Kitabı oku: «Uzaq sahillərdə»

İmran Qasımov

Həsən Seyidbəyli

UZAQ SAHİLLƏRDƏ

Roman

Birinci fəsil

Yanvar ayının bazar günlərindən birində Triyest şəhərinin küçələri ilə əlində köhnə vedrə, qoltuğunda böyük kağız topası olan bir qoca kişi veyllənirdi. Onun tük basmış sifətində laqeyd bir ifadə vardı. Qoca əriyib horraya dönmüş qarı yırtıq ayaqqabıları ilə şappıldada-şappıldada şəhərin fəhlə məhəlləsindəki Müqəddəs Yakov küçəsinə döndü. Bir hasarın qabağında dayandı. Vedrədən fırçanı çıxarıb, hasarın daşlarını yapışqanladı, sonra da qoltuğundakı kağızlardan birini ora yapışdırdı. Bu, italyan və alman dillərində yazılmış bir elan idi. Elanda Triyestin əhalisinə xəbər verilirdi ki, “Mixaylo” ləqəbi ilə məşhur olan partizanın tutulması üçün yüz min marka mükafat təyin edilir.

Bir az sonra camaat elanın qarşısına toplaşmağa başladı. Təəccüblü səslər eşidildi:

– Yüz min, paho!

– Nə az, nə azacıq!..

– Görəsən, bu “Mixaylo” onlara nə eləyib?

– Yüz min küçəyə tökülməyib ha!.. Görünür, ovqatlarına yaman soğan doğrayıb!

– Gör, kisələrinin ağzını necə açıblar!

Elan yapışdıran qoca, adamları laqeyd nəzərlərlə süzüb yoluna davam etdi. Bir azdan bu elanlara hər yerdə rast gəlmək olardı. Onlar hasarlara, ağacların gövdəsinə, evlərin divarlarına, bağların çəpərlərinə, mağazaların boş vitrinlərinə, tramvayların şüşələrinə, liman tikililərinə, hətta qədim Roma amfiteatrını xatırladan xarabalıqlara belə yapışdırılmışdı.

Triyest əhalisi elanların qarşısında toplaşaraq, bu naməlum adamı – “Mixaylo”nu təsəvvürlərində canlandırmağa çalışırdı. Görəsən, kimdir? Haradandır? Necə adamdır?.. “Mixaylo”nun elanda göstərilmiş nişanələri təxmini idi: “Ortaboylu, qarabuğdayı, enlikürək, qaragözlü, göz qapaqları bir qədər ətli, çənəsi çuxurlu…”

Elanlar bəzi yerdə almanların hərbi məlumatları ilə yanaşı yapışdırılmışdı. Bu məlumatlarda bildirilirdi ki, hitlerçilər şərq cəbhəsində hücumu davam etdirir, yeni-yeni şəhərlər fəth edirlər. “Mixaylo” haqqındakı elan isə bu xəbərin saxtalığını sübut edirdi.

– Bir halda ki, faşistlər… hm… şərq cəbhəsində belə “müvəffəqiyətlə” hücuma keçiblər, görəsən, nə üçün bir ovuc partizandan qorxub əl-ayağa düşüblər? Elə bu “Mixaylo”nu götürün, – deyə arıq bir qoca kinayə ilə gülümsəyərək, gözlərindən yorğunluq yağan bəstəboy bir kişidən soruşdu (görünür, onlar tanış idilər).

– Düzdür, – deyə qonşusu onunla razılaşdı. – Adam bilmir, nəyə inansın. Onların məlumatlarınamı, yoxsa elana. Öz aramızdır, mən radioda qulağımla eşitmişəm ki, ruslar almanları yaman sıxışdırıblar…

Qoca qorxu və ehtiyatla yan-yörəsinə baxdı, tanışına tərəf əlavə etdi:

– Keçən həftə “Suzana” qəsəbəsində alman kinoteatrını partladıblar. Deyirlər, səkkiz saat yalnız meyit daşıyıblar… Kişi istəyirəm ki, bu xəbərə inanmasın.

– Bu, “Mixaylo”nun işidir, – deyə arıq kişi qorxuqarışıq sevinclə pıçıldayıb, yenə də nəzərlərini elana zillədi. – Eh, heç burada göstərilən nişanələrlə onu tapmaq olar?!

– Yoxsa siz onu tapmaq fikrinə düşmüsünüz? – deyə qoca soruşdu. Onun səsində gizli hədə duyuldu.

Qonşusu gülümsündü və pıçıltı ilə dedi:

– Eh, kaş tapaydım…

Qoca daha da şəkləndi:

– Tapsaydın, neylərdin?

– Heç nə. Onun əlini möhkəmcə sıxardım.

Səliqə ilə geyinmiş bir alman zabiti, həmin elanlardan birinə yanaşdı. O, şinelinin yaxasını açıb, yan cibindən dəri cildli qeyd dəftərçəsini çıxardı və partizanın əlamətlərini tələsmədən köçürməyə başladı.

– Deyəsən, yüz min qazanmaq istəyirsiniz, cənab ober-leytenant, – deyə arxa tərəfdən yaxınlaşan, leylək kimi uzun və arıq bir zabit gülümsündü.

Ober-leytenant başını döndərmədən cavab verdi:

– Niyə də qazanmayım, cənab leytenant? – O, dəftəri büküb cibinə qoyduqdan sonra geri çəkildi.

Leytenantın təəccübdən nitqi tutulmuşdu. O, dilini güclə tərpədərək soruşdu:

– Q…qəribədir, sizin ki arxada gözünüz yoxdur, mənim leytenant olduğumu nədən bildiniz?

– Belə yerdə arxadan da görməyi bacarmaq lazımdır. – Ober-leytenant, leytenantın çiynindəki poqonların əksini elan yapışdırılan qara mərmər sütunun üzərində görmüşdüsə də, üzə vurmayıb, ciddi bir tövrlə əlavə etdi, – Bunu unutmayın.

Leytenant küt bir hərəkətlə qaşlarını dartdı və “Hayl Hitler!” – deyib uzaqlaşdı.

Mərmər sütun ober-leytenantın da şəklini ayna kimi əks etdirirdi.

O, 25 yaşlarında, ortaboylu, enlikürək bir oğlan idi. Bir qədər ətli göz qapaqlarının altından görünən məxmər kimi qara gözləri, düz burnu və çənəsində balaca bir çuxur vardı, bir sözlə, onun xarici görkəmi elanda göstərilmiş əlamətlərə uyğun gəlirdi: əgər o öz sifətinə soyuq və təkəbbürlü bir ifadə verməsəydi, yəqin ki, yoldan keçənlərin çoxu ondan şübhələnərdi.

Ober-leytenant əsnəyib, ətrafına göz gəzdirdi.

Onun durduğu yerdən qranit daşlarla döşənmiş sahil görünürdü. Gəmilər burunlarını sahilə dirəyib yan-yana düzülmüşdü. Hərbi nəqliyyat gəmilərindəki top və pulemyotların lülələri göyə dikəlmişdi.

Səma aydın idi. Sahildə cərgələnmiş binaların arasında “Ekzaltsyor” mehmanxanası və qubernatorun evi diqqəti cəlb edirdi.

Yanvar ayları üçün nadir olan xoş və ilıq bir hava vardı. Yeni şəhərin asfaltlı hamar küçələri, köhnə şəhərin isə əyri-üyrü döngələri, uçuq daxmaları, Opçina adlı şəhər kənarını mərkəzlə birləşdirmiş funikulyor, müxtəlif dövrlərin memarlıq üslubunun insanı heyrətə gətirən qotik qüllələrlə yanaşı Roma kapitelyaları, ən müasir modern üslubun kubik formaları ilə yan-yana durmuş Bizans tağları və qədim xristian bazilikasının qarışığından yaranmış yaşayış binaları, saraylar, kilsələr, muzeylər, mehmanxanalar, şəhər kənarındakı maşınqayırma və taxta zavodları, toxuculuq fabriklərinin korpus və sexləri günəşin nuruna qərq olmuşdu.

Ober-leytenant saatına baxdı və görünür, vaxtını keçirməyə bir iş tapmadığı üçün ağır addımlarla meydanın o biri tərəfinə yönəldi. Yanından esesçilərin keşikçi dəstəsi ötdü, iki italyan əsgərinin nəzarəti altında yorğun fəhlələrlə dolu bir yük maşını keçdi. Sonra əynində başdan-başa düymələnmiş qara plaş olan, başına ağ çəpçik qoymuş, arşın kimi düz və arıq bir rahibə göründü. Toz-torpağa bulaşmış bir dəstə kəndli, evlərin nömrələrinə baxa-baxa, haranısa axtarırdı. Böyük bir malikanənin qabağında sahiblərini gözləyən güzgü kimi parlaq “Fiat” maşınları durmuşdu…

Bir az sonra ober-leytenant şəhərin fəhlə məhəllələrinə çatdı.

Küçələrin daş döşəməsi üzərindəki qar əriyib qaralmış, palçıq kimi sürüşkən olmuşdu. Evlər, xırdaca meyxanalar, bütün tikililər daşdan idi. Triyestdə taxta, az qala, qızıl qiymətinə satılırdı.

Bazar günü olmasına baxmayaraq, şəhərin küçələrində adam o qədər də çox deyildi. Meyxanalar isə əksinə, səsli-küylü idi. Bu meyxanaların qapısını əvəz edən qamışdan hörülmüş xüsusi pərdələrin arasından torpaq döşəmələri görünürdü; ətrafına yorğun, qaşqabaqlı fəhlələrin toplaşdığı masaların üstünə heç nə örtülməmişdi.

Nallanmış çəkmələrini döyə-döyə küçədən bir tağım hitlerçi keçdi.

Bazara yaxınlaşdıqca küçələrdəki səs-küy çoxalır, tünlük artırdı.

Onlarca əl ober-leytenanta tərəf uzandı: o, sənətkarlıqla yonulmuş taxta keçilərə və fillərə maraqla baxırdı; əl böyüklükdə tıxacların üzərində yonulmuş qırmızı burun, kök bir kişi pivə parçını ağzına yaxınlaşdırmışdı…

Sahildən başlayaraq, ta şəhərin içərisinə qədər dar səkilərin kənarına cərgə ilə çuqun dirəklər vurulmuşdu. Dirəklər bir-birilə yoğun kəndirlə birləşdirilmişdi. Bu ona görə idi ki, Triyestdə tez-tez əsən güclü şimal küləkləri bəzən adamları süpürləyib dənizə aparırdı. Əhali yalnız bu kəndirlərin vasitəsilə xilas ola bilirdi. Lakin triyestlilər, hətta külək olmayan günlərdə də səki ilə gedərkən kəndirlərdən yapışmağa adət etmişdilər.

Ober-leytenant şəhərin mərkəz hissəsinə çatdı.

Bahar və yay fəsillərində, yəqin ki, şəhər daha gözəl görünürdü. Akasiya və şabalıd ağacları şəhərə xüsusi rövnəq verirdi; meydanlarda, bağçalarda və bulvarda palma ağacları vüqarla ucalırdı.

İndi bu palmalar solub ölgünləşmişdi; şəhərin mənzərəsini cansıxıcı edən yalnız boz divarlı evlər və palmalar deyildi.

Şəhər deyəndə, ilk növbədə, insanlar nəzərdə tutulur. İnsanlar isə süst və ölgün yeriyir, son dərəcə qayğılı və qaşqabaqlı görünürdülər.

Almanlar tərəfindən işğal edilmiş şəhərin siması dəyişmişdi, elə bil, şəhərə qara bir damğa vurulmuşdu. Küçələrin asfaltı çat-çat olmuşdu – bunlar ardı-arası kəsilmədən şəhərdən keçib gedən ağır tankların tırtıllarının izi idi.

Tutqun görkəmli dördmərtəbəli binadan tükürpədici fəryad eşidildi. Bura faşist həbsxanası idi…

Küçədən hitlerçilərin nəzarəti altında zavod və fabrik fəhlələri ötüb keçdilər.

Bulvarın tinində aclıq və yorğunluqdan taqətdən düşmüş ağsaçlı bir arvad, əlində boş zənbil yıxılıb qalmışdı.

Via del Akvedotto küçəsində cərgələnmiş dar ağaclarından üzləri kömür kimi qaralmış adamlar asılmışdı. Asılanların birinin köynəyi qana batmışdı, boynundakı ip isə düyün-düyün idi. Yəqin ki, onu asanda ip bir neçə dəfə qırılmışdı.

Ober-leytenant şəhərdə veyllənməkdən yorulmuşdu.

Revoltello sarayının yanında esesçilər bir neçə zabitin rəhbərliyi altında şəhər incəsənət muzeyindəki şəkilləri ikitonluq maşınlara yükləyirdilər.

Bunu görən ober-leytenantın qarabuğdayı çöhrəsi canlandı:

– San Custo haradadır? – deyə o, italyan sözlərini yanlış tələffüz edərək, küçədəki kor çalğıçıdan soruşdu.

Çalğıçı ağ tükləri pırtlaşmış başını qaldıraraq kəskin səslə dedi:

– Düz gedin.

Ober-leytenant yoluna davam etdi.

O, bir neçə dəqiqədən sonra San Custo kilsəsində qoyulmuş Müqəddəs Madonnanın qarşısında dayanmışdı. Mərmərdən yonulmuş madonna iki mələyin arasındakı taxtda əyləşmişdi. Onun qucağında balaca bir uşaq vardı.

Zabit qədim sənətkarların bu mahir əsərinə baxaraq böyük zövq alırdı. O, gah məftun olurmuş kimi yerində donub qalır, gah bir neçə addım geri çəkilir, gah da heykələ yaxınlaşaraq, onu diqqətlə gözdən keçirirdi. O, yaxınlaşıb heykəlin ətrafını bəzəyən qədim Bizans naxışlarını barmağı ilə yoxladı.

Zabitin sifətindəki soyuq təkəbbür ifadəsi yox olmuşdu. İndi o, aldığı ilhamın təsirindən, elə bil, daha da cavanlaşmışdı. Onun dodaqları səssiz tərpənirdi. Kənardan baxan elə güman edə bilərdi ki, zabit dindar adamdır, dua oxuyur. Lakin zabitin pıçıltı ilə dediyi sözləri eşidən olsaydı çox təəccüblənərdi: “Söz tapa bilmirəm… Əsil sənət əsərini tərifləmək üçün söz tapmaq nə çətin iş imiş!”

Heykəlin qarşısında həddən artıq dayandığını hiss edən zabit, özünü ələ aldı və cəld ətrafına göz gəzdirdi.

Kilsə, demək olar ki, boş idi. Bir neçə avara və laqeyd kiçik zabitdən, əlində çətir tutmuş şişman bir qocadan və əsgərlərin gözünə görünməmək üçün kilsə sütunlarının arxasında gizlənən iki cavan qızdan başqa kimsə yox idi. Xəstəlikdən sapsarı saralmış seyrək saçlı qoca kilsə gözətçısı qəşəng geyinmiş alman zabitinə təəccüblə baxırdı. Bu, yeganə faşist zabiti idi ki, kilsəyə gəlib, oradakı sənət nümunəsinə belə böyük maraq göstərirdi. Bu zabitdən başqa bir keşiş də heykələ tamaşa etməyə gəlmişdi.

Zabit qoca keşişə yaxınlaşıb papağını çıxartdı və xeyir-dua istədi. Keşiş əlini qaldırıb onu xaçladı.

– Müqəddəs ata, deyəsən, siz də mənim kimi, sənət əsərlərinin vurğunusuz… – deyə zabit dilləndi.

– Bəli, amma sizin kimi zabit öz vaxtını Via Qeqqa küçəsindəki soldatenhaymda keçirsə daha yaxşı olar…

– Müqəddəs ata, günün hansı saatlarında ora getmək daha münasibdir?

– Gündüz saat 2-də. Sizin zabitlər orada bu vaxt yemək yeyirlər.

– Təşəkkür edirəm.

Bir neçə dəqiqədən sonra ober-leytenant Via Qeqqanın tinindəki balaca bir dəllək dükanının qabağında durmuşdu: deyəsən, o, kimisə gözləyirdi.

Küçə ilə hitlerçi feldjandarmları keçirdilər. Onlar 20 nəfərə qədər olardılar. Başlarında parlaq və hündür kaska, döşlərindəsə xüsusi jandarm nişanı vardı. Jandarmlar küçədən keçən bütün hərbi qulluqçuları saxlayır və sənədlərini yoxlayırdılar.

Lakin ober-leytenant yaxınlaşan yandarmlara o qədər də əhəmiyyət vermədi. Gözlərini qarşıdakı səki ilə gedən əli çantalı bir alman əsgərinə zilləmişdi. Əsgər sol əli ilə qaragözlü, qara qıvrımsaçlı gözəl bir italyan qızını qucaqlamışdı.

Çil-çil sifətli, göygözlü, ağımtıl qaşlı əsgər çox cavan idi. Lap uşağa oxşayırdı. Ona 19-20 yaş ancaq vermək olardı. Qız isə oğlana nisbətən bir qədər yaşlı görünürdü. Əsgərin kefi kök idi: qəhqəhə çəkib gülür, qızı qucaqlayıb qulağına nəsə pıçıldayırdı. Qız onun sözlərini dinləyərək diksinir və çiynindəki şala daha bərk bürünürdü.

Ober-leytenant kinayə ilə gülümsündü.

Əsgər yanındakı qızla birbaş jandarmlara tərəf yeriyirdi. Onlar jandarmlara çathaçatda ober-leytenant əsgərin qabağını kəsdi.

Əsgər təqsirkar bir ifadə ilə gözlərini döyərək qeyri-ixtiyari əllərini yanına saldı. Lakin artıq gec idi. Zabit əsgəri elə danlamağa, elə söyməyə başladı ki, hətta jandarmlar belə təəccüblə bir-birinə baxıb ayaq saxladılar. Zabit əsgərə nələr demədi!.. Donuz, əclaf, yalançı! Zabit get-gedə qızışır, özündən çıxır, əsgəri söyür və deyirdi ki, iki saatdır onu axtarır, o isə vəzifəsini unudub Triyestin fahişəxanalarında veyllənir, əxlaqsız qızlarla gəzir, onu ancaq kötəklə işləməyə məcbur etmək olar.

Zabit qıza elə təpindi ki, yazıq qız qorxusundan divara tərəf sıçradı və yaxındakı tini burulub gözdən itdi.

Əsgərin yanağı səyriyirdi. O, kəkələyərək nəsə deməyə çalışırdı, lakin zabitin yağdırdığı yeni söyüş fəvvarəsi onu bu mənasız cəhddən əl çəkməyə məcbur etdi.

– Bəsdir, daha yanağını dartdın, axmaq! – deyə zabit qışqırdı. – Əminəm ki, səni döyüş meydanında yox, meyxanada pivə parçı ilə vurub şikəst ediblər. Marş, dalımca!

Ober-leytenant şinelinin açıq yaxasını düymələdi, lakin yenə də sakit ola bilmədi.

– Mən nə axmaq adamam! Hələ utanmaz-utanmaz döşündəki xaç nişanına görə, yaralandığına görə, atasının əziz xatirəsinə görə onu sadəcə “Cırtdan” adlandırıram. Heç təsəvvür edə bilmirəm ki, SS şturmban-fürerinin belə axmaq bir oğlu ola bilər. Abdal! – deyə o, bir də hiddətlə qışqırdı.

“Cırtdan”ın döşündə, doğrudan da, xaç nişanı vardı. Lakin bu nişan onun görkəmini daha gülməli, daha acınacaqlı edirdi.

“Cırtdan” çantasını çiyninə atıb, onun dalınca getdi. Feldjandarmların rəisi çeçələ barmağı ilə qaşının arasını qaşıdı: “Lənət şeytana, bu zabiti belə hirsli vaxtında saxlasan, dönüb sənə də ağzından çıxanı deyər, hər zir-zibil leytenant şturmban-fürerin oğluna “abdal” deyə bilməz”. Rəis, əllərində çamadan vağzala tərəf gedən iki əsgəri dayandırdı və onların sənədlərini yoxlamağa başladı.

Ober-leytenant ilə “Cırtdan” beşmərtəbəli qədim bir evə yaxınlaşdılar. Keçmişdə Triyestin bu küçəsində yaşayan adamlar həmin bina ilə fəxr edirdilər. Onlar şəhərə təzə gələn adamlara öz ünvanlarını bildirmək istədikdə belə deyərdilər: “Via Qeqqa bu tinin dalındakı küçədir. Siz orada, sol tərəfdə beşmərtəbəli, gözəl bir bina görəcəksiniz, o yerdən üç ev keçdikdən sonra tini burularsınız, bax, biz orada yaşayırıq. Buyurub qonaq gələ bilərsiniz”. İndisə yerli əhali nəinki bu bina ilə fəxr edir, heç o tərəfə baxmaq istəmirdi. İndi bura “Döyçe soldatenhaym” adlanırdı. Küçənin sakinləri bu evi şəhərin ən şərəfsiz, ən çirkin güşəsi hesab edirdilər. “Eh, kaş, bu ev heç yerli-dibli olmayaydı!” – deyə qarılar kökslərini ötürürdülər. Elə bil, bu bina olmasaydı, faşistlər özləri üçün başqa yer tapmayacaqdılar, guya faşistləri Triyestə cəlb edən ancaq bu beşmərtəbəli bina idi.

Ober-leytenant və onun əsgəri “Cırtdan” “Döyçe soldatenhaym”a girərkən qarşı səkidəki sloven bir qarı onlara tərəf baxaraq tüpürdü: “Ah, kaş, bu ev başınıza uçaydı. Siz olmasaydınız mənim Mitrim sağ qalardı… Sizi görüm lənətə gələsiniz, cəlladlar!”

O qədər də böyük olmayan vestibüldən yuxarı zərli məhəccərli geniş pillələr qalxırdı. Pillələrin hər iki tərəfindəki mərmər sütunlar olduqca kövrək və şəffaf görünürdü. Tavandan asılmış büllur çilçıraqlar par-par parıldayırdı.

Yuxarıdan musiqi səsləri eşidilirdi, xörək ətri gəlirdi. Balaca boylu bir zabit tapança qayışını açıb uca paltarasılana ilişdirməyə çalışırdı. Xörəkpaylayan qadınlar onun yanından ötərək, o tərəf-bu tərəfə vurnuxurdular. Nişastalanmış ağ önlüklər və krujeva kaporlar onlara təntənəli görkəm verirdi. Hamısı alman idi. Bu evə ancaq almanlar girə bilərdilər. Balaca boylu zabit boyca ondan xeyli uca olan bir qadını saxlayıb onunla zarafatlaşır, çənəsindən tutaraq qiymət verirmiş kimi, onu süzürdü. Qadın gülümsünür, dözürdü…

Ober-leytenant və “Cırtdan” birinci salonun açıq qapıları qarşısında dayandılar. Bura əsgər və kiçik zabitlərin yeməkxanası idi. Hiss olunurdu ki, onlar hələ təzə-təzə yığışmağa başlayıblar. Bir neçə əsgər oxuyan qadını patefon valının içində görmək istəyirmiş kimi, acgözlüklə vala baxırdı.

– Xanım, nə olar, bir anlığa… ancaq bir anlığa çıx oradan, gəl yanımıza! – deyə əsgərlərdən biri hərlənən vala yalvarırdı. O biri əsgərlər qəhqəhə çəkib güldülər. Birdən əsgərlər gözlərini onlara zilləmiş ober-leytenantı gördülər. Onların hamısı farağat vəziyyəti aldı.

Ober-leytenantın nəzərləri bütün divarı tutan paltarasılanda səliqə ilə cərgələnmiş tapança və portupeyalar üzərində gəzdi.

Zabitin sifəti daş kimi ifadəsizdi. Əsgərlər xeyli müddət yerlərində donub qaldılar. Səslərini çıxarmadılar. Nəhayət, ober-leytenant onlardan gözünü çəkib üçüncü mərtəbəyə qalxan pillələrə tərəf yönəldi. “Cırtdan” əsgərlərə göz vurub öz zabitinin dalınca getdi.

Üçüncü mərtəbədə sakitlik idi, salonun qapısından tünd-qəhvəyi rəngli ağır pərdələr asılmışdı. Ober-leytenant etinasız bir hərəkətlə pərdəni aralayıb, içəri baxdı.

Salona yol tapan günəş şüası masaların üstündəki büllur vazalara düşərək bərq vurdu, divara yağlı boyalarla çəkilmiş zövqsüz tabloları işıqlandırdı. Dürerin “Qız şəkli” adlı məşhur qravürası bu portretlərlə kəskin bir təzad təşkil edirdi. Ober-leytenant nəzərlərini məhz bu əsərin üzərində saxladı, sonra da pərdələri tamamilə aralayaraq salona girdi.

O, masaların arasında gəzir, sanki yüksək rütbəli zabitlərin xörək yeyəcəkləri masaların layiqincə sahmanlı olub-olmadığını yoxlamaq istəyirdi. Əlini uzadıb stəkanların içinə qoyulmuş salfetləri yoxlayıb, üzünü qırışdırdı.

– “Cırtdan”! – deyə o bir qədər əsəbi səslə əsgəri çağırdı. – Bu dəsmallar xoşuma gəlmir, çox kobuddur!

“Cırtdan” zabitin nəyə işarə etdiyini o dəqiqə başa düşüb, çiynindəki çantanı yerə qoydu, oradan bir dəstə kağız çıxartdı.

Onlar tez bir zamanda bütün masalardakı salfetləri dəyişdirib salonu tərk etdilər və qapının pərdələrini saldılar.

– “Cırtdan”, yeməkdən qabaq əllərini yumaq istəmirsən?

Əsgər başı ilə təsdiq etdi. Artıq onun yanağı səyrimirdi.

– Dəhlizin o başındadır, – deyə ober-leytenant cəld dilləndi.

Dəhlizin o başındakı qapılardan birinin üstünə “Yalnız zabitlər üçün” sözləri yazılmışdı.

“Cırtdan”a rast gələn mayor əvvəlcə onu dayandırıb, qapıya vurulmuş lövhəni göstərmək istədi. Nədənsə fikrindən daşındı. Bu iyrənc şəhərdə Otto fon Şultsun işi onsuz da başından aşırdı. Vaxtını intizam haqqında boş söhbətlərə sərf etmək istəmədi. Əslində, bu əsgərin günahı çox da böyük deyildi. Bundan qat-qat pis hallar olurdu. Elə dünən şəhərə ilk dəfə çıxarkən o, iki əsgərin küçənin tinində dayanıb bir neçə nəfər şəhər əhli ilə söhbət etdiyini görmüşdü. Fon Şults maşını saxlatdırıb soruşmuşdu:

– Hansı hissədənsiniz?

– Əlahiddə dağ atıcıları taborundan patruluq.

– Nə barədə danışırsınız?

– Bizim bu Hansın peşəsi damlara kirəmit döşəməkdir. İndi də soruşurduq ki, burada rəngli kirəmiti necə qayırırlar.

– Siz də kirəmit döşəyənsiniz!

– Xeyr, mən royal kökləyənəm.

Kirəmit döşəyəni də, royal kökləyəni də hauptvaxta göndərmək lazım gəlmişdi ki, bundan sonra postda duran vaxt özlərini yaxşı aparsınlar. İndi ordunun özündə də belə əsgərlər az deyildi. Ancaq daha bu kütbeyin tör-töküntünü öyrətmək vaxtı keçib: səhərdən axşamadək şəhərin eninə-uzununa gəzirlər, güllə atırlar, lazım gələndə də ölürlər… Elə bu kifayətdir! Fon Şults özünü daha ciddi işlərdən ötrü qorumalıdır.

Mayor, alçaq tavanlı holla girdi. Bir neçə zabit piştaxtanın qabağına yığılıb, yeməkdən qabaq vermut içirdi.

Balkon qapısının yanında qırmızıpeysər və sinəsi həddindən çox qabarıq olan qoca bir polkovnik durmuşdu. O, əlindəki qayçı ilə siqarın ucunu kəsirdi.

Şults alışqanı yandıraraq onun siqarına yaxınlaşdırdı.

– Təşəkkür edirəm, – deyə polkovnik burnunun altında mızıldadı.

Polkovnik kimin tərəfindən və nə təhər olursa-olsun özünə göstərilən hörməti qiymətləndirməyə adət etmişdi. Əslində, polkovnik polis qoşunlarını o qədər də sevmirdi. Bu mayor isə yaxasındakı nişana görə gözətçi hissələrinə mənsub idi. Polkovnikin fikrincə, gözətçi hissələri də polis deməkdir. Lakin nəzakət həmişə insana xoş gəlir…

Polkovnik diqqətlə mayora baxdı, onun qaşları təəccüblə yuxarı dartıldı.

– Fon Şults?

Şults yüngülcə baş əydi.

– Hm… – Polkovnik gülümsündü. – Mən sizi hələ bığsız bir kadet olduğunuz vaxtdan xatırlayıram. Səhv etmirəmsə, sizinlə atanızın malikanəsində görüşmüşdük. Hafizəm məni çox nadir hallarda aldadır.

Şults yenə də baş əydi:

– Bəli, bunlar mümkün olan şeydir.

– Triyestə çoxdan gəlmisiniz? – deyə polkovnik soruşdu.

– Xeyr, təzəcə gəlmişəm.

– Yəqin ki, fövqəladə səlahiyyətlə gəlmisiniz?

– Xeyr, mən yalnız okruqda partizan hərəkatını yatırmaq işləri üzrə gestapo rəisinin müaviniyəm.

– Nə etmək olar. Uğur olsun, – deyə polkovnik mətləbə dəxli olmadan əlavə etdi, – Sizin rəhmətlik atanız çox yaxşı general idi, bəli, çox yaxşı!

O, baş barmağını kitelinin yaxasına keçirib dabanları üstə döndü və bufetə tərəf yönəldi.

Əlbəttə, polkovnikin yaxın tanışı olan fon Şultsun atasını xatırlamasında heç bir qəbahət yox idi. Amma onun ötəri dediyi bu tərif mayor fon Şultsu çox qəzəbləndirmişdi. O, başa düşürdü ki, polkovnik bu sözləri deməklə generala hörmətini bildirməkdən ziyadə, belə bir hörmətli zatın oğlu, qədim pruss nəslinin nümayəndəsi olan fon Şultsun hərbi karyera seçməkdənsə, polisdə xidmət etdiyinə təəssüflənir…

Şults bu dəqiqə böyük məmnuniyyətlə qəliz bir söyüş söyərdi.

O, polkovnik kimi küt və lovğa hərbi qulluqçularla tez-tez toqquşmalı olurdu. Bu adamlar elə zənn edirdilər ki, onlar dünyanın məhvəridirlər. Guya onlar dünyada elmin ən yüksək zirvələrini fəth etmişlər: hücum, məngənə, mühasirə və sairə… Guya elm bundan ibarət imiş.

Onun atası Qustav fon Şults da həmin zümrəyə daxil idi. O, əlli beş yaşlarında belə, qamətini cavan oğlan kimi şax saxlaya bilməsi ilə fəxr edərdi: həmişə kabinetində qoyduğu ensiz səfər çarpayısında yatardı, qışda və yayda soyuq suda çimərdi. Yanında qeyd dəftərçəsi gəzdirməzdi, hər şeyi əzbər yadında saxlayardı.

Onun Şimali Prussiyadakı malikanəsində olan min hektarlarla torpağın bir santimetri də əkilməmiş qalmırdı. Evlərinin soyuq otaqlarındakı parket döşəmələrdə xırdaca bir ləkə də tapılmazdı.

Generalın özünə həyat yoldaşı seçdiyi Elza fon Hauzen hər cəhətdən ərinə yaraşan bir arvad idi: həm əsil-nəcabətinə, həm boy-buxununa, həm də səliqəsinə görə ərindən geri qalmazdı. Elza üç uşaq doğmuşdu – bir oğlan, iki qız (məhz ərinin istədiyi qədər).

Atası Ottonu hər səhər yuyunmağa məcbur edər, belini bükəndəsə əlinin yanı ilə gücü gəldikcə onun kürəyindən vurardı. Hər gün oğlu üçün yeknəsəq və təmkinli bir səslə Klauzevitsin əsərlərini ucadan oxuyar və onun beyninə yeritməyə çalışardı ki, tarixdə Birinci Fridrix, Bismark və Moltgedən böyük simalar yaranmayıb.

– Bütün dünya Almaniyanın olmalıdır! – deyə o, həmişə yerli-yersiz səsini ucaldardı.

Onun diviziyasını Polşa, Sedan və Rusiyada əməlli-başlı əzişdirdilər.

Kayzerin taxt-tacdan imtina etdiyi gündə general alt paltarını dəyişib üzünü qırxmış və kabinetində özünü güllə ilə başından vurub öldürmüşdü.

Otto, özünün general nəslindən olduğunu bəzən məmnuniyyətlə qeyd edərdi. Lakin bu məsələyə az hallarda toxunardı.

Otto öz xeyrini valideynindən daha yaxşı başa düşürdü. O, lovğa deyildi və heç vaxt yersiz təkəbbür göstərməzdi. Dələduz və axmaq yefreytor Almaniyada hakimiyyət başına keçərkən, o, özünü təhqir olunmuş hesab etmirdi. Bunun yeri deyildi – onun məqsəd və mənafeyi yefreytorun tələblərinə uyğun gəlmirdi. Əsil-nəcabətinin isə bir o qədər də əhəmiyyəti yox idi. Çünki artıq zəmanə dəyişmişdi. İndi hər şeydən artıq gücə, zorakılığa hörmət edirdilər.

Buna görə də kiçik fon Şults özünün ata-baba malikanəsini satıb pulunu Krupun konserninə qatdı. Bu, həm mənfəət gətirir, həm də az zəhmət aparırdı.

O, nasional-sosialist partiyasına daxil oldu. İndi rütbə etibarı ilə qat-qat yüksək olsalar da, köhnə hərbi qulluqçulardan çoxu ona birinci baş əyirdi.

Atası çalışırdı ki, Otto böyük adam olsun.

Nə olar, insanın cəmiyyətdə tutduğu mövqe poqonlarındakı ulduzların sayı ilə təyin edilmir! Otto vəziyyəti başa düşməyi, əvvəlcədən görməyi, hansı tərəfin daha güclü olduğunu təyin etməyi bacarır. Ola bilsin ki, sabah tərəzinin gözü dələduz yefreytorların xeyrinə hərəkət etməsin. Təfavütü yoxdur, məqsədləri onunla həmahəng olan yeni zorlu adamlar tapılar.

Yemək vaxtı yaxınlaşırdı…

Zabitlər yavaş-yavaş holldan salona keçməyə başlayırdılar. Şults da onların ardınca tələsdi.

Qoz ağacından hazırlanmış naxışlı qutunun içindəki saat ikini göstərəndə yüksək rütbəli zabitlər almanlara xas dəqiqliklə masalarda öz yerlərini tutmağa başladılar. Salondakı balaca orkestr səsləndi, xörəkpaylayan qadınlar səssizcə o baş-bu başa yüyürüşdülər. Yavaş-yavaş salon zarafat-gülüş səsləri və papiros tüstüsü ilə doldu. Ober-leytenant və onun əsgəri içəri girdilər.

Ober-leytenant yaxındakı masalardan birinin boş olduğunu görüb “Cırtdan”a dalınca gəlməyi işarə etdi.

Ağır çanta əsgərə mane olurdu. O, çantanı çıxarıb masanın altına qoydu və yerini rahatladı.

– Bura zabitlər üçündür, – deyə arıq bir xörəkpaylayan qadın “Cırtdan”a tərəf əyilib pıçıldadı. – Aşağı mərtəbəyə enin.

Ober-leytenant nəzakətlə etiraz edib dedi:

– Qoyun bunu zabitlər özü həll etsin.

Onların arxasından kimsə bağırdı:

– Qalx!

“Cırtdan” diksinib yerindən elə sıçradı ki, altındakı oturacaq aşdı. Salondakı zabitlərdən bir neçəsi səs-küy eşidib, ayağa qalxdı.

Ober-leytenant yerindən tərpənməyib arxayın nəzərlərlə uzun, sarıbəniz, yağlanmış saçları laklı qadın ayaqqabısı kimi parıldayan kapitana baxdı.

– Sənin nə həddin var?! – deyə kapitan qəzəblə qışqırdı.

“Cırtdan”ın rəngi qaçdı, yanağı yenə də səyriməyə başladı, ağzı əyildi.

– Bu nədir? – deyə kapitan yenə də bağırıb onun üstünə yeridi. – Nə ağız-burnunu əyirsən?!

Lakin elə bu vaxt ober-leytenant sakit və arxayın hərəkətlə ayağa qalxdı.

– Cənab kapitan, – deyə o, “Cırtdan”ın qabağını kəsərək sakit səslə kapitana müraciət etdi, – əlbəttə, yanağın səyriməsi əsgər üçün o qədər də böyük ziynət deyil, amma bu əsgəri reyxsmarşalın özü təbrik edib. Xahiş edirəm, tanış olasınız, onun adı sadəcə “Cırtdan”dır.

– Başa düşmədim! – deyə kapitan təkəbbürlə ober-leytenantı süzdü.

Ober-leytenant sözünü davam etdi:

– “Cırtdan” məni ölümdən xilas edib, rus mərmisi başımızın üstündə vıyıldayanda, o, bədəni ilə məni qorudu. Özü də zədələndi. O, həqiqi qəhrəmandır.

– Lakin bu ona, burnunu bizim xörək qablarına soxmaq ixtiyarını verməyib! Əgər o, sizin həyatınızı xilas edibsə, onu istədiyiniz meyxanada qonaq edə bilərsiniz.

Kapitan oturacağını çəkib onların masasının arxasında əyləşdi. Ober-leytenant “Cırtdan”a baxıb gülümsündü və heç bir şey olmayıbmış kimi onun çiynindən vuraraq dedi:

– Nə olar, “Cırtdan”, görünür ki, bu salonu tərk edib, aşağıya enməlisən… Gedək, gedək… Yanağın yaman dartılır. Birdən aşağıda da səni incidərlər. – O, başı ilə əsgərə dalınca gəlməsini işarə etdi. Sonra kapitana tərəf dönüb yumşaq bir tövrlə sözünü bitirdi. – Cənab kapitan, mən bu dəqiqə qayıdıram.

Kapitan cavab vermədi. Onlar salondan çıxandan sonra kapitan yaxındakı masanın arxasında əyləşən, sinəsi başdan-ayağa xaç və ordenlərlə bəzənmiş qoca bir polkovnikə müraciət etdi:

– Gördünüzmü bu cırtqozu?!

– Onunla ciddi danışmaq pis olmaz, – deyə polkovnik cavab verdi. – Yeməkdən sonra mən onunla haqq-hesab çəkərəm.

– İcazə verin, bunu özüm edim. Onun iştahını necə pozmaq lazım olduğunu mən yaxşı bilirəm. Özü də burada onun üçün yer saxlayıram…

Musiqi çalındı, təbilin gurultulu səsləri altında kürəyi açıq, parlaq və uzun paltarlı bir qadın yüyürə-yüyürə salona girdi. Qadın ilan kimi qıvrılaraq rəqs edir və kişi səsinə bənzər yoğun səslə oxuyurdu. Zabitlər qadını gözlərilə yeyir, ayağa qalxaraq onun hər bir hərəkətini izləyirdilər. Onlar “Cırtdan”ın stəkana qoyduğu salfetlərlə əllərini silərək, bu yarımçılpaq qadını alqışlamağa hazırlaşırdılar.

Birdən-birə salonda qarışıqlıq düşdü… Qoca polkovnik salfetin üstündə yazılar gördü. O, əzilmiş salfeti hamarlayıb eynəyini taxdı, yazıları oxuduqdan sonra qəddini düzəltdi. Hamının eşidə bilməsi üçün ucadan əmr verdi:

– Hamı masalardakı salfetlərə baxsın!

Musiqi kəsiləndə salfetlər xışıldamağa başladı. Hərə öz salfetindəki bu qısa sözləri oxudu: “Ölümə ölüm!” Bunların altında da “Xalq intiqamçıları” sözləri yazılmışdı.

– Direktor! – deyə kimsə vəhşicəsinə bağırdı.

Yarımlüt rəqqasə özünü itirərək orkestr meydançasının yanında durmuşdu. Çalğıçıların rəngi qaçmışdı.

– Qapıları bağlayın, heç kəsi buraxmayın! – deyə polkovnik bağırdı.

Qorxudan ölümcül hala düşmüş, top kimi yumru, balacaboy bir italyan, özünü yetirib soruşdu:

– Nə var, nə var?!

Əsgərlər yüyürüşərək içəri doluşdular. Xörəkpaylayan qadınlar bir küncə yığıldılar. “Döyçe soldatenhaym”ın bütün adamları bu salona toplaşmışdı.

“Görəsən, onların arasında paltarını dəyişmiş partizan kimdir?”

Axtarış başlandı, hitlerçilər o qədər çox idilər ki, böyük zala yerləşmirdilər…

Həmin vaxtda Triyestin küçələrində müharibə dövrünə xas olan adi həyat vardı.

Şəhər tramvayı başqa sərnişinlərlə bərabər ober-leytenantı və onun əsgəri “Cırtdan”ı funikulyorla yuxarı aparırdı.

Tramvay dayananda onlar qapıya tərəf yönəldilər. Sərnişinlər qaşqabaqlarını töküb kənara çəkilərək onlara yol verdilər.

Onlar tramvaydan düşüb, dinməz-söyləməz uzaqlaşdılar, sarı rəngli, hündür və sərt qayalarla örtülmüş dikə qalxmağa başladılar. Bir zaman Adriatik dənizinin dalğaları bu qayalara çırpılırdı.

Bu hündür yerdən baxanda aşağıdakı evlər balaca oyuncaq kimi görünürdü. Düzənliyin qurtaracağında isə dağlar ucalırdı. Bu dağların zirvəsi seyrək şam ağacları ilə örtülmüşdü.

Onların durduğu yer Opçina adlanırdı.

Ober-leytenantla əsgər dik qayanın yanında dayandılar.

– Bura bax, Vasya, – deyə ober-leytenant yavaş səslə “Cırtdan”a müraciət etdi, – o nə idi, şəhərin içində Ancelikanı qucaqlayırdın?

Vasya ötkəmliklə gülümsündü:

– Bütün almanlar qızlarla belə gəzirlər.

– Lazım deyil, Vasya. Əvvəla, bu hərəkətin yerli əhalidə Ancelikaya qarşı nifrət oyada bilər. İkinci də, Ancelika gözəl qızdır, başqaları da sənə baxıb, onu qucaqlamaq fikrinə düşər.

Vasya susurdu. Onun sifəti ciddi ifadə aldı, ağımtıl qaşları çatıldı.

– Yaxşı, – deyə o, cavab verdi, – əgər lazım deyilsə, daha Ancelikanı qucaqlamaram.

Ober-leytenant cib saatını çıxarıb baxdı və gözünü Vasyaya zillədi:

– Bu, nə deməkdir?

– Nə qədər keçib?

– 28 dəqiqə.

– Otuz olmalıdır.

Onların ikisinin də siması ciddiləşdi.

– Vasya! – deyə birdən-birə pıçıltı eşidildi.

Onlar səs gələn tərəfə çevrildilər.

Ancelika onlardan bir az aralı həyəcanlı vəziyyətdə, hərəkətsiz durmuşdu. Onun yanaqları od tutub yanırdı.

– Necə oldu? – deyə qız onlara yaxınlaşaraq soruşdu.

Ober-leytenant yenə saatına baxdı.

– Neçədir? – Vasya soruşdu.

Ober-leytenant güclə özünü ələ alaraq cavab verdi:

– 31 dəqiqə.

Ancelika sualedici nəzərlərlə gah Vasyaya, gah da zabitə baxırdı.

– Heç nə başa düşmürəm, – deyə ober-leytenant gözlərini şəhərə zilləyərək dilləndi. – Vasya, axı sən əlüzyuyan otaqda kapsulu sındırdın.

– Hə… 30 dəqiqəlik kapsulu.

– Bəs nə oldu? – deyə Ancelika səbirsizliklə soruşdu.

– Bəlkə, onlar masanın altındakı çantanı görüblər?

– Yox, Vasya, hər şey əvvəlcədən yaxşı düşünülmüşdü. Hər şey lazım olduğu kimi, öz qaydası ilə gedirdi… Axı biz salfetləri nahaq yerə dəyişdirmədik! O vərəqələr onların diqqətini yayındırmalı idi…

Birdən-birə şəhər üzərində uzaqvuran topların yaylım atəşinə bənzər boğuq bir partlayış səsi ucaldı.

Onların üçü də diksinib şəhərə tərəf çevrildi.

Qeqqa küçəsində sarımtıl tüstü sütunu qalxıb bir an içində qaraldı, yavaş-yavaş şəhərin üstünə enərək küçələri kül və toz qatı ilə örtməyə başladı.

– Viva aminçi! Yaşasın azadlıq! – deyə Ancelika cingiltili səslə qışqırdı. Qız elə həyəcanlı idi ki, ona qanad versəydilər, qalibiyyət carçısı kimi şəhərin üzərində uçardı.

Ancelika gülümsünüb səsini yavaşıtdı və sirr açırmış kimi pıçıldadı:

– Yoldaş “Mixaylo”, – deyə ober-leytenanta müraciət etdi, – heç bilirsiniz, yerli əhali sizi necə adlandırır? Onlar sizin adınızı Spartak qoyublar.

Birdən-birə yaxındakı qayaların dalından boz rəngli palto geymiş bir adam çıxdı. O, bir sıçrayışla bu üç dostun yanına çatıb, onları dartaraq qayanın dalına itələdi.

Bayaq onların durduğu yerdən indi addımlarını yerə döyə-döyə alman keşikçiləri keçirdi.

Patrullar uzaqlaşandan sonra gələn adam rahatlıqla nəfəs aldı və “Mixaylo”ya tərəf dönərək rus dilində dedi:

– Bura bax, cavan oğlan, evi partladanda bir az ehtiyatlı olmaq lazımdır.

“Mixaylo” qəddini düzəltdi.

– Başa düşmürəm, – deyə yad adamın gözlərinin içinə dik baxaraq, təmiz alman dilində təkəbbürlə cavab verdi.

Yad adam gülümsündü:

– Yaxşı, bizim mübahisə etmək üçün vaxtımız yoxdur. Mən sizinlə mühüm bir məsələ haqqında danışmalıyam.

“Mixaylo” cavab vermir və nüfuzedici nəzərlərlə təzə gələn adamı süzürdü.

Yad adam dönüb tərəddüdlə Vasya və Ancelikaya nəzər yetirdi. “Mixaylo” da onlara baxdı. Onlar heç bir söz deməyib, itaətlə kənara çəkildilər və söhbətin nə ilə nəticələnəcəyini gözlədilər.

– Briqadanın qərargahına xəbər verin ki, – deyə yad adam sözə başladı, – bu gün bizim təyyarə yeddinci təpənin üstünə gəlməyəcək. Həm də mənimlə təzədən görüşmək üçün vaxt təyin etsinlər.

“Mixaylo” susur, yad adamın bir hərəkətini belə gözdən qaçırmamaq üçün diqqətlə ona fikir verirdi. Naməlum adam ciblərini axtarıb siqaret çıxartdı, birini yandırıb çəkməyə başladı. “Mixaylo” siqaretlərin üstündə italyan markası olduğunu gördü. Lakin bunun məsələyə heç bir dəxli yox idi. Əsas məsələ bu deyildi. Bu adam onu tanıyırdı. Özü də bu gün yeddinci təpənin üstünə təyyarə gələcəyini bilirdi.

– Siz mənə nə məsləhət görürsünüz? – deyə naməlum adam soruşdu.

“Mixaylo” cavab verdi:

– Heç nə!

Naməlum adam köksünü ötürdü:

– İnanmırsınız? Çox təəssüf! Müttəfiqlər belə hərəkət etməməlidirlər. Siz ki russunuz…

“Mixaylo” yenə də susur, hər şeyi lazımınca fikirləşmək üçün vaxtı uzadırdı. O da bir siqaret çıxarıb yandırdı.

– Sağlıqla qalın! – naməlum adam dostcasına gülümsündü, – Mən sizi təqsirləndirmirəm. Bəlkə də, siz elə bu cür etməli idiniz. Sizə yaxşı yol!

– Dayanın! – “Mixaylo” onu yavaşdan çağırdı.

Naməlum adam dayandı. “Mixaylo” qəti səslə dedi:

– Mən heç bir xəbər aparmayacağam. Siz də heç yana getməyəcəksiniz. Sizi özümlə aparıram. Yol uzundur. İkilikdə xoş keçər.

Naməlum adam bir qədər fikirləşəndən sonra yaxınlaşıb sevincək bir hərəkətlə əlini onun çiyninə vurdu:

– Nə deyirəm ki, pis fikir deyil… Ehtiyat edirsiniz? Namusuma and olsun ki, bizim Ştatlarda olsaydınız, sizi xalq qəhrəmanı adlandırardılar. Hər qəhrəmanlığınıza Hollivud bir film həsr edərdi.

Onlar söhbət edə-edə qayaların dalından çıxanda Vasya ilə Ancelika təəccüblə bir-birinə baxdılar.

* * *

Əvvəllərdə “Döyçe soldatenhaym” binası ucalan yerdə indi daş-daş üstündə qalmamışdı. Alman və italyan əsgərləri daşları eşələyərək uçmuş binanın altından meyitləri çıxarırdılar. Onlar daş-torpağın arasından qəfildən bir əlin uzandığını gördülər. Bu əl yanıb külə dönmüş bir tirdən tutmağa çalışırdı. Onlar təsadüfən diri qalan zabiti tirlərin altından güclə çıxara bildilər. Bu, Otto fon Şults idi. Bir qədər sonra Şults dəlicəsinə bağırmağa başladı. Bu səsi eşidən esesçilər hövlnak özlərini onun yanına atdılar. Əsgərlər, Şultsun toz-torpağa bulaşmış kostyumunu təmizlədikcə, o, onları söyüb, kənara itələməyə çalışırdı, sanki baş vermiş hadisəyə onlar bais olmuşdular.

Bir dəqiqədən sonra hadisə yerinə bir minik maşını yaxınlaşdı. Maşından düşən iki cavan esesçi və bir həkim qorxudan özlərini itirmiş halda Şultsa yaxınlaşıb, farağat durdular.

– Allah! – deyə həkim tələsik Şultsu müayinə etdikdən sonra təəccüblə səsləndi. – Sizin bədəninizdə heç cızıq yeri də yoxdur! – O, rahatlıqla nəfəsini dərib, Şultsa müraciət etdi, – Siz rahatlanmalısınız, cənab mayor. Allah üzünüzə baxıb, salamat qurtarmısınız… Sizə indi ancaq rahatlıq lazımdır. İcazə verin, sizi maşınla aparım…

Lakin Şults onu itələyib piyada yola düzəldi. Şults əvvəl çox tez-tez yeriyirdi, sanki kiməsə daldan çatmaq, haqlamaq istəyirdi. Onun gözləri qanla dolmuşdu, sifətindən qəzəb yağırdı. O, gərgin halda fikirləşirdi: “Bu gün onunla bir yerdə yemək yeyənlərdən kimsə partizanmış! Bəlkə də o, “Mixaylo”dur? Ola bilər!” Gör ha, Şults təcrübəli bir gestapoçu olsa da, onu görə bilməyib! “Mixaylo” onun burnunun dibində, gözlərinin qabağında diversiya düzəldib, heç bir cəza çəkmədən çıxıb gedib, indi də, yəqin ki, heç nə olmamış kimi şəhərdə veyllənir.

Birdən onun gözləri “Mixaylo” haqqında yazılmış elanlardan birinə sataşdı. “Bu partizan kəşfiyyatçının başı üçün təyin edilmiş məbləği artırmaq lazımdır, – deyə o, düşündü. – Bu, vəziyyəti düzəldəcəkmi? Yox, daha ciddi tədbirlər lazımdır. Düzdür, partizanlar qorxuludur, amma ruslar kömək etməsə, onlar nə edə bilərlər? Ruslar durmadan öz sərhədlərinə doğru yaxınlaşırlar, deməli, bir azdan Avropada olacaqlar. Bax, məsələ də bundadır. Hər şeyi əvvəlcədən görmək, ölçüb-biçmək lazımdır”.

Belə düşünən yalnız o deyildi. Triyestə gələrkən, Frankfurt şəhərində anasının dayısı oğlu Ralf fon Hauzengildə qonaq qalmışdı. Ralf Gerinqin dostu idi. O, Ottonun sirr saxlayan bir adam olduğunu bildiyi üçün gizlincə xəbər vermişdi ki, Gerinq öz ov malikanəsində Amerika bankirlərinin nümayəndələri ilə görüşür.

O, yalan demirdi. Şults bilirdi ki, baş qərargahda da müttəfiqlərlə saziş əldə etməyə çalışırmışlar. Həqiqətdə də Hitleri, Krupu, Şultsu, ümumiyyətlə, üçüncü imperiyanı ancaq bu saziş xilas edə bilərdi… Əgər Şults burada da ingilis və yaxud Amerika kəşfiyyatçıları ilə əlaqəyə girə bilsəydi, daha yaxşı olardı. Belə bir əlaqə yaransaydı, partizanlarla mübarizə asanlaşardı. Yoxsa vəziyyət ağırlaşacaqdı. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq “Mixaylo”nun başı üçün təyin edilmiş məbləği artırmaq lazım idi.

Baş vermiş hadisədən bir saat keçməmişdi ki, Triyestdə hər şey sakitləşib öz yoluna düşdü. Çünki adamlar partlayışlara alışmışdılar. Axı, yalnız hitlerçilərin yaşadığı binalar partlayırdı. Dinc əhalinin təşvişə düşməsi üçün heç bir əsas yox idi. Əksinə, onlar hər dəfə partlayış səsi eşitdikdə sevinirdilər.

Şults isə hələ də Triyestin küçələrini gəzirdi. Partlayışdan sonra qulaqlarındakı gurultu çəkilməmişdi. Ürəyi də bulanırdı. Öz gəzintisinin mənasızlığını başa düşən Şults, nəhayət, dincəlmək üçün gestapoya tərəf döndü. Yolda o, dünən şəhər əhalisi ilə sönbət edən iki əsgərə rast gəldi. Əgər onun başı ağrıyıb, ürəyi bulanmasaydı, öz hirsini bu əsgərlərin üstünə tökərdi. Əsgərlər Şultsu görən kimi tini dönüb uzaqlaşdılar.

* * *

Hava qaralandan sonra “Mixaylo” öz dostları və qonağı ilə şəhərdən çıxdı. Onlar dəmir yolunu keçməli idilər. İrəlidə bir təhlükə olub-olmadığını yoxlamaq üçün Ancelikanı qabağa göndərib, özləri gözləməli oldular. Nəhayət, donub kövrəkləşmiş qarın xışıltısı eşidildi. Ancelika heç bir söz demədi. Vasyanın qolundan tutub dartdı. Hamısı yola düşdü. Onlar relslərin üstündən keçən zaman keşikçilərin uzaqda tez-tez yanıb-sönən fənərlərinin işığını gördülər.

Qonaq özünü çox yaxşı aparır, heç bir sual vermirdi. Hər işarəni başa düşürdü. İki saat yol getdikdən sonra yolçular it səsi eşitdilər. İt hürüşü getdikcə yaxınlaşırdı. Sonra tutqun işıqlar göründü. Yarım saat sonrasa onlar artıq Prosek qəsəbəsinin həyətləri arasında idilər.

“Mixaylo” böyründə böyük anbar tikilmiş balaca və köhnə bir evin yanında dayandı. Ancelika evin buz bağlamış pəncərəsini astadan tıqqıldatdı. Bir dəqiqə sonra evin qapısı açıldı və kənarda çiyninə qoyun dərisindən uzun bir kürk salmış kişi göründü.

– Bizik, – deyə Vasya xırıltılı səslə pıçıldadı.

– Allaha şükür! Hamınız salamatsınız?

– Hamımız! – deyə Vasya şən səslə cavab verdi.

Kişi artırmadan enib anbara yaxınlaşdı, qapını açdı. Qapı cırıldadığı üçün kişi acıqlı-acıqlı söyüş söydü. “Mixaylo” ilə ev sahibindən başqa hamı içəri girdi.

– Hə, nə var, nə yox? – deyə “Mixaylo” pıçıltı ilə soruşdu.

Ev sahibi də pıçıltı ilə cavab verdi:

– Onlar bura gəlmişdilər.

– Doğrudan?

– Evi ələk-vələk elədilər. Heç kəsi tapa bilmədilər, ancaq qonşunun inəyini apardılar.

– Eybi yoxdur, – deyə “Mixaylo” cavab verdi, – tezliklə müharibə qurtarar, onda…

Ev sahibi onun sözünü kəsdi:

– Deyəsən, qonağınız var?

– Hə, qonaq kimi bir şeydir, – “Mixaylo” başının hərəkəti ilə təsdiq etdi. – Yaxşı, gedin, dincəlin.

Ev sahibi qəti səslə dedi:

– Mən yatmayacağam, gecəniz xeyrə qalsın.

“Mixaylo” içəri girəndən sonra kişi anbarın qapısını örtdü. “Mixaylo” kibrit çəkdi. Vasya anbarın o başındakı xəzəllərin üstündə özünə yer hazırlayırdı. Qonaq ətrafa göz gəzdirib daha münasib bir yer görmədiyi üçün çarəsiz halda xəzəllərin üstünə uzandı.

Ancelika Vasyanın şinelinə bürünərək, anbarın o başından qucaq-qucaq xəzəl daşıyırdı. Kibrit söndü. “Mixaylo” təzəsini yandırdı. Onun yanından ötən Ancelikanın sifəti işıqlandı. Qızın saçlarını qırov örtdüyü üçün ağappaq görünürdü.

– Ancelika, – deyə “Mixaylo” onu səslədi.

Ancelika dayanıb sual dolu nəzərlərlə ona baxdı.

– Sən çox yorulmusan, get evdə yat, özümüz hər şeyi düzəldərik.

Ancelika soyuqdan göyərmiş dodaqlarını dili ilə yalayıb, başının hərəkətiylə razılıq işarəsi verdi.

İkinci kibrit də yanıb qurtarırdı. Ancelika “Mixaylo”nun addım səslərinə qulaq asırdı. O, anbarın o biri başındakı küncə tərəf gedirdi. İndi kibrit o tərəfdə yandı. Ancelika “Mixaylo”nun üzünü seçmirdisə də, əvəzində Vasyanın ona necə nəvazişlə baxdığını görürdü. Ancelika gülümsünüb anbardan çıxdı və qapını möhkəm örtdü.

“Mixaylo” Vasya ilə qonağın arasında uzandı. Üçüncü kibrit də sönəndən sonra anbar qatı bir qaranlığa qərq oldu.

“Mixaylo” ilə Vasya növbə ilə yatırdılar; onlar sözləşmişdilər ki, qonağa nəzarət etsinlər. Amerikalı uzun müddət yata bilmədi, yerində qurcalandı. Bir azdan Vasya hamını oyatdı: yola düşmək vaxtı çatmışdı.

Hələ də yuxulu olan ev sahibi onlara isti süd və qarğıdalı çörəyi gətirdi. “Mixaylo” təşəkkür edib, kişinin gətirdiyi şeyləri aldı. Bir qədər sonra yola düşdülər.

* * *

Hər tərəf göz işlədikcə dumana bürünmüşdü. Buna baxmayaraq, səhərin açıldığı hiss olunurdu. Dağa dırmaşmaq isə get-gedə çətinləşirdi. Yolçular addımlarını yavaşıtmağa məcbur oldular. Qabaqda gedən Ancelika qarlı cığırda tez-tez sürüşüb büdrəyirdi. Vasya ona kömək edirdi. Hamıdan axırda “Mixaylo” gəlirdi. O, yoldaşlarına təklif etdi ki, dayanıb dincəlsinlər.

Yarımsaatlıq istirahətdən sonra onlar yenə yollarına davam etdilər. Kəndlərdən keçib dağları aşdılar. Dağlarda yaşayan əhali “Mixaylo” və onun yoldaşlarını səmimiyyətlə qarşılayır, onlara südə, qarğıdalı çörəyinə və keçi əti bozartmasına qonaq edirdi. Triyestdə yaşayanlar italyanca danışırdılar, buradasa hamı sloven dilində danışırdı.

Yolçular döngələrin birində balaca boylu, möhkəm bədənli, 17 yaşında bir serb qızına rast gəldilər. O, yolçulara xəbər verdi ki, partizanları axtarmağa gələn hitlerçilər Komen kəndinə soxulub bir neçə evi yandırıblar. Qız əlini uzadıb kəndin səmtini göstərdi. “Mixaylo” o tərəfə dönüb dumanın və ağacların arxasından yüksələn alovun şöləsini gördü. Lakin hitlerçilər partizanları lazım olduğu yerdə axtarmırdılar. Bu vaxt partizan briqadasının bölmələrindən biri İdryanın yaxınlığında əməliyyat aparırdı. Sonralar “Mixaylo” qərargahda öyrəndi ki, partizanlar bir qədər itki versələr də, əməliyyat uğurla keçib.

“Mixaylo” Vasya ilə Ancelikaya Plava kəndində qalmağı tapşırdı. Özü yanındakı qonağı ilə qərargaha yaxınlaşan vaxt artıq hava qaralmış, göydə tək-tək ulduz parlamağa başlamışdı.

Partizan briqadasının qərargahı bir neçə gündü ki, şəhərin kənarında yiyəsiz qalmış malikanədə yerləşirdi. Triyestin dövlətli fabrik sahibkarlarından birinə məxsus olan bu malikanə şəhərdən 70 km aralı, hündür dağın başındakı şam meşəliyində yerləşirdi.

Partizanların keşikçiləri və müdafiə dəstələri hər tərəfdən qərargahı əhatə edərək, bütün yolları nəzarət altında saxlayırdılar. Onlar dağın döşü ilə uzanan dar və güclə seçilən bir cığıra xüsusi diqqət yetirirdilər. Briqadanın qərargahı bu cığır vasitəsilə yaxın meşədə yerləşdirilmış əsas qüvvələrlə əlaqə saxlayırdı.

Axşam idi. Malikanənin buxarılarında odun yanır, xüsusi dayaqların üstündəsə partizan çaydanları və qazanlar qaynayırdı. Oyaq olanlar silahlarını təmizləyir, paltarlarını yamayır, çay içir, üzlərini qırxırdılar. Onlar yatanları oyatmasınlar deyə, ehtiyatla və səssiz tərpənirdilər. Tapşırıqdan qayıtmış yorğun adamlar çarpayılarda, divanlarda, masaların üstündə, pəncərələrin içində, kreslolarda və döşəmənin üstündə – hər kəs bacardığı kimi yerləşib yatırdı.

Birdən kimsə qapını taybatay açıb qışqırdı:

– “Mixaylo” qayıtdı.

Bütün malikanə hərəkətə gəldi. Bu xəbər salondan-salona, otaqdan-otağa, pilləkəndən-pilləkənə yayıldı.

Bir dəqiqə sonra adamlar “Mixaylo”nun əlini sıxır, qucaqlayır və tez-tez çiyninə vururdular. “Mixaylo” onların əlindən güclə qurtara bildi.

– Qonağımız da var, – deyə “Mixaylo” başı ilə qapının yanında tək dayanmış yumşaq şlyapalı adamı göstərdi. – Xahiş edirəm ki, ona hörmət eləyəsiniz.

O, pillələrlə bir qədər yuxarı qalxandan sonra ayağında uzun bataqlıq çəkməsi, belindənsə iri bir mauzer sallanan oğlanın qulağına pıçıldadı:

– Gözdən qoyma, Silvio!

“Mixaylo” yüyürə-yüyürə dəhlizi keçdi, qapılardan birini açıb içəri girdi. Üstünə çoxlu kağız və xəritə yığılmış, şamlarla işıqlanan masanın arxasından geniş alınlı, xoşsifət bir kişi qalxdı.

– İcazə olar, yoldaş polkovnik? – deyə “Mixaylo” şən səslə soruşdu.

Polkovnik cavab vermədi. O, sevinclə gülümsəyərək “Mixaylo”ya yaxınlaşdı, əlinin dalı ilə dodağını sildikdən sonra, əvvəlcə bu yanağından, sonra o biri yanağından öpərək oğlanı bağrına basdı.

– Çox sağ ol, Mehdi! – deyə nəfəsini dərib bir də qucaqladı.

Polkovnikin bu nəvazişindən mütəəssir olan “Mixaylo” həyəcanlı və utancaq halda dayanmışdı…

Onlar masaya yaxınlaşdılar.

– Salamatsan, kefin sazdır? – deyə polkovnik, “Mixaylo”nun gözlərinin içinə baxaraq soruşdu.

“Mixaylo” sevincək cavab verdi:

– Hər şey öz qaydasındadır, Sergey Nikolayeviç!

– Əlbəttə ki, bir dəfəyə 630 zabit və əsgərin öhdəsindən gəlmək zarafat deyil! – deyə Sergey Nikolayeviç şən bir hərəkətlə masa üstündəki ensiz kağızı göstərdi. Bu, Triyest şəhərindəki gizli təşkilatın rəhbəri “P” yoldaşın göndərdiyi məlumat idi. – “Döyçe soldatenhaym”da olanlardan cəmi üç-dörd əsgər sağ qalıb. Əyləş.

“Mixaylo” əyləşdi.

– Bu gün Triyestdəki zabitlər mehmanxanasını partladacaqlar, limandasa tankeri yandıracaqlar, özü də iş elə quralacaq ki, faşistlər bunların da “Mixaylo” tərəfindən edildiyini düşünsünlər… Onsuz da onlar inana bilmirlər ki, bizdə belə işləri bacaran adamlar çoxdur. Eybi yox, qoy elə bilsinlər ki, Triyestdə təkcə sən əməliyyat aparırsan.

– Axı, bu, nəyə gərəkdir? Onlar niyə belə düşünməlidirlər?

– Bilirsənmi, Mehdi, əfsanəvi “Mixaylo”nu tutmaq, onu tanımaq və ələ keçirmək daha çətindir… Vasya haradadır?

– Vasya Plava kəndində gizlənib. O, məni təzə tapşırığa gedəndə, cümə günü qarşılayacaq…

– Xəbər ver, gəlsin. Bu hərc-mərclikdən sonra siz azı bir ay şəhərdə görünməməlisiniz…

– Niyə, Sergey Nikolayeviç? – deyə “Mixaylo” etiraz etdi. – Bu dəfə ikimiz də əsgər paltarı geyəcəyik. Özümüzü də bir qədər kefli kimi aparacağıq. Söz yox ki, Vasyanın yanağı daha səyriməyəcək, mən buna arxayınam. Bir də mən bu gün o ki var, şəhəri gəzdim. İndi daha vəziyyəti xəritələr əsasında deyil, olduğu kimi bilirəm…

– Olmaz, Mehdi! – deyə Sergey Nikolayeviç yumşaq, lakin qəti səslə dilləndi. – Belə qısa müddətdə bu qədər rola girmək olmaz: kəndli oğlu, harasa tələsən işgüzar yefreytor, təkəbbürlü, hər yerdə dava salıb, söyüş söyən ober-leytenant… İndi də kefli əsgər olmaq istəyirsən. Qorxuram, müharibə qurtarandan sonra evə qayıdanda rəssamlığı buraxıb artist olasan…

“Mixaylo” siqaret yandıra-yandıra dedi:

– Yox, rəssamlıqdan əl çəkən deyiləm, Sergey Nikolayeviç! Bu gün özümü saxlaya bilməyib San Custoya getdim. İnanırsınızmı, bütün günü orada durub tamaşa eləyə bilərdim…

– Qoy bir görək! Sən dedin, mən də inandım?

– Doğru deyirəm, Sergey Nikolayeviç!

– Yaxşı, yaxşı, hərçənd, bir az mübaliğəçisən, ancaq inanıram. Komandiri gördün?

– Gördüm. Biz yanlarından ötəndə qərargah rəisi ilə postu yoxlayırdı. Axı, mən tək gəlməmişəm.

– Bəs kimlə gəlmisən?

– Nə bilim! Ya ingilisdir, ya da amerikalı.

“Mixaylo” oturacağını polkovnikə yaxınlaşdırdı və bir neçə sözlə yad adamla görüşünü, onu bura gətirmək fikrinə necə düşdüyünü nağıl etdi.

– Belə… – Sergey Nikolayeviç fikrə getdi. – Axı, sən onu nə məqsədlə gətirmisən?

– Mən ki o qədər də risk eləməmişəm, Sergey Nikolayeviç. Əgər o, doğrudan da, müttəfiqlərin adamıdırsa, biz nədən qorxuruq? Yox, əgər düşməndirsə, lap yaxşı! Bizim əlimizdən qurtara bilməz.

– Birdən qaçsaydı?! Bu, sənin heş ağlına gəlməyib? Sizi öldürərdi, sonra da bizim adamlarımızın ünvanlarını və parollarımızı bildiyi üçün uğurla geriyə, almanların yanına qayıdardı. Sonra da gəlib bizi mühasirəyə alardılar!

Mehdi qaşlarını çatıb dodağını dişləri arasında sıxaraq oturmuşdu.

– Axı, siz bizim adamların yanında qalırdınız, bizim gizli yollarımızla gəlirdiniz.

– Elədir…

Onlar susdular. Sonra Mehdi yavaş-yavaş başını qaldırıb qətiyyətlə dedi:

– Siz haqlısınız, Sergey Nikolayeviç. Mən böyük ehtiyatsızlıq etmişəm.

Polkovnik oturacağın arxasına söykənərək gülümsündü.

– Yox, Mehdi! Elə məsələ də orasındadır ki, sən ehtiyatsızlıq etməmisən. Naməlum adamı bura gətirməkdə düzgün iş görmüsən. Özü də sən tamamilə haqlı olaraq mənə deyə bilərsən ki, yoldaş polkovnik, məni nahaq yerə sıxma-boğmaya salmısınız. Bu adam bizim keçəcəyimiz yolları bilirdi. O, görünür, partlayışdan da xəbərdar idi və bu məlumatı almanlardan ala bilməzdi. Əgər almanlar əvvəlcədən xəbərdar olsaydılar, gümanım gəlmir ki, “Döyçe soldatenhaym”ı partlatmağa imkan verəydilər. Deməli, o, məlumatı kimdənsə, bizim adamlarımızdan alıbmış. O, hələ başqa əlavə məlumat öyrənmək üçün də çətinlik çəkməyəcəkdi. Deməli, əgər o istəsəydi, bizim yerimizi tapa bilərdi. Əgər mən onu buraxsaydım, kim bilir, bunun nəticəsi nə ola bilərdi! Sonra, güman etmirəm ki, o, almanların xeyrinə işləmiş olsun, əks-təqdirdə məni almanların əlinə verərdi, bu işə onun imkanı vardı. Bax, Mehdi, görürsənmi, sən mənə necə sözlər deyə bilərdin, hələ bəlkə, bundan da artıq! Ancaq heç nə demədin…

– Bu sözlər heç mənim ağlıma gəlməmişdi!

– Çünki sən ürəyində baş qaldıran ilk hissə qapılıb hərəkət etmisən! Bax, bu pisdir!

– Deməli, siz özünüz bilə-bilə məni sınayırsınız?

– Bəs sən necə bilirdin? Sən danışan kimi o dəqiqə başa düşdüm ki, öz hərəkətindən razısan! Axı bu, birinci dəfə deyil, Mehdi! Mən bunu çoxdan hiss etmişəm. Nə qədər çox risk edirsənsə, bir o qədər sevinirsən. Qanın qaynayır. Lakin ola bilər ki, sən qorxu bilmədən özünü təhlükəyə atanda təkcə özünü deyil, başqalarını da zərbə altında qoyarsan! O keşikçi ilə olan əhvalatı xatırlayırsanmı?

– Keçən əhvalatları xatırlamaq nəyə lazım, Sergey Nikolayeviç? – deyə Mehdi etiraz etmək istədi.

– Daha neyləyim, görəndə ki, özün yaddan çıxarmısan, məcbur oluram mən yadına salım…

Yox, Mehdi heç bir şeyi yaddan çıxarmamışdı. O vaxt Mehdi almanların keşikçi postunun yanından keçirdi. Alman keşikçisini yatmış görüb, onu itələyərək çaya salmışdı. Polkovnik bundan xəbər tutan kimi Mehdini yanına çağırtdırıb mülayimlikə onu başa salmışdı ki, belə zarafat etmək cavan qızlara daha çox yaraşır. Ancaq Mehdini nədənsə (o, belə də dedi: “nədənsə”) hamı təcrübəli kəşfiyyatçı hesab edir. Gərək o düşünəydi ki, almanlar keşikçilərinin yoxa çıxdığını görüb səs-küy qaldıra bilərdilər. Beləliklə də, Mehdi kazarmanı partlatmaq imkanından məhrum ola bilərdi… Sergey Nikolayeviç sakit və təmkinlə danışırdısa da, lakin Mehdiyə elə gəlmişdi ki, polkovnik onun üstünə çığırıb söymüşdü! O özünü doğrultmağa çalışmışdı. “Məgər faşistlərdən daha bir nəfərin azalmasına Sergey Nikolayeviçin hayıfı gəlir?”

– Mehdi, sən birdəfəlik başa düş ki, hər necə eləsən təkbaşına faşistlərin hamısını qırıb qurtara bilməyəcəksən, – deyə polkovnik cavab vermişdi, – Sən başqa şeyin qayğısına qalmalısan: əsas fikrin tapşırığı uğurla yerinə yetirməkdən ibarət olmalıdır.

Yox, Mehdi heç bir şeyi yaddan çıxarmamışdı! O, hətta bütün çətinliklərə baxmayaraq, kazarmanı partlatdığını da xatırlayırdı. Özü də necə partlayış! Bu partlayışın nəticəsində kazarmadan heç xatirə də qalmamışdı.

– Yadındamı, – deyə Sergey Nikolayeviç sözünə davam edirdi. – Meydanda kiminsə qışqırdığını eşidib, Ancelika ilə bərabər kəndə necə soxulmuşdun?

– Axı mənə elə gəldi ki…

– Sənə necə gəldiyini bilirəm, Mehdi. Ancaq hitlerçilər orada adam öldürmək istəsəydilər belə, sən onu xilas edə bilməyəcəkdin. Əksinə, özün də onların əlinə keçə bilərdin.

– Sergey Nikolayeviç! – deyə Mehdi yalvarıcı səslə polkovnikə müraciət etdi. – Axı siz niyə elə pis şeyləri xatırlayırsınız! Elə çıxır ki, mən ancaq biabırçı işlər görmüşəm… Bəs bizim adamları həbs düşərgəsindən azad etməyimiz yadınızda deyil? Məgər mən orada da səhv iş tutmuşdum? – Mehdinin gözləri parladı. – Özümü güclə saxlayırdım! Ancaq saxladım!

– Hə, görürsən, məndən incidin! – deyə polkovnik güldü. – Mehdi, sən lap sizin o Bakı neftinə oxşayırsan; kibrit yaxınlaşdıran kimi alışırsan! Düz deyirsən, düşərgə əməliyyatı yaxşı idi. Çox yaxşı idi! Sən gördüyün iş nadir hallarda pis olur. Ancaq olur! Lakin olmamalıdır! Mehdi, sən kəşfiyyatçısan, sən çox şeyə cavabdehsən. Buna görə də hər addımını hesablamalısan. Yüz ölçüb, bir biçməlisən! Risk deyirsən? Yaxşı, sözüm yoxdur! Ancaq risk edəndə də dərindən fikirləşib etməlisən! İndisə xüsusilə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Axı, Ferrero ehtiyat və sayıqlığı ikiqat artırmaq haqqında əmri nahaq yerə verməyib!

Polkovnik ayağa qalxıb Mehdiyə yaxınlaşdı və əllərini onun çiyninə qoydu.

– Başa düşdünmü, mənim əzizim? – Sonra zarafatla başını yırğalayıb davam etdi, – Yaman dəliqanlısan!

Bu vaxt otağın qapısı açıldı. Briqadanın komandiri Luici Ferrero içəri girdi. Bu, balaca boylu, uzun, çal bığlı, iri və qabarlı əlləri olan bir kişi idi. Briqadanın qərargah rəisi Karranti də onunla gəlmişdi. Bu da çox bacarıqlı, qızğın, lazım gəldikdəsə soyuqqanlı və təmkinli olmağı bacaran bir adam idi. Karranti briqadada Ferrerodan sonra ən böyük nüfuza malikdi. O, qərargah işlərini də çox gözəl bilirdi.

Ferrero polkovniklə salamlaşdıqdan sonra Mehdiyə tərəf döndü:

– Bu gün səninlə gələn o adam kim idi?

Mehdi qızardı:

– Vallah, özüm də heç yaxşı bilmirəm. Deyir ki, müttəfiqlərin adamıdır. Guya ona tapşırmışlar bizə xəbər versin ki, partlayıcı maddələri bizim üçün sabah yox, birisigün təyyarə ilə tullayacaqlar.

Ferrero köksünü ötürüb, bığlarının ucunu gəmirə-gəmirə otaqda gəzişməyə başladı. Sonra o, qayğıkeş bir ifadə ilə Sergey Nikolayeviçə baxaraq astadan dedi:

– Hə, az qala yadımdan çıxacaqdı. Markos uşaqlarla bərabər tapşırığa gedir. Onlarla görüşüb danışmaq istəmirsən ki?

Polkovnik başı ilə razılıq işarəsi verib, üst-başını düzəldərək otaqdan çıxdı.

Ferrero oturacaq çəkib əyləşdi. Karranti də oturdu.

– Görürsənmi, “Mixaylo” – deyə Ferrero danışmağa başladı, – indi məlum olur ki, partlayıcı maddələri bu gün yox, iki gündən sonra tullayacaqlar. Almanların eşelonları isə sabah ötüb keçir.

Otağa sükut çökdü. Karranti dedi:

– Bəlkə o ingilisdir, amerikalıdır, nədir, təzə gələn adamı deyirəm, bəlkə onu bir sorğu-suala çəkək?

– O amerikalıdır, – deyə otağa qayıdan Sergey Nikolayeviç qəti səslə bildirib qapını dalınca möhkəm örtdü. Həmişə olduğu kimi, indi də böyük həyəcan keçirən polkovnikin sifəti ciddiləşmiş və üzünün əzələləri bərkiyib yumru-yumru olmuşdu.

O, oturacağa yaxınlaşıb oturdu.

– Sən onu tanıyırsanmı, polkovnik? – deyə Ferrero şübhə ilə soruşdu.

Sergey Nikolayeviç dilləndi:

– Bu, həmin adamdır ki, həbs düşərgəsinə gəlib bütün amerikalıları özü ilə apardı…

“Mixaylo” özünü saxlaya bilməyib yerindən qalxdı və təəccüblə səsləndi:

– Əcəb!

– Əyləş, – deyə Ferrero mülayim hərəkətlə onu yerinə oturtdu. – Sən bunu necə yadında saxlaya bilmisən, Sergey Nikolayeviç?!

– Yadımdadır, – deyə polkovnik inadla israr etdi. – O, gestapodan kağız gətirib, zəncilərdən başqa bütün amerikalı əsirləri özü ilə apardı.

Karranti təəccüblə qaşlarını dartdı:

– Söz yox, zənciləri aparmamaqda pis iş görüb, lakin belə cürətli bir iş üçün onu təqdir etmək lazım deyilmi?

– Bu cür işi ancaq bir vasitə ilə – gestaponun rəhbərləri ilə sıx əlaqədə olmaq vasitəsilə görmək mümkün idi. Mən yaralı yatırdım. O, əyilib mənə baxdı. Onun sifəti yaxşı yadımdadır; soyuq və laqeyd baxışları hələ də xatirimdən silinməyib.

Ferrero yenə də çubuğunu tüstülətdi:

– Ola bilər, mümkün olan şeydir! – deyə Karranti razılaşdı. – Sizin fikrinizcə, bura da bir məqsədlə gəlib?

Sergey Nikolayeviç qətiyyətlə dedi:

– Onun nə məqsədlə gəldiyini müəyyən etmək lazımdır. Ona göz qoymaq gərəkdir, verdiyi bütün məlumatı başımıza gələn hadisələrlə tutuşdurmalıyıq. Hələlik ilk məlumatdan görünür ki, partlayıcı maddələri birisigün tullayacaqlar. Hitlerçilərin eşelonları isə sabah yola düşür.

Polkovnik bu sözləri deyib mənalı nəzərlərlə otaqdakıları süzdü.

– Düz deyir. Mənim müavinim doğru deyir, – deyə komandir təsdiq etdi.

Karranti də razılaşdı:

– Doğrudur.

– Hələlik onu yaxşıca dindir, – deyə komandir Karrantiyə əmr etdi.

Karranti komandirin əmrini yerinə yetirmək üçün otaqdan çıxdı.

* * *

Gecədən xeyli keçmişdi.

Karranti tapançasını hazır tutaraq boz paltolu adamı həyətə çıxartdı. Gözətçilər Karrantini tanıdılar. Lakin Karranti onlara inanmayaraq, yalnız parolu deyib, cavab aldıqdan sonra qabağındakı adama irəli getməsini əmr etdi.

Qərargah rəisi hündür qayaya tərəf gedən cığırla irəliləyirdi.

– Yaxşı, nəhayət, mən danışa bilərəm, ya yox? – deyə boz paltolu adam yavaşcadan dilləndi.

Karranti də eyni səslə ona cavab verdi:

– İndi danışa bilərsən. Ancaq Con, mənim yanımca yox, qabaqda getməlisən.

– Lənət şeytana, məgər mən bu qədər əzab-əziyyəti onun üçün çəkmişəm ki, təzə əngəllərə düşəm? – deyən Con astadan donquldandı.

Karranti sakit səslə dedi:

– Mən sənin dalınca gəlirəm, danış.

– Bura bax, Çarlz, mən bir daha səninlə görüşə biləcəyimə ümid etmirdim. Yaxşı ki, sən o “Mixaylo” haqqında xəbər vermişdin. Mən onun evi partlatmasına mane olmaq istəmədim. Lakin ondan istifadə eləyib, buraya gəldim.

– Sən nə vaxt bir ağıllı iş görmüsən ki? – deyə Karranti istehza ilə cavab verdi.

– Zarafatı burax, Çarlz.

– Yaxşı, danış, qulaq asıram.

– Partlayıcı maddələr biri gün də tullanmayacaq. Briqadanı 11-ci kvadrata aparmaq lazımdır. Xəritədə taparsan. Həmin bu yerdə briqadanı almanların cəza diviziyası gözləyəcək. Çalış, özünü korpusun qərargahına sal. Hər vasitə ilə olursa-olsun, komandiri sıradan çıxarmaq lazımdır. Ruslardan mümkün qədər çox məhv etmək lazımdır. Gələcək göstərişləri adi qayda ilə alacaqsan.

– Qurtardın?

– Qurtardım. Lənət şeytana, daha yol yoxdur. Qabağımda uçurum var.

– İndi dönə bilərsən, Con! – deyə Karranti icazə verdi.

Con döndü. Onlar qayanın təpəsindəki tənha şam ağacının altında durmuşdular. Karranti asta səslə bildirdi:

– İndi, Con, dua oxu! Bu dəqiqə səni güllələcəyəm.

– Zarafatı burax, Çarlz… – deyə Con sözə başlayan kimi Karranti aman verməyib tapançanı qaldırdı.

Conun bütün əzaları boşaldı, dizləri titrəməyə başladı, ürəyində nəsə dartılıb sancdı.

– Con, səni tanıyıblar, mən də, özün bilirsən, qərargah rəisi olana qədər itin əzabını çəkmişəm, – deyə Karranti laqeyd səslə izah etdi.

Con nəfəsi tutula-tutula yalvardı:

– Yaxşı, bəlkə məni birtəhər qaçıra bildin?!

– Olmaz! Mən şübhədən kənar olmalıyam, Con, – deyə Karranti cavab verdi.

Con ölümə məhkum edilmiş bir ov kimi onun qabağında durmuşdu.

– Con, sən yaxşı oğlansan. Başa düşməlisən ki, mənim burada keçirdiyim hər günə xeyli dollar verirlər. Mən bunlardan məhrum olmaq istəmirəm, – deyə Karranti keşişlərə məxsus nəsihətamiz bir tövrlə danışırdı.

Birdən Con onun üstünə tullandı, tapança açılanda Conun cəsədi uçurum aşağı yuvarlandı.

İki nəfər keşikçi yüyürə-yüyürə qayanın təpəsinə çıxdı. Karranti tələsmədən tapançanı yerinə qoydu…

İkinci fəsil

Gecəyarısı idi. Sergey Nikolayeviç yatan döyüşçüləri oyatmamaq üçün ehtiyatla addımlayaraq, dəhlizdən keçirdi. Onun uzunboğaz çəkmələri köhnə olmasına baxmayaraq cırıldayırdı. Sergey Nikolayeviç fənərdən düşən gur işığın qabağını əli ilə kəsib, dəhlizin ortasına sərələnərək yatmış cavan bir partizanın ayaqları üzərindən addadı. Öz doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanlar… Axı, bunların hərəsinin öz evi var. Ya da varmış! Bax, bu qocanın da, bu pəhləvan cüssəli oğlanın da, bu qarabuğdayı, dəliqanlı korsikalı Anri Düezin də… Deyəsən, onun ciyəri xəstədir, gör necə öskürür!.. Bax, bu qız da yaman cəsur qızdır. Deyəsən, onun adı Lidiya Planiçkadır, çex qızıdır. İndi öz ev-eşiyində olmalı, işdən qayıdan əri üçün yemək hazırlamalı idi. Ancaq o, yatanda da silahı əlindən yerə qoymur. Lidiyanın ərini keçən həftə, gecə vaxtı alman kazarmalarına basqın etdiyi vaxt öldürmüşdülər. O, müəllim idi. Cüzeppe çox yaxşı adam idi. Sergey Nikolayeviçin də ev-eşiyi vardı. Arvadı Tanya və Petka adlı oğlu vardı.

Sergey Nikolayeviç sola döndü. O, özünü birtəhər dəhlizin başına yetirib qapını səssizcə açdı və çəkmələri cırıldamasın deyə, barmaqlarının ucunda ehtiyatla addımlayaraq otağa girdi.

– Sergey Nikolayeviç? – deyə kimsə astadan səsləndi.

Sergey Nikolayeviç xırıltılı bir səslə soruşdu:

– Hələ oyaqsan, Mehdi?

– Yata bilmirəm, yuxum gəlmir. Çəkəcəyim şəkil haqqında fikirləşirəm. Tezliklə başlayacağam…

– Şəkildə nəyi təsvir etmək fikrindəsən? – deyə Sergey Nikolayeviç soruşdu.

– İstəyirəm, Sergey Nikolayeviç, müharibənin qurtarmasını təsvir edim. İstəyirəm, müharibədən evlərinə qayıdan bir əsgərin şəklini çəkim. Çəkəcəyəm ki, o, yolla gəlir, ətrafda isə bahardan qüvvət alıb dirçələn doğma yerlər görünür. Ancaq elə çəkmək lazımdır ki, arzu etdiyim bütün hisslər bu şəkildə öz əksini tapa bilsin. Ona baxan kimi bizim adamların müharibədə keçdikləri bütün yollar göz qabağına gələ bilsin. Müharibənin pozduğu həyat, bu həyatı yenidən bərpa etmək istəyən qalib əsgər surəti hərtərəfli canlana bilsin.

– Bu, çox çətin olacaq, – deyə Sergey Nikolayeviç fikirli halda dilləndi.

Elədir, çox çətin olacaq. Bəlkə də, heç gücüm çatmadı. Ancaq çəkməyə başlasam, gərək hökmən belə olsun! Təsəvvür edin ki, balaca bir şəklə baxırsınız, amma gözləriniz önündə vətənin bütün mənzərəsi, bütün həyat yolları canlanır.

Mehdi vətəndən danışmağa başladı. Bu isə onların hər ikisi üçün ən əziz bir mövzu idi. İkisi də fikrə getdi.

Sergey Nikolayeviçin gözləri qarşısında doğma Sibir düzənlikləri canlandı. O, yaz vaxtı daşan çayları gördü. İlk komsomol iməciliyini, əyninə sırıqlı pencək geymiş, başına qulaqlı papaq qoymuş Tanyanı xatırladı. O vaxt Tanyanın yanaqları ayazdan qızarmışdı.

… Mehdi isə fikrə gedib öz uşaqlıq illərini xatırlayırdı. Mehdi May bayramını çox sevərdi. Bu bayramlarda məktəblilərin hamısı Bakının Dağlıq hissəsinə gəzməyə çıxardılar. Oradan şəhərə, dəniz buruqlarına baxanda insanın gözləri önündə xoş bir mənzərə açılırdı. O, həm ciddi, həm də istiqanlı uşaq idi.

Bir dəfə müəllimlərdən biri onu sinifdən qovmuşdu. Buna görə də Mehdi birbaşa direktorun yanına gedib tələb etmişdi ki, müəllim öz təqsirini etiraf etsin. Mehdi heç bir şeyin ölçüsünü, hüdudunu bilmirdi. Onun elə qızğın təbiəti vardı ki, mərc gəlib günortadan ta axşama kimi qızmar günəşin altında uzana bilərdi. Doğrudan da, Novxanı bağlarında olanda o, bir dəfə günün altında o qədər yatmışdı ki, bütün bədəni sudur olmuşdu. Lakin o, heç özünü o yola qoymurdu, guya bədəni heç ağrımırdı.

Bu hadisə Bakı şəhər dəniz hamamında olmuşdu.

Mehdi böyük uşaqların öz aralarında mübahisə etdiklərini eşitdi: “Kim dama çıxıb, oradan özünü suya tullaya bilər?”, lakin oğlanlardan heç biri yerindən tərpənmədi. Onda Mehdi özü pilələrlə dəniz hamamının damına çıxdı. Təkcə böyük oğlanların deyil, hətta yaşlı adamların belə tullanmağa cəsarət etmədikləri üçüncü tramplin Mehdidən çox-çox aşağıda idi. Mehdi adamların ona təəccüblə baxmasına fikir verməyərək, məhəccərin üstünə çıxdı. Bir an onun gözləri qaraldı, ürəyini vahimə bürüdü. Bir az da keçsə idi, Mehdi geri qayıdacaqdı. Lakin aşağıdan onlarca göz ona dikilmişdi. Məktəb yoldaşları qışqırır, ona ürək verirdilər. Onlar yoldaşlarının əvəzinə fəxr edirdilər. Buna görə də Mehdi yoldaşlarını pərt edə bilməzdi. O, çox fikirləşmədən, gözəl bir sıçrayışla aşağı cumdu. Dəniz onu ağuşuna aldı. Mehdi balıq kimi suya baş vurdu, bir gilə də olsun su sıçratmadı. Bir neçə saniyədən sonra o, yenidən suyun üzünə çıxdıqda, ətrafdakı uşaqlar qışqırır, fit çalır və onu alqışlayırdılar. Bu, bəlkə də, Mehdinin ilk qəhrəmanlığı idi…

Daha sonra Mehdi, Qasım İsmayılov¹ küçəsindəki ikimərtəbəli balaca evlərini xatırladı. Evlərinin qabağında bir söyüd ağacı bitmişdi. Küçənin o biri tərəfindəsə onun oxuduğu 19 №-li məktəb yerləşirdi. Mehdi öz müəllimi Süleyman Sani Axundova xüsusi məhəbbət bəsləyirdi. Bəlkə, elə buna görə də riyaziyyata, kimyaya fikir verməz, bütün vaxtını ədəbiyyata sərf edərdi. O, hələ uşaq vaxtlarından şeir, daha doğrusu, mənzum nağıllar yazardı. Misal üçün: “Dovşan və canavar”, “Carçı xoruz”. Lakin o, şair olmadı… Mehdi çəkdiyi ilk şəkilləri xatırladı. O vaxt Mehdi divar qəzetinin redaktoru, həm də rəssamı idi. “Bakıdan neft mədənlərinə gedən ilk elektrik qatarı”, “İlk azərbaycanlı qadın-mühəndis tribunada”… bunlar günün tələblərinə cavab verən plakat və karikaturalar idi.

Mehdinin anası öldü. O, qoca, amma möhkəm, qıvraq bibisinə ünsiyyət bağladı. Hamı ona “bibi” deyirdi, Mehdi isə onu “nənə” deyə çağırırdı.

Məktəbi bitirdikdən sonra Mehdi Moskvaya, oradan da Leninqrada yollandı. Mehdi Leninqradda bakılı yoldaşlarından birini görüb sevindi. Onların hər ikisi Leninqrad rəssamlıq akademiyasına imtahan verməyə hazırlaşırdı. Onun yoldaşı imtahan müsabiqəsindən uğurla keçib akademiyaya qəbul olundu. Mehdi isə akademiyaya daxil ola bilmədi. O, bütün gecəni yoldaşı ilə bərabər Neva çayının sahilini gəzərək, gəmilərin fit səslərinə qulaq asırdı. Mehdi başını aşağı salıb gedirdi. Yoldaşı onu sakit etməyə çalışırdı, sanki Mehdinin akademiyaya qəbul olunmamasında o, günahkar idi. Mehdi Bakıya boş əllə qayıtmağa utanırdı. Ürəyi çox narahat idisə də, özünü gümrah saxlayır, kədərini yoldaşına bildirmək istəmirdi.

Tanışlarından çoxu Mehdiyə xarici dillər fakültəsini tərifləyirdi. O da vaxtı boş keçməsin deyə, Leninqrad Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutuna daxil oldu. Mehdi birinci ildən sözləri elə təmiz tələffüz etməyə başladı ki, müəllim və professorlar heyrətdə qaldılar. Mehdinin yoldaşlarının sayı getdikcə artırdı. O, təzə yoldaşlarından çox şeylər öyrəndi. Mehdi institutun “Linqvist” divar qəzetinin redaktoru oldu. Onun tərtib etdiyi qəzetlər şəhər baxışında dəfələrlə birinci mükafat aldı. İndi hamı onu leninqradlı hesab edirdi…

Mehdi müntəzəm surətdə üzməklə məşğul olurdu. Ümumittifaq yarışlarından birində suya tullananların arasında yaxşı yerlərdən birini tutdu. O, tez-tez muzeylərə, Peterqofa, Ermitaja gedir və saatlarla sənət əsərlərinə tamaşa edirdi. Mehdinin arzusu bu idi ki, gec-tez yenə də rəssamlığa qayıtsın. O, institutda bütün imtahanları uğurla verirdi. Mehdiyə elə gəlirdi ki, dünyada hansı sənəti desən, ona sahib ola bilər. Bəzən Mehdi dərslərdən birinin hesabına başqasına daha çox vaxt sərf edirdi. Misal üçün: əgər öz cavabı ilə tarix dərsində professoru razı salırdısa, əvəzində məntiqdən dərs deyən professor ondan narazı qalırdı. Lakin imtahan günləri yaxınlaşdıqca, o, ciddi surətdə hazırlaşıb bütün imtahanları yaxşı verirdi. Mehdi qış fəslində xizəkdə gəzməklə məşğul olurdu. Əvvəllər qarasaçlı, çox mehriban bir qız olan Jenya onu öyrədirdisə, bir ildən sonra özü onu sıldırım enişlərdən sürüşməyə məcbur edirdi. Qız qorxudan çığırır, Mehdi isə razı halda gülürdü.

Mehdinin çox məşğul olduğu şeylərdən biri də “FED” fotoaparatı idi. O, yoldaşlarının şəklini çəkir, Leninqradın ən gözəl guşələrinin foto əksini çıxarırdı. Artıq bu vaxt Mehdi fransız, ispan və alman dillərini mükəmməl öyrənmişdi.

… 1941-ci il gəldi. Müharibə başlandı…

… Hərbi məktəbdə Mehdini partiya sıralarına qəbul etdilər. O, vətən yolunda son damla qanına qədər vuruşacağına söz verdi. Vətənin namus və istiqlaliyyətini Stalinqrad cəbhəsində müdafiə etdi. Mehdi cəbhədə adamları daha yaxından tanıdı. Evdən-eşikdən, qohum-əqrəbadan, ailədən uzaq düşmüş adamlar cəbhədə bir-birilə daha tez, daha yaxın dost olurdular.

Mehdi cəbhədə öz bakılı dostlarının birindən məktub aldı. Döyüş ara verdikdə o, səngərdə oturub məktubu üç dəfə dalbadal oxudu. Bölüyün siyasi rəhbəri Mehdiyə yaxınlaşdı. O, döyüşçülərlə söhbət etmək istəyirdi. Lakin təzəcə ara vermiş top gurultusundan sonra əsgərlərin qulaqları tutulmuşdu. Mehdi məktubu siyasi rəhbərə verdi. Bir neçə dəqiqədən sonra məktub əldən-ələ, səngərdən-səngərə keçməyə başladı. Mehdinin dostu yazırdı ki, o, bir dəstə geodeziya mütəxəssisi ilə birlikdə balaca Mingəçevir kəndinin yaxınlığında kəşfiyyat işləri aparır. Yaxın gələcəkdə bu yerlərdə nəhəng su-elektrik stansiyası tikilməsi nəzərdə tutulub. Tikintidə məqsəd quru çölləri Kürün suyu ilə suvarmaq, neft mədənlərinə, fabrik və zavodlara elektrik enerjisi verməkdir.

Məktub əllərdə gəzdikcə döyüşçülərin üzü gülür, gözləri parlayırdı. Hər tərəf xarabalıq olsa da, ağır döyüşlər getsə də, ölüm hər an əsgərlərin başının üstünü kəsdirsə də, xalq həmişəki kimi yenə də həyat və quruculuq haqqında düşünürdü, xalq gələcəyi düşünürdü… Belə bir xoşbəxt gələcəyi əldə etmək üçün isə doğma Vətən uğrunda son damla qanına qədər vuruşmaq lazım idi. Mehdi də qəzəb və ehtirasla vuruşurdu. Qızğın döyüşlərin birində onların hissəsi mühasirəyə düşdü. Mehdi ağır yaralanmışdı, lakin yenə də döyüşürdü. Mühasirə həlqəsi daraldıqda, daha doğrusu, Mehdi düşmənləri beş addımlıq məsafədə gördükdə avtomatın lüləsini sinəsinə dayayıb tətiyi çəkdi… Onun gözləri qaraldı, ətrafa məzar sükutu çökdü. Mehdi özünə gəlib gözlərini açanda tanımadığı bir yerdə yatdığını gördü. Hər tərəf almanlarla dolu idi. Mehdi onların addım səslərini, kəskin səslə verdikləri əmrləri eşidirdi. Ətrafdakı yaralılar zarıyırdılar… Başına qara yaylıq örtmüş, solğun bənizli, yorğun bir qadın onun başı üstündə dayanıb yarasına yaş dəsmal qoyurdu… Mehdi xırıltılı səslə soruşdu:

– Mən hardayam?

– Olmaz… – deyə qadın astadan cavab verdi, – bura yaxşı deyil, burda lazımdır sakit…

Qadın rusca yaxşı danışa bilmirdi. Sonralar Mehdi öyrəndi ki, qadın polşalıdır. Onlar həbs düşərgəsində idilər.

– Yadviqa… mənim üçün bir az zəhər tap… – deyə Mehdi xahiş etdi.

Qadın isə eyni sözləri təkrar edirdi:

– Olmaz… olmaz… Sakit lazımdır…

Mehdi sürətlə sağalırdı. İndi onu tez-tez dindirməyə aparırdılar. İstintaq zamanı Mehdi deyirdi ki, ağır yaradan sonra hafizəsi pozulub. O, alman dilini çox gözəl bildiyi üçün faşistlər onu siyahıya alıb nəzarət altında saxlayırdılar. Mehdi özünü onların yanında sərbəst aparırdı, faşistlərdən çəkinmirdi. O, ölümə nifrət bəsləyirdi, indiki həyatını isə ölümdən də pis hesab edirdi. Buna görə də o, heç bir şeydən çəkinmir, faşistlərlə təkəbbürlə danışırdı.

Bəzən Mehdi, öz hərəkətlərilə faşistləri o qədər qəzəbləndirirdi ki, onlar tapançalarının bütün güllələrini onun bədəninə boşaltmaq istəyirdilər. Belə vaxtlarda Mehdi heykəl kimi onların qarşısında durur və əzmlə gözlərinin içinə baxırdı. İşi belə görən faşistlər Mehdiyə qarşı münasibətlərini kəskin şəkildə dəyişirdilər. Sonra isə çox şeylər oldu…

– Nə fikrə getmisiniz, Sergey Nikolayeviç? – deyə Mehdi başını qaldırıb soruşdu.

– Moskva haqqında fikirləşirəm. İndicə xəyalımda Moskvanın küçələrilə gedirdim… Qorki prospektindəki teleqraf binasına girdim. Dedim, bəlkə, Tanyadan, ya da Petinkadan məktub olar. O, indi yəqin ki, oxuyub-yazmağı öyrənib. Qabaqlar ancaq şəkil çəkib göndərirdi. Çox gülməli şəkillər çəkərdi…

Sergey Nikolayeviç köks ötürdü. Yox, xəyalpərəstliyin yeri deyil! O, başını qaldırıb fikirli halda Mehdiyə dedi:

– Bilirsənmi, Mehdi, sən çəkmək istədiyin şəkli yaxşı fikirləşməmisən. Hələ sənin əsgərinin qarşısında çox böyük çətinliklər var!

– Nə olar ki, mənim əsgərim bu çətinliklərdən şərəflə çıxacaq! Onun başı üzərində günəş ucalacaq, parlaq, gözqamaşdırıcı bir günəş!

Sergey Nikolayeviç diqqətlə Mehdiyə baxdı. Nə qədər də qızğın və ilhamlı bir oğlandır! Sən də milyonlarla adamlar kimi sülh haqqında düşünürsən, Mehdi. Lakin sülh öz-özünə yaranmayacaq!

Mehdi isə daha da vəcdə gələrək danışırdı:

– Bizimkilər daha sərhədə yaxınlaşırlar. Bu yaxınlarda müharibə qurtarar, gözəl, rahat bir həyat başlanar… Onda mənim əsgərimin qarşısında işıqlı və geniş yollar açılacaq! Elə deyilmi, Sergey Nikolayeviç?

– Əlbəttə, elədir, Mehdi. İrəlidə bizi səadət gözləyir. Ancaq bu səadət sənin düşündüyün qədər də yüngüllüklə əldə edilməyəcək. – Polkovnikin siması ciddi bir ifadə aldı. – Bu, sən düşündüyün qədər də sadə məsələ deyil. Sən indi ancaq qarşında duran düşməni görürsən. Sənə elə gəlir ki, onu məhv etsən hər şey düzəlib qurtarar! Amma sən, Mehdi, uzaqlara baxmağa çalış! Elə, əslində, incəsənət də gələcəyə, uzaqlara baxmaq deməkdir, elə deyilmi?

Mehdi çiyinlərini çəkdi:

– Elə mən də irəli, uzaqlara baxmağa çalışıram. Özü də sizin dediyiniz qədər qorxulu və qarışıq heç bir şey görmürəm.

– Qarışıq? Yox, Mehdi, mən ancaq demək istəyirəm ki, sən bu işləri o qədər də asan bilmə! – Polkovnik səsini alçaldıb gözlənilmədən dedi, – Bilirsənmi, Mehdi, Karranti sənin qonağını güllələyib.

– Niyə?

– Elə mən də onu düşünürəm. Karrantinin sifətində qan izi var. O deyir ki, guya sənin qonağın ona az qala bir milyona qədər pul təklif edib. Deyirmiş ki, rüşvəti alıb bizi 11-ci kvadrata aparsın. Karranti bu sözləri eşidəndə az qalıb ki, onu güllələsin. Qonaq planlarının pozulduğunu gördükdə qaçmaq fikrinə düşüb. O, nəsə bərk bir şeylə Karrantini vurub. Karranti də onu öldürüb.

– Karranti, doğrudan, yaralıdır?

– Hə, başından, elə-belə, yüngülcə.

– Mən bir şeyi başa düşə bilmirəm, – deyə Mehdi bir dəqiqə sükut etdikdən sonra dilləndi, – Axı, Karranti onu niyə belə uzağa aparmışdı?

– Mən də bu barədə ondan soruşdum…

– Hə, nə dedi?

– Deyir ki, guya qonaq qərargahın ətrafını gəzib bələdləmək istəyirmiş, görsün, təyyarələr bizim üçün partlayıcı maddələri haraya tullaya bilərlər.

– Bəs Karranti – həmişə ehtiyatla davranan Karranti buna necə razı olub?

– Mən bunların hamısını ondan soruşdum, Mehdi. O, tutduğu işi iki məsələ ilə aydınlaşdırır: əvvəla, müttəfiqlərin təyyarəçiləri həmişə yeri dəyişik saldıqlarından onların tulladığı şeylər bizim əraziyə deyil, faşist cəza dəstələrinin olduğu yerlərə düşür. Bir də deyir ki, qonağı ancaq bir istiqamətdə aparıb.

– Qəribədir… Gecənin qaranlığında təyyarədən şey tullamaq üçün yer bələdləmək olar?

– Mən də bu sualı ona verdim. O dedi ki, aydın gecə idi, hər şey görünürdü. Özü də ki, qonağın vaxtı yox imiş, guya elə o gecə geri qayıtmalı imiş…

Onlar bir qədər susdular.

– Bəs 11-ci kvadrat haqqında necə?

– Bax, elə məsələ də bundadır! Ferrero “P” yoldaşdan təcili məlumat alıb ki, almanlar 11-ci kvadrata cəza diviziyası göndərmək fikrindədirlər.

– Deməli, Karranti doğru deyir?

– Belə çıxır ki, doğru deyir.

– Deməli, – deyə Mehdi fikirli halda soruşdu, – deməli, onlar bizim üçün partlayıcı maddə tullamayacaqlar? Bəs onda faşistlərin hərbi qatarları necə olsun? Onda qatarlar tamamilə qorxusuz sovuşub keçəcəklər ki!

– Yox, Mehdi. Onlar keçməyəcəklər. “P” yoldaş söz verib ki, səhərə qədər bizə partlayıcı maddə çatdırsın.

Sergey Nikolayeviç qalxıb getməyə hazırlaşdı.

– Mən də sizinlə əməliyyata gedəcəyəm, – deyə Mehdi qəti səslə bildirdi.

– Yox, sən dincəl.

– Mənə inanmırsınız, Sergey Nikolayeviç? – deyə Mehdi gülümsündü. – Qorxursunuz ki, əməliyyatı korlayam!

– Sənə inanıram, Mehdi. Mən hamıdan çox sənə inanıram. Elə buna görə də burada qalmalısan. Karranti də burada qalacaq. Başa düşürsənmi?

– Aydındır, Sergey Nikolayeviç, – deyə Mehdi cavab verdi, – deməli, siz Karrantidən şübhələnirsiniz?

– Bəli, amerikalının başına gələn hadisənin arxasında nə gizləndiyini də gərək aydınlaşdıraq. Bunun səhv, təsadüfi və yaxud qəsdən edilmiş bir hərəkət olduğunu mütləq təyin etmək lazımdır!

– Karranti onun yanında nə üçün qaldığımı başa düşməzmi? Axı o, yaxşı bilir ki, siz böyük əməliyyatlara gedəndə məni həmişə özünüzlə aparırsınız.

– Bəs onda kimi qoyum, Mehdi?

Mehdi bir dəqiqə fikrə getdi.

– Əslinə qalsa… – o, mənalı tərzdə gülümsündü, – qoy Karranti bilsin ki, mən ona göz qoyuram! Mən bu işi xam bir adam kimi görəcəyəm!

Sergey Nikolayeviç gülümsündü:

– Hə, bu, pis fikir deyil! Sən mütləq kobud bir səhv buraxmalısan, bununla da onu azdırmalısan.

– Aydındır, Sergey Nikolayeviç, onda Karranti ehtiyatlı olmağı lazım biləcək.

– Düzdür. Əvəzində sən ikiqat ehtiyatlı olmalısan! Təkcə özünü deyil, yüzlərlə adamı fikirləşməlisən. İndisə salamat qal, Mehdi.

– Gecəniz xeyrə qalsın, yoldaş polkovnik.

Sergey Nikolayeviç getdi. Mehdisə dərin düşüncələrə daldı. Bəli, polkovnik haqlıdır: “Səadət əldə etmək Mehdinin düşündüyü qədər asan deyil. Mən o boz palto geyinmiş amerikalını bura gətirdim. O isə düşmən çıxdı. Onu öldürdülər, indisə mən qərargah rəisinə nəzarət etməliyəm. Bəlkə, biz Karrantidən nahaq yerə şübhələnirik? O, təcrübəli, işgüzar və təvazökar adamdır. Deyəsən, polkovnik məsələni qəlizləşdirməyi sevən adamdır… İndi də çəkmək istədiyim şəkil xoşuna gəlmir… Məgər mən onu pis fikirləşmişəm? Yox, rəng tapmaq lazımdır. Uşaqlar söz veriblər ki, ən yaxşı rənglərdən tapsınlar! Hə, artıq işə başlamaq vaxtı çatıb…”

Mehdi çəkəcəyi şəkil haqqında şirin düşüncələrə dalaraq yuxuya getdi.

* * *

Gecə ilə gündüzün bir-birilə mübarizə etdiyi vaxt idi: gündüz gecəni qovmağa çalışır, gecə isə geri çəkilmək istəmirdi.

Sergey Nikolayeviçin rəhbərlik etdiyi dəstə dağın döşü ilə enirdi. Adamların siluetləri göyün və dağların fonunda aydın görünürdü. Partizanlar sürüşməmək üçün ayaqqabılarına keçə sarımışdılar. Məntəqələrin birində Sergey Nikolayeviçin dəstəsi hələ gecə ikən “P” yoldaşın göndərdiyi partlayıcı maddəni aldı.

Səhərin alaqaranlığı çəkildikdən sonra qarlı dağlar və uzaq kəndlərdəki evlərin bacalarından çıxan tüstü burumları görünməyə başladı. Dəstə artıq dağdan enib düzənlik bir yerlə gedirdi.

Dəmiryolu relsləri dağların dolaylarında ilan kimi qıvrılırdı. Əsgər, zabit və sursatla dolu olan faşist hərbi qatarları bu yoldan ötməli idi. Hitlerçilər bilirdilər ki, ətraf yerlər partizanlarla doludur. Buna görə də, hərəkət cədvəlini elə qurmuşdular ki, qatarlar bu yerlərdən ancaq səhərlər keçirdi. Çünki partizanlar çox vaxt gecələr fəaliyyət göstərirdilər.

Sergey Nikolayeviç dəstəsini bir neçə yerə böldü. Partizanlar bütün düzənliyə yayılaraq əməliyyata hazırlaşırdılar. Hərbi qatar nə qədər uzun olsa da, partlayışdan sonra bir vaqon belə, salamat qalmamalı idi. Partlayıcı maddəni bölüşdürüb yol uzunu yerləşdirmişdilər. Bölüşdürülmüş partlayıcı maddənin axırıncı hissəsinə xüsusi detonator qoyulmuşdu. Parovoz detonatoru əzərkən birinci ən güclü partlayış baş verəcəkdi. Bu partlayışın nəticəsində də dalbadal o biri partlayışlar baş verməli idi.

Hava şaxtalı idi. Şpalların arasındakı torpağı bel ilə qazmaq olmurdu. Buna görə də partizanlar lingləri işə saldılar. İş ağır gedirdi. Nəhayət, torpağın donmuş hissəsi qazılıb qurtardı, iş bir qədər yüngülləşdi. Zarafat və gülüş başladı.

Sergey Nikolayeviç yolboyu gəzişir, işləyənlərə diqqət yetirirdi. O, lazım gəldikdə ayaq saxlayıb məsləhətlər verirdi. Qatarın gəlməsinə 15-20 dəqiqə qalmışdı. Faşist gözətçilərinin gözünə dəyməmək üçün tez getmək lazım idi. Partizanlar qulaqlarını relslərə qoyub dinlədikdə uzaqdan gələn qatarın uğultusunu eşitdilər.

Sergey Nikolayeviç işi qurtarmağı əmr etdi. Partizanlar qazılmış yerlərin üstünü qarla örtüb alətləri yığışdırdılar və geri çəkildilər. Onlar dağa qalxarkən ağacların budaqları arasından yaxınlaşan qatarı gördülər. Partizanlar kolluqların arasında yerə uzandılar.

Bir neçə saniyə ötdü.

Partlayışın gücündən ətrafdakı dağlar da lərzəyə gəldi. Əks-səda Triyest kəndlərinə qədər çatdı. Sergey Nikolayeviç ayağı altında yerin necə titrədiyini hiss etdi. Vaqonlar yanırdı. Sağ qalmış hitlerçilər vaqonlardan özlərini yerə atıb, avtomatlardan atəş açmağa başladılar. Yeni partlayış səsləri eşidildi. Bu, vaqonlarda olan partlayıcı maddələr idi. Almanlar qaçıb ətrafa səpələndilər.

Qorxudan özünü itirmiş əsgərlərdən biri aşağı diyirlənib, düz Lidiya Planiçkanın qabağına yıxıldı. Atəş açmaq əmri verilməmişdi. Planiçka tüfəngi kənara atıb ağlını itirmiş faşisti süpürlədi, yerə yıxdı. Amansız nifrət hissi onun qollarına qüvvət verirdi. Qadın əsgəri boğmağa başladı. Əsgər nə qədər çırpındısa da, Lidiyanın məngənə kimi möhkəm barmaqlarından boğazını qurtara bilmədi…

Nəhayət, polkovnik münasib vaxt çatdığını görüb, atəş açmağı əmr etdi.

* * *

Səhər Ancelika ev sahibəsinin ona verdiyi dama-dama şalı çiyninə salıb ensiz bir cığırla yuxarıda yerləşən evlərə tərəf yönəldi. O, alçaq çəpərin üzərindən adlayıb şam ağacları arasında güclə görünən bir evin artırmasına çatdı və qapını taqqıldatdı. Ancelika Vasya üçün ayrılmış balaca bir otağa girdi. Ev sahibləri sloven idilər. Ortayaşlı ev sahibəsi Ancelikanın belə tezdən gəlməsinə xüsusi bir məna verib gülümsündü. Vasya hələ yatırdı. Ancelika onun ayaq tərəfində əyləşdi. Vasya uşaq kimi sakit və qayğısız görünürdü.

“Hələ lap uşaqdır”, – deyə Ancelika düşündü və əlini uzadıb Vasyanın alnına tökülmüş saçlarını geri elədi. Bayırdan gəldiyi üçün qızın əlləri soyuq idi. Vasya gözlərini açıb Ancelikanı gördükdə qalxıb yatağında əyləşdi.

– Tənbəl, – deyə Ancelika gülümsündü.

Vasya qaşlarını çatdı:

– Sən də qoy görək, bir dəfə də olsun adamı doyunca yatmağa qoymurlar.

– Dur, dur.

Vasya gərnəşib gözlərini ovuşdurdu və bərkdən əsnədi. O, birdən-birə uşaq kimi sevinib dedi:

– Ancelika, heç bilmirsən nə qiyamət yuxu görmüşəm! Yuxuda görürdüm ki, bahardır. Smolensk şəhərinin yanında gəzirəm. Hara baxırsan, göz işlədikcə gül-çiçək görünür…

Ev sahibəsi otağa gəlib, onları süd içməyə dəvət etdi. O biri otaqda köhnəlib qaralmış skamyanın üstündə üzü tərtəmiz qırxılmış bir qoca oturmuşdu. Bu qocaya baxdıqda, onun “Mixaylo” ilə San Kusto kilsəsində danişan keşiş olduğunu təyin etmək çətin deyildi. Ancelika ilə Vasya otaqda əyləşdikləri müddətdə qoca bir kəlmə də olsun danışmadı. O, yalnız hərdənbir gənclərə baxır və nə isə məzəli bir tərzdə qımışırdı.

Ancelika bilirdi ki, keşiş partizanlar arasında böyük nüfuza malikdir. O, partizanlara həmişə lazımlı məlumat verirdi. Bundan başqa Ancelikaya məlum idi ki, bu kişi keşiş deyil. O, taxtadan keçi fiqurları yonub satmaqla məşğul olurdu. Özü də bu keçilər mühüm xəbərlərin partizanlara yetirilməsində böyük rol oynayırdı.

Vasya ilə Ancelika ev sahibəsinə təşəkkür edib, həyətə çıxdılar. Onlar bir qədər gəzmək istəyirdilər. Gənclər gəzə-gəzə ensiz dağ cığırına çatdılar. Hər tərəfdə seyrək meşə ilə örtülmüş dağlar görünürdü. Sıldırım dərələrin kənarlarında kolluqlar vardı. Dağ döşlərində kiçik torpaq sahələri gözə dəyirdi. Bir az aşağılarda isə birmərtəbəli daş evlərdən ibarət kəndlər yerləşirdi. Buradakı adamlar yarıac, yarıtox dolanırdılar. Kəndlilərin süfrəsində çörək nadir hallarda görünürdü. Axı, çörək harda əmələ gəlsin? Hara baxırsan, daşlıq və qayalıqdır. Yalnız düzənliklərdə zeytun, şabalıd və qoz ağacları ucalırdı. Dağlılar orada yaşayan adamlara həsəd aparırdılar.

Buranın mənzərəsi də kasıb və yeknəsəq idi. Lakin dağlılar mərhəmətli və cəsur adamlardılar. Onlar son tikələrini belə, partizanlarla bölüşürdülər. Özlərini elə tuturdular ki, guya evlərində nə qədər istəsən qarğıdalı unu, şərab və ət vardır. Lakin partizanlar çox nadir hallarda onlardan şey alırdılar. Hər kəs bilməsə də, onlar çox yaxşı bilirdilər ki, əhali korluq çəkir.

– Mən fikirləşirəm ki, siz buralarda necə yaşayırsınız? – deyə Vasya fikirli halda Ancelikadan soruşdu. – Bir parça da münbit torpaq yoxdur, hara baxırsan, daş-kəsəkdir…

Ancelika kədərlə köks ötürdü:

– Birtəhər dolanırıq. Sən təsəvvür edirsənmi, Vasya, burada bir balaca bağ, ya da bostan salmaq üçün nə qədər əziyyət çəkmək lazımdır? Bunun üçün uzaqdan kisələrlə torpaq daşımaq lazım gəlir. Mənim babam 3 min kisə torpaq daşımışdı. Axırda kişi dərdəsər olub öldü. Onun ölümündən bir az əvvəl hökumət adamları gəlib dedilər ki, gərək ev-eşiyini qoyub getsin. Avstriyalı bir qraf burda özü üçün malikanə tikdirəcəkdi.

Ancelika əli ilə ətraf dağları göstərdi:

– Bax, hər yerdə xaricilərin malikanə və qəsrləri görünür. Təbiət bizə torpaq verməyib. Adamlar da çalışaraq təbiətin səhvini düzəltmək istəyəndə, torpağın “sahibi” tapılır, gəlib mane olurlar.

O, Vasyaya baxdı:

– Yəqin, sizin torpağınız çoxdur?

– Hə, çoxdur! Onun heç ucu-bucağı görünmür!.. Özü də əsas məsələ odur ki, torpağın sahibi biz özümüzük!

Ancelika gülümsündü:

– Sən heç torpaq sahibinə oxşamırsan!

– Nə olar, oxşasam da, oxşamasam da torpaq mənimkidir!

– Vasya, – deyə Ancelika soruşdu, – sən Mehdi ilə çoxdan tanışsan?

– Əlbəttə, çoxdan, dörd aydır!

– Amma mənə elə gəlirdi ki, siz uşaqlıqdan elə bir yerdə böyümüsünüz.

Onlar asta addımlarla dağa qalxırdılar.

– O azərbaycanlıdır?

– Hə, Bakıdandır.

Ancelika fikirli-fikirli ağacların budağından tutaraq, yuxarı qalxırdı. Vasya isə onun arxasınca gəlirdi.

– Vasya, görəsən, onların adətləri necədir?

Vasya gülümsündü:

– Əgər haqq-hesabı Mehdidən götürsək, elə çıxır ki, yaxşı adətləri var.

– Hə… – deyə Ancelika təsdiq etdi. – İgid oğlandır… Özü də mənə elə gəlir ki, rəhmdil adamdır.

Sonra Ancelika yenə soruşdu:

– Deməli, cəmi dörd aydır ki, tanışsınız?

– Hə, dörd aydır.

– Siz bir-birinizə çox oxşayırsınız, – deyə Ancelika bir qədər tərəddüddən sonra əlavə etdi. – Həm də fərqlənirsiniz. Rəhmdillikdə və cəsarətdə bir-birinizə bənzəyirsiniz. Ancaq…

Ancelika onların bir-birindən nə ilə fərqləndiklərini izah etməkdə çətinlik çəkdiyi üçün susdu.

Uzaqdan boğuq bir partlayış səsi eşidildi, bir qədər sonra atışma başlandı.

– Bu nədir?! – deyə Ancelika soruşdu.

Vasya yavaş, lakin ciddi bir səslə cavab verdi:

– Ölümə ölüm!

– Sən bunların bizimkilər olduğunu haradan bilirsən?

– Mənə hələ dünən Mehdi demişdi ki, hitlerçilərin hərbi qatarlarını partladacaqlar. Mən də getmək istəyirdim, ancaq aparmadı. Dedi ki, qal, dincəl.

– Mehdi onlarla gedib?

– Bilmirəm. Qorxursan ki, başına bir iş gəlsin?

Ancelika gülümsündü:

– Mən heç vaxt belə şeyləri ürəyimə gətirmirəm, Vasya. Pis iş hamının başına gələ bilər. Məgər hər birimiz tapşırığı yerinə yetirməyə gedəndə ölümlə üz-üzə gələ biləcəyimizi başa düşmürük? Sən bir təsəvvür elə, gör, nə qədər yaxşı adamlarımız həlak olub…

– Demək, sən belə qız imişsən? – Vasya təəccüblə ona baxdı.

– Hə, Vasya, mən deyəsən, xasiyyətimi dəyişə bilmişəm. Bilirsənmi, əziz bir adamın çətin əməliyyata gedəndə oturub gözləmək çox ağır olur. Narahat olsan da, özünə ürək-dirək verirsən ki: “Hələ sağdır… hələ sağdır…”

– Sən daha heç kəs haqqında elə düşünmürsən?

Ancelika birdən-birə cavab vermədi.

– Mən sənə dedim ki, yox.

– Sən yaxşı qızsan, Ancelika.

– Sən də yaxşı oğlansan, – deyə Ancelika astadan cavab verdi. O, bir qədər səsini yavaşıdıb əlavə etdi, – Mehdi də yaxşı oğlandır.

– Axı demədin, bizim nəyimiz bir-birinə oxşamır? – Vasya soruşdu.

Ancelika dönüb Vasyaya baxdı. Vasyanın Mehdidən nə ilə fərqləndiyini təyin etmək üçün onu xeyli süzdü.

Ancelikanın ürəyi qarışıq hislərlə dolu idi. O, heç özü də bilmirdi ki, bu iki cəsur oğlanın bir-birindən fərqləndiyini nə üçün dedi. Mehdi ilə Vasya, Vasya ilə Mehdi – bu adlar həmişə qoşa çəkilirdi, bu adlar birləşib vəhdət təşkil edirdi. Ancelika isə birdən-birə onları ayırdı… Görəsən, buna səbəb nə idi?

Hərdən Ancelika tapşırığa tək gedirdi. O, bəzən yoldaş “P”nin yanına gedər, bəzən də başqa tapşırıqdan qayıtdıqda həmişə ilk növbədə Mehdini axtarardı, onu görmək istəyərdi. Onların nəzərləri bir-birinə sataşdıqda qızın ürəyi, nədənsə, həyəcanla çırpınmağa başlayardı. Mehdi isə Ancelikanı tapşırıqdan qayıdan başqa partizanlar kimi qarşılayardı. Hətta o, Ancelikaya qarşı daha tələbkar idi… Lakin Ancelikaya elə gəlirdi ki, sadəcə Mehdini görmək ona bəsdir. Ona artıq heç bir şey lazım deyil.

O, Mehdinin başqaları ilə necə söhbət etdiyini, hətta necə yemək yediyini belə görməyə çalışırdı. Ancelikaya elə gəlirdi ki, hamı Mehdi kimi hərəkət etməli, onun kimi gülməli, yeməli və zarafat etməlidir. Nə üçün? O, özünə bu sualı verməkdən çəkinirdi.

Günlərin birində Mehdi bir vərəq yaxşı kağız tapıb Ancelikanı yanına çağırdı:

– Gəl, bu kötüyün üstündə otur, sənin şəklini çəkim…

– Niyə? – deyə Ancelika utana-utana soruşdu, ürəyi həyəcanla vurmağa başladı.

– İstəmirsənsə, başqasının şəklini çəkərəm.

Ancelika kötüyün üstündə oturdu.

– Çək. Sonra o şəkli mənə bağışlayarsanmı?

– Əgər yaxşı çıxsa, bağışlayaram.

Mehdi nəzərlərini qızın üzünə zilləyib, onun sifətinin cizgilərini müşahidə etməyə başladı.

Ancelika Mehdinin baxışlarına dözə bilmədi. O, ilk dəfə idi ki, Mehdinin ağıllı, mərhəmətli, qara məxməri gözlərinə baxırdı. Qıza elə gəlirdi ki, bu gözlərin dərinliyinə qərq olur. Ancelika üzünü yana döndərib güldü:

– Nə olub, uşaq deyilsən ki! – deyə Mehdi qaşqabaqla dilləndi. Ancelika heç özü də bilmirdi ki, birdən-birə nə üçün güldü. O, uzun zaman özünü ələ ala bilmədi. Nəhayət, birtəhər özünü yığışdırıb Mehdiyə baxdı. Onun gülməkdən gözü yaşarmışdı. Bir qədər də qorxan kimi idi…

– Hə, belə otur! Belə yaxşıdır! – deyə Mehdi razı halda səsləndi.

Mehdi cəld hərəkətlərlə nə isə çəkməyə başladı. O, hər dəfə başını qaldırıb bir şey soruşurmuş kimi Ancelikaya baxırdı. Sanki Mehdi qızın gözlərindən aldığı cavabı kağızın üstünə köçürürdü. Ancelikaya elə gəlirdi ki, Mehdi işini qurtardıqdan sonra kağız üzərində şəkil deyil, yüzlərlə sual və cavab olacaq. O, ömründə heç bir vəchlə bu cavabları dilinə gətirə bilməzdi. Onları ancaq Ancelikanın gözlərindən oxumaq olardı… Onların arasında nə isə sakit və sözsüz bir mehribanlıq yaranmışdı. Ancelika istəyirdi ki, bu vəziyyət çox sürsün. Mehdi uzun müddət, bütün ömrü boyu onun şəklini çəksin.

Lakin Mehdinin əlindəki iş qurtarmaq üzrə idi. O, şəkli Ancelikaya göstərdikdə qızı heyrət bürüdü: şəkil, sanki canlı idi. Qızı hər şeydən çox təəccübləndirən o idi ki, kağızın üzərindən ona özünü itirmiş qorxaq Ancelika deyil, ötkəm, güclü və cəsarətli bir qız baxır!

Mehdi Ancelikanı onunla birlikdə kəşfiyyat və qorxulu əməliyyatlara gedən bir qız kimi təsvir etmişdi. Deyəsən, o, Ancelikanı başqa cür görə bilmirdi. Buna görə də, Ancelika güldüyü və Mehdini gördükdə özünü itirdiyi üçün xəcalət çəkdi. O, ancaq Mehdinin çəkdiyi kimi olmalıdır.

Ancelika özünü Vasyanın yanında daha sərbəst hiss edirdi. Onlar iki məktəbli kimi bir-birilə dostluq edirdilər. O, Vasyanın yanında özünü həddən artıq gənc, Mehdinin yanında isə yaşlı, mötəbər bir adam kimi hiss edirdi. Bunlardan hansının daha yaxşı olduğunu təyin etməkdə çətinlik çəkirdi.

Bəli, ona elə gəlirdi ki, Mehdi ilə Vasya bir-birinə bənzəmirlər. Məgər bu, özünün onlara müxtəlif münasibət bəsləməsindən irəli gəlmirdimi? Bunu necə izah etmək olar. Ancelika bu suala cavab verməyib fikirli halda başını yırğaladı.

– Bilmirəm, Vasya, bilmirəm…

Kiminsə addım səsləri eşidildi. Şam ağaclarının arasında möhkəm bədənli bir oğlan göründü. O, uzaqda Vasya ilə Ancelikanı görüb onların yanına yüyürdü və şən bir səslə qışqırdı:

– Eşitdiniz?

– Yanko! – deyə Ancelika sevincək halda ona tərəf döndü.

– Sən onlarla getmişdin?

– Yox, ancaq yaxında idim, hər şeyi görürdüm. Heç bilirsiniz nə qədər faşist qırdıq?! Sonra mən qaçdım…