qərara aldım. Axırda o, mənə söz verdi ki, Nizaminin 800 illik yubileyinə onun böyük –bizim dildə monumental deyirlər – monumental portreti-ni çəksin. Biz bəzən saatlarla oturub onunla söhbət edirik; o öz axtarışları haqqında danışırdı. Bilirsinizmi, mənə be-lə gəlir ki, məktəbdə, dərs saatlarında eşitmədiyim çox qiymətli sözləri dərin, gözəl fikirləri mən Cəfərzadə müəllimdən həmin saatlarda eşidirdim. Həm də onu tək bu-raxmaq olmazdı. Çünki biz az hərdəmxəyal idi. Bir də görürsən ki, yenə dəəlləri yanına düşdü, süstləşdi: “Mə-nimki gətirmir” – dedi. Bu saat Cəfərzadə müəllim Niza-minin portrerini çəkmək üçün cürbəcür eskizlər yaradır. Mən də onun üçün kətanları düzəldib gətirirəm.

Ləman yenə də dayandı. Heç bir maraq ifadə etməyən nəzərlə Teymuru süzüb soruşdu:

– Siz Nizaminin şeirlərini oxumusunuz?

Teymur yenə də gözlərini ondan ayırmayaraq başının işarəsi ilə təsdiq etdi. Elə bil o öz qalın səsinin ahəngi ilə qızın səsindəki musiqini pozmaq istəmirdi.

Ləman qaytanı boynundan açıb plaşı Teymura uzatdı.

– Çox sağ olun. Zənnimcə, indi bütün şübhələrimiz dağıldı. Gecəniz xeyrə qalsın.

O, qapını açdı, nədənsə geri dönüb bir daha milis ley-tenantına baxdı. Milis leytenantı yerindən tərpənmədi. Ləman onu ilk dəfə ciddi bir nəzərlə süzdü, bu adama acıyırmış kimi, onun halına yanırmış kimi dedi:

– Nahaq yerə özünüzü üzürsünüz, yoldaş leytenant. Məni bir daha axtarmayın, bunun heç bir mənası yoxdur, inandırıram sizi…

Teymur yenə də dinmədi. Elə bil, onun nitqi kəsilmiş-di. Ləman üzünə təkbir damcılıyan, saçlarına ilişib qalan iri yağış damcılarına fikir vermədən eyni səsləəlavə etdi:

– Siz yaxşı adama oxşayırsınız, nəcib adamsınız, amma nahaq yerə özünüzü üzməyin, gedin!

Qapı örtüldü.

4

Qış gəldi. Lakin Teymur Cahangirovun həyatında əhəmiyyətli bir hadisə baş vermədi. Yenə dəəvvəlki kimi ki-çik yoxlamalar aparır, həlli yüngül olan əməliyyatlarla məşğul olurdu. Bəzən ciddi hadisələr baş verəndə şöbə rəisinin yanına gedib əməliyyatın ona tapşırılmasını xahiş etmək istəyirdi, lakin Ləman Əşrəfzadə əhvalatını, onun qarşısında özünü necə itirdiyini və necə kobud səhvlər buraxdığını xatırlayıb başa düşürdü ki, belə ciddi əməliy-yatlardan yapışmağa hələ təcrübəsi azdır. Buna görə də baş əməliyyat müvəkkili kapitan Tərlanovdan xahiş edir-di ki, ciddi əməliyyatlara onu da özü ilə aparsın.

Kapitan Tərlanov qırx beş yaşlarında, möhkəm bədən-li, ortaboylu, qırmızısifət bir kişi idi. O, necə deyərlər, qoymurdu ki, başladığı işin canına yel dəysin, cinayətka-rın izi itirmək üçün nə kimi hiylələr işlədəcəyini qabaqca-dan duymaqda Tərlanov fitri bir istedada malik idi.

Bir dəfə onlar bir cinayətin izinə düşüb birbaş Binəqədiyə gəlib çıxmışdılar. Huşunu itirmiş inkassatoru yoldan xeyli uzaq bir dərədə tapmış və əməliyyatı isti-isti davam etdirmişdilər. Bu əməliyyatda Teymuru hər şeydən çox maraqlandıran kapitan Tərlanovun yerli əhali ilə yaxşı əlaqə saxlaması idi. Elə bil, bu əməliyyatda üç-dörd nəfər deyil, bütün xalq iştirak edirdi: inkassatorun birdən-birə yox olduğunu xəbər verənlər, onun səsini eşidənlər, “M-1” markalı maşının Buynaksk küçəsi ilə yuxarı şığıdığını, maşının nömrəsini görənlər – bütün bu məlumatı topla-maqda milis işçilərinə çox kömək edirdilər. Ən qiymətli məlumatı o, on bir yaşlı Vladimir Sorokin adlı pionerdən aldı. Sorokinin verdiyi xəbərə görə o, bacısını yaxındakı uşaq bağçasından evə aparırdı. Dar dəmir yolu körpüsü-nün altından keçəndə bir maşın yel kimi onun yanından ötdü. Maşının işıqları sönmüşdü, kimsə maşından hop-panıb sağa – taxta-şalban anbarına tərəf qaçdı. Onun əlin-də yekə bir bağlama var idi. Özü də,deyəsən, çox ağır idi, dizinə, ayaqlarına toxunub ona qaçmağa mane olurdu… Beləliklə Tərlanov lazım olan məlumatı yoxlayıb, əməliy-yat xəttini təyin edir və dərhal cinayətin izinə düşərək ci-nayətkarı yaxalayır.

İlk vaxtlar Teymur kapitan Tərlanovun iş üsuluna, bacarığına heyran qalır, zəngin təcrübəsi olan bu adama qib-tə edirdi. Ona belə gəlirdi ki, Tərlanovun işi hamı üçün, bütün əməliyyat müvəkkilləri üçün nümunə ola bilər. Lakin get-gedə, mürəkkəb əməliyyatların həllində iştirak edə-edə bəzi şeylər Teymura təəccüblü gəlir, daha doğru-su, baş əməliyyat müvəkkilinin işində olan bəzi cəhətlər onu qane etmirdi. Bəla burasında idi ki, kapitan Tərlanov onun işində nöqsan tutanları sevmirdi. Əvvəla, ona görə ki, doğrudan da, bacarıqlı bir işçi idi, ikincisi də onun şöbəsinin apardığı işlərin həştad faizinin üstü açılır, özü də bu həştad faizi açan Tərlanov qalan iyirmi faizini aça bilməyən isə başqaları, o cümlədən Teymur olurdu. Bun-lardan əlavə, Tərlanov çox hazırcavab adam idi. O, nöq-sanlı fikrini belə müdafiə edib istədiyini danışığındakı məntiqlə yeridə bilirdi. Teymurun fikrinə görə Tərlano-vun səhvi onda idi iki, o, apardığı işin dərinliyinə getmir, üzdən keçir, bir sözlə keyfiyyətə yox, açılan hadisələrin sayına fikir verirdi. Teymuru qane etməyən nə idi? “M-1” markalı maşın Binəqədinin dar dəmir yolunu keçəndən sonra bir anlığa dayanmış, pioner Vladimir Sorokinin dediyi kimi, orda, əlində ağır bağlama olan bir nəfər maşın-dan hoppanıb taxta-şalban anbarına tərəf qaçmışdı. Axı bu adamların bir qismi maşının o biri qapısından da çıxıb qaranlıq içində yox ola bilərdilər! Tərlanov bütün bu cinayətin iki nəfər – FTŞ-a mənsub “M-1” markalı minik maşınlarının sürücüsü Şəfi Atamoğlanov və heç bir peşə-si olmayan Əlibala Əsədov tərəfindən edildiyi ilə kifayət-lənmişdi. İnkassator pəhləvan cüssəli bir kişi idi. Belə kişini toppuzla vurub bir an içərisində maşına sürükləmək və cəld aradan qaçmaq üçün iki nəfər adam kifayət idimi? Teymur müstəntiq Səmədovun bu iki nəfəri ayrı-ayrılıqda dindirməsində də iştirak edirdi.

Səmədov adəti üzrə qəribə bir tərzdə gülərək soruşdu:

– Deməli, sən nəinki familiyanı, atanın adını, hətta öz adını da yaddan çıxarmısan?

Dustaq oğlan ayağını ayağının üstünə aşırıb bir qolunu stulun söykənəcəyinin dalına keçirdi və həyasız-həyasız dişlərini ağartdı.

– Ad zəhrimar bəyəm birdir, ikidir, adamın yadında qalsın?

– Adamın bir neçə adı ola bilməz. Ad bir olar. Amma mən bir neçə ləqəbi olan adamlara da rast gəlmişəm.

– Kefə bax!

– Adını, atanın adını, familiyanı de.

– Dedim ki, çoxluğundan zəhrimarın heç biri yadımda qalmır. Çoxluq da ki, özünüz bilirsiniz, yoldaş nəçənnik… Kimin kefi necə istəyib mənə elə ad qoyub.

– Nə üçün səni öz adınla çağırmırdılar.

– Ona görə ki, əsl adımı bilmirdilər.

– Nə üçün bimirdilər?

– Ona görə ki, özüm də bilmirdim.

Səmədov yumruğunu stola çırpıb ayağa qalxdı:

– Bəsdir, özünü tülkülüyə vurdun, murdar!

Oğlan dinmədi, vəziyyətini dəyişmədi. Qaralmış do-daqları qaçdı, bir-birindən aralı iri dişləri ağardı, gözləri məst olmuş adamların gözləri kimi axdı. O gülürdü.

– Adın, familiyan, atanın adı! – deyə Səmədov dəmir kimi cingiltili möhkəm bir səsləəmr etdi. Bu səsdə itaət tə-ləb edən bir güc var idi. Lakin oğlan yenə cavab vermədi. Sonra çox sakit, etinasız bir tərzdə çiyinlərini oynadıb ayağa qalxdı:

– Bizim söhbətimiz baş tutmayacaq, nəçənnik. Mənim yaddaşım xarabdır, sənə dürüst cavab verə bilməyəcə-yəm.

Səmədov stol arxasından çıxıb ağır-ağır ona yaxınlaşdı və iti xəncər kimi adamın qəlbinə işləyən gözlərini arsız oğlanın gözlərinə sancdı:

– Sən duza gedəndə, mən duzdan qayıdırdım, bildin. Mənə mayor Səmədov deyərlər.

Oğlan yenə də çiyinlərini çəkdi.

– Adımı bilsəydim, mən də deyərdim ki, mənə də fi-lankəs deyərlər.

– Sənin adın Əlibala Məmmədşir oğlu Əsədovdu. Sən oğrusan, quldursan, yolkəsənsən, tüfeylisən, sən xalqın düşmənisən! İndi bildin kimsən?

Əlibala eyni arsız tövrlə cavab verdi:

– Bildim.

– Otur!

Əlibala “üç aşıq” oynamağa adət etmiş adamlar kimi pencəyin ətəklərini yığışdırıb əvvəlki yerində əyləşdi.

– Harda, nə vaxt anadan olmusan?

– Yadıma gəlmir.

– Mənə bax, Əsədov, yəqin ki, öz tay-tuşların arasında deyirsən: “Mən kişiyəm, ceyiləm”. Amma burda ceyillik-dən bir əsər görmürəm. Bəsdir, təlxəklik elədin!

Əlibala da birdən-birə ciddiləşib kobud-kobud cavab verdi:

– Heç dəxli var? Sənin, mənim ata-anamla nə işin var? Söz soruş, söz eşit. Bax, nəçənnik, uzun sözün qısası, o ki-şini mən soymuşam.

– Təkbaşına?

– Lap təkbaşına. Yəni belə ölü olduq ki, onu da bacarmadıq?

– Sən inkassatroun o vaxt əmanət kassasında olacağını hardan bilirdin?

– Çoxdan onun izinə düşmüşdüm. Yəni demək sitəyirəm ki, o kişinin qanı çoxdan getmişdi.

– Neçə vaxt idi ki, onu izləyirdin?

– On-on beş gün.

– Onun saat beş tamamda həmin əmanət kassasında olacağını sənə kim xəbər vermişdi?

– Dedim ki, heç kəs, özüm dalınca düşmüşdüm. İki-üç kassaya girib çıxandan sonra ora getməli idi.

– Nə bilirdin?

– O kişinin marşrutu elə idi.

– Bəs maşını kim sürürdü?

– Özüm.

– Maşını sürməyi hardan öyrənmişdin?

– Eh, bizim məhəllədə daşı itə vursan, maşın sürənə dəyər.

– Maşın kimin idi?

– Bilmirəm.

– Bəs o maşını hardan ələ keçirmişdin?

– Qaçırtmışdım.

– Hardan?

– Restoranın qapısından.

– Hansı restoranın?

– “Novı Yevropa”nın.

– Nə yaxşı işin rast gətirib, maşın da düşüb sənin üçün?

– O maşın hər gün o vaxtlar restoranın yanında durur-du.

– Deməli, maşının da yerini əvvəlcədən nişanlamışdın?

– Bəs necə!

– Maşında səndən başqa daha kim var idi?

– Heç kəs.

– Mənə bax, Əsədov, dedim ki, özünü təlxək yerinə qoyma. O inkassator kişi sənə bir qapaz vursaydı, ordaca canın çıxardı. Onu vurub yıxmaq üçün azı beş nəfər sənin kimisi lazım idi. De, görüm, səninlə daha kim var idi?

– Heç kəs!

– Əsədov, onu bil ki, yalan izahat verməklə öz təqsirini daha da ağırlaşdırırsan!

– İslanmışın yağışdan nə qorxusu!

– De, görüm, səninlə daha kim var idi?

– Deyirəm ki, tək idim. İnanmırsan yoxla.

– Deməli, o kişini tək özün vurdun?

– Bəli.

– Nə ilə?

– Bilmirəm. Əlimə nə keçibsə onunla da “xosunvay” elədim. Bilmirəm qənbərdi, yoxsa maşının açarı idi?

– Bəs o ağırlıqda adamı səninlə maşına kim çəkib apardı?

– Özüm.

– Onda sən lap pəhləvansan ki?

– Təqsirini daha da ağırlaşdırırsan. Axı sən tək olmamısan.

– Bunu mənə kim sübut edə bilər?

– Sən Binəqədi keçidinin yanında maşından düşüb qaçandan sonra o maşını sürən adam.

– Yox, nəçənnik, sən deyən Pirquludur. Maşında məndən başqa ins-cins yox idi. Mən maşını harda qoymuşamsa, sən də onu ordan tapmısan.

– Maşını Fatmayı yolunda tutmuşuq.

– Onda yəqin, maşını boş görüb qaçırmaq istəyiblər. O qədər mənim kimi dələduz var ki!

Səmədov qələmi ona uzatdı:

– Oxu, qol çək!

Əlibala protokolu alıb imza yerində kələ-kötür bir qol çəkdi.

– Oxumaq nəyə gərəkdir, nəçənnik? Mən sizə inanı-ram, sən mənə inanmırsan.

– Sənin nəfəsin yalanla gedib-gəlir, özü də nahaq yerə! Get fikirləş, gələn dəfə yoldaşlarının adını deyərsən.

Əlibala güldü:

– Bu da sənin üçün mənm ad, familiyam deyil ki, gedib ev dəftərini axtarıb tapasan. Bu çətin məsələdir, nəçənnik! Mən deyirəm bu işi tək görmüşəm. Sən deyirsən ki, yol-daşların olub. Axtar, nəçənnik, taparsan, qəmin kəm. Tap-mazsan, olar mən deyən, xudahafiz.

O, əllərini pencəyinin cibinə salıb otaqdan çıxdı.

Səmədov “M-1” markalı minik maşınının sürücüsü Şə-fi Atamoğlanovu da bu tərzdə dindirdi. Şəfi də Əliabala Əsədov kimi, təqsiri ancaq öz boynuna aldı, bu işi tək gördüyünü dedi. Onlar heç biri digərinin ələ keçdiyindən xəbərdar deyildi.

Səmədov onları üzləşdirəndə Əlibala Əsədov öz yol-daşına istiqamət vermək üçün cəld dilləndi:

– Qəmin tək, nəçənnik! Məsələnin üstünü açdın, bu işi ikimiz görmüşük.

Səmədov bu işi iki nəfərin tutmadığını sübut etmək üçün bir az da cəhd göstərdi. Lakin heç bir dəlil tapa bilmə-di…

Həm o iki nəfər möhkəm dayanmışdı, həm də, deyə-sən, mayor Səmədovun işi çox da qurdalamağa həvəsi gəlmirdi. Beləliklə “cinayətkarlar” tutulmuş, təqsirlərini boyunlarına almış, inkassatorun əlindən qapılmış içi pul-la dolu çanta dövlətə qaytarılmışdı.

Cinayətkarlar inkassatorun öldüyünü düşünüb onu Binəqədi tərəfdə yerə tullamışdılar. Lakin huşunu itirmiş inkassator bir neçə saatdan sonra özünə gəlmiş, bir müd-dət xəstəxanada yatıb yaxşılaşmış və gəzməyə başlamışdı. Qəribə burası idi ki, o, başına gələn bu əhvalat haqqında heç bir tutarlı izahat verə bilmirdi. Bircə onu deyirdi ki, hava qaralmağa başlamışdı. Bərk soyuq idi. Əmanət kas-sası xəlvət yerdə olduğundan nə küçədə, nə də tində bir adam var idi. “Birdən elə bil ev uçdu, başıma nə isə ağır bir şey dəydi, gözüm hər şeyi dörd gördü, vəssalam”. İn-kassatorun özündən şübhələnmək olmazdı. Bu işdə o, çoxdan bəri işləyirdi, özü də təmiz adam idi. Odur ki, onun bu cavabı mayor Səmədovu təmin etmişdi. Teymur isə nədənsə uzun müddət rahat ola bilmədi. Əgər onun im-kanı olsaydı, hökmən həmin əmanət kassasında işləyən adamlarla məşğul olar, iki cinayətkarın yaxasından belə asanlıqla əl çəkməzdi. Teymurun fikrincə, iki nəfəri təq-sirləndirib işi bitmiş hesab etməklə bu işdə iştirak edən və ələ keçməyən qalan cinayətkarlara bəraət qazandırılmışdı. Demək, məsuliyyətə cəlb edilməyən, heç bir şeydən qorx-mayan bu adamlar yeni cinayətlər edə bilərdilər. Çünki canlarını asanlıqla qurtarmışdılar.

Bundan sonrakı işlərdə də kapitan Tərlanovun və ma-yor Səmədovun iş üsulundakı həm güclü, həm zəif cəhət-ləri görüb dərk edən Teymur gələcək əməliyyat müvək-kili kimi get-gedə püxtələşirdi. Bununla bərabər, hüquq-şünaslıqla məşğul olan milis leytenantı bir çətin nəzəri məsələ ətrafında da tez-tez düşünməli olurdu. Oxumaq, işləmək, yaratmaq üçün hər cür şərait, geniş imkanlar olan bir ölkədə bu cür cinayətkarlar hardan və necə törə-yirdi? Teymur onu düşündürən dərin, bəzən də fəlsəfi məsələlər haqqında arabir söhbət açaraq qardaşı Seymura deyirdi: