Kitabı oku: «Թղթեր»

[Ա]
Առ հոգեւոր տէրն Պետրոս կաթողիկոս ի ժամանակին, յորում ի կապանաց իւրոց վերստին յաջորդեաց յաթոռ իւր, խնդրեալ ի Գրիգորէ զգիր սրբոյն Եփրեմի Հաւատոցն, զոր ընթեռնոյր մինչ ի բանտին էր:

Թէպէտեւ ըստ գեղեցիկ խնդրոյ քում լուսափայլութեան, պետականդ բոլոր սրբազանից եւ գլուխ առաքելական, պարտ վարկանիս երկարագոյն նորագոյն բանս իմաստասիրել ծառայի քում, որով զուարճանաս իբր զհայր ի վերայ որդւոյ, սակայն սիրելի է ինձ միշտ կարճառօտ հատանել: Վասն զի զբոլորն մասն միակի գիծ ուղղակի զբովանդակն պարառէ զուղղանկիւնեացն թէպէտեւ մասն գոլ: Եւ իմաստնոյն մի բան բաւական է զբիւրս բերել զկնի հետեւաբար:

Արդ թողից զայսոսիկ նախադրութիւն մակագրել մեծագունիդ գլխոյ, որ ամենայնի ես բաւական, եւ զանսպառն հեղուս գիտութիւն եւ շնորհ համեմատ սրովբէականն մականունութեան: Եւ զայսոսիկ ընձեռել ոչ անտեղի վարկայ. վասն որոյ եւ Դաւթի ի զուարճալի նուագերգութեանն նուիրական բան` Քեզ վայել է օրհնութիւն Աստուած ի Սիովն եւ քեզ տարցին աղօթք յԵրուսաղէմ: Իբրու զի` թէպէտ ոչ էր անծանօթ ծագաց երկնի եւ ընդ երկրաւս ածել զբոլորն յօրհընութիւն Արարչին, սակայն որ ընտրեացն օրհնել, եւ որ ծագեաց զլոյս գիտութեան, եւ որ ընկալան հաւատով, այլ ոչ ի հեթանոսս: Եւ այժմ առ այս բաւական է բանս:

Այլ դու ո'վ գլուխ ամենայն հաւատոցն Յիսուսի եւ վախճան, որ նախքան զայսոսիկ, թէպէտեւ երանելին այն Քաղդէացի Խորինն Ասորի, մարգարէական ունելով հոգի եւ նշանս յերկնից ի տուչութենէ վերնոյն, եւ առաքինութեամբ ծայրացեալ անեզրական վարուք եւ վարդապետութեամբ, վեհ քան զբոլորն սեռ իմաստիցն սիրողացն, զայսոսիկ հիմն հաւատոց հաստատէ, այլ առ հաւատացեալդ Աստուծոյ բանին է հաւատ. վասն զի ի մէջ քրիստոսասիրաց է բանդ, որով սպառազինեալ զօրավարդ, վառելով վահանաւորեալ, անվտանգ ի նետիցն մնացեալ, գաղտնի առեալ աւար տացես մեզ կապուտ: Եւ սատարեալդ հարցն ցանգ ամրացուսցես քոյինդ անքուն ակամբ, նոր նորոգեալ ի հաւատ հաստատուն առաւել քան զԱբրահամուն: Վասն զի զի՞նչ են հաւատք, եթէ ոչ յուսացելոց իրացն հաստատութիւն եւ յանդիմանութիւն, որոց ոչն երեւին. եւ որ այսմ հետեւին միանգամայն:

Աւադիկ դու ընկա'լ, վէ'մդ եւ հի'մն, զհաւատոցն հաստատութիւն, այլ եւ զընկերդ քո ՚ի քումն միայնութեան եւ զփոխանդ բոլոր քահանայական կարգաց. վասն զի ըղձալի էր քեզ քան զոսկի եւ քան զարծաթ. վասն զի պատուիրանք Տեառն լոյս են եւ լոյս տան աչաց, եւ յայնմանէ երկիւղ սուրբ, որ մնայ յաւիտեան:

Արդ գիր ծառայի եղիցի կարգեալ ի գիր մատենին, որ ի կատարածի յիշատակ բարւոյ, ողջ լե'ր փոխանո'րդ Յիսուսի:

[Բ]
Առ տէր Պետրոս ի ժամանակի խուժան յառնելոյ ի քաղաքին ի վերայ նորա. բան մխիթարական եւ հարցումն Անանիայի գրոց Շիրակայնոյն, զոր մեծ Քննիկոնն անուանեն:

Զյաւէտ ծայրացելոյդ բոլոր լրութեան կաթուղիկէ եկեղեցւոյ մշտափայլ առ իս ճառագայթից ըղձամ, տոչորեալ խանդակաթ եւ յաւէժ տռփմամբ, քանզի մշտօրեայ տենչամք արեգակնային եւ արփիականն բաղկացուցանելոյ զյոգնական կարեւորութիւնս, զոր վաղ ուրեմն այս ի մէնջ փախեաւ: Զի բնաւին ի բոլորն բարոյական բարգաւաճիցն թափուր զմեզ թորեսցէ: Վասն որոյ ի ճահ ինձ այժմ եկեսցէ ճեմականն Եւրիպիդէս յիւրում տախտակի, սակս տորբանականին Տրոքոնեայ ասելով. Ո'վ Տրոքոնեայ, յորու՞մ բախտի բարի գոլ կարծես` մակացու ի ծնէ կուրա՞ց եթէ զկնի պատահման հանգունակի մակեղուտ անանջատ: Եւ զի զայսոսիկ ոչ այլ ինչ իմաստասիրէր բայց միայն վասն իւրոյ ումեմն Հերմեայ աշակերտի. զի նորա, թողեալ զիմաստասիրութեանն արհեստ, չոգաւ ի կենցաղական զեղխումն. իբրու թէ կոյր ի ծնէ եղեալ, զգայ զկուրութեանն, եւ ըղձայ տեսութեան, իսկ զկնի տեսութեան` ի պատահմանէ կուրացեալ, յոյժ տարակուսելի է: Զոր բանս զքեզ ակն տունջեան անուանէ, եւ զմեզ կափուցեալս ի ճառագայթից եւ խրթնիս եւ խաւարչտին եղեալ: Սակայն առ այսոսիկ սուղ ինչ եթէ իմաստասիրեցից, ո'չ պատկառելի է, այլ մանաւանդ փութալի. թէպէտ եւ ոչ աստուածպետականին հասին բախտի եւ օծման եւ մաքրութեան, սակայն կաթիլ իմն աստուածային առ նոսա կաթեալ: Փերեքղէս փարթամն այն ատտիկեցի, տոգորեալ կարասեօք, ի ծովականն Տրովադայ յԱպպինոսէ արտալածի սակս իրաւացի գոլոյ նմա ի խուժանէ: Եւ Պղատոն ի Սիկիլիայ վաճառեալ, թէպէտ եւ պատճառեն Եպիկուրեանքն սակս խրախճանութեանն չոգալ: Սոկրատէս մեռանի սակս համբակացն դիտողութեան եւ ի կատական հեգնաբանութիւնսն Անիրա՞ւ, ասեն, մեռանիս. պատասխանեալ. Կամի՞ք, զի յիրաւի: Թողից զյոգունցն` զՀոմերի Մելամպոտեան, զԴիմոսթիմեան օրէնսդրի եւ զՈդիսեայ հռետորի, եւ որոց այսմ են հետեւեալ: Զի ո՞ ոք ի կենցաղումս, որ ըստ Աստուծոյ վարս, ոչ լիցի դժպհի: Որք Մովսէսի այնքանեացն արուեստից եւ յաստուածուստ երեւման եւ պարգեւաց ոչ անսացին, եւ զԱհարոն խոտորեցին, եւ մի ըստ միոջէ մինչեւ ցՅիսուս. որ եւ մահու մատնեալ զկեանս իւրեանց կախեալ զփայտէ խնդրէին պարգեւս, եւ ի վերայ գլխոց իւրեանց զարիւնն Աստուծոյ ոչ շատանան, այլ եւ տողանի յորդիս իւրեանց ձգեցին, զի այնու յերկարասցի յամառութիւն կուրացելոցն, որ մինչեւ ցայս վայր թշնամիք խաչին գտեալք յանդգնին:

Եւ զի՞նչ ինձ այսոքիկ. զի Արամեան անմտութիւն զայս ոչ միանգամ կամ երկիցս բայց եւ բազում անգամ յամառեալք: Եւ զի՞նչ զարմանս է, եթէ Տէր ճշմարիտ է, եւ որ այսմ հետեւին, քանզի պարառաբար ծանուցանելոց է մեզ. ներհակս տրամախոհիմք թէպէտ եւ յունակութիւնս տրամադրութեանն առ ինձ ունակութիւնս բերեալ` ումեմն մակստացական եւ անհանգանակ եւ ուրումն բնաբար եւ սեռական ի միում տեսակի: Քանզի հատանունք, որք ոչն են ՚ի միում տեսակի, նուազագոյն ՚ի ներհակումն գտցի. եւ ոչ միայն ի տեսակում այլ եւ յինքեան կրէ իւրաքանչիւր ոք քաջողջութիւնս եւ խօթութիւնս, քանզի եւ սոքա ՚ի միում տեսակի յատուկ ներհակին. վասնորոյ փութալի է ըստ կարողութեան առողջութեան եւ բնականագունին եւ բնաբարն առաքինութեան հետեւել եւ այսմիկ որքան հնարաւոր է բաղձալ. քանզի հարկաւորն ի մեզ հազիւ այսմ հաւանի, միշտ զհակառակսն այսմ հայցելով. եւ զանօգտակարագոյնսն անզգած եղեալ, ոչ երբէ'ք զգասցի զխօթութեանն արշաւանս եւ զխիթս խստագոյնս. զի ՚ի վերայ եկեալն տագնապ` մանաւանդ եթէ զլուծումն եւ զարտահանումն ՚ի կապակցէն, յորս կաշկանդեալն է բազմաբեղուն յօդիւք, ոչ երբէք զայսոքիկ աղէտ տարակուսանաց խոկայ, այլ խնդրէ զցաւագնոտսն եւ զանախորժսն, ախորժակս մթերեալ յինքեան զհամաքամուածս եւ զտողս եւ զափռոդիտականս եւ զատիրրագունականն եւ զմանիական մեղանպոդականաւն կիզեալս, զի դժոխաբոյծ ամենեւին ելով բուժողացն:

Այսոքիկ են տենչումն ըստ մարմնոյ կենցաղոյս, քանզի զառողջութիւնսն անաշխատ միայն հայցեն ընդունիլ, իսկ զհիւանդութիւնսն յոգնական ջանիւ հնարին յինքեանս քարշել, եւ ըստանձնեալք, ապա ուրեմն զգօնանան առ բժիշկս ընթանալ եւ զարտալածեալն յինքեանց բնականագոյն քաջողջութիւնս դարձեալ խնդրեն վերստին արծարծել, զոր հազիւ զպատահմունք որակութեանն այն յեղափոխել կարասցէ: Վասնորոյ զգուշացուցանէ այսպէս նախասականն Հիպոկրատէս յիւրում մատենի առ Պռիւդոս ոմն հրաշաբանելով այսպէս. Ծայրագոյն է խոկալ. ո'վ մանուկ, յանախորժակացն ախորժից հրաժարել եւ ի թանձրագոյնսն ոչ ընթանալ կերակուրս քան զկնի հեշտութեանցն վարանել եւ դառնագոյն դեղեալ զինքեանս ՚ի բժշկաց, քանզի հեշտութիւնք այսոքիք միայն ճաշակելեացն են, իսկ տագնապումն եւ վիշտք բոլորն շարունակեալ անդամոց: Եւ այսոքիկ այսքան:

Իսկ դու ո'վ վսամական եւ սրբազանութեանցն նախապետական, զարիական սերտութեան զմտաւ ածցես եւ զարդարութեանն ողջախոհութիւն. քանզի այսու զքեզ մշտափայլ տեսանեմք, եւ մի' ինչ ի քում մակաւասար մակամտածութիւնս թեւակոխեսցիս, խոկալով տրտմական կամ եթէ տխրութեան ինչ ի քեզ կրել ախտս. քանզի յորժամ տկարանամք, յայնժամ զօրանամք. եւ հոգին ի թիկունս հասանէ տկարութեան մերում. քանզի որ զփորձ առեալն է, կարող է փորձանաւորացն օգնական լինել: Եթէ պարտ է ՚ի նորագունիցն եւ որ զկնի Յիսուսի հարք քո եւ աթոռակիցք յայնցանէ բերել ՚ի ճահ զնոցայն որ ըստ մարմնոյ պատահմունս, նախ զմերոյն Պարթեւին եւ որ ՚ի նորայն արմատոյ յԱրամեան նահանգէ կրեալս եւ որ զկնի այսորիկ յոմանց եւ յիւրոցն սերէ` զՅովաննոյն ի մետաղսն փոխեալ ի կենցաղոյս, եւ զմիւսոյն Գրիգորի ՚ի քաղաքէն արտալածեալ: Եւ զկնի այնորիկ ըստ ասացելումն աստուածաւանդն տառի զգերեզմանսն պատուել եւ զնշխարսն ժողովել, թուի ինձ թէ հրացեալն նախանձ շիջեալ էր եւ բոցն յաչաղութեան հնոցին որ առաւել քան զատրուշանին Զրադաշտին, զովացեալ, եւ կայծակն հրափայլութեան վեհագոյն քան զՊռոմեդեայն եւ զՀեփեստոսին ցածուցեալ. սակս այնր զկնի եկելոցն երկարաձգէր տեսութիւն, զառաջնոցն անկումն եւ զգայթակղութիւնս հայցելով, զգուշանան: Բայց թուի ինձ, եթէ ի խորագոյնս ոմանք այժմ անկանին խորխորատս: Թէպէտ եւ զնախընթացութիւն այսպիսեաց ուղեգնացութեան ըմբերանեալ պարսաւեն, բաւական է բանդ. միայն պարտ է աւագ աչօք շուրջ հայել եւ ժամանակի ծառայել, որպէս ումեմն իմաստնոյ քան զայսոսիկ թուեցաւ:

Փոխա'ն Յիսուսի, համարձակիմք, միշտ սովորեալ յառատաձիր պարգեւս, զկարեւորսն եւ զպիտանացուսն յարատեւական բաշխելով քեզ, որ ոչդ երբէք դանդաղիս զգիրս Անանիայի Շիրակայնոյ. որ բազում աշխատութեամբ եւ յածաչու խոնջմամբ հաւաքեալ ի բազմազան եւ յոքնաբեղուն մատենից. յորում եւ ենթակայացեալ են ոչ միայն քառիցն արհեստք այլ բոլոր էակացն խոկմունս. որ են այժմ ի տան տէրունեան, զոր նախքան զքեզ խրթնացեալ եւ թագնի ընդ գրուանաւ ծածկէին. զոր եւ ինքն իսկ, որ մատենագրեաց զայդոսիկ յառաջնում իւրոյ տրամաբանութեան բազում տարակուսանս եւ կեղերջականս սակս մերոյ ազգային անփոյթ առնելոյ զայդպիսի գործառնութիւնս. յորում մթերեալ են տոգորք աստուածային եւ ենթակայացեալ ամենայն արհեստի մակացութեան եւ նախադասեալ է թուականութեանն եւ երաժշտականութեանն, որք են ի տարորոշ քանակէ տարակացեալք. իսկ երկրաչափութեանն եւ աստեղաբաշխութեանն, որք են ի շարունակ քանակէ, եւ զկնի այսոցիկ յարամանեալք արհեստք եւ մակացութիւնք մատենագրութիւնք եւ գրէ եթէ ամենայն բոլոր վարժումն հռետորական, թէպէտ եւ մասնաւոր զփոշէտեսակսն զօրէն գործասէր մեղուի ամբարեաց ի մեղուանոցի այդր ի բազմավէտ մատենագրից Քաղդէացւոց եւ Յունաց եւ ամենայն ազգաց առ ի ծանօթ լինելոյ, որք նախ քան զայնոսիկ հաւաքեալն մատեանս, մակացու եղեալ իմաստասիրութեան. քանզի որք ոչ նախուստ կրթեալք են, բոլորովին ոչ գոյ հնար թեւակոխել զայնպիսի աստուածաբանութիւնս. քանզի պարտ է նախ ՚ի բնաբանականէն յուսումնականն ամբառնալ եւ անտուստ աստուածաբանականն. քանզի որ այլազգ խորհեսցի, ըստ ասացելումն, տրամախոհի ի վերայ Ոլոմպիոսի դնել զՍեստոս եւ յայնի յարաբարդել զտերեւաշարժն Բիդոն, որպէս զի երկին ճեմարան լիցի նոցա, քանզի յոյժ տարախոհիցն եւ անտիական մտածութեանցն է բաղձումն այս. վասն որոյ եւ Պղատոն իսկ զգուշացուցանէ այսպէս յիւրումն աստուածաբանութեանն. Աներկրաչափական ոք մի' ներամտեսղէ. զայսոսիկ ասելով, զի մի՚ ոք անկատար ի քառիցն ենթակայէ մտղէ ի լսարանն. քանզի բնաւորեալ էր հրաշալին այն միայն աստուածաբանութեանն պարապել եւ յայնոսիկ զկրթեալսն հաստատել ըստ օրէն հիւսնաց, որք արհեստին են մակացուք, ոչ նախուստ յանտառս կամ ի մայրս ճեպին հատանել փայտս. քանզի այլ ոք են պարապեալ այնոցիկ եւ այլ, որք հարթեն եւ սղոցեն եւ ապա ծայրագոյնքն ճախարակօք եւ այլովք գործարանօք գեղապանձ յարդարեն գահաւորակս եւ աթոռս եւ այլ ինչ գործարանս: Այսպես եւ որք ոսկւոյն են պարապեալք եւ երկաթոյ եւ պղնձոյ:

Եւ արդ` քանզի սակս մատենին Անանիայի եղեւ յիշատակ իմաստասիրելոյս մեզ, բե'ր ոչինչ խրթին եւ անյայտաբար. կամիմք զհայցուած մեր ծանուցանել մերոյ լուսաւորչիդ. ՚ի բազմաց անփոյթ եղելոյ այսպիսի գործառնութիւնք եւ հանդէսք, որ ոչ երբէք ի ստադին վարժելոց գրամարտկոսաց եւ քերդողաց հնացեալ, ի մոռացումն այսպիսւոյ մատենի ոչ միայն եւղեւ անկանել, այլ եւ բազմաց, որպէս ի մերոյն Մովսիսէ ուսեալ, գտեալ գտաք, եւ յայդմ մատենի մակագրութեան վերծանեաք: Քանզի Արամեան սերի հպարտութիւն եւ անամոք բնութիւն եւ խստապարանոց բարս ոչ ստորակայի յայսոսիկ կրթութիւնս յարատեւական հաւանել, կամ եթէ ոչ փոյթ, որք պետականին հասին բախտի, մեծարու լինել եւ խուզել զխոհեմական արհեստս ի զարդ քարգոնոսական ապարանին, որպէս մեծ Փտլոմէոսն այն եւ որք այլք այդպիսիք. եւ զի բազում աշխատութեամբ խոնջեալ եւ տագնապեալ, մինչ տակաւին յիմում անտիականն ելով տիս, հազիւ հազ մակացու այսմ եղեալ, սուղ ինչ էակացն հասեալ, ըստ որումն են յԱրաբացւոց եւ Քաղդէացւոց եւ Յունաց, ոչ դանդաղեցայ քննութեամբ զփորձ առնուլ:

Եւ խնդրեմք ի քումմէ լուսափայլութենէդ զնորագոյնն մատեան շնորհել մեզ, զի այժմ մերձ առ ծերութիւն հասեալ եմք, եւ դիւրին վերծանեալ հասցուք ըստ կարողութեան, զի մի' յերկոցունց կողմանցն ունիցիմք մարտակցութիւնս` տեսութեան եւ մտածութեան, քանզի լուսով քո տեսանեմք զլոյս: Ապա եթէ ոչ այսոքիկ հաճոյ թուեսցի քումդ աստուածպետական իշխանութեանդ, զոր եւ կամեսցի, այն իբրեւ յաստուածուստ պարգեւ համարեալ է մեզ. ողջ լե'ր, փոխա'ն Աստուծոյ:

[Գ]
Պատասխանի կաթողիկոսին յաղագս Գագկայ, որ ասէր թէ խորհին կորուսանել զքեզ:

Եւ արդ ծառայից փոքր ի շատէ արդարեւ ճշմարիտ սիրելւոյդ Յիսուսի եւ բարեկամիդ իմ գիտեմք, զի սէր հոգւոյն ստիպէ զքեզ յաղագս եկելոցս ի վերայ իմ ի տարակուսանս եղեալ յանզրաւական եւ յանսպառ պատժապարտութեան, անպարտական գոլով, եւ ի բոլորեցունց պարառեալ անպայման եւ պղտորեալ խորհրդով, եւ խարդաւանս ի վերայ իմ խոկալով, խազմ յարուցեալ խիզախողաց յոմանց եկելոց եւ յոմանց յարուցելով կեամք, ակն ունելով Աստուծոյ, ասելով. Հայեա'ց օգնել ինձ Տէ'ր փրկութեան իմոյ. եւ ընդէ՞ր Տէ'ր կացեր ի հեռաստանէ, անտես արարեր ի նեղութեան ի դէպ ժամանակիս, եւ զոր ինչ միանգամ այսպիսիք ի Դաւթեայ նուագեալ երգի քաղցրաձայնեալ, ինձ մխիթարականս եւ սփոփանս վարկանիմ նաեւ զօրացուցիչս եւ խրատականս եւ յուսալիս: Բայց ի մտի եդի եթէ սակայն եւ այս ջան է առաջի իմ եւ ոչ երկեայց, յորժամ մեծանայ մարդ: Այլ գիտեմք, զի մեղադիր լինիս սակս լռելայնս կալոյ ՚ի բազում վշտաց եւ ի լեզուաց չարեաց, այլ ես ոչ նստայց յաթոռս նանրաց եւ ի հակառակել մեղաւորին առաջի իմ լուռ եղէց եւ ոչ բացից զբերան իմ: Բայց աղէ~ հայեա' ի հեզութիւնն Դաւթայ, թէ ի բազում տարակուսանս եղեալ յաղագս լսելոյ Տեառն վշտացն ո~րպիսի գոհանայ զՏեառնէ. Սիրեցի, ասէ, զի լուիցէ Տէր զձայն աղօթից իմոց, խոնարհեցոյց զունկն իւր առ իս եւ ես զաւուրս իմ կարդացի առ նա: Արդ յորժամ լսել սովորեցայք, զի՞նչ եւս ասել կամիցի ոք, բայց միայն յայսցանէ. Ի վերայ իմ ուրախ եղեն, ժողովեցան յիս տանջանք եւ ոչ զղջացան, փորձեցայ արհամարհանօք եւ այպն արարեալ կրճտեցին ի վերայ իմ զատամունս: Տէ'ր ե՞րբ տեսցես, ի բաց արա' զմիամօրութիւն իմ ի խորամանկութենէ նոցա. եւ ի խորագոյնն վարեալ հանդիսի, որպէս յարի անդ. Ձայնիւ իմով ես առ Տէր կարդացի, եւ հեղից զարտասուս իմ, զի կորեաւ յինէն փախուստ իմ. կամ ի գերչացն հարցեալ եւ ոչ երգեալ յօտար երկրի, միայն առ Տէր համբարձեալ զաչս, ակն ունելով ուստի եկեսցէ ինձ օգնութիւն:

Այսոքիկ են ինձ իբրեւ զկերակուր եւ զըմպելի եւ եթէ առ այսու արժան է ասել. Հայր իմ եւ մայր իմ թողին զիս եւ Տէր իմ ընկալաւ զիս:

Այսպէս հայելով քեզ ՚ի բարձրագոյնսն խորհուրդ ի բոլորն բիւրուց համահաւաքեալ ըստ իւրաքանչիւր ումեք ի վերայ կացեալ երգս. այս ի հոգւոյն շարժեցեալ ճշմարտապէս անվթար ցուցան իբրու սակս այնր իսկ ասացեալ մարգարէութեանն: Տե'ս ո'վ վեհագո'յն, զին՞չ ինձ այլ քան զայս իմասցի գերակատար մտածութիւն եթէ ոչ յաղօթս կալ. վասն զի արին այն եւ քաջամարտիկն, որ պարսեաց զհսկայն դէպ ուղղակի ի ճակատն, ճահեցուցեալ հնջայթութիւնս պարսին որոտիւնս թնդեալ յերկիր զարկուցեալ եզեն զինով նորին Գողիաթայ. սակայն ասէ. Հատուցին ինձ չար փոխանակ ընդ բարւոյ, զինէն խօսէին, որք նստէին առ դրանն, զիս այպն առնէին, որ ըմպէին զգինի: Զոր եւ այժմս կրեմ ի թշնամեաց Տեառն. Տե'ս Տէ'ր եւ մի' լռեր եւ մի' ՚ի բաց առներ յինէն. մի' մատներ զիս Տէ'ր ի ցանկութիւն խորհելոցն ի վայր հարկանել զիս. առաջի քո Տէ'ր են ամենայն ցանկութիւն իմ:

Այսպիսի առասանս ձգեալ պարաւանդելով շուրջ զշաւղօք իմովք դնել ինձ գայթակղութիւն, խոկացաւ խորամանկելով խոտորել զճանապարհս իմ. այլ իմ միայն ի Տեառնէ. Օրէնսգէտ առնէ զնա ի ճանապարհի, յոր եւ հաճեցաւ. սկսանելով նիւթել ինձ որոգայթ եւ բազմաց ասել զանձնէ իմմէ թէ չիք սորա փրկութիւն. Տեսից զատամունս մեղաւորաց խորտակեալ եւ քաղցր ննջել զարթեայց եւ գտից ի թիկունս հասեալ զՏէր. քանզի յորժամ տկարանամք, յայնժամ զօրանամք: Ասացին ոմանք. Հասցուք, հարցուք, բաժանեսցուք զաւարն եւ լցուսցուք զանձինս մեր: Սակայն յուսալով ի Տէր անցից ընդ ծով եւ երգեցից Տեառն նոր երգ. Իրաւունս ինձ ելցեն եւ աչք իմ տեսցեն զուղղութիւն. եւ ոչ խօսեցայց բերանով իմ ի գործս մարդկան, զի գաղտնեօք լցցին որովայնք նոցա եւ յագեսցին կերակրօք եւ թողցեն մանկանց իւրեանց: Ահա' հասեալ է Տէր ի դատել զերկիր, դատել արդարութեամբ զաշխարհ եւ զերկիւղածս իւր ուղղութեամբ: Մի' խաբեսցի անձն քոյ զհետ համոզեալ հողմոց եւ տարաբերեալ: Զոր ինչ սերմանեմք, զայն հնձեմք. ահա' սերմանսն իմ յայտնապէս եւ ահա' հունձս, զոր հնձեմս յայտնի: Թէպէտեւ արտալածի Հեղիաս, անցեալ ընդ Յորդանան ոչ մեռանի. սակայն քուրմքն ծանակէին: Թէեւ ծաղր լեալ ի մանկանցն Եղիսէ, ոչ կունդն ասելով կորնչի, այլ մանկունքն յարջիցն սատակին: Յիսունքն այպն առնեն կրկին զԵղիայ, այլ հուրն փորձէ զնոսա: Եւ քա~նից յիսնաց յիմս հասեալ հինիւ հրեշտակք եւ հրաւիրօղք մահու, զոր հեզաբար ընկալայ ծանուցեալ եթէ որոյ իցեմ հոգւոյ: Ծանի'ր, ո'վ մտացի', Դանիէլ ոչ զգերութիւն դարձուցանել կարող էր զշարժեալն ի Տեառնէ ցասումն. սակայն ինքն ապրեցուցանէր ի Քաղդէացւոցն. առ Տէր կարդալով երից մանկանցն, ոչ հնարէր ապրեցուցանել զԻսրայէլ, այլ հուրն ի ցօղ փոխարկի, եւ որ այլք այսպիսի:

Եւ զին՞չ ինձ առ այս բիւրապատիկս ածել ի դիմի անտեղի քեզ, որ ծանօթ ես ամենայնի եւ տիրաբար ծանուցեալ, այլ զայսոսիկ վասն յօժարութեանդ քո, զի գիտեմք, որ հոգաս միշտ վասն իմ:

Արդ ե'կ դու ո'վ գերակատա'րդ իմաստից, տե'ս զիմոյ անտեղի մտածութեանս, յորս անկայ փորձութիւն առաւել քան զպռոմիականն, յորս ոչ բարերջանիկ գոլ նմա եհաս հանդէս. ըստ որում որ ՚ի գռեհիկս պատմի առակեալ` արտուտի զգուշութիւն երկնի յստորս կործանիլ. եւ նա անկեալ պորտ յորսայս, զոտն ի վերայ յերկին ջանայ կարկառել, զի մի' երկին յերկիր անկցի խափուցեալ. ի պարսաւ առեալ ոմանց թէ որո՞վ ծղէ ծնգօք ծառանաս ծտի'կ քո ծովդ խելօք. պատասխանեալ հաւն ասաց. Որքան կարեմ, զայն առնեմ: Արդ իմ ծղէ ծնգօքս է. օգնական է սրբոյն Գրիգորի եւ Արամեան նահանգիս, զոր Երեմիաս ի Տեառնէ կոչէ յօգնականութիւն. սակայն, յուսալով ի Տէր եւ հաւատալով իբրու անտուստ խոստմանց, յարեայ աճապարեալ քաջագօտի գտեալ ի սեփհականն հասուցի հայրենի, զոր ի բազմաց վաճառեալ եւ ծախեալ եւ այժմ հալածական լեալ փախչիմք, Տէր արասցէ դատաստան:

[Դ]
Պատասխանի տեառն Պետրոսի Հայոց կաթողիկոսի սակս տրտնջոյ զորդւոյն Աշոտի մինչ կինն վաղճանեցաւ:

Եկն եհաս աւետաւորս տառ տարրական իմ նուիրաձիր իբրու զսիք զովացուցիչ եւ զտարաբ ի տապացեալ ժամանակս. եւ արծարծեալ վերստացայ զհոգի իմ ի դրանց դժոխոց. այլ զայրական սերտութիւն քո մշտածան յարակցութեամբ տեղեակ եմ. վասն զի բազմատեւական համբերութիւն քո յանհունն հասանէ գիտութեան զգալեացս. սակայն եւ երբեմն սրտմտականն ընդդէմ օձին. յիշեմ յայսմ վայրի զՅիսուս զայրացեալ. եւ ո՞ւր արդեօք` ի վերայ ալեացն եւ առ Ղազարու. նա եւ մռնչեաց անդ. սաստիւ դողացուցանէ զիշխանութիւն այսոց եւ կորզէ զորս կամէր. նա' եւ ի բազում փորձութեանն լռեալ, զհամբերութիւն ուսուցանելով մեզ. եւ երբե'մն զկնի փորձութեանն ոչ հանդուրժեալ այլ յետս զարկուցանէ եւ ապա թոյլ տայ նմա. եւ եթէ պա'րտ է ասել, ոչ յիւրումն գաւառի ընկալան զնա. բարձրագոյն եւս, յիւրսն եկն եւ իւրքն ոչ ընկալան: Գիտեմ եւ' ի հեթանոսս զնշանսն եղեալ եւ գովելոյ արժանացեալ եւ յԻսրայէլի ոչ այնչափ հաւատս գտեալ:

Այլ քոյդ կապանս եռակի իմն հանդիպել, զոր դու խնդամտութեամբ ընդունիս. սակայն այսպիսի աղէտ տարակուսանաց ինձ ոչ եհաս երբէք որպէս այժմուս, զի հօտ անհովիւ մանաւանդ եթէ ես իսկ մի ի նոցունց մոլորեալ, զոր ի վերայ ուսոցդ դնել կարօտէի. զի ոչ ուղէգնացութեան էի զկնի այլոց օտարաձայնութեան. քանզի ի քեզ զբոլորն շարաբառնիլ հաւանէի եւ զնաւապետդ կապեալ այժմ. զի՞նչ ղեկավարացն հասցէ աղէտ. որ եւ այժմ ոչ տեսութեան կամ գործի, որպէս նախասացի, եթէ կարօտեալ տառի տեսանելոյ քոյ. եւ ոչ հնար էր յիշխանացդ պաղատան մանաւանդ յայդմանէ, որ զբոլորն պտուտկէ չարիս, որպէս յայնժամ զծովածին հօրն քո յԵգիպտոսէ եկեալ, որ կարօտ էր առ արքայ մուծանել, ապա ի պատառուած եղեգան փորուածի ծպտեալ զտառ գծի իւրոյ այնպէս ծանուցանէր. զոր այժմ յարամանեալ պատկանի տարացոյցն այն, զոր յուսամք որպէս նոցայն կատարել. զոր յերիս աւուրս ոչ ընդ իշխանս շրջին, այլ ի հրեշտակէդ պարարուն զպատգամս աստուածեղէնս լուայ թէպէտ եւ անյարմար. սակայն ի նշանացն ի բանիցն միով զբիւրսն ծանեայ, քանզի սովորեալ էի հնարից եւ խաբէութեան անօրինացն եւ սակս կաթոտաբորբորիտոն եւ վաւաշ կիւսակերտօղ եւ օճիրագործ հատընկէց վհուկ ճուաղանն, զոր խափուցանօղ իմն եւ զարհուրեցուցիչ յարուցանէ մրրկեալ ալիս, որպէս ճուաղանց է ճարակ ճռուողել ի գիշերի յանկողինսն, զարկումն եւ շարժումն լլկանաց, եթէ զիարդ համարձակիւր ընդ վիմիդ հաստատուն. կամ կարէ կարկատել կեղծաւորելով բան զօրէն կուրի բանդականին տիտանեան դայեկաց: Բայց միայն վէմ գայթակղութեան եւ գլորման դոցա խնդրել, եւ հարեալք փշրին, ոչ զբարութիւնսն վայելով զայրացուցանեն. հոգի է հեզութեան եւ զայրանայ մեղուցելոցն: Արդ ինձ եղիցի զփորձ առնուլ հեզութեան, եւ դոցա զսրտմտութեանն մանաւանդ վիժածին այն վատթարածին, որ բազմամեայ ձանձրութեան ներկմամբ իբրու զձանձախարիդ որակացեալ սովորական խեղկութեամբ յառնամոլութեան զօրէն Արամազդեան առ Արգիացիսն յափշտակութեան մանկանց, որ մատռուակէին, կամ զԱռիդինեացն եւ զսոկրատեանցն գոմորական եւ սոդոմայեցի անպատկառաբար պագշոտութիւն. եւ տակաւին հնարի դիւթութեան կիւսոյ եւ վհուկս ընդ ինքն խորհրդածուս յուս իւր բառնայ ստանձնեալ որպէս Կենտիւռոս Պռիւդայն, որ առ Նեբրոթաւ նահապետ. եւ ահա' ոչ թողից չասել` մինչեւ ոչ անկցի ՚ի վիհ ծծմբեայ, ոչ խաղաղասցի աշխարհ. վասն զի այսպիսի ծնանի երկիր կարապետ, այն. զոր կապեսցէ Տէր Յիսուս հոգւով բերանով իւրով: Այլ սակս թխտի քո յափշտակելոյ յուղւոջ մի անկցի քեզ երկիւղ կասկածանաց, զի ոչ համարձակի ոք յիմմէ. այլ զի գրեալ էր քո, եթէ զկնի մահուան կնոջ իւրոյ առաւել է ի սէր հօր նորա, այսոքիկ շամիրամեանն յուլիս թերեւս դիցն լեզեալ յարուսցեն զԱրայն, որում տռփէր հրացեալն այն բորբոքմամբ, այլ մեք ըստ հրամանի եւ ըստ գրոյ քո արասցուք զամենայն ողջ լե'ր:

[Ե]
Պատասխանի տեառն Պետրոսի Հայոց կաթուղիկոսի ի ժամանակի քանզի խնդրեաց յաշակերտաց իւրոց զոմանս, զԲասիլն եւ զԵղիսէ:

Զվսամականն մականունութիւն սրբազնաբար ընկալեալ քո բոլորն հարց պետականութեանց, մաքուր եւ անաղօտ լուսափայլութեամբ ի մեզ ճառագայթարձակ փայլատակեալ, հեղումն եւ զօրութիւն տածօղ, եւ առոգութիւն, կենդանութիւն եւ նորոգութիւն անհատաբար մշտաշարժութեամբ բաղկացուցանես քում վիճակելոց երանաւետական դասու ըստ էլիոսական երրորդ լոյսդ կամ սրովբէական հեդումն եւ ազդեցուցանօղ յստորեւ կացեալսն: Իսկ չարափառութեանն կիզիչ եւ հատանօղ տապար, ըստ որում եւ զնմանութիւն ունել ոչ միայն այսոցիկ, այլեւ առաջինն լուսոյն, յորմէ լրացեալ լուսաւորութեամբ ի լաւագոյնսն յարամանեալ պատկանեցար պատկեր:

Ծառայ քո Գրիգոր, որ ընկալայ զգիրս եւ ընթերցեալ ծանեայ զծայրագոյն սիրոյ սրբազանիդ, որ անդրն է քան զմիտս մեր ունակութեան եւ գիտութեան, եւ Յիսուսի միայն նմանութիւն եւ դրութիւն հետեւաբար հանդիսանալ յաւէտ եւ ողջախոհական հաւատոց ճանաչելի:

Ապա առեալ զտառս տախտակի ըղձական, տենչացայ վերստին անոգանալ. եւ իբրու փոքր ինչ փանաքիմաց մտածութեամբ փեռեկեցի զգայարանս հանճարոյ, եւ ողջագուրեալ շրթամբք, ի վերայ աչացս եդեալ խանդաղական խորհրդով գոհացայ զՏեառնէ, եւ արտօսր ինչ թորեալ, գրէ եթէ կերտարան որակացեալ արտահոսեաց կայլակս ստորակայեալ հուպ երկրի ծորեալ ի ծով մածուցեալ սակս կապանացն քոց վերստին յիշման, զմտաւ եւ ի զարմացման եղեալ. եթէ զՅիսուսին ածից զմտաւ յաղագս քոյդ հեզութեան, գտայց հարիւրապետն կամ Յովսէփն աստուածացեալ մարմնոյն հայցօղ կամ Նիկոդիմոս գիշերային կամ ի գերեզմանն ճեպօղ եւ յերկիւղէն ոչ զանգիտօղ. ապա եթէ նախ քան զայսոսիկ, ներքինապետ եւ սպասաւոր մարգարէականին դասու ի Բաբելոն եղեալ, եւ առաքելականին ծայրութեանն եւ հազարապետացն կապանացն ողջունի եւ լուսաւորութեան գիտեմ զոմանս արժանացեալ, եւ արեւմտականն արեգական հօրն քում համանուն, որ յԵգիպտոս զխաղաղութիւն խռովչացն խնդրեալ, եւ բանդապանացն պարգեւս շնորհեալ. եւ զպտուտկեալ չարն շիջուցանել, որ զՅիսուս յարակայ իւր տեսանէր յաթոռ: Հաւանիմ եւ որ զտառիցն տասանց պատարեաց զպար, նմա եւ գոլ բանդապետ եւ զգուշացօղ եւ հաւանեցուցանօղ խակամիտական խորհրդոց:

Եւ զի՞նչ ինձ այսոքիկ երկարագոյն բանս եւ ծանօթագոյն իբրեւ ուխից ինչ նուազ ի ծով ծովացեալ, սակայն ոչ թողից զմերոյն Պարթեւի, որ պար առաջին էր պարծանաց քում տողանի տէրութեան եւ հայր քո, յիւրումն խորագոյն գբի զխուզօղն Օտայ անուանեալ, որ ի խնդիրն չոգաւ եւ ի խաւարչտին խորափտէ առասանով բերեալ, բարի յիշատակի յիւրն աստուածեղէն տառս արժանի եղեալ գրէ Ագաթանգեղոս: Այս այսքան բաւական լիցի:

Գրեալ էր քո յաստուածային նմանակիս լուսաներկդ աջոյ բան զովացուցանօղ եւ շիջուցանօղ մխիթարական ըստ որում քահանայապետութեանդ վայելչաբար իրողութեամբ, ընտ որում առատաբար շարժումն եւ մատակարարութիւն: Քանզի լի եղեաք տառապանօք ի բոլորն հարուածս բաւականապէս ի հինից հրոսակաց եւ յարշաւանաց ասպատակողաց եւ գերչաց եւ յամենայն նուազութիւնս, որք հետեւաբար ի կենցաղումն կրին, որ առաւել քան զՀրէաստանին հրաձգութիւնս եւ աւարումն ընկալաք: Աւա~ղ եթէ ո՞ւր այրարատեան գունդն եւ ասքանազան զօրն եւ որ այնմ կցորդաբար զօրութիւնք եւ գործք արամեան նահանգիս:

Իսկ սակս Ստեփաննոսի ծառայի քո եւ ըստ հրամանի քում արժանացեալ սպասաւորի եւ ճշմարիտ քահանային Աստուծոյ փոխմանն սփոփիչ եւ փարատօղ բանիւ եւ գրով պատուեցեր զիս պայծառ եւ պուետական առասութեամբ: Պատուեսցէ զքեզ պահապանն Իսրայէլի պարծանաց խաչիւն իւրով պարսպեալ ի պատուականդ աթոռ անպայման պարառաբար ամօք մինչեւ ցգալուստն իւր:

Եւ ծառայ քո, հուպ երկրի հարթ ծունր եդեալ, օրհնութիւն եւ գոհութիւն մատուսցի եւ աղօթս առ այն, որ ետն զփոխանդ իւր վերակացու մեզ, շնորհեալ մեզ ընդ երկայն աւուրս:

Գիտես ո'վ աստուածայինդ գլուխ զաղէտ այսպիսի թշուառութեան. յորմէ ակն ունէի ծածկիլ, եւ որում առաջին երթալ, զկնի դադարել. եւ այսոքիկ հարթութեանն հանդէսք տարակուսանաց եւ դողումն այսպիսում հասեալ փորձութեան աբրահամեանն պատարագին, թէպէտեւ փոխանակ Իսահակայն մինչեւ ի հրեշտակէն վերջնանահանջ եղեալ, որ զձեռսն կարկառէր ի զենումն, եւ Յակովբայն Յովսէփայն յեղբարցն դաւաճանեալ: Ողորմելի է պատմութեանս տարազ. քանզի գիտէ քոյդ աստուածային սէր մանաւանդ, որ զփորձ առեալ ես զհոգւոյն ծննդականութեան գերագոյն քան զմարմնոյն, ըստ աստուածաւանդն ասացեալ բանի: Սակայն իմ յանկենցաղս յայս կենցաղավարութիւնս հայելով, կարօտիմք, որք վաղվաղակի հասանեն խաղաղական շիրմի. եւ ի շռայլեալ յայսմիկ շփոթութենէ իբրու շահատակելով փախչիմք, ի վնասակարս այս եւ ի մահացուցիչ բազմապատիկ կենացս զերծեալք:

Իսկ յաղագս մանկանցս մեր ողորմելով եւ արժանիս առնելով, հրամայեալ էիք առաքել առ ձեզ, զի ծառայեսցեն փոխանիդ Յիսուսի եւ նորայն կենսաբեր սուրբ նշանիդ եւ զայն յոյժ խոնարհութեամբ եւ հայցմամբ որպէս հոգւոյն հեզութեան, որ զկնի իւր ձգէ. ըստ որում Ողորմեցայց ում ողորմեցայց եւ գթացայց առ որս գթացայց. եւ եթէ Ընտրեաց զմեզ յառաջ քան զլինելն աշխարհի. թուի ինձ թէ ըմբռնմամբ ձգէ առ ինքն. եւ է ինչ մէնջ հայցէ, եւ է ինչ զի ի զոր առատապէս բաշխէ, եւ յամենայնի ներողութեամբ եւ ողորմութեամբ օրհնաբանեալ բարեբանի յիւրումն առանձին անցեալ սարաւանդեալ բարձրութեան. եւ երկոքումբք փառատրի փառաց թագաւորն. զսուրբսն սիրէ եւ զմեղուցեալսն առ ինքն դարձուցանէ, նոյնպէս եւ միջնորդդ Աստուծոյ եւ մարդկան:

Ես կարի յոյժ ուրախ եղէ. վասն զի գառինքս այս ի քաջ հովիւ վստահացայ եւ ի ներքս ի գաւիթ քո մտցեն. քաջ գիտեմ, եթէ գող ոչ գոյ, եւ ոչ գողասցին, եւ զձայն օտարի ոչ լուիցեն, եւ գայլ ոչ յափշտակեսցէ. ի ներքոյ աստուածային քո գաւազանի գիրգ եւ փափուկք փարթամասցին, եւ առաջնորդական քո ցուպ ի վայրի դալարւոջ եւ ի ջուրս հանգստեան սնուսցէ, զի սաղարթասցին եւ պտուղն կացցէ:

Այլ դու ճշմարիտ արեգակն արդարութեան լուսափայլեալ, ի քեզ բերելով զզօրութիւն եւ զունակութիւն այնմ, որ լուսաւոր առնէ զամենայն մարդ եկեալ յաշխարհ այսինքն զբոլորն եւ ոչ եզաբար. վասնորոյ եւ յաղքատք այս եւ յանտոհմ եւ յոչինչս խոնարհաբար հետեւիս հայցել. եւ զի՞նչ առ այս երախտիս մատուցից քեզ յիմմէ: Մի եւ այս, որպէս յառաջագոյն զպատառոտուն գործիսն Յիսուսի, եթէ փոխանիդ իւր դոքա զհնացեալ ձորձս իւրեանց կամ զխակագոյն տիս մանկութեան եւ զախմարութիւն ի բոլորն բարիս:

Արդ ոչ դիցուք երախտիս այլ մանաւանդ ընկալցուք զերախտիս, քանզի որպէս սովորութիւն Աստուծոյ է երախտիս համարել զձգիլն մեզ առ նա եւ զապրելն, եւ սովորութիւն մեր է` երախտիս համարիմք, յորժամ խոստանամք զառ ի նա կոյսն կեալ. եւ այն ցանգ սովորաբար ի մեզ կրի:

Արդ ա'ռ ընկա'լ յինէն ընծայ զծառայքդ քո եւ Յիսուսի արեան գնեալ, ըստ այնմ Աստուած, թէպէտեւ ոչ ես այլ մանկունս իմ, զոր ետ ինձ: Եւ դու տէ'ր իմ ընկա'լ ի գիրկս, որպէս երբեմն Յիսուս. սերմանեա', մատակարարեա', ա'րկ զարծաթն, տո'ւր զմարգարիտն գնել, փչեա' զհոգին. փոխարկեսցի անուն արդարութիւն. ոչ ցուպ եւ ոչ երկուս հանդերձս. օտարոտի ողջոյն ոչ երբէք տալ. ոչ մախաղ եւ ոչ պղինձ. եւ եթէ պարտ իցէ, բոկանի շրջել, եւ ազատաբար զխաչ առնուլ, եւ գալ զկնի քո, եւ կենարարդ հովուի հետեւել. թերեւս ի մահացուցիչ այս եւ ի թանձրագոյն մարմնոյս տղմատիպ ոչ քարշիցին, այլ վերաբերեալք ի վերայ վիմիդ հաւատոյ հաստատեալ, զետեղեալ, առկայասցին, սաղարթացեալք ընդ հովանեաւ բազկի քո, ամրասցին: Քանզի յորժամ համբարձցիս, կարկառելով զկուսածաղիկդ ծայրս մատանց, յորմէ լոյս ղամբարափայլ փայլատակեալ զկնի կելով դոցին. ընկալցին զխաղաղութիւն տալով քո այնմ, որ ի վերն է քան զամենայն միտս եւ զխորհուրդս, եւ զսրովբէականն համարելով ընդ միեղինական դասուցդ, ընդ երկնայինսն կցորդաբար զամենայն կենցաղականս ՚ի բաց դնելով զգործ, զթագաւորն ամենեցուն ընդունիցին:

Այլ յաստուածանմանութիւն քո եւ յառատագոյն գերակայացեալդ մտածութիւն եւ ընդարձակագոյն առագաստ սրտիդ սիրական, որ առաւել լայնատարած քան զկամարն կապուտակեայ, որ վերին հռիգօղն պարփակէ, թուի ինձ եթէ հոգւոյն հեղումն ի քեզ հոսեցեալ մշտաշարժ եւ անդուլ մատակարարիս եւ մատակարարես ըստ որում Ձրի առիք:

Այլ ո'վ քահանայապետ սուրբ եւ երկրորդ լուսաւորիչդ Պետրոս, եթէ նախանձեցայց ես զբարւոք նախանձն, ոչ պարսաւանս պարտ վարկանիմ ինձ. երանեմ մանկանցդ եկելոց ծառայել քեզ եւ անյամր մշտապայծառ լուսովդ լրանալ. քանզի ականն տուընջեան ցանգ յիւրն կենդանատեսակս ուղեգնացութիւն:

Եւ յայսոսիկ կամէի սուղ ինչ իմաստասիրե'լ պղատոնական նորագոյնս առասանութիւն. քանզի սիրելի էր քեզ այսոքիկ, սակայն կարճառօտ հատանել հաւանեցայ, բայց հոլովել բացատրութեամբ եւ ոչ ստորասացութեամբ փոքր ինչ սփռեցից մանկանցդ վարժման առ այնոսիկ, որ հակամիտաբար հեգնիչք լինին սակս զօտարս ժողովելոյ. ահա' ոչ թողից չասել:

Ամենայն բաղկացուցանօղ զօրութիւն տիրաբար ասացեալ առնու եւ զօրութիւն եւ գոյութիւն. քանզի գոյութիւն ի գոլոյն ասի, իսկ գոլն ածանցութիւն իրիք բաղկացումն ենթադրէ իբրու գոյ, ի գոյէ գտեալ գերաբնաբար: Ծառն ծանուցեալ ի Տեառնէ ասացեալ Տիմին է տառս. որբ տիրաբար թեւակոխեալ ճաշակեն, ճշմարտապէս լոյս, եւ քաղցր ի քիմս քան զմեղր բերանոյ: Իսկ եթէ մակստացական մեծագունի ումեմն պարգեւի ըղձացեալ կայ, սակայն ի վերայ ունակացելումն, որ ընկալաւն, է եւ այլ ինչ աղբիւր ի մատակարարութեան մաքրեալ, առասացեալ յստորեւ կացեալսն առոգանութեամբ յորդագոյն արձակեալ վտակս. քանզի լոյծն այն տարբերութիւն յածօղ խփեալ խեղդնու եւ խափանեալ խուպանի, իսկ կարծրն եւ ծորեալ շփոթեսցի. եւ առ տունկս համանմանութիւն հաւասարապէս այսմ հանգանակեալ. եւ ի ծովէ համատարածն ծիծռանց ծամելեօք առնուլ կաթիլս ոչ նուազեսցէ, այլ մանաւանդ կերակրէ. եւ ոչ տայ նուազութիւն արեգական ճառագայթից, զի եթէ բազումք ելով յոգունց տեսողաց, այլ նա զիւրն ծայգէ ծայրաբար ճախրելով ի հոլովս ինքնաքարշ ուղեգնացութեամբ, հսկայն այն ի ճանապարհս իւր հիացուցանօղ տեսլեամբ:

Արդ այսոքիկ քումդ անեզրական հեղմանց եւ մատակարարութեանց հանդէսք. վասն որոյ եւ նահապետն մեր Աբրահամ յայլընդակացեալ եւ յայլազգեաց առնու թլփատել. եւ Մովսէս ոչ արգելու յիւրն օրինադրութիւն մուծանել, այլ խրատ ընկալնու. եւ ամենաթազաւորն Յիսուս յաւետարանական քաղցր լուծ իւր նուիրական մատակարարութեամբ ածէ յամենայն ծագաց երկրէ, վասն որոյ համարձակագոյնս առնէ զմեզ Պօղոս ասելով Ոչ ծառայի եւ ոչ ազատի, եւ որ այսմ հետեւաբար ասացեալք:

Այլ տէ'ր իմ եւ թագաւո'ր, եթէ ըստ Զեբեդեա յանձն ինչ զդոսա արարից, ծնօղ իմ գոլով, երկնչիմ գուցէ զբարձրագոյնն լուայց պատճառս, հօր տալով զիշխանութիւնն, եւ հեթանոսաբար կարծիս կասկածանաց արկից եւ ընդդիմադրութեան պահանջել. ապա եթէ անգթաբար արձակեցից, գուցէ խորթս ծանիցին. այլ ինձ այսոքիկ իմասցի պատուասիրել, գաւազանաւ գթալ եւ ողորմութեամբ տածել եւ ի փառս ոչ միայն զդոսա, այլ եւ բազում որդիս Հօրն երկնաւորին եւ Որդւոյ նորա Միածնի եւ Հոգւոյն կենարարի, որով կեցցես եւ փառաւորեսցիս ըստ աւուրց երկնի յաթոռ սրբութեան քո անսասանելի եւ անսայթաք ի վերայ վիմի հաւատոյ հիման առաքելոց եւ մարգարէից, վէ'մդ ճշմարիտ անկեան: Ողջ լինել քեզ ըղձամ մինչեւ ցգալուստ Որդւոյն Աստուծոյ, որում փառք յաւիտեանս ամէն:

[Զ]
Պատասխանի տեառն Պետրոսի կաթողիկոսին Հայոց մխիթարական թղթին:

Զլուսափայլութեան քո ճառագայթարձակ ծագումն ըստ արեգակնային մշտապայծառ վսամական զարդուն, որ ոչ կամելով ուրեք զստուերանալն, կամ զծմակացեալ նսեմութիւն ուրեք զետեղել, եւ որ ոչ միայն ըստ բնութեան զհեղումն մաքրափայլ լուսոյն ի մեզ արձակէ, զոր յարփւոյ անտի ըստանձնեալ թորեցուցանէ, ոչ շատացեալ այսմ, ցանգ յածաչու խոնջմամբ շրջաբերի զիւրն առատացուցանել արփիափայլութեան շնորհս, այսբար քոյդ լուսափայլութեան, մատակարարութիւն անդուլ եւ անյագաբար ոչ դանդաղի, որք ընդ քոյդ եմք արժանացեալ հովուական պարու հօտ, մնալ ումեք խաւարչտին եւ նսեմացեալ, այլ քումդ հաղորդաբար կամիս կցորդութիւն ամբիծս եւ անախտացեալս եւ զգաստացեալ: Վասն որոյ ստուգապէս գլուխ ելոյ զգօն եւ հանճարեղ մակացութեան պարառաբար զբոլորս անդամս խոկաս անխեղկեալս եւ անխօթացեալս մանաւանդ եթէ անյոգնամանական որակութեանց ոչ ստորակայեալս: Եւ զայսոսիկ զի՞նչ արդեօք ի մէնջ գոհացողականս պարտիմք բարեբանութիւն Աստուծոյ այնմ, որ զքեզ մեզ հայր եւ բժիշկ, որով Յիսուս ոչ անտեղի համարիւր այսմ հաւանել տարացուցի. բայց թուի ինձ քոյդ պետութեան կարողութիւն առաւել քան զբոլորս նախախնամութիւն, որ գրէթէ յամենայնի վերարծարծիչ ըստ իւրաքանչիւր կարեկցութեան շնորհս մեզ առատապարգեւ բնաւիցս ընձեռէ. զոր աղօթեմք հանդերձ պաղատանօք երկարաձիգ պարգեւել զքեզ մեզ ընդ երկայն աւուրս:

Գրեալ էր ի քոյդ աստուածային տառի սակս իմոյ մանկանն մխիթարական եւ զովացուցիչ բան: Բիւրապատիկ շնորհս եւ պտուղ ծննդոց իմոյ աճելութեան եւ առոգութեան զայս համարիմք, զի թէպէտեւ մանուկն իմ յառաջադէմ եւ բարգաւաճեալ ծաղկէր յիւրն համանուն նմանակի հայկեանն շառաւիղ եւ մեծագունին հասեալ պատուոյ, մինչ տակաւին ի տարերս էր անթիպատութեանն նպաստկութեան, սակայն գոհանամք զԱստուծոյ, զի կուսական բրաբիոնաւն ի վերին հասեալ հայրենի, անմեղական անպարտութեամբ, զմկրտութեան օծումն անշաղախ յիւրն թագաւոր տարեալ զկնիքն անապական գանձո'ւն, եւ զհօրն ժառանգեաց բնակ. այժմ ի նա զՍտեփաննոսին տեսանեմք ուղղապէս իրողութիւն, զի զփակեալն նախահօրն Ադամայ բանայր. եւ մանուկն իմ զիմն փակեալ եւ զկորուսեալ թերեւս ժառանգէ. զի մի' բնաւին զրկեալք սերիւ եւ տեսակաւ լիցիմք պակասեալ. այս ոչ պատուհաս, այլ ողորմութիւն ներողութեանն Աստուծոյ. զի պատուհաս պատժի զայն էր ինձ իմանալ, եթէ շաղախեալ ի մեղկեալ դուզնաքեայ կենցաղումս էր, եւ այնպէս փոխիւր առաջի իմ, զի զրկիցէ զիս եւ զրկեալ զնա. այժմ ոչ զրկեալ իմ եւ ոչ նա. երանելի ես եւ երիցս երանելի նա: Օրհնութիւն Տեառն, գոհութիւն, բարեբանութիւն, եւ եղիցի օրհնեալ յաւիտեան: Եւ աղաչեմք միայն զներողութիւն մարդասիրութեան նորա, որ ի վեր է քան զմերս մտածութիւն, զի զմնացեալքս պահեսցէ կենդանի եւ անշաղախ, եւ հայրենի աւանդութեամբն առ Աստուած զաճելն եւ զժառանգելն ընկալցին եւ ոչ յիշատակ չարեաց, այլ մանաւանդ բարեաց աղօթիւք սուրբ Լուսաւորչին եւ փոխանիդ Յիսուսի. ողջ լե'ր:

[Է]
Առ Տ. Պետրոս կաթողիկոս:

Զգիր տարակուսանաց, որ յանտրամախոհէ անտի եհաս քեզ պատահումն արտալածական տարագրութեան ի քոյն սեփականէ, ի վեր քան զհիացումն ոչ միայն ինձ հասանէ, կարծեմ, աղէտ, այլ եւ յոքնական բոլոր մարդկութեանս, գրէ եթէ զարմանս եւ սարսափելի մտածութիւն, որ այնքան անյագաբար յածի անխորհրդավարժն այն թափառեալ ի խոյզ ելեալ խնդրէ միշտ զկործանումն իւր եւ այն ըստ հոգւոյ եւ մարմնոյ. որ եւ անձկացեալ ըղձայ տենչանօք միշտ զմնացեալսն չարին գործել եւ զպակասեալն ինքեան իբրու տուգանս իմն վարկանի գոլ. եւ զի վատթարիցն իւղագլխութեան անհանճար մտածութեամբ զվեհագոյնսն գրէ ի կենցաղումս զչարութեան խոկալ վարս, իսկ ի բարիսն ծոյլ իմն եւ զնուազականսն հազիւ հազ առնել երբեմն դանդաղի. քանզի մեղկասէր ծուլիցն հանդիսանալ հեղգութիւն է գովեստ. իբրու ասէ Սաբեղաս սակս Ատտինոսի, որ փոխանակ մրցական պատերազմին ըղձայր ասելով. Ո՞ ոք ի կենցաղումս տայր ինձ միայն զննջելն եւ զխորտկօք շատանալն. սակս որոյ ասէ Պոլէպոնոս, եթէ անտրամախոհն Ատտինոս ոչ զինքեան խնդրէր բարձրութիւն, այլ զբացանցականսն խոկայր բարձրացուցանել. զոր եւ մեր Մովսէս յիւրում մատենագրութեանն յայտ առնէ զայսոսիկ վասն ուրումն այսպիսւոյ խոկացողի: Բայց զի՞նչ ինձ փոյթ յայսոսիկ օրինակ ի մէջ առնլով, զորս բիւրս յայսպիսի արացոյց բերել դիւրին է. բայց այսպիսում առն վատշուէր, կարծեմ, եթէ ոք հռետորաբար կամեսցի ըստ արժանն հակաճառութիւն ինչ պարսաւան, յաղթեսցի. զի ոչ ոք արժանապէս յայսպիսի ալիս հասեալ, խակութեան անտիական մտածութիւնս կարասցէ չափաբերական ինչ տաղիւք եւ կամ կարկատուն բանիւք առասանել. քանզի մակաւասար բոլոր մտածութեան եղկելի իմն միշտ խոկայ զկորստեանն շաւիղս յաճախապէս ընթանալ, մոռացեալ ուրեմն զքրիստոսական կրօնիցն աւետարանական եւ կենսատու բարբառն, եւ զընդքոյդ հովանեաւ սաղարթանալն, եւ աստուածավայելուչ եւ վսամական լուսափայլ վարդապետութեանն ծաղկել. բայց ուրեմն կամաւ խորշակահար եղեալ խամրեցաւ եւ ի ծուլութենէ վարուց մեղկեալ ի տղմատիպ կենցաղումս անօթ կամեցաւ գոլ արկածից չարին. այն, որ նախուստն պատճառն է ամենայն չարութեանն, եւ հակառակ բարոյական առաքինութեան նիւթել յառաջնումն, եւ որ այնմ հետեւին:

Բայց զի՞նչ արդեօք ի վերայ այսր ամենայնի գողութեան եւ աւազակութեան զրպարտութիւն կամ այսպիսումն կարծիս կասկածանած յաւէտ անպատկառաբար ի վերայ կարկատել. ո՞չ զինքեան իսկ հայր առնէ պատճառ չարութեան, եւ այն իբրու զքեզ ծայրացեալդ ամենայն առաքինութեանց եւ բարեպաշտութեան բարգաւաճեալ. որ եւ հաւանիմ իսկ ասել եթէ ամենայն վարուք եւ խաչազգեաց կրօնիւք Յիսուսի այրականին սերտութեանն նմանեալ. որ եւ փոխան իսկ վարկանիմ եւ նման աննմանիցն: Զիա՞րդ ոչ սարսափէր դնել յերկինս զբերան իւր. զմտաւ ածեմ այժմ զսրբոյ եւ զաստուածային քահանայապետին, որ յաղագս սրբոյ աւետարանչին Յօհաննու հալածանաց եւ կապանած նորա մխիթարական բանս, եւ որք այնմ հետեւին:

Եւ սակս քեզ ուրախութիւն է ինձ այսպիսում պատահել փորձութեանց. եւ լուիցես զասացեալսն ի Հիպոկրատեայ եւ յայլում վայրի ի Պղատոնէ եւ ի Պիւթագորեայ, զոր Նիկոմաքոս գրէ վասն արքային փորձութեանցն առ Պանիմաքոս ոմն, որ ի տիւռռենացւոցն դուժիցն աւարիւր, եւ ի կապարանի բազմամեալ ի յիւրոյն որդւոյ եղբօր, Պամփիւլոսն կոչեցեալ, կամ Հռոփոսին, եւ որ յայնմ ճեմարանին զփորձութիւնսն խնդրէին. ի վերայ եկեալ Եւպռիւրիդեայ, որ հաւանիւր զինքն կոփչօքն խորտակել, եւ պարկ զմարմինն անուանէր, կամ զԹիովնա, որ մեռանիլ յանձն առնոյր ի Սիկիլիացւոց բռնաւորէն սակս մեծ ոլռանցն ոչ ուտելոյ, եւ միւս Տիւռիոնին ոչ յայտ առնելոյ, եւ Սոկրատայ մեռանելն անիրաւաբար, կամ վաճառելն Պղատնի, եւ որք այսմ շարամանեալ նախասացեալքն քան զմեզ:

Ապա որքա~ն, որ զկնի Յիսուսի աստուածպետականին լուսափայլութեան հանդիպեալք եւ կենսատու աստուածավայելուչ նորայն հետեւեալ խաչին. ո՞ ոք զյուսացեալսն ի նա կարող գոյ տրտմեցուցանել երբէք, որք ոչ յայսմ կենցաղումս հաւանեցան ինչ փառաց հետեւել, այլ որպէս ուղէգնաց ոք ուշ եդեալ առ որ հանդերձեալն է յայնմ վաղվաղակի հասանել նաւահանգիստ. եւ այս այսքան:

Բայց եղկելի ինձ թուի գոլ անհանճարն այն, որ ոչ վայելել կամեցաւ ի քոյդ երանաւէտ բարութեանցդ, եւ ոչ արժանացաւ աստուածեղէն օրհնութեանցդ, եւ մաքուր եւ սրբազան ողջունի աջոյդ, եւ կուսական ծաղկեալ ծայրագոյն ալեացդ համբուրման. զոր աղաչեմ զքոյդ աստուածեղէն հեզութիւնդ, ներելով համբերել, եւ մի' ինչ ի հակառակացն ընդդէմ նորա բարբառել ինչ, այլ խնդրել ի Ներողէն զդարձ այսպիսւոյ եւ զպահպանութիւն, յիշելով զԿարպոսին որ ի Կրիտէ, զի մի' ի յաւիտենական կորստեանն խրատեսցի, այլ ողորմութեան հանդիպեսցի եւ փոխանիդ իւր. ողջ լե'ր:

[Ը]
Առ Տ. Պետրոս կաթողիկոս:

Զներմակամտածական տրամախոհութեան տիրապէս յաւէտ քո բոլորն հարց ծայրագոյն աստուածեղէն մատին մակագրեալ տառ վերծանեայ սակս անիծելոյն այն նորոյ Կայէնի, եւ միւսոյ աշտարակաշինողի եւ սոդոմայեցւոյ, կամ Յանիսի եւ Ակիտոփելի, Գէեզի եւ որ զկնի սոցունց Յուդայի. վասն զի եւ սա զհոգին երբեմն ընկալեալ եւ նշանս եւ արուեստս յաստուածային զօրութենէն սմա տուեալ, այլ թէպէտեւ զվարդապետն ցուցանէր եւ զտեղին յայտ առնէր եւ համբուրէր, այլ ոչ յաստուածային ամբիծ եւ անարատ Որդին Աստուծոյ համարձակէր բարբառել անպատշաճագոյն: Իսկ սա ճշմարտութեանն հակամիտօղ եւ ուրացօղ Հոգւոյն Սրբոյ առաւել մերկանայր զքահանայական պատուոյն շնորհս, ապերախտ, ապիրատ, յանդգնագոյն, լկտի եւ անամօթ, վաւաշ, բորբորիտոն եւ շամբուշ, բարբառով եդեալ յերկինս զբերան եւ զլեզու իւր յածեալ ընդ երկիր, ոչ բաւական համարիւր խորթն եւ հովիչդ կաթուղիկէ, եկեղեցւոյ զիւրն չարեաց ծառայութիւն եւ զմոլութիւն ամահութեան դժնի իւրոյն անտեղի գործառնութեանն: Վաղ ուրեմն ծանեար, ծայրագոյնդ գլո'ւխ, զայսպիսւոյ հիւանդութիւն, եւ զխեղումն անդամոց եւ զանբուժելի առանց ամենայն հնարից հատեր սրով Հոգւոյն այն, որ ի վեր է քան զամենայն սուր երկսայրի: Որ ոչ համարեցաւ բաւական զիւրոյն յաւէժ չարութեան անչափութիւն, մեղկումն եւ տղմատիպ ստորաքարշումն. եւ զի հիքութեան հաւանութիւն ախտամոլի անմաքուր խողխողօղն հովիւ, որ բոլորն պարառու եղեալ չարեաց, այլ յԱստուած արկանէ ձեռն, եւ լեզու հրացեալ եւ մխեալ կայծակամբք կաղնեաց: Զայսոսիկ գործէ, տէ'ր իմ, տգիտութեանն հաւանութիւն. քանզի ամենայն տգիտութիւն զյանդգնութիւն գործէ եւ ծուլութիւն զմեղս. վասն որոյ խնդրէ ի մէնջ աստուածային պատգամքն այսպէս. Քննեցէ'ք զգիրս եւ գտէք զիս, եւ Հարցջի'ր դու ընդ հարս քո եւ ասասցեն ծերք քո: Եւ ո՞ արդեօք ծեր կամ հնագոյն քան զգիրս սուրբս եւ աստուածաշունչս. վասն զի յայնժամ ոչ գոյր գիրս, այլ միայն հարցն եւ ծերեցն պարտ էր հաւանել զրուցատրութեան. բայց եւ Դաւթեայ պարտ է մեզ հաւանել. Պատուիրանք Տեառն լոյս են եւ լոյս տան աչաց. եւ յայնմանէ երկիւղ Տեառն սուրբ եւ մնայ յաւիտեան, եւ այնու մերձենալ առ Աստուած բարի է եւ դնել առ Տէր զյոյս իւր. իսկ որք հեռի արարին զանձինս իւրեանց ի Տեառնէ, կորիցեն, սատակեսցին, պակասեսցին ոյք ապստամբք եղեն:

Թուի ինձ եթէ եղկելիս այս նոր նեռն եւ ոչ զսաղմոսսն էր բնաւ երգեալ. եւ եթէ ի հարկէ երգեալ երբէք էր, ոչ ի միտ առեալ էր սորա, եթէ ոչ ի ճանապարհս ամբիծ գնացեալ էր. վասն զի, եթէ որ խօսէր գաղտ զընկերէ իւրմէ, ի բաց հալածել հրամայեալ էր, որչա~փ զՏեառնէ եւ զԱստուծոյ իւրմէ. եւ եթէ որ հայհոյէ զիշխան ժողովրդեան, մահու մեռանել, որչա~փ որ մակաւասար պետականութեան եկեղեցւոյ. եւ եթէ որ երդնու ընկերի իւրում, նմա յանգաւոր է չլինել ի խորանին, ապա որ ստէ Աստուծոյ եւ փոխանի նորա, որչա~փ հեռագոյն եւ տարագիր ի խորանէն նմա լինել պարտ է: Ի սնափառութենէ եւ յաչաղութենէ կորնչէր ժպիրհն այն Աքիտոփէլ, ի ծուլութենէ եւ յագահութենէ արծաթասիրութեամբ եղկելին եւ կծծին Յուդայ, ի գողութենէ եւ ի ստութենէ պատառիւր Անանիա. բայց սա, որ այժմ լուծեալ կործանեցաւ ոչ ի միոյ պատճառէ եւ ոչ յերկուց եւ ոչ յերից, այլ յոքունց` ի ծուլութենէ, ի տգիտութենէ, յանամօթութենէ, յարծաթասիրութենէ, ի պոռնկութենէ, ի վաւաշ ցանկութեանց, ի քսութենէ, ի հակառակութենէ, յագահութեանց, յորկորստութենէ, ի սնափառութենէ, մոլի անզգամն, խռովիչ, անագորոյն, ապերախտ, գող, կծծի, տիրատեացն, լեզուանին, զոր Դաւիթ անէծ:

Զայսոսիկ տրամախոհութիւն անտրամախոհական տգիտութեանն տմարդի յղացուցանէ եւ ծնուցանէ զանօրէնութիւն, զմեղս: Այսպիսի տգիտութիւն տայ օտար լինել ի մօրէ. Օտար եղեն մեղաւորք ի մօրէ եւ խաբեցան յարգանդի եւ խօսեցան սուտ, որոց նմանութիւն լինի ըստ նմանութեան օձի եւ իժի, որոց խցեալ են ականջք, վասն որոյ ոչ լսեն զձայն թովչի ճարտարի եւ ոչ դեղ առնուն ի դեղատուէն իմաստնոյ:

Ո՞ւր այժմ քահանայակիցն քո երիցս երանեանն սուրբ Դիոնէսիոս, որ սակս քահանայի միոյ աղքատ զճոխացեալն Դիմոփիլոս այնպէս կարկէր, եւ ի հուսկ կարծեացն կասկածեալ, զիջուցանէր իւրով հրաշալի եւ չքնաղ վերիմաստ գիտութեամբն եւ յոքունց թողոյր զայսոսիկ կնիք: Ապա զի՞նչ արդեօք, եթէ զքոյդ կիրս եւ զամենեցուն, որք ընդ քոյդ հովուական գաւազանաւ, զի՞նչ. չառնէ՞ր դուցէ վրէժխնդրութիւն. այո' առնէր ճշմարտապէս, նաեւ քաջ գիտեմ, եթէ մատնէր մահու: Զի՞նչ արդեօք ասել պարտ է. ո՞ ոք զերծեալ ի գազանային դիմացն եւ յաղուեսու բարուցն եւ յօձի թիւնիցն եւ ի լեզուէն կատաղի շան, որ նախ առ Աստուած ձգեաց զլեզուն, եւ պարսեաց զթոյնք իւր իբրեւ զարձան վիմի եւ զկնի ի փոխան իւր, եւ երրորդ յամենեսեան, որք ի Քրիստոս հաւատացեալ:

Զայսոքիկ յաչաղկոտքն գործեն. յիրաւի երանելին Բասիլիոս քան զհուր խստագոյն զնա վարկանի, եթէ զի՞արդ սկունդն այն առ առիւծ համարձակիւր, եւ խռիւն առ հուր զմերձենալն եւ զհակառակելն խնդրէր, եւ գիշերայածու բուն առ արծիւն ի տուընջեան մրցի, եւ շուայտացեալ շունն այն առ տէր իւր մատչի: Քանզի շունք տիրասէրք ոչ միայն տեառնն, այլ եւ տանն եւ բարեկամացն ոչ լինին ապերախտք, այլ պահապանք. վասն որոյ եւ զշնական իմաստասէրսն եռապատուեան յորջորջմամբ սահմանեն, նախ զի որպէս շունք զգաստագոյնք են եւ պահապանք գանձուց, այսպէս եւ նոքա իմաստասիրութեանն եւ օրինացն աւանդութեանն. որպէս շունք զտէրս սիրեն եւ ընդ բարեկամսն ոչ յաչաղեն, այսպէս եւ նոքա վարդապետաց իւրեանց եւ առ ընկերսն ողջախոհ եւ միամիտք. եւ որպէս շունք զօտարսն հալածեն եւ թէպէտեւ համասեռիցն հանդիպին ոչ նոցա դիւրաւ ծանօթանան, այսպէս եւ նոքա օտարոտի ձայնի ոչ անսան եւ զաւանդութիւն իւրեանց ոչ մոռացեալ լինին: Բայց ե'կ դու, փոխա'ն Յիսուսի, զմարգարէականն այժմ զմտաւ ածեմ. որպէ~ս թացցի ոտն քո յարեան եւ լեզուք շանց քոց յարենէ թշնամեաց քոց. իսկ սորայս լեզու միշտ ի մէնջ թանալն կամի եւ ժանօք ցրցտել զիւրն ոտս տեառն եւ զնորայն հօտի. վասն որոյ բանս կատաղի զսա կամի անուանել եւ մակագրել յանուն կատաղւոյն Ներսէսի: Այլ թէպէտեւ հարցի ոք ընդ վիմիդ, փշրեսցի, եւ յոյր վերայ անկցի, հոսեսցէ եւ առ քեզ ոչինչ մերձեսցի, մաքուր եւ անբիծ լուսափայլեալ վսամական կեփայեանդ գլուխ:

Այսպէս ի վերայ Աբրահամու հայրապետին կարկատէին ի ձեռն կիսւոյ եւ հմայից զպատարագն մատուցանել. եւ Մովսէս յիւրոյն տանէ եւ յազգականաց բամբասի. եւ նախ քան զայսոսիկ ծիծաղեալ լինի Նոյ. եւ Դաւիթ այպանի, վասն որոյ ասէ. Զիս այպն առնէին, որ նստէին առ դրանն եւ ծաղր առնէին, որք ըմպէին զգինի: Եւ այս ոչ միանգամ կամ երկից, այլ յոքնաբուն: Եղիա եւ Եղիսէ ոչ միայն եթէ յԵզաբելէ հալածին, այլ եւ յանտիական մանկանցն ծաղր լեալ «Ե'լ կնտա'կե ասին, սակայն գազանածախ սատակին: Եւ զի՞նչ յոքունցն, որ ոչ է դժուարին, բերել ի հնոց եւ ի նորոց այժմ ճահաւորել տարացոյց, զորս ոչ համեմատ քեզ հաւանիմ լինել, այլ միայն զՅիսուսի մարդեղութեանն, եթէ զո՞րս ոչ կրեաց յայսպիսեաց նախ ի ծննդեանն եւ զկնի ի յարութեանն: Լռեցից զմիջոց, որ լի է քարկոծութեամբ, եւ տակաւին այժմ քարկոծի ի թշնամեաց խաչին: Եւ այս բազում. մի է եւ Ներսէս յայնցանէ, որք կարծէին եւ ոչ պաշտէին: Մի ես եւ դու ընդ Յիսուսի այրական կցորդաբար խաչակցեալ. ընկա'լ զթուք եւ պսակեա' փշօք: Նոր Յուդաս եւ Կայիափայ ոչ այժմ լսէ. չի'ք Պիղատոս: Կայսր այժմ քրիստոսապսակեալ, մահ լուծեալ, յաղթեաց Յիսուս. տակաւին նեռն տատանի. կարապետք նահանջին նորա. եկեղեցի պսակեալ է առաքելովք, մարգարէիւք, մարտիրոսօք. զուր ղօղանջեաց, կարկեսցի, լռեսցէ, պատկառեսցի, յետս կացցէ, եղիցի ծաղր ազգաց, կատականս սիրելեաց Աստուծոյ, տարացոյց ազգաց յազգս. հուր եւ ծծումբ, այս է բաժին բաժակի սորա, եւ ներքոյ լեզուի նորա ցաւք եւ վաստակք յիշատակ յաւիտենից եղիցի. աղօթք ի մեղք դարձցի. օրհնութիւնք յանէծս, եւ այն կերակուր ի տուէ եւ ի գիշերի ոչ մոռասցի յեկեղեցւոջ եւ այն իբրու զՅուդա. գրեսցի իբրեւ զԳէեզի. դրոշմեսցի Կային. պատուեսցի Աքիտոփէլ. առաջնորդական իբրու զԱրիոս, զՄակեդոն, Սաբելիոս, Նեստորիոս, Եւտիքէս եւ որ սոցա են համեմատ: Եւ հետեւեալ եւ համաձայնեալ յիմաստնոց Եպիկուրոս եւ Մելիտոս, Սոկրատեա'ն զրպարտօ'ղ, զի՞նչ արդեօք աստուածամա'րտդ բարբառիս յաստուածային գլուխն. զի՞նչ մոլի յանդգնիս յանբիծ եւ յանարատ հոգի. Ամենայն, ասէ, մեղք եւ հայհոյութիւն թողցի, բայց որ զՀոգին Սուրբ հայհոյէ, մի' թողցի. քանի՞ց զթշնամեաց ի կապանսն խցեաց զբերան. ո՞ր լեզու վկայեաց. ո՞ ոք յաչաղկոտացն եւ ի թշնամեացն յանգդնեալ կարաց բանալ զբերան, քա~ղ հրաշունչ, քծնիդ աղուէ'ս, յափշտակօղդ գա'յլ, պարարեալդ խո'զ, ջո'րի աքացող, խթան արջա'ռ, զուարա'կ հարկանօղ, ո'ւղտ ոխակալ, վրնջօ'ղդ մոլի ի մատակս, գիշերայածու գազա'ն, գերեզմանակրկիտ բորէ'. որ ոչ, որք աշխարհի են մեռեալ, ի քոյդ մագլաց եւ ի ժանեաց կարացին զերծանել. զի՞նչ բարբառիս. զերկուորիս երդնուս պաշտել. ո՞ զայս յանդգնեալ երբէք` զԱստուած մատնել, զսրովբէքն հայհոյել մանաւանդ եթէ զփոխան Յիսուսի. զի՞նչ կրեաց Սոդոմ սակս հրեշտակացն, կրեա' դու, դէմք գազանի քո թխասցի, իբրու որք զԳրիգորն յանդգնեցան զԱկռականդացին. պատառեսցի որովայնդ իբրու զԱրիոսին, որ ծառայակից իւր զազատն կամէր. հեղցի որովայնդ իբրու զՆեստորին ի Խուժաստան. ջնջեսցիս ի դպրութենէ կենաց. մի' եւս յիշեսցի անուն քո. եւ որք ոչն լիցին վրէժխնդիր տեառն իւրեանց, եւ ոչ գրեսցեն զայս յազգս ի գիրս իւրեանց, ընդ քեզ մասն ժառանգեսցեն իբրու զտմարդիս, զապերախտս, եւ զյաչաղկոտս, զտիրատեացս, զոչ կարկատողս ցանկի, զխրամահատս. զայսպիսիս կրեսցեն, եւ դու կորիցես:

Իսկ անուն Տեառն փառաւորեսցի, եւ փոխանի նորա տեառն Պետրոսի վերադիտողի Թորգոմեան եւ Ասքանազեան գնդի, եւ հնազանդեալքն նմա մնասցեն յաւիտեան օրհնեալ ի Տեառնէ Աստուծոյ Հօրէ եւ յՈրդւոյ նորա Յիսուսէ Քրիստոսէ եւ ի Հոգւոյն Սրբոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն:

[Թ]
Յաղագս խաչանշան գաւազանին, զոր ընծայեաց տեառն Պետրոսի Հայոց կաթողիկոսի:

 
Ընծայեմ քեզ տարեկան նորոյս հասեալ քեզ բարութեան
Պսակս քաղցրութեան ամիս եկեալ պարառութեան,
Ցուպ նեցուկ եւ գաւազան մական տուեալ հաստատութեան,
Մոյթ յեցուկ մակարդական բոլոր յամէն ժառանգութեան:
Նշանակ դա յաղթութեան ծովահեղձօղ իշխանութեան,
Նահանջօղ գետոց յարիւն անդրանկածախ մեռելութեան,
Խափանիչդ վիշապաց կիւսոյ հմայից կախարդութեան,
Պատառիչ ջուրցն մածեալ դիզան ալեացն թանձրութեան:
Պատճառ մեզ փրկութեան եգիպտական ծառայութեան,
Ձողաբարձ նշանակեալ օրինակեալն տէրութեան
Անցից յԵգիպտոսէ մեծ առաջնորդ մեզ փրկութեան:
 
 
Ոչ դաբնի դա սարդենեան, այլ յարմատոյ մեծ Սաբեկեան.
Ոչ կաղնին արամազդեան, այլ Մամբրէին աբրահամեան.
Ոչ նոճին այժմ Եսթեմեայն, այլ սա ծաղկեալն ահարովնեան.
Ոչ սա ոստ ղոմպիական, այլ փոխադրօղ ջրոյն դառնութեան.
Ոչ այս տունկ է ձիթենւոյ, այլ հովուական ձեզ պետութեան.
Ոչ կապեալ յոստ հերակլեան, այլ գայիսոն զօրեղութեան.
Ոչ նիզակին տունկ ձիթենւոյ, այլ մակադրեալ քառաթեւեան.
Ոչ գործարան մահուն մահու, այլ ի մահուն կենդանութեան:
 
 
Ողնափայտ սա Քսիւսութրեայ նոր նաւելոցս ի բարութեան.
Սա ներկեալ երկորակեան կարմրակերտիւ լուսափայլեան.
Տրամադրեալ անտրամադրական տառին ի սա ուշեղութեւան.
Հետեւեալ հոյլ եզաբար ի վայր ի ջուրս հանգստեան,
Որ տանի յերկիրն ուղիղ յաւետաւորն ուրախութեան.
Քում հօտիս հովանացեալ սաղարթացեալ յազատութեան:
 
 
Վայելէ~, վէ'մ կեփայեան, հիմն բոլոր դու պետութեան.
Որոշօ'ղդ օդեաց ւ՚այծեաց, բացօղ մեզ դրանն արքայութեան.
Համարձակ ծառայս ասեմ, չեմ արժանի ժառանգութեան.
Բայց ի յիս, թէ անխայես զիմ սիրելի որդիութեան.
Այլ ասեմ զայս մաղթանօք, սո'ւրբ հայրապե'տ մեր ծայրութեան,
Ի յաւուր կացրդական տօնի հասեալն տէրութեան
Զայդ առեալ ի ձեռս յիշեա' զիս արժանի ողորմութեան.
Յանարիւն զենման մեծի սարսափելի գործառնութեան:
Եւ զբաժակդ մանուածոյ ճախարակեալ մակացութեան
Ի մատունսդ աստուածային աջոյդ առեալ քեզ օրհնութեան,
Եւ զանօթ իւղոյն սրբոյ կարծրագունի պահպանութեան
Լուսափայլ որակութեան հաղորդաբար կցորդութեան:
Եւ մնասցե'ս տէ'ր յոգնաբուն ամօք յաթոռդ սրբութեան:
Եւ Քրիստոսի փա~ռք յաւիտեանս ամէն:
 

Հագներգութիւնս այս ոչ ըստ որում հագներգութիւն է մասն քերթածոց ներտառեալ ստորոգութեամբ, եւ ոգեալ է հագներգութիւն ի հագնելոյ կարկատուն բան, եւ կամ ի սարդենի մահակէ, պարտ գոլով երգել զհոմերական քերթածսն. այլ տաղ է հոմերական քաջ ոլորեալ. եւ սա տաղ դիւցազնական չափաբերեալ ըստ Ելլենացւոցն:

Իսկ ըստ Եբրայեցւոցն կշռեալ եւ բաղկացեալ է եռատասնեայ եւ երից քառից միոյ քուէի եւ շարամանեալ ամանակօք երկարացեալ քսան եւ չորից, ամբողջ բերելով անդուստ եւ զոտքն պարզք երկոտասան, զի մի' պարէտն տրովացի հարեալ, որպէս զԴիոմիդէսն, զոտին իմ գարշապար, զմերովս ծիծաղեսցի արութեան գործառնութեան. քանզի ոյնք քաջաց է եւ բերէ քաջոլորակս այս զկնի բազմամանակացն աւարտեալ մեծավերջութեամբ, վեց անկեամբք յանկաւորեալ քառիւք ձայնաւորօք` ոյիւ, հիւնիւ, այբիւ, եչիւ. իսկ երկու բաղաձայնիւք` թոյիւ, նոյիւ, եւ յօդաւորեալ է նոյիւ եւ բաղխեցեալ թոյիւ, բաղառութեամբ եչիւ, այբիւ եւ վարատմամբ ոյիւ, հիւնիւ, միոյ երկամանակաւ եւ միոյ սղիւ եւ երկուց ձայնորդաց: Իսկ շարակայացեալն եթէ քերթողապէս ոք նկատեսցէ, ի քառից տասանց չափաբերեալ գտցի. բայց ոչ է ինձ սակաւ ինչ ներտրամախոհութիւն սակս բաղազանութեան որ ի սա մակացութիւն: Քանզի ի թուականութենէ եւ յերաժշտականութենէ եւ յերկրաչափութենէ եւ յաստեղաբաշխութենէ շարաբարձեալ յինքեան ունի: Սակայն մեծի տեսութեան ունի պէտս. եւ որք ոչ են հետեւեալ տրամախոհութեանս այս մեծի լսողութեանս, զոր հազիւ հազ ոք կարասցէ ներուշեղագոյնս առնել, մի' այսմ հետեւեսցի ճեմարանի:

Այլ քեզ որ ծայրագոյնդ ես լոյս, եւ ղամբարափայլ ջահավառութեամբ պայծառանաս, եւ լուսաւորես, որ քեզդ հետեւին լուսափայլ շաւղաց, ա'յլ ինչ յայտնի է. վասն զի ըստ սրովբէականն գերունակութեան, մակպետական հե'ղումն ի ստորակայեալսն առ ի ծայրագոյն արփւոյն փեռեկի, սապէս քեւ եւ ի քո հաւատացեալ հօտ, ողջ լե'ր փոխա'ն Յիսուսի:

[Ժ]
Առ ոմն սարկաւագ տեառն Պետրոսի ի ժամանակի խազմի խուժանին, ի վերայ յարուցեալ:

Զգիր քո, շնորհազարդ եւ քրիստոսազգեաց որդեա'կ, ընկալեալ վերծանեաք. եւ ընդ ողջոյն ոք եւ խաղաղական կենդանութեան լինելոյդ ուրախութեամբ գոհացաք զՏեառնէ զայնմանէ, որ յամենայն նեղութեան մերոյ եւ ի տկարութեան հասանէ ի թիկունս մեր եւ շնորհէ մեզ զօրութիւն եւ օգնութիւն համբերել վշտաց եւ փորձութեանց:

Եւ դու, որդեա'կ, խնդութեամբ եւ օրհնութեամբ բարձեալ զխաչն Քրիստոսի իբրեւ ձիր յայտնի քեզ ընձեռեալ զնորայն անճառելի խոստմունս եւ պարգեւ քեզ հաւանե'ա: Այսպէս եւ Պօղոս երբեմն զիւրսն ի բացուստ կացուցանել վարկանիւր եւ ինքն իսկ Յիսուս իւրոց ընտրելոցն յայսոսիկ ի կանխասաց աստուածպետականին հրամայէ տառի: Միայն զգուշութեամբ եւ հաւատոց քաջութեամբ եւ խոհականութեամբ դիտաւորական հանճարով զխաչն բարձցես մեծագոյն քան զխաղաղական ի ժամանակ. հաւանեա' որպէս զոսկի ընտիր ի բովս: Այլ յաղագս մեր մնալոյ ի փորձութեանցն մարմնական, որ ի մականդաւորացն հարաւային, մեք ոչ զկեալն կամէաք. քանզի զի՞նչ է յանկենցաղ եւ ի սնոտի յայսմիկ կենցաղումս: Այժմ վաճառաշահութեամբ ոք հաճոյասցի կեալ. եւ եթէ ոչ այսոքիկ, զի՞նչ եւ կեալն դիւրութիւն. կամ ախորժակս երկարել ձիգ ամօք եւ արբանեկել որովայնի միայն եւ զբազմանց բազմապատիր եւ յոգնասնոտի տարբերութեամբ ի փոփոխական եւ ի դառն տղմատիպ մեղկեալ հտպտանօք եւ շռայլութեամբ զյաղթելն միմեանց, որ ոչ ոք զծայրանալն եգիտ յանգական հասմամբ եւ բաւականացեալ հանգեաւ յեռասոյզ կուտակման կոհակաց. որ նախքան զտեսանելն, զիջանելն փութայ ի ծովածփանաց ծառացելոցն ուսեալք. որ եւ մակաւասար այլոցն առժամայն ի պտուտելն սպիտակափառ երեւակայեալ ի քթթելն ական ոչ ժամանէ, դարձեալ հարթութեամբ հաւանեալ յիւր դառնայ նախատիպն բնականագոյն: Այսպիսի իմն սակս այսոցիկ ոչ անտեղի եւ աստուածայինն Դաւիթ զթանձրութիւն հողոյ տարացուցական իմն հատանէ յիւրումն աստուածաբանութեան խրատ. բայց եթէ պարտ է հաւանել, որ եւ Յիսուս զանտեսականն տնօրինել հեթանոսաց եւ նորայն ունկնդիր լինել երանական ձայնի, զերկարելն ի կապակցի այդր հեռանալ ի Տեառնէ գրէ, եւ որք հեռի արարին զանձինս իւրեանց, կորիցեն, սատակիցին, եւ որ այսմ հետեւին: Քանզի եթէ հաւատամք, եթէ ի կենցաղս այս սնոտի է եւ անասնոց բնակութիւն յիսկզբմանն մանաւանդ եթէ ունիմք քահանայապետ զՅիսուս մտեալ ի սրբութիւն սրբութեանցն արեամբն իւրով, զի՞նչ տենչումն ըղձանաց արտաքոյ կեալ խորանին ունիմք հեշտալի յոքնաթախանձ եւ դառն կենցաղումս. քանզի եթէ խաչակցութեամբ ստանամք կեանս, դժուարին մարմնոյ կրից է, եւ եթէ արտաքոյ օրինացն` բնաւին հեռացեալ գտցուք: Վասն որոյ փութամք եւ փութացուցանեմք, որք միանգամ օգնականութիւն մեզ կամիք ի ձեռն աղօթից միայն զհաւատոցն որ առ Յիսուս Քրիստոս Տէր եւ Աստուած մեր ուղիղ դաւանութեամբ եւ պարզմտութեամբ, եթէ կեամք եւ եթէ մեռանիմք, զհաճոյսն իւր. զի տացէ մեզ խորհել զամենասուրբ զԵրրորդութիւնն եւ մի աստուածութիւն: Կամիմ եթէ սուղ ինչ գրեցից առ քեզ յաղագս աղէտի քակման, եւ երկնային երանելի կրօնից մերոց ներհակք չար յուզեցեալ յանօրէն եւ ի չար կիւսոյ Մանինեցւոցն եւ յայլոց բազմաց աղանդոց խրթնացեալ եւ նսեմացեալ միգապատ կուրութեամբ աշխարհս այս: Զվսամական սրբազնութեան լուսափայլութեան ճրագն շիջուցանել կամ գրէ եթէ ակն տունջեան ի սոսա երբէք ոչ ծագեալ, զոր ոչ ժամանեմք այժմ գրել. եւ միայն յուսամք առ Աստուած, զի փրկեսցէ զմեզ հանդերձ մերով զարմիւ յայսպիսի դիւական եւ մոլեգնեալ հաղբից եւ խմորեալ զանգուածոյ Սադուկեցւոցն անհաւատութենէ աղօթիւք եւ բարեխօսութեամբ մեծի մերոյն Լուսաւորչի. ողջ լե'ր:

[ԺԱ]
Պատասխանի թղթոյն տեառն Յովհաննիսի Սիւնեաց արքեպիսկոպոսի յաղագս Վահրամայ հօրեղբօր իւրոյ կատարման մարտիրոսութեամբ:

Զաստուածպետականին Յիսուսի եւ ամենայն ծայրութեանց ծայրագունի համեմատեալ եւ միեղենաբար կցորդութեամբ յարամանեալ մաքուր եւ սրբազան աջոյդ մակագրեալ ընկալայ զտառ, յորում զովացուցանօղ եւ փարատիչ մխիթարական յաղագս անեզրական եւ անտանելի տարակուսանաց կործանման բոլոր Արամեան նահանգի:

Իսկ իմս գերակատար եւ անհամեմատ կործանումն եւ հրայրեցութիւն տոչորման` ի հայրական խնամոցն զրկեալ, եւ տարաշխարհիկ տատանեալ, եւ արտալածեալ ի բնականագոյն սեպհականէ եւ ի նախնեացն շիրմանց, թշուառական եւ ողորմելի աղետիւ իբրու զանկենցաղ վարեալ, ըստ մեղաց իմոց պատահեալ բախտի: Եւ զի՞նչ արդեօք, մի՞թէ ի վերայ դորա ողբս առից, զի զարժանապէսն արձակեցից ձայն դամբանական եւ ողբերգական, կամ ներբողականս նմանապէս գերեզմանական բանաստեղծութիւնս: Ոչ զայսոսիկ պարտ վարկանիմ` անյարմարական եւ անհոյծ բանիւք տաղտկացուցանել զլսօղս եւ զմեծագոյն եւ զանտանելի բարձրութիւն վեհագունին փոքր կացուցանել: Այլ միայն զայսոսիկ սակաւուք բարբառել` ինձ տալ զթշուառութիւն, եւ արժանապէս զտարագրութիւն, եւ զոչն արժանանալ վերջին ողջունի եւ համբուրելոյ ձեռին, կամ եթէ նախքան զնա պատահեալ փոխման յընդդիմահար եւ ի դառն կենցաղոյս, եւ նորայն արժանացեալ աղօթից, եւ ծածկելոյ նովին ձեռօք իբրու զգեղեցիկ հարցն զմանկունսն յընկողնոջ, յորմէ բազում անգամ փարելով հուպ կրծից սրտի իւրոյ հանդէպ ստեանցն եդեալ, դէմս իմ համբուրէր, եւ ի գորովելոյ գգուանացն նիրհեալ, ննջէի, իսկ նա տքնեալ տենչայր միայն զիմն ոչ որուշել: Յայսմանէ զարհուրէր ուրեմն տեսանօղն այն մերձ զիս միշտ կամելով խոկայր, եւ զամենայն խակութիւն մանկական մերոց տից իւրովին հեզութեամբ համոզեալ ջանայր հանդարտեցուցանել:

Եւ այժմ զիա՞րդ զնորայն երախտեաց եւ զբարեաց առբերեալ պատմեցից: Քանզի կապեալ լեզու ի բան, եւ մանրեալ ձեռաց, եւ խափանեալ մտաց զիմս իմասցի քոյդ սրբազանութիւն. քանզի մի՞թէ առ ի՞մս միայն պարտ է գրել զնորայն նախախնամութիւն, կամ առ ընտանիս իւր եւ դրացիս եւ սիրելիս կամ որք ընդ նորայն հովանացեալ շնորհի. այլ արեգակնային ճառագայթից համանման ասել զնա ոչ դանդաղիմ, առ բոլորս բերեալ զլոյս իւր. եւ որպէս յամենեցունց խոստովանեալ, ակն տուընջեան անուանի, որք միանգամ տեսանեն զլոյս: Որպէս ամենայն տիեզերական բնակութեան թորգոմեան ազգին ասելի է զայրս զայս իբրեւ զակն տուընջեան, նաեւ ոչ միայն մերոցս նահանգի, այլ եւ այլազանց եւ այլանդակաց: Քանզի ո՞ ոք յառաջագոյն իբրու զսա լուաւ, կամ վերծանեալ ի մատեանս բոլոր դիւանաց գտեալ ընթերցեալ. եւ կամ ո՞ ոք ակն ունելով, յուսացաւ լինել սոյնպիսի. զորմէ թուի ինձ եթէ կամեսցի ոք տաղասացութիւնս գովասանական առնել ըստ սովորութեան պուետիկոսաց, պարտեալ յանճառելիսն սորա յուսայ առաքինութեանցն ծայր. վասնզի զոր ըստ արժանն վարկցի ճշմարտել, զոր եթէ նախքան զմեզ եղեալ սորա, էր արդարեւ անհաւատալի, եւ առասպել զպատմութիւնն կարծէաք իբրեւ զԵլլենացւոց հոմերական առասութիւնս, որ յաղագս դիւցազանցն: Բայց զի ըստ սովորութեան ողորմութեան իւրոյ միշտ խնամէ զմեզ Ստեղծօղն եւ զօրինակս եւ զյանդիմանիչս ոչ նուազեցուցանէ ըստ իւրաքանչիւր դարուց, եւ զի մի' անհաւատասցուք նախ քան զայսոսիկ իսկ իմոյս տկարութեան վերագոյն ասացի ոչ ըստ արժանն զնորայն արժանապէս ասել:

Եւ յիրաւի զանճառելիս նորա խոստովանիմ, որ եւ ոչ իսկ եմ արժանի գովասանութեան. քանզի որք զներբողականս արժանապէս մատենագրեն, նման նոցա վարս յանձին ստացեալ են: Սակայն ի վերայ իմ ողբս առից մշտայարմար, որչափ ի կենցաղումս ծփեալ իբրեւ զանկենդան կեամ, եւ յայսոսիկ միայն զայս զնորայն ասացից:

Աւա~ղ որդւոյս սիրեցեալ եւ կարօտեալ ի սուրբ եւ ի քաղցր հօրէն. աւա~ղ տարագիր եւ արտակացեալ յաստուածային քո խրատուէ. աւա~ղ կենդանութեանս, որ երանեմ վախճանելոյդ. զի՞նչ զքոյդ ասացից ողբերգական. հա'յր, արի իբրեւ զՅեսու քաջամարտկութեամբ յոքնախումբ ճակատամարտս հրաշից արժանացեալ դիւցազնական ընդ քոց հաւոց. որ եւ ոչ Արտաշէսն այն Երկայնաձեռն, կամ որ նախ քան զայսոսիկ Արշակ, որ եւ նորայն նմանապէս գեղոյն եւ ամենայար նման հասակաւ, գեղեցկապարանոց եւ չքնաղադէմ տեսլեամբ որպէս Արայն մեր եւ Անուշաւանն Սաւսանուէրն Արայեան, մաքուր վարուք եւ ողջախոհութեամբ յանգեալ ըստ քումն նախնւոյն մերոյ, Գրիգորի Լուսաւորչի եւ ծնողի, հայրենասէր եւ աշխարհաշէն ըստ մերոյն Արամայ. քաջահանճար եւ ուշեղ, իմաստուն եւ խոհեմ, հեզ եւ հանդարտ, արդարադատ եւ անաչառու, առատ եւ զուարթ, մարդասէր եւ օտարասէր, անոխակալ եւ անյիշաչար, անապատասէր եւ կրօնաւորասէր, եւ ամենայն բոլոր բարեաց օթեվան. քանզի յօրինիչ ձեռն եւ կերտացօղ, եւ առատաձիր գանձուց բաշխումն, յոքնաբուն վկայից կազմեաց խորան, եւ աստուածային խորհրդոյն կանգնեալ սեղան, եւ միանձանց բնակութիւն, եւ կենդանի վկայից եւ խաչակրօն դասուց եւ անմարմնոցն համեմատեալ միեղինաբար ստացեալ վարս. սակս որդւոյ մարտիւրոսասիրիդ այդպիսի աջողեալ վիճակ. յիւրեանցն փութացեալ զքեզ կացուցանել յերկնային խորան. քեզ այդմ հասանել մասին ըղձալի էր եւ քոցս պարծանս յաւէտ. զի սկսեալդ ի մանկութեան բարձրագոյն եւ սուրբդ անուանեալ իշխան պարտ էր եւ ի բարձրագոյնս դարձեալ հասանել եւ ի բարիսն աւարտել, որպէս հանդիպեցար բախտի:

Իսկ մեզ զի՞նչ, որբութի~ւն եւ թշուառութի~ւն եւ տարակուսա~նս. այժմ ոչ պատկառեմք զանիրաւսն գործել եւ ոչ փութամք յառաքինութիւնս եւ ի բարեգործութիւնս. ի քումմէ գաւազանէ զերծեալք, ո՞ զմեզ այժմ խրատէ. եւ ո՞ մատակարարէ զտկարութիւն մեր. ո՞ եւ զանժուժութիւն համբերութեամբ իւրոյ մխիթարէ. ո՞ զաղքատս կերակրէ առատատուր եւ զուարթ լրջմտութեամբ. եւ ո՞ արդար դատողութեամբ զորբս եւ զայրիս տածէ, կամ զգերեալսն գնէ, կամ զբանտարկեալսն արձակէ, կամ զցրուեալսն ժողովէ. առ ո՞ ոք այժմ տնանկացեալն յիւրմէ բնակութեանց ընթասցի իբրու յիւր իսկ հայրենի սեփական. քանզի արդարեւ յոքունց քոյդ կարծեցեալ էր ամենեցունց ապաստան. որ եւ ոչ իսկ հարցեալք, որպէս ախորժէին, այնպէս պատրաստէր. եւ այս ոչ միայն մերոյին սերի եւ համազանց, այլ եւ Վերիացւոց եւ Պարսից:

Զի՞նչ արդեօք զքոյդ բարեբախտութիւն ասացից, որ ըստ հոգւոյ եւ ըստ մարմնոյ. որ եւ երկոքումբք գերապանծ եւ անհամեմատ եղեալ, պատկառելի եւ նախապատուելի յոքունցն գտեալ ազգաց, որ գրէ եթէ եւ ոչ թշնամի կամ հակառակօղ ոք երեւեալ, բանս ինչ համարձակեալ կամ պարսաւանս մի եւ միովն իւիք ի քեզ հնարեցան բարբառել. այլ ի տունս, ի քաղաքս, ի հրապարակս զքէն հնչէր. եւ եթէ ոք նախանձով հրացեալ վառէր, ոչ համարձակիւր ընդ ընկերի իւրում շըշնջել` շրթամբք անգամ զոչ պարտն քեզ գործել: Այսպէս սփռեալ բարեացդ քո համբաւ ընդ տիեզերս տարածէր. որ եւ ոչ են ժամանեալք տեսութեան քո. ի հրեշտակաց քոց հարցեալք պատուէին զնոսա, իբրու տեսութեան քո արժանացեալք. զմիմեամբք ելանէին եւ զգիր գեղեցիկ տառի քո մարգարէական մատենից համեմատեալ, համբուրէին եւ հայցէին այնմ արժանանալ միայն. եւ այս յաշխարհին Քաղդէացւոց եւ Մարաց եւ Պարթեւաց, եւ պատարագօք պատուէին զքեզ. որ եւ Յունաց իսկ ինքնակալացն պատուեալ մեծագոյն իշխանութեամբ եւ այն ի քում իսկ բնակութիւնդ առաքեալ. որ եւ ոչ քո զփառսն խնդրեալ, այլ զկնի քո փառացն հետեւեալ. եւ ի Վերիացւոցն հզօրաց եւ արիական զօրաց նոցա բազում անգամ մարտտկցութեամբ եւ արեամբ եւ վաճառմամբ, որդեացդ եւ քոյդ ազգի գնեալ զաշխարհդ. եւ երբեմն ի նոսա արի երեւեալ եւ հրաշից հիացման արժանի եւ ի վեր քան զմտածութիւն. որ եւ նոցա իսկ զքոյդ հանդիսի մրցութիւն տաղս եւ սռինչս յօրինեալ անպատկառաբար ազատագունդն պարէին եւ ի հրապարակս գռեհից եւ քաղաքաց իբրու զդիւցազանցն երգէին. իսկ աննախանձոտք եւ առաքինասէրքն, մինչ տակաւին էիր կենդանի, մատենագրել ոչ դանդաղէին, երկուցեալք թերեւս ոչ զբնաւն զօրել նոցա ուղղագրութիւն եւ երկայնաձգեալ զկենցաղավարութեան քո զվարս, միայն մնային կատարման իրողութեանցն. եւ վախճանէին այնքան կար թողլով զպատմութիւնն, եւ գոհութեամբ առ Աստուած ընթացեալք, որ ոչ զքոյն տեսանէին ելս նախքան զիւրեանց յաշխարհէ, անգիտացեալք ըստ մարմնոյ զքոյդ աւարտումն մարտիրոսական արժանանալ պսակի. քանզի թէպէտեւ դու հանապազօր մարտիրոսական վարուք խաչակցեալ ընդ Յիսուսի միաւորեալ անանջատաբար կցորդութեամբ, սակայն արեամբ վկայեալ հայրենական հասեր շնորհի եւ հարազատին քո տենչացեալ միութեանս. քանզի փափագէիր միշտ այսպիսի քեզ յաստուածուստ պարգեւել ձիր եւ զոր սիրէիրն, առ նոսա երթալով. զի զոմն ընկալցիս ի գիրկս ըստ սովորութեան քո, եւ զեղբայրն Վասակ, եւ յուրումն բազմեսցիս գոգս` ի մեծին Գրիգորի եւ հաւուն քո Աբուղամրի եւ Կամսարեանն Արտակայ: Քանզի ազգ սեփական եւ որդիք Աբրահամու յազգէն քետուրական, ի գաւառէն Պարթեւաց, ի քաղաքէ Պահլաւ, ի ցեղէ Արշակունի, շառաւիղ մերոյն Լուսաւորչին. քեզ այդպէս վայելէր թագաւոր եւ յայսպիսի պաղատան ճեմել, այսպիսի խրախճանութեամբ խրախճանալ, այսպիսի հայրենիս ստանալ, այսպիսեօք գանձօք փարթամանալ, այսպիսի կարասեօք, այսպիսի կառօք կառամարտել, յայսպիսի ձիընթացս արշաւել, յայսպիսի ստադինս բազմել, զայսպիսի մրցումն տեսանել, այսպիսի փողահարօք եւ թմբկօք ճոխանալ, այսպիսի որսօք զբօսնուլ, այսպիսի բաղանեօք մաքրիլ. քոյովդ ջերմագոյն արեամբ ի քումդ սպառազինեալ եւ հանդիսացեալ անձին այսպիսի հօր ըղձացեալ լինել որդի. այսպիսումն ծնողաց ժառանգորդ, յայսպիսեաց արմատոց շառաւիղ, դու մեռելոցն քոց եւ փոխելոցն յաստեացս փրկութեան պատճառ եւ կենդանեացս յուսոյ եւ ողորմութեամբ յաստուածուստ:

Բայց զիա՞րդ ոչ յայսպիսի ուղէգնացութեան, մինչ տակաւին ի կենցաղումս լեալ էր քո, ոչ մերձ առ քեզ արժանացեալ իմ, զի հայրենական պսակին թերեւս հասեալ բախտի ըստ հարազատին քո Տիգրանայ, ապ՚եթէ ոչ այլ միւսումն Գրիգորի յուղարկաւորութեան եւ արբանեկութեան զկնի հուր ի ձեռին եւ զդամբանականն քաջահնչօղ ձայնիւն եւ ուժգնակի գոչմամբ զմեծի զրկանացս ըստ Երեմիա ոչ կարօտէի աղբիւրանալ վտակաց: Քանզի հայրական գութ եւ որդիութեան աղէտ եւ ի վերայ ծայրացեալ ալեաց ծերունւոյդ կաթեցուցանել արտօսր, եւ համբուրելով զգեղաշիտակ դաստակ երկայնաձիգ մատանցդ եւ ի վերայ աչացս եդեալ կափուցանէի, եւ յարագընթաց ոտս փութացեալ փարէի, ի վերայ եդեալ զերախանս իմ: Եւ զի ոչ էր պարտ զարիական արութեան քո եւ զզօրութեան յոյս քաջութեան հիքից եւ կանանց ողբերգականս ոգել, մերով իսկ արական եւ բնական իմաստասիրական երգով զքոյդ ներբողական եւ գերեզմանական պարել ողբս, եւ զորդիութեանն եւ զսննդեան հատուցանել պարտս. թէպէտեւ ոչ ոք զարժանապէսն բաւանդակէ առասութիւնս, այլ հող զգլխով եւ քուրձ զգեցեալ, զորբութեան եւ զթշուառութեան մերոյ յայտնելով պատահումն, եւ զքոյդ երանաւէտ ուղեւորութիւն: Բայց վա~ղ ուրեմն յինէն փախեաւ. յոմանց հնարեալ եւ նախանձու վաճառեալ. եւ քեզ ըստ Յակովբայ կարօտեալ, եւ զիս ըստ Յովսէփայ դազանակուր պատճառեալ, թէպէտեւ ոչ յեղբարց որ ըստ մարմնոյ մեր:

Բայց այժմ ինձ քոյդ նախապատուեսցի յիշատակ եւ տօն կցորդական ըստ բոլոր պարագայեալ ամի եւ ուրախութիւն, մաքո'ւրդ ի կենցաղումս եւ ամենայն բոլոր բարեացն պարառութեան պատարուն բարձրահասա'կդ եւ մակաւասա'րդ քաջաց Արամեան եւ Աշակեան ազգ. երկոցունց պարծանս եւ նախատիպ, նոր մարտիրոս եւ հրաշալի վկայ, ի բազմաց ընտրեալ եւ ի թշնամեաց խաչին Քրիստոսի խոցեալ, եւ ի վերայ կաթուղիկէ եկեղեցւոյ վկայեալ, այժմ քոյովդ արեամբ զքոյդ մաքրեալ անձն եւ ի դասս երկնային զօրաց անցեալ. որ եւ ի վերայ շիրմի քո լոյս եւթնօրեայ արժանապէս եւ առանց յերկուանալոյ ճշմարտեալ սրբոցն եւ աստուածազգեաց միանձանցն. որք յայնմ վանս ճշգրտատեսիլ եւ հրեշտակակրօն դասուն զայս ստուգեալ առհաւատչեայ, որ նախ զձեզ մեզ վկայից եղեալ, եւ ի տեսլեան բազմաց քոյդ հրաշագործութիւն երեւեալ յանուրջս. ոչ միայն այս հանդէս քո ուրախութիւն եղեւ մարդկան, այլ եւ հասարակ երկնայնոց եւ երկրայնոց եւ երանելեաց քոց եւ բարեացն ծնօղաց: Քանզի եթէ Եղիազար եւ Շամունէ բերկրէին ի վերայ որդեացն յԱնտիոքոսէ կատարեալք յաղագս հայրենական աւանդութեանն եւ անսուրբ կերակրոցն, եւ կամ մայրն Մելիտոնի ի յուսս բարձեալ ըստորանկէր զպատանին, զի՞նչ արդեօք ոք իմասցի թերեւս զԳրիգորիոս հայրն քո եւ զամենառաքինասէր մայրն. ո՞չ զուարճասցին, տեսեալ զքեզ արքայական եւ անթառամ պսակօք:

Քանզի եւ նոքա իսկ կենդանի վկայք բանին Աստուծոյ եւ մարտիրոսաց որդիք. որ եւ յիւրեանց իսկ կենցաղավարութեանն ամենայն բարեգործութեամբ կատարեալ եւ մաքրական վարուք եւ ողջախոհ ամուսնութեամբ եւ հանապազօր սաղմոսերգութեամբ եւ աղքատասիրութեամբ եւ հիւրընկալութեամբ. որոց վարք օրէնք ամենայն Հայաստանեայց տուաւ, մօրն քո` կանանց եւ հօրն քո` արանց: Քանզի մինչեւ ընդ նոսա ոչ վանս այսպիսի եւ մայրաքաղաքս, եւ ոչ ուսումնասիրութիւնս, եւ ոչ ազատութիւնս քահանայական, եւ ոչ շինութիւնս եկեղեցեաց. քանզի սոքա արծարծեցին զկարգ եւ զօրէնսդրութիւն մեծին Սահակայ քոյին նախնւոյն եւ վանս նորագոյնս շինե'ալ բազումս, եւ զաւերեալսն նորոգեալ եւ այս անթիւս. սոցա ոչ էր այլ ինչ, եթէ ոչ գնել զգերեալսն, ազատել զբանտարկեալսն, կերակրել զքաղցեալսն, արբուցանել զծարաւեալսն, ուսուցանել զմանկունս, սնուցանել զորբս, օթեվան լինել այրեաց, զըմբռնեալսն ի ձեռաց հզօրաց կորզել, իւրովին ձեռօք իսկ կերակրել զաղքատս եւ զկրօնաւորս, ամուսնացուցանել զորբս ընդ միմեանս ողջախոհ եւ քրիստոսական կրօնիւք: Ո՞ ոք վախճանէր, եւ ոչ անդր ընթացեալք յուղարկաւորք լինէին գնացելոյն եւ մխիթար մնացելոցն. ո՞ ոք պարտապան, երթեալ առ նոսա եւ ոչ հատուցանէին, կամ տրտմեալ եւ անմխիթար ելանէր յարկաց նոցա, կամ հիւանդ ոք զորս ոչ տեսանէին, կամ տնանկ զորս ոչ ժողովէին. եւ ի վերայ այսր ամենայնի պահովք եւ աղօթիւք վերագոյն քան զանապատականսն երեւեալ եւ քաջութեամբ սքանչելի եւ հեզութեամբ զարմանալի եւ գեղով չքնաղ: Եւ քառասնից եղեալ ամաց, ուղղափառ խոստովանութեամբ փոխեալ առ Աստուած, թողլով զմայրն քո ամաց երեսնից, որ ի նմին իսկ կրօնից արժանացեալ խարազանազգեստ եւ անսուաղ ճգնութեամբ բազմամեայ խաչակցութեամբ կեցեալ եւ ժուժկալեալ ննջեաց: Զորոց ո՞ ոք կարասցէ զբոլորն ասել առաքինութեանցն ծայրութեան, բայց միայն զայս, որոց դու շառաւիղ եւ պտուղ: Զիա՞րդ զծառ ոչ ծանիցէ ի պտղոյդ ծանուցեալ. այժմ զքեզ ընկալաւ Գրիգոր. այժմ զպարանոցաւ քո փարեցաւ Շուշան: Խնդայր Աբրահամ զԻսահակ պատարագեալ, ուրախանայ Սառայ գտեալ զորդին, հայր ազգաց զնա լինել յուսացաւ: Յայսմ հայրենի զարմէ եւ դու ոչ միայն ազգաց հայր եւ թագաւոր յերկրի, այլ եւ թագաւորեալ յերկինս:

Արդ որպէս մերձ եղելոյ առ քեզ կենդանի ընդ քեզ խօսեցելոյ, այսպէս համարձակապէս ըստ քում քաղցր եւ հեզահայեաց հանդարտութեան լո'ւր ինձ եւ բարեխօսե'ա, որում սպասեցերդ եւ յորմէ պսակեցար, թողութիւն յանցանաց իմոց եւ ուղղափառ խոստովանութեամբ եւ հայրենի կրօնիւք արժանի լինել յուսոյ կենացն յաւիտենից: Թէպէտեւ ոչ քեզ ի մէնջ օգնականութիւն պիտանացու է, սակայն յաստուածային խորհրդածութիւնս եւ յանարիւն զենման ոչ երբէք մոռանալ զքեզ տաց սրբոց եւ քահանայագործօղ ճգնաւորաց, զի եւ այն իսկ քեզ վայել է, ըստ որում սրբութիւնք սրբոց, եւ որում տացից, տացի~ց եւ յաւելից:

Արդ այսոքիկ յինէն քեզ պտուղ մշակեալ ի քոյոյ այգւոյ, հա'յր իմ եւ տէ'ր, սնուցիչ եւ վարդապետ, այլ ոչ վսամական վակասակիրդ եւ հրեշտակական խմբից պետացեալ, որ եւ զառաջին նախընթացութեամբ ընկալար դաս, հովի'ւ քաջ, զանձն եդեալ քո ի վերայ հօտի. այսպիսեաց եղելոց պարտ է լինել փութացեալ զարիւն եւ զառաքինասէրն գովասանութեամբ պատուասիրել եւ յայսոսիկ գտանիլ մարտիրոսասէր եւ ոչ վեհ երեւել, իսկ անարիցն եւ ծուլիցն հիքացելոցն եւ հեղգացելոցն պարսաւանս եւ որոշմունս. քանզի այս է հովուական արհեստ եւ մատակարարութեան օդեացն եւ այծեաց. քանզի քեզ տուաւ յապահով կաթուղիկէ առաքելական եկեղեցի հաստատեալն ի վերայ հիման առաքելոց եւ մարգարէից պսակեալ խաչիւն Քրիստոսի, զարդարեալ մարտիրոսօք, յորոց մինն եւ սա է հրաշափառագոյն, որոյ վարուցն տեսանօղ էք եւ վկայ, եւ կատարման նորա եղեալք ականատեսք, ոչ պարտ վարկանիմ նսեմացուցանել, ծածկելով զայսպիսի արեգակնային ճառագայթ, այլ ամի ամի պարագայեալ յիշատակաւ զսա պատուել, մանաւանդ ի քէն, որ հեզդ ես եւ աննախանձ եւ ամենայն առաքինութեանց մայր, ի քէն այսպիսի այր պատուեսցի եւ մի' թաքնասցի, որոյ եւ անունն գրեալ է ի դպրութեան կենաց. որոյ աղօթիւք եւ բարեխօսութեամբ ողորմեսցի Քրիստոս Աստուած մեր եւ անուն սուրբ նորա ընդ Հօր եւ ընդ Հոգւոյն Սրբոյ եղիցի օրհնեալ յաւիտեանս:

[ԺԲ]
Առ արքեպիսկոպոսն վասն ձկանց սուղ ինչ իմաստասիրել:

Երիս պատճառս զմեզ հարկէ սուղ ինչ իմաստասիրել, ո'վ գլուխ քահանայական պարու, ղուղակս յԱրածանւոյ դիմեալ ի մերոյն ծայրէ եթէ եկն բնակեցաւ եւ ոչ ճահաւորեալ ըմբոն ի նախուստ կերտողէ, առ մեզ անիրաւեալ, փախեաք առ ձեզ իրաւադատ կարծելով: Զոր եւ երկրորդն ծայրացեալ նոյն պատկեր պատկանեալ վեհագոյն, դատ մեզ արարեալ, զըմբռնողսն մեր ի բաց մղեաց եւ այլուր զնոսա պատահեաց արբանեկել: Բայց որ ի նոցունց սերք ոչ թողուն զմերս տեսակ իբրու զոսոխս, ոխս իմն կալեալ զկնի մեր, յաճախեն կոտորել եւ բնաջինջ յարմատոց թողուլ: Զոր ոչ զանձին կարացաք վնաս երբէք դիտել առ նոսա. զի մի ոմն խորասոյզ մերոյն հաւու ամփոփեալ, յախոնդիսն պատսպարեալ օթեւանեաց, եւ յիւրն հանեալ սեպհական ամբողջ զնա առաքեաց. եւ այս մանաւանդ երախտեաց արժանի. իսկ զմի միւսոյն մերոյ հաւու աշակերտեալք, ուսան զբոլորն գիտութեան մակացութիւն. եւ ոչ զնոցա եմք ճաշակեալ երբէք ջանիւ վաստակոց` ոչ ի տունս, ոչ յանդաստանս, ոչ ի քաղաքս, ոչ պահապանս մեզ ի գայլոց կամ ի գողոց, ոչ սննդեան, ոչ ուսման եւ յարդարման, եւ ոչ այլ ինչ երախտիս. եւ յիրաւի ոչ ի վերայ մեր հնարաւորել արժանն է, զի եւ ոչ ի հաւու նոցա Քսիւսութրեայ պարառաբար պահեցաք. այլ ի միոյն բաղկացուցանօղ զօրութենէ երէց եմք քան զձեզ, անմեղ, անվնաս, ոչ յարմատոյ օդոյ որպէս դուքդ, ոչ ընդ ձեզ ձեռընդել կամ օտար, եւ ճաշակելով զանդաստանս, դատ արա' մեզ տէ'ր:

Եւ ահա' հարկ առաքեցին, գիտելով զբռնութիւն ձեր արքունական, զի առցես զայդ ամի ամի պատարագ յաւուր ծայրիցն որսողաց զնոսա, զոր ազատեաց Փրկիչն, եւ այլ ոչ պահանջեսցես: Եւ այդ ըստ իւրաքանչիւր թուոյ ի միոյ քուէէ յարաբարդեալ քառեկին, կամ եթէ յերկուց ծննդականաց, կամ եթէ ի քառից երից խորհրդաբար, կամ ի զարմից նախահարց, կամ յընթացից արեգակնային ճառագայթից, կամ տեսիլ նշանակեալ անպարտելի զօրութեանն, կամ սուրբ եւ կենդանաբեր, կամ ի քառից ծնեալ եւ յերկուց յարաբարդեալ հոգւոյ եւ մարմնոյ, կամ սերկեանս ուռկանի արկելոյ ճետք այնոցիկ, որք զսատերսն ընձեռեալ ի փրկութիւնն Փրկչին ընծայեսցին, ողջ լե'ր:

[ԺԳ]
Առ Արքեպիսկոպոսն:

Զաստուածապատիւ հոգեւոր տեառնդ եւ զիմոյ լուսատուիդ Յովհաննու զմաքուր եւ զաստուածաներկ մակացու աջոյդ վերծանեալ զտառ, զբոլորն տրամախոհութեան, զոր ի վեհագոյնդ քում մտածութեան, ծանեայ, ոչ թէ միայն զգծագրեալս, այլ եւ զոր ոչն կամեցար յայտնել զաղէտ տարակուսանաց քոց եւ զոր ինչ կրես ի բազմաց եւ կորստական արանց նիւթեալ եւ յոմանց յուզեցեալ, եւ յոմանց ըղձալով եւ փափագմամբ զվայրաքարշումն մերոյդ մանկանց մտադիւրութեամբ զառ ի չար կոյս յաւէտ յարձակումն եւ զանօգտակարսն տենչումն եւ զպատկառելիսն գործառնութիւն եւ զտգեղ խոկումն խարդաւանօղ խուզման առ ի մեղկումն եւ ի կենցաղականս անկենցաղ կենցաղավարութեան քարշումն. այսոքիկ են նոցա ըղձումն եւ ըստ ախորժակացն յօժարութիւն ուսուցողացն հնարս. զի հազիւ հազ բնաւին կորստական վարժմամբն արմատաքի խլեսցեն աւերեալ եւ տապալեալ զայսպիսի արձան հաւատոյ եւ ամրապահեստ սեփական հայրենի. եւ ոչ ուրեմն զգան, խափանեալք ի զգայութենէ, զչար վարդապետութեանն նոցա խրատ. զի սովոր է չարն ի ձեռն այլոց սողոսկել զայսպիսի սպրդումն բանից իբրու օձին դաւաճանութեան կամ կնոջն, եւ որ այլ այսպիսիք մինչ ցայս վայր ոչ պակասեաց. ոչ այժմ ճանաչէ մանուկդ մնացեալ զելս եղբօրն արժանի արդարեւ տարակուսանաց եւ մշտարտօսր կականման, որք զնորայն իմացան քաղաքավարութիւն կամ զելսն շփոթեալ եւ զօրէն երկակենցաղ գազանի յարդարեալն. որ ոչ ըստ հագարացւոցն եւ ոչ ըստի Յիսուսի այրական սերտութեանն անթոշակ եւ անմասն յաստուածեղէն աւանդութեանն եւ այն ի վերջին ժամու եւ ճանապարհորդութեանն եւ անբարի բարերարութեան որ առ նա իբրու թէ զուր տնօրինեալ սակս նորա բոլորն աստուածեղէն այրութիւն Յիսուսի առ մեզ մարդեղութեանն հանդէս:

Աւա~ղ բախտին եւ այն այդպիսի վայրս եւ յիւրն սեփականի, բայց եւ զկնի այնր շռայլութիւն շուայտացեալ թշնամեացն խաչին Քրիստոսի որ զգերեզման թլփատեալ. զի՞նչ ձեւ զմայլական պարառաբար կաքաւողացն խնջիւնս եւ սռնջանս եւ ոտիւք թափառումն, եւ դաստակօք անյօրինաբար բախբախումն, եւ քարշումն քղանցից մրրկեալ պտուտելով զփոշի կնքելոյ գերեզմանին, թէպէտեւ ոչ ըստ օրինի քրիստոսական կրօնից. զիա՞րդ որում էհասդ վիճակ քահանայապետական, մեղկեալ լռէ միշտ չարին կցորդ եղեալ, զչարութեան արմատ ոչ խլեալ, այլ մանաւանդ սերմանելով, հեզ զինքն կարծեցեալ, եւ խորագէտ կորուսանել զհօտդ զօրէն անարի հովուի, թողլով օձտել եւ ոչ երբէք ի վայրի դալարւոջ, այլ գահավէժ եւ ի մէջ փշոց ի կենդանութեան, եւ ի կատարման էհաս միայն վկայել չարին: Ոչ ուրեմն լուաւ ի Դաւթեայ. զթիւրեալսն յափշտակութեամբ տանի Տէր ընդ գործօղն չարին: Զի՞նչ անուն դորա, ո՞չ եպիսկոպոս. եւ ահա' դէտ կացուցի, եւ ոչ միայն դէտ, այլ եւ վերադիտօղ, զի մակացու է բոլորն եկեղեցւոյ. այսոքիկ տապալեցան եւ ահա' կորեաւ. արդ զի՞նչ սակս զքէն պատճառեն հալածել. զո՞ խաբեն, կամ զի՞նչ այսոքիկ պատճառանս. գրեալ եմք առ տէր Գրիգոր եւ առ եպիսկոպոսդ, զորոյ զհաւասար գրոյդ ի թիկանէ տառիդ ընթերցցիս. եւ զԳրիգորոյն կարի խստագոյն եւ առանց երկպառակութեան. յուսամք, եթէ լսեն եւ եթէ ոչ, դու զտեղի կալցիս յեպիսկոպոսարանիդ եւ մի' ուրեք այլ այսր անդր կամ սպառնալեօք կամ ումեկօք. մինչեւ եկեսցէ պատասխանի գրոյդ. եւ զոր Տէր կամեսցի, եւ այնպէս լիցի. մեք առժամանակս այսր եմք ի Տարօն յաշխարհիս Մամիկոնէից, այլ ակն ունիմք, զի եթէ կամեսցի Տէր, երթամք առ արքայ, զի թերեւս զերծեալք ի մրրկեալ այսմ բդեշխութենէ պարապել Աստուծոյ. եւ կամք Տեառն լիցի, դու աղօթս խորհրդականս արասցես ողջ լե'ր փոխա'ն Յիսուսի:

[ԺԴ]
Առ արքեպիսկոպոսն է:

Մինչ կայի տրամախոհեալ, յոյժ աշխոյժ խուզմամբ յածելով, փութացեալ յիմումս մտածութեան շտեմարանի, եւ մրցէի այսր անդր` խնդրել յիմաստութեանն գանձարանի զօրէն, որք սպառազինելն կամին ընդդէմ թշնամեաց, յոյժ հակառակեալ ընդ քեզ ներհակական հակաճառութեամբ, վրդովեալ կոհակօք պղտորեալ ծառացեալ ալեօք, կամէի ծփել զքոյդ հաստատագոյնք աղտիս:

Քանզի տագնապ տոչորման Պռոմիդեայ հասեալ Հեփեստիւ պաշարեաց եւ ատրորակն մեր մրցեալ յաջմէ զիւրն որակութիւն, արտափայլեալ զօրանայ ի նոցունց հրեշտակաց. եւ ափրոդիտականն նուազեալ թառամի կարօտացեալ փարայի ի ծարակածպտել այս օգնականութեան:

Ապա մինչ կայի կարկառեալ արիւնեռանդն յուզեալ, եկն եհաս քոյդ հրեշտակ եւ արտաքոյ խոկման մեր ախտից, զմեզ շիջոյց համոզեալ:

Բայց սակս կաղնւոյս արքայական կամիմք իմաստասիրել զախորժելիս քեզ: Ոչ արմազդեանն կաղնին պառաւեալ տայր պտուղ, յորում աւազսն պատուիւր: Եւ ոչ կաղնին տրովադական, որ բիւրաւորսն հեծելոց եւթանց հովանացեալ, ընդդէմ տիւռենացւոց մարտուցեալ յաղթութեամբ, դարձեալ իւրաքանչիւր ոստ հատեալ ի տունս իւրեանց տանէին. եւ ի զօրութենէ Ապողոնի լինէր յայնմ գիշերի պատարուն ոստոցն տեղի եռապատիկ սաղարթացեալ բրաբիոն, զոր եւթեանց հարիւրից սայլից ասեն ի պտղոյն բարձեալս տանիւր: Կամ տիւռենացին կաղնի մերձ առ տաճարն Դիոնիսեայ, զոր բարձեալ մակաւասար որթոյն մատին բարունակեալ չափից եւթն հազարաց լտերց եռունկնեան սափորացն ճմլի հնձան: Կամ Ոլոմպէոսեանն յապողոնեան երկնաչու ճեմարանին, որ ի միոյ ոստայ զմայրաքաղաքն Կիզիկոն ասեն ի մնացեալ ի գիշերի միոյ շինեալ, իսկ բուն ծառին ամբողջ ծառացուցանէր դարձեալ զոստսն եւ այս յայնմ կողմն ծովու յՈլոմպիոսէ զօրութեամբ տարեալ Ապողոնի:

Եւ այսոքիկ սակս կաղնւոյ քեզ իմաստասիրեցի, այլ քոյս ո'չ յայսցանէ, այլ Մամբրէին. եւ որ ի նմանէ մեզ պտուղ ընդձեռէր ձիր շնորհի. ողջ լե'ր:

[ԺԵ]
Առ Արքեպիսկոպոսն է:

Ասի բան սակս Կեստոնի` յոլովագոյնս սիրել զայլոցն պուետեալ առասութիւն. վասն որոյ խոկայր պատճառանօք ինչ իրաց յայլոցն տրամաբանութեանցն. հրճուել, եւ յոքնագոյն զայս իմացեալ, ստուգեցաք իբրու զՍողովմոնին առ այն, որ յԱնտիոքն հակաճառութիւն: Այլ Կեստոնիս ոչ այս բար, այլ հարազատաբար խոկայր նորագոյնս ինչ լսել:

Եւ քեզ առ մեզ այսպիսի իղձ տենչանաց փափագմանս` լսել ի մէնջ. վասն որոյ եւ ոչ նահանջի բան մեր ծպտեալ ծրարեալ կամ ՚ի ծամելիս կառացեալ, եւ առ քեզ պղատոնական բարբառել ոչ դանդաղիմ:

Երեկ զկաղնեացն իմաստասիրել քեզ մասնաւորաբար ի մերոցն կարասեաց կմաճաշակ շատացեալ, ընկալաք ի քէն գոհութիւն, մանաւանդ յաղթահարեալ զամենապատիւդ հայր: Այժմ զխնձորոցս կամիմք քեզ պուետիկոսել թէպէտեւ յայլոց մատենագրաց: Խնձորս երբեմն յԱստղկայ շնորհեալ. ոչ միայն կնոջն հասանիւր տռփանաց, այլեւ զկեանս շնորհեալ պատժիցն մահու: Եւ այլ մնայր ի խնձորս սըռընչանս անդամաբեկս խաղուցն հայել ՚ի գեղմն, իբրու եւ զդլփիականն խնձոր: Յիշեմ աստանօր եւ զխնձորն բաբելական, զոր երաժիշտն պատմեալ երգ զնա յարմարէր: Իսկ զՍողովմոնեանն յարաբարդեալ ոչ յայս կամիմք շարադրել: Բայց զՀիպոկրատեանն, որ պատմէ յիւրումն իններորդ մատենին գովասանութեամբ, զսա արժանացուցեալ զովացուցիչ եւ ընդդէմ ատրորական ախտի եւ պապակման եւ թալկացելոց ի վեհագոյնն օգնականութեանն պատճառ: Բայց զայս ի Դիոսկռինոսէ ընկալեալ սակաւուք պատմէ: Եւ եռակի մասանց տարացոյց ասեմք զսա եւ մարմնացելոյ Բանին, որով կեցցես եւ մնասցես ամբողջ երիցն դաւանութեամբ, ողջ լե'ր:

[ԺԶ]
Առ արքեպիսկոպոսն է:

Պաղէտին Աղէկտրացի, որ մերձ առ Եւնոմիոսն զարգացեալ երաժշտէր, ի Պոլեպոնտացիսն չու արարեալ, ի կացրդի Դեմետրեայ երգէր երգ ոչ մերկ` այլ արգալիական մորթովք արջառոցն: Փողս պղնձիս ինն եւ տասնեկի եւ զիւրն երգ ձայն վերտառեցեալ առոգացուցանէր լայնելով. երգ հաւեղն եւ քմազարդիւն ընդ ռնգունսն հոսեալ հնչէր հարթ երկնի. եւ ի փողոյն տրոհեալ զօրէն ճարտարկանն ճռուողեալ հրաշացուցանէր զհանդէսն: Բայց Դեմետրի յայս հայեցեալ, զիւրն կամեցեալ ցուցանել նշանս, վերշարժիկ դողմամբ շարժեցեալք երկիրն: Եւ իմացեալ Պաղէտնայ զայն ազդումն, սկսաւ յանկարծ կաքաւել ոտամբն. եւ թնդիւն դաբման ոտիցն զմիմեամբք ՚ի զկարծրէ կօշկացն կրնկան կայծակունս թափեալ փայլակնակերտ զտեսողացն կափուցանէր զաչս: Բայց Պաղէտին պատուեալ ՚ի Թոմացւոց ժողովէն, եւ ձիր ոսկւոյ նմա շնորհեալ ամի ամի եւթանց հազարաց, ոչ եւս դարձեալ կամեցաւ դառնալ ի տեղի իւր: Այս քեզ սակս կուրիդ երաժշտի իմաստասիրեցի, զի մի' դարձցի ի տեղի իւր, այլ այլուրեք տնօրինեսցի ի քէն նախախնամեալ, զի զօրէն Պաղետինայ տօնեսցէ Դեմետրի ի ժողովին Թոմացւոց, ողջ լե'ր:

[ԺԷ]
Առ արքեպիսկոպոսն:

Ի ձի երաշխ արիւնագոյն հեծեալ զՏէր ետես տեսանօղն, երբեմն ի սպիտակափառն, եւ երբեմն ի կառս լծեալ տեսանէր: Իսկ Փտլէմէոս քառիւք հոլովեալ. եւ Էաս չափէր զհոլովսն. եւ այս յոյժ բարձրագոյն եւ լուսատեսակ. այլուր շահատակեալ զօրավար զօրութեանցն Աստուծոյ, հեծեալ փութայր յօգնել Յեսուայ. եւ թէ Աղէքսանդրին լիցի զուարակագլուխն յորջորջեալ, այսոքիկ զօրեղացն եւ սրընթացիցն Արաբացւոց եւ Կապպադովկացւոց ի մէնջ գովեստի արժանասցի ներբողական. ապ՚եթէ ի պարէ պիսակին պարառեալ հասանէ ի մեզ պատահ Թադդէոսեանն, զնորայն գովեստ անդանդաղ ի մէնջ իրաւացի ընկալցի որակութեանց անանջատ ախտ, ողջ լե'ր:

[ԺԸ]
Առ վարդապետն Սարգիս ի ժամանակի հալածանաց գրեաց ի մայրաքաղաքն Անի:

Գիտեմք զի սէր հոգւոյն ստիպէ զքեզ յաղագս եկելոցն ի վերայ իմ: Եւ արդ ծանուցից փոքր ի շատէ արդարեւ ճշմարիտ սիրելւոյդ Յիսուսի եւ բարեկամիդ իմոյ. ի տարակուսանս եղեալ իմ, յանզրաւական եւ յանսպառ պատժապարտութեան անպարտական գոլով եւ ի բոլորիցն պարառեալ անպայման եւ պղտորեալ խարդաւանօղ խորհրդովք խոկալով խազմ յարուցեալ խիզախողաց ոմանց փքացելոց փարթամաց եւ գոռոզից եւ ոմանց կիւսոյ եւ հմայից հտպտանօք հետամուտ լինել քննութեամբ քայքայել, եւ ոմանք համբուրելով մատնել, եւ ոմանց զատամունս կրճել եւ շուրջ շաւղօք իմովք դնել ինձ գայթակղութիւն:

Կեամք յայսպիսի փորձութեան, եւ վաղ ուրեմն յինէն փախուցեալ իմաստութիւն զելս իրացն ճանաչել եւ կամ թէ օգնութիւն ի Տեառնէ: Եւ արդ ակն ունելով միայն Աստուծոյ փրկել զիս ի կարճմտութենէ, ասեմք. Հայեա~ց ինձ Տէ'ր փրկութեան իմոյ եւ փրկեա' զանձն իմ ի խորամանկութենէ նոցա եւ յառիւծուց զմիամօրութիւն իմ, զի առ քեզ Տէր համբարձի զաչս իմ, մի' ամաչեցից եւ մի' ծիծաղեսցին զինեւ թշնամիք իմ. վասն զի ասացին ինձ թշնամիք իմ, ե՞րբ իցէ զի մեռցի եւ կորիցէ անուն նորա. եւ զինէն խօսէին, որք նստէին առ դրանն եւ այպն առնէին, որ ըմպէին զգինի. եւ ի վերայ իմ ուրախ եղեն եւ ժողովեցան յիս տանջանք եւ ոչ զղջացան. եւ ի վերայ պատմուճանի վիճակս արկանէին, իսկ ի հակառակել մեղաւորին առաջի իմ լուռ եղէ եւ ոչ բացի զբերան իմ, այլ նոքա որպէս առիւծ վարանին ի դարանի յափշտակել զիս. եւ դարձեալ պատեցան զինեւ, ուշ եդեալ խոնարհեցուցանել զիս յերկիր. եւ զի միաբանութեամբ յարուցեալ ի վերայ իմ, զոր ինչ ոչ գիտէի, հարցանէին ցիս, հատուցանել ինձ չար փոխանակ ընդ բարւոյ, ատելութիւն փոխանակ սիրոյ իմոյ. եւ նոքա ի նանիր խնդրեցին զանձն իմ, քանզի խորհեցան միաբանութեամբ ի միասին եւ ասացին. Եկա'յք ժառանգեսցուք զբրբութիւնսն եւ ոմանց հարցուք, հալածեսցուք, առցուք աւար եւ լցուսցուք զանձինս մեր, եւ զոր ինչ միանգամ այսպիսիք ի Դաւթայ նուագեալ երգ հետեւաբար յամենայն սաղմոսերգութիւնս ծանուցից քեզ եւ ամենայն սրբազանից, որք միանգամ խոկան զայսոսիկ:

Այլ ես ոչ ի հակառակիցն ասացից բան եւ ոչ մի, Յիսուսի գոլ հետեւօղ, հայելով ի զօրագլուխն հաւատոյ եւ ի կատարիչն, որ փոխանակ ուրախութեան, որ առաջի նմա կայր, յանձն առ զխաչն, անարգեաց զամօթն եւ նստաւ ընդ աջմէ մեծութեանն Աստուծոյ:

Սակայն զաղօթականսն պարտ վարկանիմ պատկանաւոր եւ յարմարական շարամանելով, զփրկութիւն խնդրելով եւ յուսալեացն ակն ունելով. Տէ'ր Աստուած իմ ի քեզ յուսացայ, փրկեա' զիս եւ ի բոլորն հալածչաց իմոց ապրեցո' զիս, զգուշացուցանելով գուցէ երբէք յափշտակիցէ որպէս առիւծ զանձն իմ եւ ոչ ոք իցէ, որ փրկիցէ եւ ոչ այն, որ ապրեցուցանիցէ. եւ արի' Տէ'ր օգնեա' ինձ, զարթի'ր, ընդէ՞ր ննջես, եւ ա'ռ զզէն զասպար քո եւ արի' յօգնել ինձ:

Այսոքիկ ոչ ի հակառակացն, այլ յօգնութիւն կոչել զՏէր, իսկ ի զայրացուցանողացն եւ յուսալեացն, ընդէ՞ր տրտում ես ա'նձն իմ կամ ընդէ՞ր խռովես զիս, յուսա' առ Աստուած, խոստովանեա' նմա, փրկիչ երեսաց իմոյ Աստուած է. եւ մի' երկնչի'ր, յորժամ մեծանայ մարդ. քանզի որպէս խոտ վաղվաղակի ցամաքեսցին. եւ ոչ տեսի զարդարն արհամարհեալ եւ ոչ զզաւակ նորա թէ մուրանայ հաց:

Այսոքիկ յուսալի ինձ լեալ. իսկ ի համբերութիւն յանչափս տառապանաց եւ վշտաց յարտաքուստ եւ ի ներքուստ, համբերելով համբերի Տեառն եւ նայեցաւ առ իս եւ լուաւ աղօթից իմոց, հաստատեաց ի վերայ վիմի զոտս իմ եւ ուղղեաց զգնացս իմ:

Ծանի'ր զայսոսիկ ո'վ վեհագոյնդ մտածութեան քան զբոլորն հռետորականն դաս. այսոքիկ սաղմոսականք մեծին Դաւթայ գերագոյն քան զբոլոր մարգարէիցն դասու. զբոլոր կենցաղական կեանս յինքեան պարփակեալ բերէ զանցեալն եւ յորում եմքս եւ զհանդերձեալն: Քանզի ի վերայ Աքիտոփէլի ասացեալ եղեւ ի նմանէ ի հակառակիցն, նաեւ ի մատնիչն, սոյնպէս եւ որ զկնի նորա այսպիսի եղեալք: Այսպէս եւ զհանելն ի գբոյ տառապանաց թէպէտեւ զինքինէ եւ զԵրեմիայէ եւ զժողովրդենէն, բայց ի մերոյն Լուսաւորչէն, ոչ անտեղի վարկան ճահեցուցանել: Այսպէս եւ ամենեցուն, որոց այսպիսի պատահեցին վշտաց եւ նեղութեանց:

Սակայն որպէս վեհագոյն գրեցի, եթէ եւ ոչ ի հակառակիցն հաւանիմ ասել, այլ աղօթական ինձ յոյժ պատշաճ եւ յուսալիք լիցին. խոնարհեցո' Տէ'ր զունկն քո եւ լո'ւր ինձ, զի աղքատ եւ տնանկ եմ ես. իսկ ի վախճանի սորա գտից զնշան բարութեան եւ զատեալեացն ամաչել. խնդրեցից յայսմ վայրի ապրեցուցանել ի մարդոյ չարէ. զի թէպէտեւ խորհիցին խափանել զգնացս իմ, այլ մի' մատներ զիս ի ցանկութիւն մեղաւորաց խորհելոց վասն իմ տարապարտ հարկանել զիս. եւ մի' բարձրասցին խորհուրդք նոցա:

Արդ յայսմ վայրի բաւական լիցի ասացեալն յայրի անդ մինչեւ ցվախճան եւ այն զտեառնէ իւր եւ զարքայէ. սակայն ինձ սպասեցին արդարքն մինչեւ եկեսցէ: Զայսպիսի ինձ բանս դիւրացուցանօղ է եւ զօրացուցանօղ միշտ զաստուածայինսն երգել երգս որպէս երկիր անապատ եւ անջուր կամ որպէս եղջերու զի փափագէ աղբերս ջուրց. քանզի հայր իմ եւ մայր իմ թողին զիս եւ Տէր ընկալաւ զիս. վասն այնորիկ փափագեալ եղէ առ նա միայն յուսալով. զի թէ ոչ զկենցաղականս ի բաց դնիցեմ զմտածութիւն, ոչ զթագաւորն ամենեցուն ընդունիցիմ:

Եւ արդ հազիւ ուրեմն ի վերայ հասեալ հրաշալի տառիցն աստուածայնոյն Դաւթայ, քանզի ի հիացման եղեալ յասելն իւրում թէ ամենայն մարդ սուտ է. վասն որոյ խրատականս զկնի եկելոցս իբրեւ զտողանի ի վերջ նահանջեալ բարբառի, զգուշացուցանելով զմեզ. մի' յուսայք յիշխանս յորդիս մարդկան, զի ոչ գոյ փրկութիւն ի նոսա:

Եւ արդ բաւական են այսոքիկ. թէեւ ի վախճան ժամանակի հասեալ հանդիպեցաք ըստ մարգարէութեանն Դանիէլի, եւ կամ ըստ մերոյն տեսլեանն Իսահակայ սրբոյ եւ քահանայապետի, կամ ըստ սրբազանին Մովսէսի յիւրում սքանչելի տախտակի մարգարէական տառի զողբս ի վերայ Հայաստանեայցս առնելով, սակայն ըստ իմում կարի ոչ անտեղի տեսի սուղ ինչ ցանկակարկատ լինել, քանզի զայսոսիկ որ խրամատենն, քանզի որ քակէ զցանկ հայրենի, օձ հարցէ զնա ըստ աստուածայնոյն մարգարէութեան տեսողի: Եւ սակս այս ես ոչ խրամատել փութացայ, այլ խնամակալել: Եւ զի՞նչ զարմանալիք են, եթէ տիւռռենացի դուժքն ամօթալի պաշտօն տանին ախտիցն, սուր եւ աթենացիք իսկ, եւ այլում Ելլադայ եւ Ատտիկէ: Արդ այժմ զի՞նչ սքանչանս, կամ զիա՞րդ զարմացից, եթէ մեծին Մովսէսի յիւրոցն հասանէր փրկելոց փոխարէն անարգանս եւ ի սրտմտութիւն շարժեալ զաստուածային հեզութիւն, որ եւ զտառս աստուածային մակագրեալն ի վիմէ գծագրեալ մատամբն անմահի, մանրեալ մեղաւ Տեառն առաջի:

Անցից յայսմ վայրի զերկարութիւն բանից միով ծանուցեալ մասամբ եւ ոչ զերկարագոյնսն յարդարեցից մատեան. իբրու անծանօթի տիրաբար տեղեակդ ես հին եւ նոր կտակարանաց. թողից եւ զՍամուէլին զորոնօղն գտեալ իշոյ եւ ոչ զտեսութիւն Բարաղամու յանդիմանսն կացուցից, նաեւ ոչ զհալածանս Դաւթայ եւ զոր ինչ միանգամն կրեաց յիւրոցն եւ յայլանդակացն, յայտնի լիցի եւ Հեղիաս քանզի թէպէտեւ արհամարհելով անարգեցին զօրէնսն Աստուծոյ եւ զմարգարէն այպն արարեալ յայրս եւ ի փապարս արտալածեալ դիաչու խրուացեալն այն հերօք եւ մուշեալն սրտիւք մաշկեղինաւ պարածածկեալ մարմնով, սակայն սատակէ զքուրմսն գոռոզացեալ ի բարձրավանդակին զ՚ի Բահաղ յուսացեալսն. նաեւ յիսունքն կրկնակի կիզանին հանդերձ պետականաւն դասու եւ հալածեալն ոչ յերկիր քարշի, այլ յերկին անբառնի, գիտէ եւ գէտն պատկառել, եւ հրեշտակք առաջնորդել, եւ կառք ընդունել: Այսպիսի նախանձու ճշմարտութեանն ձեռնտու լինի Տէր ոչ պատկառեցուցանել զծառայն եւ ոչ զանուն իւր հայհոյել. եւ Եղիսէ գիտէ զփոխարէնս կնոջն հատուցանել եւ զայպն արարօղսն մանկունս գազանօք անտառի սատակել. նաեւ զմանկութիւնն Երեմիայի պատուել եւ ի խորոցն գբէ արտաքս բերել: Իսկ զԵսայիաս փառաւորել եւ տնօրինականսն իւր յայտնել, եւ առ Եզեկիայիւ աւետարանել, եւ Ռափսակ նահանջել եւ զասորեստանեայսն ծախել, եւ ի գերութեանն զԴանիէլ պահպանել, եւ զերիս մանկունսն փրկել: Եւ բիւրս առ այսոսիկ, որ ոչ կարօտիմք յանդիման ածել: Յիշեմք բարձրագոյն քան զայսոսիկ զԴաւթայն, որ ծառայ գոլով եւ փախուցեալ յերեսաց արքայի իւրոյ, եւ խնդրէր զխաղաղութիւն միայն եւ զկեալն իւր կենդանի, եւ իբրու ոչ գտանէր ի Տեառնէ իւրոյ, ի բազում աղաչանս եւ ի խոնարհագոյն բանս իւր, որ շուն մեռեալ զինքն եւ լու ոչ պատկառէր կամ բարձրավզանայր ասել, եւ ի լերինս եւ յայրս եւ ի ծերպս վիմաց փախուցեալ շրջէր. եւ նա զկնի շրջեալ խնդրէր կորուսանել. յայսպիսի անիրաւելն հայեցեալ Տեառն Աստուծոյ այն, որ նստին ի քրովբէս, բառնայ ի նմանէ զթագաւորութիւնն եւ տայ ծառային հալածական եւ արտալածեալ, թէպէտեւ յառաջագոյն օծեալ էր զնա, բայց ամենայն ինչ, որ ծածուկ է, յայտնի է Տեառն Աստուծոյ. եւ ոչ ես թողու Դաւթայ ժառանգորդ ի զաւակէ Սաւուղայ, զի մի' բնաւին մերժեսցէ ի նմանէ:

Եւ այժմ, եթէ զանձն իմ միայն գտայց, փրկութիւն ոչ այլ ինչ խնդրել կամ ըղձալ անհասիցն վարկանիմք պարտ. վասնզի ուխտ յարուցեալ հեղեղատօք սաստկութեամբ յստորս հոլովեալ, ոչ է հնար նահանջել, այլ կամուրջս խուզել. եւ զձիւն ձմերայնոյ հիւսիսայնով յարուցեալ ոչ դարձուցանել, այլ ի տունս բնակիլ կամ զգեստիւք պարածածկիլ: Զտեղի կալցի առ այս վայր բանս բաւական քեզ եղեալ, սակայն հայեցայ ի բանս Դաւթայ, որ սիրելին է ինձ, եթէ որպիսի տառապանաց բանիւք յարուցանէ յօգնութիւն իւր զՏէր յասելն իւրում. Եղեն ինձ արտասուք կերակուր ի տուէ եւ ի գիշերի. եւ ընդէ՞ր այս մարգարէ, քանզի ասէ. Միշտ ասեն ցիս զօրհանապազ թէ ո՞ւր է Աստուած քո. եւ զայս ասէր. Յորժամ լսէի, տառապէր յիս անձն իմ:

Արդ վասն իմ ոչինչ խուսափիմ ի խռովչացդ, բայց միայն ասել դոցա թէ ո՞ւր է Աստուած քո. եւ ակն ունիմ փրկել զիս վասն անուանն իւրոյ ի կարճմտութենէ, զայրանալոյ, մրրկեալ նեղսրտութենէ, եւ բաժանել զդոսա հանդերձ լեզուօք իւրեանց, զի յայտնեցից դոցա եւ ցուցից թէ ո՞ւր է Աստուածն իմ, յոր յուսամ եւ խոստովանիմ հաւատամ եւ երկրպագանեմ, զի նա միայն է Աստուած երեւելեաց եւ աներեւութից որում փառք յաւիտեանս:

[ԺԹ]
Պատասխանի Սարգիս վարդապետի եւ ողբ ի վերայ Արամեանս նահանգի:

Զայսպիսի աղէտ տարակուսանաց ընթերցեալ իմ ի քումս տառի, կրկին կականումն եհաս կուրացելոյ աչացս, տեսանելով սակաւ ինչ ի վերայ եկեալ անեզրական տառապանս, եւ յորում մեղադրական բողոք ընկալայ:

Եթէ ոչ տաց պատասխանիս, զի՞նչ արդեօք հզօր հռետո'ր եւ աստուածայինդ տէլէտի'ս. մի՞թէ ատեցեալ եղեր ի մէնջ կամ եթէ արհամարհեալ, զի միանգամ եւ երկիցս ոչ տաց պատասխանի, որ միշտ կարօտեալ կամ բանի քում եւ գրի. քանզի հզօր ես ի պուետիկոսականն մատենագրութեան, եւ սիրելի ինձ ոչ այլ ինչ, եթէ ոչ այնպիսի լսել ինչ կամ ասել. սակայն ի բազում տարբերութենէ յուզման մրրկեալ եւ պտուտեալ պայքարմանցս, իբրու ի պռէմէականն գրէ' զիս անկեալ փորձութիւնս: Քանզի եւ ոչ այն օտար յիմմէ սերէ այլ մի առուք արեան գոլ, եւ յայնմանէ մեղկեալ եմք միգարելով, եւ թողացուցեալ գործարանս բանի եւ գրոյ եւ մտածութեան: Եւ զիա՞րդ պոռոք եւ փքացեալ փարթամաց կարացից ժուժալ կամ զնոցայն աղէտ գրով եւ բանիւ վարկանել: Ապա լաւ համարեցայ լուռ լինել, որպէս ի հակառակել մեղաւորին առաջի իմ:

Այսպէս գրեալ ի քոյդ աստուածային նամակի սակս արքայի ապաստանութեան, եւ իբրու ի վերայ աղեաց եւ արեան գորովումն եւ ողբերգութիւն առեալ դամբանական իմն դիտումն յաղագս մեր. եւ զորս ի քէն ոչ լուաւ եւ որ ոչդ լսէ. եւ զի զոր ծանեայց զԹորգոմեանս թերացեալ մնացորդս: Սիրելի է քեզ բանն իմ սակս սրբասնելոյ անձինդ եւ զնորագոյնն իբրու չքնաղ եւ պայծառ պղատոնական. եւ զի հարկեցեր անհիքաբար համառօտել քեզ, զիա՞րդ զայսոսիկ սակաւուք անցանել պարտ վարկայց թէպէտ եւ ինձ յայսոսիկ պարապել. տո'ւր ինձ փոքր ինչ իմաստասիրել սակս սիրելոյ քո բանի:

Եթէ կամեսցի ոք դեղել զհիւանդոտս որք ի մեռիականն կողախիթս ջերման եւ մատուցանեն սակաւով կեղեւ խստոր խստագոյն ջերման: Զի՞նչ. դեղելն դադարեցուցանէ՞, եթէ յուզեալ խօթութեան խեղդէ վաղվաղակի, զոր երբեմն տոկալ կարելի էր եւ երկարել: Ապ՚եթէ մանրեալ եւ բեկեալ ոտիկ զջիլն հատանեն սրով, դեղել զայն կարծելով, կամ սպեղանիս սպանօղ եւ մահացուցիչ եդեալ, զի՞նչ, շա՞հ գործիցէ, եթէ կորուստ: Ե'կ դու. յորժամ Աղէքսանդրոս զմահացուցիչն կամէր արտաքսել, դարձուցանելով կրկին թեւոյն թաթախեալ ի ժահր, սպանութեան եղեւ փութացուցիչ:

Արդ ո՞րպէս վարկար վեհդ, զի հզօր ես. զիա՞րդ ոք կարասցէ ասել զբոլորն բեկումն բախտին մերոյ բերման. սակայն զայն անզրաւական ի չարիս զետեղութիւնս տեսանելով հեղձամղձուկ եղեալ տառապիմ: Եթէ արիական յայսպիսի այր եգիտ արիութիւն եւ մասն մեծանալոյ, եթէ կորովութիւն եւ յագումն իմաստից, որ եւ զիւրն կորոյս կեանս անվթար, եթէ մաքրութիւն մտաց մակստացականութեան հանճարոյ, եթէ ողջութիւնն առ Տէր, եւ որումն սպասէ զի՞արդ յամառամիտ միգով շամանադաղի շռայլեալ. մի՞թէ եւ յորժամ բացցին աչք, տակաւին կենդանի՞ լիցի, ոչ: Բայց այսպիսի առնամոլի վաւաշ եւ վարար վեհ արարեալ յեցեալ վարկանի կենաց գոլ գործի: Զիա՞րդ այսպիսի մտածութեամբ զշամիրամեանն կարծիս կասկածանաց բերելով, յարուցանել դիցն դեղելով, այս զգողութիւն իբրու ի մոգացն յոմանց եղեալ, եթէ ի վիհն վարդանեան կամաւ զանձն արկանել զկնի ցանկութեան մարմնոյ միտելով, ի բացեայ եղեւ ի բարեացն լրմանէ եւ յաստուածային սեմոց: Որ հազիւ հազ համոզեցեր, հուր իմն աստուածային արկանելով, զհատողսն ՚ի բաց քեցեալ, արտաքս զայն ի դուրս կորզեցեր ի միջոյ ժանեաց եւ ժահահոտութեան նեխեալ եւ փտեալ վիրաց, որպէս ասաց որ ասէ. Այժմ ո'չ սուր եւ ոչ պահապան, եւ ոչ զձեռս կարէ կարկառել առ այն, որ կարողն է կեցուցանել. վասն զի զատելիսն Աստուծոյ տեսանեմք ընդ աջմէ եւ ընդ ահեկէ: Աստ ուրեմն Դաւիթ ոչ դանդաղի. Նախանձեցայ ես, զխաղաղութիւն մեղաւորաց տեսանելով, օտար եղեն մեղաւորք ի մօրէ: Ինձ է ասել Զատելի քո Տէ'ր ատեցի, եւ ի վերայ թշնամեաց քոց մաշեցայ: Ոչ պատկառիմ, զոր ոչ ողորմեցաւ հրասուզել. ոչ նստայց յաթոռս նանրաց, զոր ոչ եթող ճետ եւ ոչ էգ ի ջուրցն հոսման: Զայսպիսի ելուզակ յարուցեալ գիտէր հայրենասէրն այն զնոյն ինքն զՆիւքարն Մադէս կոչեցեալ: Որ յառաջ քան զծայրս արեւուն ի վերայ հասեալ, ձերբակալ արարեալ, ածէր յԱրմաւիր եւ անդ ուրեմն ի ծայրս աշտարակի պարսպին ցցէր, կարթ ընդ ճակատն վարեալ, ի յորմ վարսել հրամայէր` ի տեսիլ անցաւորացն եւ եկելոցն առ նա: Իսկ մեր փոխանակ վարսելոյ, վերստին վեհ զնա կացուցեալ, վրդովիչ եւ վատնիչ հայկեանս նահանգի պարտ վարկանիմք. վասն որոյ վա~յ ի վերայ Հայկեան եւ Արամեան նահանգի իբրու նուիրական ստգտանք, զորս ասել փութանակի զանփարատելին անիծից ինձ քուրձ: Ո~ւր Յաբեթ, թէպէտ կրտսեր, կորովի: Ո~ւր Յապետոսթեան յարմարութիւն մատանց եւ քաջութիւն. ո~ւր Թիրասեան թագ եւ զօրութիւն. ո~ւր Թորգոմեան թեւակոխութիւն. ո~ւր Հայկեան հանդէս եւ հիացուցանելի գործառնութիւն. ո~ւր Արամեան արմատ եւ մեծութիւն. ո~ւր Արմայիսեան արութիւն. ո~ւր Ամասիայն աստանօր տեսութիւն. ո~ւր Գեղամայն գեղեցկութիւն. ո~ւր Հարմայն հոյակապ հիմնարկութիւն. ո~ւր Արամ Արամեան նահապետն. ո~ւր Արայն գեղեցիկ Այրարատեան կերտացօղ. ո~ւր Անուշաւան անուշակացն կազմիչ եւ բարութեան յարդարիչ. ո~ւր Պարէտ պարառաբար պերճացեալ. ո~ւր Արբակ արբանեակ բարեաց. ո~ւր Զաւան զօրաւոր զինաւ. ո~ւր Փառնակ փառացի գեղաշուք. ո~ւր Սուր սիրելին սէրուն. ո~ւր Հաւանակ դիւրահաւան եւ յստակ. ո~ւր Վաշտակ, որ ըստ անուանն վաշեակ. ո~ւր Հայկեակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ է հարթակ հաւասար. ո~ւր Ամբակ, որ միշտ մանուկ պատանեակ. ո~ւր Առնակ այսինքն արի այրական. ո~ւր Շաւարշ ըստ պարսկականին շարի բաշ` միշտ ուրախ թարգմանեալ. ո~ւր Նորայր, վասնզի նոր այրութիւն ցուցանէր մշտայարմար զօրութեամբ. ո~ւր Վստամ, սա մեծարու զօրացն Վեհստամ կոչեցաւ. ո~ւր Կար իբրու կարօղ բոլորին. ո~ւր Գոռակ, սա խիզախօղ ի մարտի եւ մեծաձայն գոռս ունէր. ո~ւր Հրանտ հրատեսակ գեղատիպ. ո~ւր Ընծաք, սա ընծայեալ ի բազմաց արքայից. ո~ւր Գղակ սորա գեօղս բազումս կերտացեալ. ո~ւր Հօրայ հզօրացեալ հայրենեօք. ո~ւր Զարմայր զարհուրելի զօրութեամբ, ի Հելլենացւոց մեռանի. ո~ւր Պերճ պաճուճասէր այր եւ սէգ ի Սանեան նահանգէ. ո~ւր Արբոն բնականագոյն զօրութեամբ. ո~ւր Բազուկ Բզնունեան նահապետ. ո~ւր Հոյ հրաշակերտն տեսլեամբ. ո~ւր Յուսակ յուսացեալ զօրութեամբ. ո~ւր Կայպակ իբրու կապտօղ զբազումս. ո~ւր Սկայորդի որ եւ հսկայ էր տեսլեամբ. ո~ւր Պարոյր առաջինն մեր պսակաւոր. ո~ւր Հրաչեայ գեղեցկատեսիլ երեսօք. ո~ւր Փառնաւաս փառացի փառասէր. ո~ւր Պաճոյճ որ բոլորովին էր պատշաճ. ո~ւր Կռնակ որ թեկն ածէր կռնակաւ եւ նահանջէր մարտուցեալ. ո~ւր Բաւոս փառացի եւ ըստ պարսկականին բազմանի. ո~ւր Հայկակ համանման իւր հաւուն. ո~ւր Երուանդ որ ի մարտին լինէր անդ. ո~ւր Տիգրան, որ ըստ Պարթեւին մեծ եւ ծանր. ո~ւր Բաբ այսինքն դուռն բարեաց. ո~ւր Տիրան որպէս Տիգրան միով պակասեալ գծիւ կրտսեր գոլ նմա. ո~ւր Վահագն որ Երկնէր երկիր, եւ որ զկնի առասպելին առումն. ո~ւր Առաւան, որ աւետէր զբազումս. ո~ւր Ներսէհ, որ եւ գետ յորդ ասացեալ. ո~ւր Զարեհ զարմացման արժանի. ո~ւր Արմոգ Արամեան շառաւիղն. ո~ւր Բագամար, որ զբագինսն յարդարէր. ո~ւր Վան վանօղն բազմաց. ո~ւր Վահէ վեհն եւ վախճանեալ: (Յայսմ վայրի թողից զայնոսիկ, որք զկնի այսմ մինչեւ ցայս ընդ լծով ծառայեալ, որ եւ ի մեզ հասանէ տողանի, բայց եւ ահա' ոչ թողից չասել զՊարթեւացն պարու): Ո~ւր եւ Վաղարշակ քաջ ի քաջացն Բախլայ. ո~ւր Արշակ եւ Արտաշէս. ո~ւր Տիգրան եւ Արտաւազդ. ո~ւր Արշամ եւ Աբգար, կամ Սանատրուկ եւ Երուանդ, Արտաշէս եւ միւս Արտաւազդ, Տիրան, Տիգրան, Վաղարշ եւ Խոսրով. ո~ւր մերն Տրդատ, Խոսրով, Տիրան եւ Տիգրան, Արշակ, Վարազդատ, Արշակ եւ վերջին Վաղարշակ:

Թէպէտեւ զկնի կցորդաբար ի մեզ տողանի սեր եւ նահապետութիւն եւ թէպէտեւ ոմանց անարի եւ անզօր գոլ, սակայն տիրապետեալ տանս Թորգոմեան, պահելով զաթոռն: Աստ ուրեմն յիշեալ իմ թախանձելի մտածութեամբ եւ մրրկեալ խորհրդովք, զմտաւ ածի զբարեփառն Ասուդ եւ զիւր ծերութիւն եւ զալիս, զմաքրութիւն եւ զարիութիւն, եւ յիւրոցն զարմից զՍմբատն եւ զԱբաս եւ զԱշոտ: Եւ մերոյս հաւ ի հիացման եկեալ հրացեալ խորհրդով հաւանիմ ինձ միայն հնարս զհարկաւորն հատուցանել զհարցն իմ սահման. զի թերեւս զերծեալ ի ծորեալ եւ ի դառն կենցաղոյս, որ իբրու զանկենցաղս վարիմք: Քանզի զի՞նչ օգուտ մեզ երկարութիւն ամաց, եւ մեծագոյն բարկութիւնս եւ զտառապանս կրել եւ տեսանել եւ ի վերայ յոքունց առնուլ ողբս եւ զնոցայն ցաւակցել. վասն զի իմ է բոլորիցն բեկումն. եւ ա'յնպէս յափշութեան շամանդաղեալ մտածութեամբ միգապէս նսեմացեալ, մթին եւ խաւարչտին խորհրդովք կեամ խափուցեալ, եւ միայն մորմոքիմ, ոչ տեսանելով զելս իրացն, ըստ որում` որք ի ծովու ծփեալ նաւաբեկութեամբ եւ ի կոհակաց կուտակելոց ներկուռն ալեաց յարուցելոց յուզեալք եւ ի իւրոցն խորդալով եւ խիզախելով սանդարամետականին հողմոյ հոսեցուցանէ. եւ յարծագանաց ստորեւ կացեալ իբրու մենքանայիւ մրցեալ մակաւասար գագաթանն ոստուցեալ եւ յռեկացն մանրամասնից իբրու զՈվթէլիթեացն ճահեցուցանէ հանդէպ ճակատուն եւ հիացուցանօղ ճայթմունս արձակել. իսկ թանձրագոյն օդոյն իբրու զի տեռռեցի մածուցեալ միով թաղկեալ, ոչ թորեցուցանէ զբեզեկեանն արփի փեռեկել, զի զնպատակ դրօշակաց ղեկաւորացն տեսցեն:

Զայսպիսի իմ կրելով վիշտս, վարանիմ եւ ի զգայութեանցն նուազեալ նաւաբեկութեամբս, եթէ զիա՞րդ վիճակեցաք ի վերջին աւուրս, վհատեալք եւ վիրաւորեալք վատթարութեամբ եւ միայն եղեալք վատնիչք տէրութեան գանձուն. եւ ոչ ի կենցաղս այս յառաջագոյն կանխեցաք կամ ի քաջացն այն քաղաքավարեցաք ի ստորակայեալ դրօշակացն ստուերի եւ զընդարձակագոյնն տեսանել զիշխանութիւն մերոյս նահանգի եւ զխաղաղականն վարել կեանս, եւ զայս ընդ մերով նուաճեալ արքայութեամբն:

Արդ այսմ ոչ հանդիպեալ մեր կամ թէ արժանացեալք որում ըղձացաք, եւ յայսմանէ առաւել տագնապաւ տրտմեալ տատանիմ, եթէ տարագիր մեզ լինել տակաւին հասանէ, եւ ոչ յարկս հարցն հանգչիլ: Այսպիսի հիացուցանօղ եւ զարհուրեցուցիչ վէրս ընկալեալ անբժշկելի եւ դժոխաբոյժ զօրէն եղջերուաց, որք ի գաղտնի նետիւք որսացեալք դեղօք դարանակալեալք դեդեւին, եւ արտաքս վազեալք ի պարէն իւրական սերին պաշարեալ եւ պարաւանդեալ ոտիւք, պասքելով աղբեր կարօտին եւ այսր անդր գլորելով յորս ոչ ժամանեն:

Իսկ զայսոսիկ վարկցիս, վեհդ վարդապե'տ, ի մի' յինէն այժմ խուզեր խնդիր զնախուստն խորինս հռետորական բանաստեղծութիւնս. քանզի այժմ լռեալ դադարեալ է ճշմարտութեանն ճանապարհ եւ ստութեանն ընդարձակեալ հանդէս, որում ոչ հաւանիմ: Սակայն փոքր ինչ ներեցից նմանապէս շարայարել քեզ զվաւերականն, յուսալով թերեւս զգասցի, եւ զմանկան խակութեան տիս արտաքոյ իմաստութեանն դիցէ, եւ ի վաւաշ վայրագնացեալ վրդովչացն վազեալ ի բաց մղեսցի իբրու ի կայծականց հրդեհ եռացեալ, կամ ի տոգորս տղմից տաղտկացեալ, ի գրի արտաքս ոստուցեալ, եւ ի վերայ վիմի հաստատեալ: Ապ՚եթէ ոչ, զպայման դիւցազնական պուետիկոսութեանն ողբերգական ի վերայ պաղատանն պատարուն պերճ եւ պայծառ պղատոնականս յարմարեցից քեզ համառօտ եւ առանց ստութեան: Զի եւ յայնմ իսկ միում հատուածի զբազմամեայն ամայացեալ բանս բերի քեզ ի տեսութիւն ոչ թէ զարդեանս եւ զայժմուս, զի ծանիցես թէ ի համբակացն պատանեաց իգացելոց որպիսի բորբոքեցաւ բարկութիւն Թորգոմեանս սերի, յորմէ հետէ եհաս այս հաւանութիւն հիքութեան եւ ծառայից տէրութեան, եւ մոլութեանց նախանձու արեացն անարեաց, եւ սնոտի օրինադրութիւն, եւ անպատկառ պարծելով զսոդոմայականն սերմանել եւ արմատացուցանել արձան: Որ եւ որք ոչն այսմ հաւանին, պարսաւ եւ այպանումն պերճացելոցն լեալ, զայս պատկանեն եւ կցորդաբար իւրաքանչիւր լծեալ զմի ի նոցանէ կացուցանեն պետական եւ պարառաջ պայազանց. եւ նոքա ոչ ինքեանց հնազանդին, այլ որոց ինքեանց չարեացն ձօնեալք, եւ այս ոչ միոյ եւ երկից այլ բազմաց ծառայել ախորժեալ:

Արդ այսմ չարեաց դարձեալ հաւանեալ դա, որ երբեմն ուխտեաց Տեառն Աստուծոյ այնմ, որ նստին ի քրովբէս, զատելիսն նորա ատել եւ զսիրելիսն սիրել. եւ այժմ եթէ ոչ դարձցի դա ի չարեաց, զոր վերստին ստացաւ, դարձեալ ներեսցո՞ւք արդեօք, քաջ գիտեմ. եթէ ոչ: Ապ՚եթէ ոք կարծեցեալ իցէ զինքենէ գիտել զաստուածեղէն գիրս, ո՞չ ահա ընթերցեալ իցէ, զոր առ Յուլիանոս Գրիգորի արձանագրութիւնք. նաեւ սիրելիք էին ուսումնակիցք միմեանց յառաջագոյն իսկ, յորժամ խոտորեցաւ ի Տեառնէ: Եւ զմերոյն Վաղարշակայ ի Մովսիսէ եւ Տիգրանայ իսկ գրեալս քո զվախճան ծանոյց ինձ. յորում զՍողովմոնեանն կապար եւ զանիւ եւ զնուշ եւ զարծաթ, մանաւանդ զփախչելդ քո եւ գալ առ իս. եւ ահա' երկեայ երկիւղ մեծ. զի բժիշկ, որքան յուսալի է խօթացելոցն դեղել կենդանի գոլ, ոչ արտաքս ելանեն, իսկ ի պակասել ջերմութեանն յառագաստէ սրտին արտաքս ելանեն եւ հրամայեն զորս հայցեն տալ ուտել յորմէ զգուշացեալ յսկզբանն ցաւոցն: Աստ եւ իմ անյուսալի եղեալ, սակայն ներեցից, Աստուծոյ տալով զանհնարինսն առնել հնարաւոր եւ յամենայնի գոլ կարող: Ողջ լե'ր:

[Ի]
Պատասխանի Սարգսի վարդապետին:

Ընկալայ զգիր քո, սրբազանդ վարդապե'տ. ունէր զայս պատճէն բանից, եթէ կարօտէի տեսանել զքեզ եւ եկի յԱմբերդ, առաքեալ ի մանկամիտ արքայէ: Մանուկ ասելով Հոգին բարբառի ի ձեռն իմաստնոյն. վա~յ քեզ քաղաք, վասն զի թագաւոր քո մանուկ է. բաւական է բանդ:

Գրեալ ես թէ արքայն մեր զառաջինն վերջին առնէ եւ ապաշաւանօք գայ ի լաւն. զայսպիսիս գործելով, ոչ մանկանդ է տիոց խակութեան կամ անիմաստութեան, քանզի հռետորական կրթութեամբ զարգացեալ. բայց պատճառ աւերածոյ աշխարհիս մեր ըստ մեղաց մերոց պատահեաց մեզ, քանզի մեղաք Տեառն Աստուծոյ մերոյ:

Բայց իմա ' տագնապ տարակուսանաց եւ ատելութիւն դորա եւ բոլոր նիւթումն կորստեան ոչ այլ ինչ եթէ ոչ սրտմտութիւն Տեառն Աստուծոյ, որ նախ քան զբոլորն ընկալայ զամենայն նետս եւ զքարինս կոծողաց, եւ կեամ կիսամահ եւ աղքատացեալ, ակն ունելով ողորմութեանն Աստուծոյ, ողջ լե'ր:

[ԻԱ]
Առ վարդապետն Սարգիս:

Զմակարդակ բոլոր կենցաղականս դուզնաքեայ ըղձման իմոյ տռփելոյդ զմէ՞ կասկածանօք զմէնջ վարկանիս իբրու մոռացական եւ զապախտարար այսպիսւոյ նախածանօթութեան մանաւանդ եթէ առ ընտանիս հաւատոյ եւ ուսումնակցութեանց եւ մաքրագոյն եւ անբիծ սիրով առ Աստուած միացեալ. բայց ուրեմն զանց կամելով քեզ առնել մոռանալ զմեզ եւ որ ինչ ի մէնջ եղեալ զօրութեամբն Աստուծոյ այն, որ զօրացուցանէ զամենայն տկարացեալս, զտարակուսելոց բանայ զդուռն ողորմութեան իւր եւ ի բարկութեան իւրում զողորմութիւն յիշէ, որ ի ձեռն վաճառելոյն Յովսէփայ զվաճառողսն յանդիմանէ եւ արտալածելոյն շնորհս ընձեռէ, որ զանիրաւ հալածեալն յարքայէն ի լերինսն ոչ պատկառեցուցանէ ի հեթանոսացն, այլ առաջնորդ Իսրայէլի կացուցանէ զնա. գիտէ եւ ի Բաբելովն զնոյն նշանս գործել եւ դատաւոր մանուկ կացուցանել զԴանիէլ, եւ որք այսմ հետեւին:

Այլ դու, ո'վ վեհագոյն, եթէ կամեսցիս ոչ լինել դանդաղկոտ իբրեւ զաչաղկոտսն եւ տմարդիս առ ընկերս եւ բարւոք ծառայակիցս, աղէ~ հարցի'ր ընդ բոլոր Յաբեթեան նահանգի, զի՞նչ յաւուրսս յայսոսիկ ի բոլոր տանս Մարդպետական եղեալ գործառնութիւնս` ի քաղաքս եւ ի դեղեակս, յաւանս եւ ի գիւղս, յանապատս եւ ի պատս, ի բոլոր տնօրինական առաջարկութիւնս կամ ի հարաւային բռնութենէն խաղաղանալս, զի՞նչ եւ ի Միջագետս եւ կամ ո՞րպիսի պատուասիրութիւնս, մանաւանդ եթէ եւ բարձրութիւն մերոյս նահանգի եհաս ի ձեռն իմոյ տկարութեանս: Բայց թողից զայս ամենայն. ասա' ինձ, ո'վ սիրելի, զՄանիքեցւոցն որոյ Թոնդրակեցեացն, որ աւելի քան զերկերիւր ամ ապականեալ զաշխարհս ամենայն, արձանացուցին զայնպիսի ատրուշան իւրեանց վաւաշ մոլութեանն, եւ անհոգաբարձ եղեալ հօտին Քրիստոսի ի հովուաց եւ ի հովուապետաց, յարքայից եւ յիշխանաց եւ ի բոլոր գրեթէ ի մարդկանէ. զիա'րդ ողորմութիւնն Աստուծոյ եւ աղօթք մերոյ Լուսաւորչին եւ նախահօրն ի ձեռն իմոյ նուաստութեան զայնպիսին քակտեաց արձան եւ լուսաւորեաց լուսով աստուածութեանն իւրոյ: Զայդ եւս կարծեն նախանձու յաչաղկոտքն թագուցանել, զոր քաջ գիտեմք, եթէ եւ զարեգակն կամին այնք, զի մի' ծագեսցի: Բայց նա ոչ զբնութեանն իւրոյ կիրս կամի նահանջել: Եւ դու այժմ փութասցիս յայսոսիկ քոյով իմաստասիրական մակացութեամբդ հրատարակել. վասնզի ոչ եմք երբէք դադարեալ ի թարգմանութենէ եւս. բազում մատեանս, զորս ոչ եմք գտեալ ի մեր լեզուս` զերկուս մատեանսն Պղատոնի, զՏիմէոսի տրամաբանութեանն եւ զՓեդովնի, յորս բոլոր ճառսն նախագիտականին այն պարփակեալ կայ, եւ զայլս բազումս յիմաստասիրացն. իւրաքանչիւր մատեանքս այս մեծագոյն է քան զտարեւոր տօնականս, բայց եւ գտեալ մեր իսկ ի հայ լեզու գրեալ թարգմանչացն` զգիրս Ողոմպիոդորոսի, զոր Դաւիթ յիշատակէ, կարի յոյժ սքանչելի եւ հրաշալի բանաստեղծութիւնս մակաւասար բոլոր իմաստասիրական բանից. գտեալ եմ եւ զԿալիմաքոսի եւ զԱնդռօնիկեայն ի հայ լեզու. բայց եւ զերկրաչափականն զԵւկլիդոսին սկսայ թարգմանել. եւ եթէ տակաւին կամեսցի Տէր երկարանալ մեզ ի կենցաղումս, բազում հոգս յանձին կալեալ զմնացեալսն բոլոր Յունաց եւ Ասորւոց թարգմանել ոչ դանդաղեցայց: Եւ կարօտիմք քեզ մերձ ելոյ մեզ օգնականութեան այսպիսում իրողութեանց, ապ՚եթէ ոչ` աղօթիւք օգնեսցես մեզ: Բայց կամիմք յօժարութեամբ դարձեալ երթալ առ մերն քրիստոսապսակեալ արքայ եւ յանձն առնեմ աղօթել մեզ խորհրդական պաղատանօք առ այն, որ զփորձ առեալն է, զի ի փորձութեան մերում օգնեսցէ մեզ:

[ԻԲ]
Առ վարդապետն Սարգիս առաջնորդ ուխտին Սեւանայ, քանզի գրեալ էր Գագիկ առ վարդապետս այս, եթէ եկեսցես առ իս եւ ի միասին գրոց պարապեսցուք:

Եկն եհաս առ մեզ յղեալն ի մերոյ նախուստն ելոյ արքայէ, զոր առաքեալ առ քեզ սրբազանդ եւ գերակատար բոլոր ճեմարանի Արամեան ազգին եւ քրիստոսական կրօնիւք եւ կուսական բրաբիոնիւ սաղարթացեալ, որ եւ ինձ յոյժ ըղձալի եւ յոյս բարեաց. այլ մեր յոյժ երկիւղի եղեալ տապ տագնապի տարակուսանաց հասանէր, յորժամ զառնէս համբաւոյ հրոսակք նախընթացից ազդեցին մեզ, ոչ ուղղախօսելով զԳոբռոնս Գդռիհոն մեզ ծանուցին. զոր մեր յերկիւղի կասկածանաց եղեալ նախնւոյն այն կապտողի եւ յեղուզակի, ասեմ զիա՞րդ կրկին մատնեաց Տէր զտունս Մամիկոնեան ի ձեռս նորա. եւ ահա կարծիս կասկածանաց մեզ եղեալ յԱշտիշատայ դից դիւցազնական դիւական յարձակման, գուցէ սանդարամետականին խզեալ կապանաց, կամ եթէ իղձք կիւսոյ հմայից դիւթութեան` իբրու առ ի շաւղովն յարուցանեն զՍամուէլ, կամ շուայտական շիդարացն շարս շամանդաղեալ շոհանան ի վերայ մեր: Մինչ յայսմ էաք զարհուրման, վառեալ վահանօք եւ սպառազինեալ անարի նիզակօք, պատահախտի յուզական շիկորական որակեալ, ուշ եդեալ առ նախընթացն Ամլածին եւ ի մերն Պարթեւ օգնականութեան կարօտեալ: Իսկ յայսմ եղեալ հանդիսի, տեսի զԳգռիհոն եղեալ սա Գոբռոն, եւ ի Դիոնիւսեայ զմայլեալ, ատրորակ կայծակացեալ հրադիմական կարմրութեամբ, եւ գթեալ Գոբռոն գայթակղեալ, գաղափարեալ զԳդռիհոն: Սակայն ծանոյց մեզ զքոյդ ողջնութիւն եւ զաւետեացն ձիր դմա շնորհելով, վերջնանահանջ առ քոյդ առաքեցաք սրբութիւն: Եւ այս այսքան գռեհօրէն եւ անկոփ կարկատուն բան կատակական:

Բայց աղէ ե'կ ո'վ մակացու բոլոր մակացութեան եւ ինձ տռփելի. զմեր մանկանէ ստուգեալ ծանեաք, զի առ քեզ համարձակի գրել, եթէ այժմ ատինելով իմ, զի խափանեալ յառնի անդամոցս, ոչ զարական բերեմք սերտութեան բնութիւն. եւ դիւրաւ այժմ ասէ քումդ վադապետութեան տայ, այժմ հաւանեալ. եւ եթէ ո՞րպիսի այս նմա եհաս պատահումն բախտի, ոչ գիտեմք, եթէ մասունք արիութեա՞նն, եթէ արդարութեա՞նն, եթէ ողջախոհութեա՞նն, եթէ խոհականութեա՞նն, իսկ եթէ ո՞ր արդեօք բան, եթէ ցասո՞ւմն, եթէ միայն ցանկութի՞ւն, կամ եթէ ո՞ր որակութիւն յարտեւողագոյնն եւ յոքնամանակագոյն: Եթէ այսպէս վաղ ուրեմն նախասականն զայս յիւրումն եպիդիմիական մատենին, որ առ երազօքն է, ճուաղանցն իմաստասիրէ. ասէ` այսպէս որակութեանս ախտի թանձրագունից մարմնոյ եւ մաղձոյ սպիտակ որակի հասեալ, ի մտացն եւս անկի. քանզի ցրտին եւ չորին զսա իմանայ Հիպոկրատէս. եւ ի սոցունց ոչ մի հնար գոյ բնաւին խոնարհել եւ մնալ կենդանւոյն:

Եւ զիա՞րդ առանց խզման կամ հատման այսոքիկ հասանեն. վասն զի, եթէ ոչ զի արիականն բերէ սերտութիւն մարմնոյն անդամն այն առնի ցանկութիւն, տեսականին յոյժ յաճախէ եւ տրամախոհութիւն մտածութեան յածաչու խոնջմամբ եւ ափրոդիտականին յոյժ ըղձումն եւ դիւրաքարշ եւ ընդարձակագոյն յերազանալն եւ աստուստ կաթոտք եւ միզարձակք լինել հանդերձեալ գոն, զի այս որակութիւն է յոքնամանակագոյն եւ յարտեւողագոյն. որ եւ գրէ թէ անանջատ եւ մակեղուտ պատահմունս այսպիսում հազիւ հազ հաւանին յառաջինն ածել քաջողջութիւն: Ասէ այսմ եւ Հռոփուս թէ այն, որ զցանկական արձակէ բնութիւն եւ խափեալ գոլոյ գործարանին, ըստ օրէն աչաց կուրացելոց, միոյն ի միւսն տայ զօրութիւն տեսութեանն. զի գործարան երակի այն յարձակեալ յուղղոյն մակադրեալ միմեանց ջղօքն եւ երակօքն ի բիբ անուղղակի ունին զյարձակումն եւ ի խափանել լուսոյն յայն ձգի զօրութիւնն, զոր եւ յորժամ ոք նրբագոյն հայեցուածովք կամի քաջուշեղապէս պարահայել, զմիւսն խնուցու:

Եւ արդ զգուշալի է ախտիցն այն տարբերութիւն. եւ հաւանիմ քեզ, որ բժիշկդ ես հոգւոց մերձ ելոյ ի ծնունդս: Տեսանե՞ս, զի եթէ ոչ ուղիղ մանուկն ուղեւորի ի մանկաբարձացն ախմարելոյ, այլ ուրեք մրցի զուղեւորութիւնն եւ հեղձու: Այսպէս եւ զայս զգուշացուցանէ Սիսալիոս: Բայց աւա~ղ բախտինս այսպիսի անտեղի եւ անմակացու հանճարի: Զոր վաղ քոյդ աստուածային տեսութիւն մեզ ասել ոչ դանդաղէր. բայց զի՞նչ քեզ կրկին զկծեցուցանել կամ զայրացուցանել պարտ վարկանի: Այժմ պարտ էր քեզ գրել թէ` դիւցազեանդ Դիոնիսիո'ս, ահա' հաւանիմ քեզ ելոյ իբրեւ յառնի անդամոցդ հատեալ, բայց ոչ ինձ Ապողոն լինել ըղձամ, զի ի տապանակի եդեալ ի Պառնասոս տարայց ըստանձնեալ սակս արգողի կանանցն պատուելոյ, այլ զնա ուրեմն նախ զառոգութիւն մարմնոյն աշխատութեամբ շիջուցանէր, եւ ապա ըստ Իսահակայ որդիս ծնանէր, եւ այժմ ըստ մերոյն Պարթեւի ի բաց կալ հաւանի, բայց կարծեմ ոչ եթէ երկոցունցն յօժարութեամբ, բայց եւ ոչ միոյն: Այլ դու գրեա', զի ըստ սրբոյն Պօղոսի զպարտսն հատուսցէ, որքան է կարողութիւն, որում պարտապանն է եւ մի' զպարտսն նորա յոչ պարտականսն հատուսցէ, զի մի' եւ զզրկեալն տուժեսցէ պարտս յոչ պարտականիցն:

Այլ ո~ երանելի ողջախոհութեան զօրէն տառեղացն. եթէ լինի, եւ ոչ երկիւղիւն Աստուծոյ ի մանկական տիսն վարժի, կարծեմ, եթէ ոչինչ օգտէ. քանզի չար ախտ անձին հանդիպի ի վատթար հրահանգից եւ յանուսումնութենէ եւ ի չար ունակութենէ:

Այլ դու եթէ կամիցիս, առ մեզ նախ զուղեւորութեանդ քո մաքրափայլ ընթացս արասցես, զի թերեւս զիղձ տենչանաց փափաքման յօժարութեան որ առ միմեանս սիրովն Աստուծոյ ողջունեմք եւ առ միմեանս զգեղեցիկ հակառակութիւնսն ճեպեմք իմաստասիրել, ողջ լե'ր:

[ԻԳ]
Առ հայրն սրբոյ Կարապետին:

Ծանի'ր ծանօթագո'յնդ ծայրագոյն բաղկացութեան, որ եւ ի մէնջ զմակացութեանն ընկալար ձիր շնորհի. վասն որոյ իբրեւ սիրեցեալ որդւոյ ծանուցից զհօրս վտանգ. ոչ ահաւասիկ Պիսիդոն հնարեալ իւրովին փրփրածին հիքամորթ օրիորդաւն մեղկութեամբ բաղխոհական հնարիւք տրամախոհէր. քանզի յորժամ ծանեաւ, եթէ յանկարծօրէն ի Թեմանայ Պռաւտիդէս Հեփեստոսիւ առաքիւր, եւ բեզեկ զՓայեթոն նախընթացիկ շահատակմամբ յղէր յասպատակ սորա. զնոյնս այսօր ի յորդ առ ինքեան ելոյ տրամախոհէր խոկալով զերծանել. եւ իբրու ոչ փութանակի զօրէն զերծանել բացանցութեանց սոցա յերկիւղէ, ցռկեալ լուծական ըղորկաղութեամբ, որ գրէ թէ վատաղութեամբ կաւակերտ զանգմամբ խմորեալ զօրէն արաւսիւն. քանզի նորա յորժամ մերձ ելոյ հուպ յըմբռնումն. բազէի ի գուճս կոյս եղեալ, զծիրտն ծորեալ դիմացն ուղղակի ճահեցուցանէ, եւ ինքն թռուցեալ մնայ կենդանի: Այսբար բոզն այն Ափռոդիտէս փրփրածինն հանդերձ արբն Պիսիդոնիւ առ մեզ ի դաշտիս Մամիկոնեան ներգործեաց. որ եւ ապականեաց վաւաշ բորբորիտոն գիջամոլի պոռնիկն, եւ ոչ կարացաք հասանել իբրու զԱհարոնեան Մարիամ ի ծովածուփ ծփանաց եզրակացութեամբ պարել մերձ առ քեզ զնոր օրհնութիւնս, քանզի ոչ մեզ ելոյ Մովսէսեանն մական, այլ խափուցեալ տղմատիպ եւ մեղկեալ հազիւ հազ ի տոչորեալս հասաք Խանձառ. զի ստուգապէս ըստ անուանս մեք թուի թէ եղեալ խանձառ յաւէտ տոչորմամբ. բայց վաղիւն թէ կամեսցի Տէր առ ձեզ ժամանեմք ըստ այնմ, եթէ անօրէնք իբրեւ գծով ծփեսցին եւ հանգիստ մի' գտցեն:

[ԻԴ]
Առ նոյն հայր սրբոյ Կարապետին:

Յերեկեանն տրամաբանութեան մերում, յորժամ սակս բաժանման Պիւթագորոսի հանդերձեալ էաք ի մատենին երեքտասաներորդի բացատրել զհինգ գիտական զօրութիւնսն, զորս զգուշացուցանէ զմեզ ներհմտականս առնել այսպիսւոյ խոհականութեան, բազում աշտիճանացուցանել պէտս յարամանութեան նոցունց, ելանել սուղ ինչ ի մերում տրամաբանութեան տառի բաղդատական, բարւոք վարկայ զգաստացուցանօղ եւ տռփօղ տենչանացն ձգտեցուցանել զքոյդ սրբազանութիւն` իմաստասիրաբար ի քեզ ամփոփել եւ ոչ զնա ցիր եւ ցան գիշեր գռեհից. զոր ի տարակուսանսն այն մտերմութեան մակամտածական մրցմամբ խոկացեալ, զնա տիրապէս քեզ միայն ընձեռել ձիր մակաւասար բոլոր բաղկացութեան գոյիցս, որպէս Պղատոն կարծէ, եւ այլ ումեմն արքայի եւ իմաստնոյ թուեցաւ: Եւ զայսոքիկ քեզ տիրապէս տխրական եւ տրտմական իմն տագնապ տարակուսական եհաս եւ որակութիւն ախտի շառագունեալ շաղկապ իմն տրամախոհութեան պարապնդեալ զսկզբմունս առաջարկութեան անեզրակացութեան իմն բաղբաղմունս տատանական ի քեզ զանդիմանականն ձգելով, կարծիս կասկածանաց տարամտածական մակխոհութեամբ բացատրեալ զառ ի մէնջ դատողութիւն:

Վասն որոյ երիւք ծնանիմք զկարծիս` տրամախոհութեամբ եւ տեսութեամբ եւ ի լրոյ. եւ են սոքա դժուարադատ. քանզի տրամախոհիմք երբեմն վասն ուրուք ոչ ստուգաբար, եւ տեսանեմք որակութիւն եւ ոչ ըստ ձեւոյն, եւ լսեմք եւ ոչ ճշմարտէ: Վասն որոյ նախ երիւք ստուգութեամբ կամիմք զնա, զի տիրապէս թեւակոխիցիմք` զանուն, զբնութիւն եւ զիր: Եւ այսպէս պարառաբար ստորաբաժանելով, եւ հազիւ հազ տակաւին ճանաչեմք զգոյութիւն գոյին: Եւ զիա՞րդ պարադատական տրամադատութեամբ զտրտմականն ի քեզ յարուցեր յուզումն ախտի:

Արդ զայս միայն խնդրեսցես ի քումդ քաջուշեղութեան վարժումն. նախ յորմէ՞ բանն, երկից առ ո՞ր բանն, երիր յաղագս ո՞յր բանն: Եւ արդ խնդրեմք եթէ ուստի՞ բանն կամ յորմէ՞ բանն կամ առ ո՞ր բանն: Եւ զիա՞րդ լռելայն ջեռմամբ արեան տխրականին զիս ախտացուցեալ պատկառանօք, որ գրէ թէ ի մոռացումն անկեալ զառաջիկայն տրամաբանութիւն տաղտկալուր ճեմարանին բացատրէաք. որ եւ այժմ հազիւ հազ հաւանիմ զայնոսիկ տակաւին յեղյեղել, զի ըստ գոյին տիրապէս ծանուցից զզօրութիւն իրին:

Բայց այժմ մի' այսպի'սի քոյդ սրբազանութիւն զքեզ կամիցի այսպիսւոյ ախտից նահանջեալ, այլ մանաւանդ աչալուրջ եւ զուարթական սխրալի ստորակայիլ ամոք եւ անփշաբեր եւ յայլոց յոքնատեսիլ ներտից եւ արմատոց հերքեալ, զի միայն սերմանեալն ի քում աստուածայինդ սերմանեսցի պարտիզի. զի յոքնատեսիլ ծաղկանցն անհատական եւ յաւէտ անթառամ մակընծիւղեալ զբազմորակութեանցն սաղարթացեալ բրաբիոն. զի զքաղցունսն գործել պար մեղուացն անդուստ անաշխատաբար ի բջիջսն եւ ի վեցանկիւնեան մակարդակ մաղս մատուսցեն տռփողացն անարօր, ոչ միայն քաղցունս եւ ջերմինս, այլ եւ լուսափայլս եւ զովացուցիչս, եւ զքառիցն յինքեան բերելով տարացոյց տարերցս, եւ ուսումնականին նմա ստեմք եթէ ստորակեալ ենթակայի, վասն որոյ իմաստուն զնա անուանել ոչ պատկառիմք, եւ կամ ի բանս նման քեզ նմին ելոյ: Իսկ եթէ կամիս յօժարութեամբ բացատրեցից քեզ զիրողութիւն ենթակային, եթէ որպէս զքառիցն ի նա տոգորս երեւակութեամբ ցուցից զթուականութեանն, զերաժշտականութեանն, զերկրաչափութեանն, զաստեղաբաշխութեանն եւ զիւր գործառնութեանցն բաղազանութիւն, զի ծանիցես թէ ատտիկեցի ելով եւ ձկնորսացն հասեալ բախտի, երկոցունցն եղեալ արժանի շնորհիւն Յիսուսի, ողջ լե'ր:

[ԻԵ]
Առ հայրն սրբոյ Կարապետին Սարգիս եւ առ այլ եղբարսն:

Զգիր բարերջանիկ եւ խաչակրօն հօրդ, առաջնորդի սրբոյ ուխտիդ Կարապետի, եւ աստուածազգեաց միեղէն սուրբ եղբարցդ ընկալայ եւ վերծանեալ զսա սակս մանկանն իմոյ հայցուածոյ, մանաւանդ եթէ պաղատանօք յաստուածուստ խնդրելոյ մնալ նմա տակաւին ի կենցաղումս. զայսոսիկ զօրութեամբ յուսացեալ եւ հոգւով լցեալ հրաշից հայցուածս ողորմութեան եւ սիրոյ, մանաւանդ եթէ կարեկցութեան ձերումդ, վայել էր գիտութեան կատարեալ եւ իմաստութեան. բայց թուի ինձ եթէ ի Հոգւոյն այսոքիկ շարժին ի մեզ ներգործութիւնք. քանզի յորժամ կամիցի զողորմութիւն իւր առատացուցանել եւ հրաշագործել, յաւելու զհաւատսն զօրութեամբ եւ զհայցուածսն ըստ պատշաճին, զի մի' արտաքոյ կամաց նորա անցեալ, զմերն օգուտ առաւել խորհիցիմք գիտել. եւ այսպէս Ստեղծիչն միշտ հնարի զհոգւոց եւ մարմնոց մերոց փրկութիւն. եւ եթէ հատեալ զեղբայրն կամ զտէրն, կամ խորհել ինձ անպատշաճագոյն, բարկանայ անբարկանալին Հայրն ողորմութեան, յորմէ ամենայն գոյքս, ո՞րչափ եւս առաւել ընդ սիրելն եւ ընդ հաշտելն եւ զմիմեանցն խոկալ փրկութիւն, առաւել հրճուի եւ զուարճանայ ընդ աստուածաւանդն ասացելոց:

Եւ յայսմ գրոյ ծանեայ, եթէ յոյժ հաւատոց քաջութեամբ իմոյս անհաւատութեան դարձեալ հասիք յօգնականութիւն: Գրեալ էիք զորպիսութիւնն խօթութեան եւ դարձեալ` եթէ ո՞րպէս ի կենդանութիւն դարձեալ արծարծեաց զնա Տէր:

Կամէի քեզ յայսմ տառի երկարագոյն իմաստասիրել ըստ իմում սովորութեան եւ ըստ քումդ յօժարութեան եւ մեծի լսողութեան. այլ ի քոյս գրոյ տարակուսանաց եւ ողորմելի թշուառական հայցուածոց արտօսր կականման ինչ էհաս ինձ, որ գրէ թէ ի զգայութեան խափանեալ, ոչ պերճաբանութեամբ զբոլորն բաւեմ մակագրել քեզ, այլ սուղ ինչ մասնաւոր, զի մի' գտայց ապերախտ եւ անշնորհակալու զձերդ ընկալայց շնորհս:

Յորժամ տակաւին ի մերումն էաք բնակութեան, մնալով ողորմութեանն Աստուծոյ, ակն ունէի հրամանացն թագաւորական ըստ իմում յոգնաջան թախանձանացն` ազատել զիս յայսպիսի գործառնութեանց, զի իմոյս պարապեցից տառապեալ հոգւոյս: Ապա հասին հրամանք թագաւորական ոչ մի կամ երկուց կամ երից, այլ բազում աղաչանօք առաւել քան զիմն թախանձումն նորայր արժանի հրաշից եւ փակեալ յամենայնի զելս իրացն իմոյ հայցուածոցն: Եւ տարակուսեալ յերկուցն, ոչ գտեալ զելս իրացն, ճեպէի զիս միայն զհնազանդութեանն սահման եւ զհրամանն արքունի կատարել: Յառաջեալ, առ լեառնոտամբն բարձրավանդակ, Իջորին կոչելոյ, թողեալ զայլ մանկունսն իմ հանդերձ մարբն ի տեղւոջն բնակութեան իւրեանց, իսկ զմանուկն զայն ոչ կարացի արգելուլ. քանզի որ երեւի ինձ կայտառ եւ արիական հարցն սերտութեամբ ունի զխոկումն մարտական եւ ընթացական մրցման: Արդ զի՞նչ զկնի իմ գայր. էհաս նմա պատահ խօթութեան սիւնքոսական ջերման, եւ առժամայն ամբարձեալ գոլորշի սաստիկ յուզման կոհակացն եռացելոյ արեանն ի խելապատակն, յեղափոխէր զնա ի մտաց եւ անծանօթս զմեզ առնէր. եւ այս հասանէր ի ձորակ միոջ Ագարակի. եւ արգելեաց զմեզ Հոգին Սուրբ, ցուցանելով, եթէ մակացու եմ եւ գերագոյն ամենայն թագաւորական հրամանաց: Եւ եմ տարակուսեալ առաւել քան զսաստ հրամանացն Աստուծոյ ի թագաւորական խնդրոյն: Եւ բորբոքեալ եռանդն ջերմանն ճեպէր զնա. մինչեւ ծանուցեալ մօր իւրոյ, եկն առ նա. եւ զի՞նչ արդեօք մորմոքումն այրեցման եւ կիզման մերոյս ծնողական աղետի գրել քեզ հաւանիմ. քանզի առաւել քոյ ընդ մեզ կիզեալ եւ տոչորեալ հանդերձ բոլոր քրիստոսազգեաց եղբարբքդ:

Արդ յայսոսիկ տարակուսեալ ըստ իմում սովորութեան, քանզի բնաւորեալ եմ ոչ այլ ինչ աղօթել, բայց միայն եթէ Եղիցին կամք քո. քանզի դու Տէ'ր առաւել գիտես զօգուտն մեր եւ կամիս, բայց երբէք Տէ'ր իմ զգործոց իմոց մի' հատուսցես ինձ ըստ հոգւոյ եւ ըստ մարմնոյ:

Ապա բորբոքումն եռանդեան հրացեալ կայծակման զիւրն վերբուսուցանէր ծաղիկ զնախահօրն սերմանեալ յիւրոց վաստակոց. եւ զայն որքա՞ն եւ ո՞րպիսի, իբրու զկարկառ վիմաց եւ հուպ միմեանց հարթ եւ հոյծ կարկառեալ, անտեզի թողլով ի նմա մինչեւ ցմիոյ նշմարելոյ կառուցանելոյ ծայրի ասղան, եւ փքացեալ իբրեւ զտիկ հողմով ուժգնակի փչմամբ անբարբառ եւ անտես յաչաց զնա առժամայն գործէր եւ անյուսալի ամենեցուն զնա ի կենացս գիտել:

Իսկ ստուգեալ ծանեայ եւ ճշմարտութեամբ հաւատոց ոչ ստել ի Քրիստոս. զի ձերդ զօրութեամբ հայցուածք խնդրոյ յայնմ աւուր իսկ վերարծարծեաց զնա, եւ ներեաց անտանելի բորբոքումն հրացեալ ախտին. եւ յուսամ եւ հաւատամ, զի զօրութեամբ ի մեռելոց յարուցեալ է ձեր զնա, հրաշագործեալ ի մեզ ներողութեանն Աստուծոյ այն, որ յամենայնի խնդրէ ի մէնջ զօգուտն մեր խորհել եւ առնել:

Եւ արդ ձեր են մանկունքն եւ ոչ իմ. մի' յապաղէք միշտ զձեր փրկութիւնն. քանզի խորհելն զսէր եղբօրն եւ զոչ տրտմեցուցանելն ի վեր քան զամենայն առաքինութեանց ծագ ծայրացեալ է:

Եւ արդ յանձն առնեմ զձեզ առ Աստուած զմեզ զամենեսեան, եւ փոխանակ աշխատութեանդ եւ եղբայրսիրութեանն ի վերայ երեսաց իմոց ծունր ածի. իսկ մանուկն տակաւին տկարացեալ, ի մահիճս անկեալ դնի, մի' անփոյթ առնէք, թէպէտեւ դուք ոչ երբէք մոռանայք ըստ ձերումդ աստուածեղէն դպրութեան կարգի, ողջ լերո'ւք:

[ԻԶ]
Առ հայրն Կարապետի:

Զտարակուսական մակագրութիւն վերտառական քոյդ խոհականութեան եւ որք ընդ քեզ են սրբազանդ դասու ընկալայ, եւ զ՚ի սմա պատկանեալ տրամախոհութիւն ուղղադատ բաղխոհութիւն: Եւ յիրաւի զսա առանց ամենայն յերկուանալոյ վարկայ. որ ըստ առաքողին անտրամախոհաբար պատճառ իրողութեան եւ ոչ ըստ տմարդի ուղեւորութեանն եղեւ պատիժ պատուհասի, այլ փորձութիւնք դուզնաքեայ կենցաղոյս յարայանգ միշտ պարառեալ հետեւի: Յորոյ զգուշացուցանէր Փրկիչն իւրով աստուածավայելուչ կենդանարար բարբառովն յասելն. Ոչ գիտեմք յորում ժամու գայ տէր ծառային կամ եթէ Յանկարծակի հասանէ ի վերայ ձեր օրն այն:

Եւ այսոքիկ կամ դիւական պատահարք կան ըստ մերում ծուլութեան է կամ ըստ տէրունեան տնտեսութեան է. զոր վաղ ումեմն կամ անագան կամիմք հատուցանել այսպիսի հայրենի հարկս. այլ քեզ իբրու աստուածային բժշկի ըստ նորագոյն խօթութեանն հայել յորակութեանցն տրամադրութիւն, որ ուրեմն էհաս մակեղուտ եւ անանջատ պատահմունք, իսկ միոյն առժամանակեայ եւ անջատական եւ այժմ զգուշական դիտաւորութեամբ զմիւսոյն անանջատականն փութասցիս ոչ լինել անանջատ: Քանզի զի՞նչ արդեօք տրամախոհութիւնս այս ինքնախոհ առցէ զկայ, այլ մանաւանդ քեցեալ մղեսցի արտակացեալ, զի մի' եւ այն, որ ոչն էհաս բնականագոյն յարատեւական որակութիւնս, մանաւանդ եթէ լուծումն իսկ կրեսցէ կամաւ, եւ այսոքիկ քեզ փոյթ, որ բոլորովիմբ միշտ խոկաս զխաղաղութիւն, ողջ լե'ր:

[ԻԷ]
Առ տէր Գրիգոր եւ առ արքեպիսկոպոսն Ստեփաննոս:

Յորժամ զմտաւ ածեմ զդիւրածախ սնոտի երազական կենցաղոյս բազմապատիր եւ քաղցրացեալ դառնութեանն պտուղ, եւ զմերս յոլովումն ի սա գլորեալ զանազան եւ յոքնագունակ զմեզ ի տղմի ծովածուփ կենցաղավարութեան լուծեալ եւ թառամեալ, քան զբազումս զիս տեսանեմ եղկելի թշուառութեան, ի բիւր բարեացն թափուր, եւ սնոտի եղեալ:

Արժանի ողբոց վարկանիմ միայն զսերկեանս աւուր, որ արդեօք եմք նսեմացեալ եւ թաքնացեալ եւ ծմակացուցեալ զերբեմն արփիափայլս հոգի, որ ժպրհեալ ժանգոտ եւ զազիր աղտեղութեամբ մթացուցի, սպրդեալ սողաբայիւք, կարծեցեալ կործանեցայ ոչ ըստ Պետրոսի կամ ըստ Յակոբայ կամ ըստ Յօհաննու աստուածավայելուչ տեսութեանն հաղորդել եւ մաքրել յարեգակնայինն բովս. եւ եթէ յայլոց նուաստագունից ըստ իւր աստուածային խոհականութեան մերձ ելոյ ի լեառն եթէ ոչ ի ծայրս եւ եթէ ոչ փակօղ եւ արձակօղ, այլ ի կցորդաբար հետեւողացն եւ մտելոցն ի բացեալն եւ թողութեան շնորհի հանդիպման այս աչացու եւ խաւարչտին ի վիհ անկեալ բարձրութեանս:

Ո՞ ոք արժանապէս տրտմեալ տխրեսցի եւ ողորմեսցի իմոյս բանդագուշեալ եւ մեղկեալ քաղաքավարութեան. ո՞ զիս փրկեսցէ յայսպիսի վտանգէ. այլ հաւատովք աղաչելով մաղթեմք զձեզ, որ ի ծայրս էք լերինն ընդ Յիսուսի, անկեալ առ ոտս աղաչեցէ'ք, խնդրելով եւ պաղատանօք, զի բացցի աչք իմ հոգւոյ եւ լուսաւորեսցէ իւրով աստուածութեամբն եւ թողցէ զիմս յանցանս եւ ողորմեսցի ամենակալն Աստուած, ողջ լե'ր:

[ԻԸ]
Առ արքեպիսկոպոսն եւ առ տէր Գրիգոր:

Զանհամեմատ հարթութեան եւ զանարդակ թեւակոխութեան բոլորն մակացութեան ծայրի քումդ խոկման, ծե'ր սուրբդ ծաղկեալ կուսական ալեօք, զգիծ մակերեւակեալ տառի յոքնաբեղուն բարդեալ յինքեան ներածութիւն ստորոգութեան ընկալայ: Եւ կոպորական իմն սղեւորեալ կասկածանօք կարծեաց պշնեալ, ընդ աղօտ պշնելով, փանաքիմաց խուզմամբ սուղ հասեալ հազիւ հազ: Մակաւասար վեհագոյն աստուածաբանական ձիրս առատութիւն այսոքիկ հրաշաբանական արհեստք մակացութեան իրաւապէս քեզ ընձեռել ձիր շնորհի եռակի բաժանմամբ. նախ յենթակայէ ունել ընդունելութիւնն բաղկացութեանն գերաբնապէս, երկրորդ ջան մրցման առաքինութեան անյագաբար, երրորդ մաքրեցելոց բոլոր ախտից եւ մեռուցանելոյ զմարմինդ ի քեզ: Երեւակայեալ յոքունցն մակացութեան իմաստք, իբրու սրատեսական ի տունջեան ի դիտանոցէ բոլորն երեւեալ իրողութեանց:

Եւ արդ զի բանս զքեզ երիւքս այս կահաւորեաց լինել մակացու, բե'ր այսուհետեւ զարդարն եւ զճշմարիտ իմաստութիւն Յիսուսի այրականին սերտութեան, յորմէ ամենայն յառաջ եկեալ շարժի, ի վերայ այսր բերեալ, արասցուք զսա յարաբարդեալ ի վերայ եռակին մակակառոյց կերտացուցեալ քեզ շնորհ, որով փայլեցուցեալ քառիցն մակացութեան մակացեալ ի մակաբարձեալ: Որով մատակարարեալ յանզգածիցն արտակացար եւ արտակացուցեր, պատուելով զքառեակն, պատուեցար ի միակէն, յառաջ շարժեալ անբաժանաբար ի քառեակն: Քանզի յեռանկիւնացն ծնանի քառանկիւնին, եւ քառանկիւնին ծնանի յեռանկիւնիսն միակի եռանկիւնոյ բաղկացութեան եւ զօրութեան եւ բաղկացուցանօղ քառանկիւնեացն. եւ անդուստ բոլորն անկեանցն ի նոյն պարառեալ գոյ գոյացողականին սկիզբն, վասն որոյ քեզ ընդարձակագոյն շնորհեցաւ ճեմարան:

Զայս պատուեալ ոչ անտեղի թուիւր ինձ Պիւթագորոսին եւ ոչ Կռիտասայ գիւտ մարգարէական իմն հոգւոյ տեսչութիւն: Այսոքիկ սուղ ինչ քեզ այժմ առ ի մէնջ իմաստասիրեսցի, ողջ լե'ր:

[ԻԹ]
Առ արքեպիսկոպոսն եւ առ տէր Գրիգոր:

Յեռանդեանն խոստացեալ քեզ բան, զոր ըղձայիր ի մէնջ իմաստասիրել քեզ, աւադիկ այժմ զտենչումն քո ընձեռեմք ձիր:

Մատեանն Կռիտասայ ծերոյ յայտնէ զորթ տնկեալ Դիոնեսեայ: Հետեւին եւ նմա այլք ժամանակագրաց Աթենացւոց եւ Ելլադացւոց եւ բոլորք հեթանոսական մատենագիրք: Եւ ի սկզբանն իսկ յայտնէ նոյնս Կռիտաս այսպիսի յեղանակաւ. Առեալ, ասէ, հող եռորական զանգեալ ջրով եւ յարենէ ինքեան որակացուցեալ զնա ատրորական զառաջինն, իսկ զերկրորդն շիկորակ. քանզի սակաւ յայն ամանեաց զարիւնն, իսկ երրորդն դարձեալ սակաւ քան զայլսն. եւ ստեղծնոյր սպիտակափառ եւ ի սոցունց այլք յոքորականք եղեալք. եւ այս յաղագս նախկի գոյացութեանն: Արդ սա մինչ տակաւին մանուկ տղայն էր, պատրանօք խաբմամբ խաղուց խաբեցին Տիտանքն, եւ զենեալ յօշմամբ, ի սան ամանեալ, եդին ի վերայ Հեփեստեայ, իսկ յանդամոցն ի շամփուրս հարեալ, ի վերայ ունելով հրատին: Զոր ի ճենճերաց հոտոյն ազդ եղեալ հօրն Արամազդայ, շանթիւ զՏիտանսն տանջէր, եւ զանդամսն Դիոնեսեայ ի տապանակի եդեալ, Ապողոնի որդւոյ իւրոյ յանձն առնէր. իսկ նորա առեալ ի Պառնասոս տարեալ, անդ ուրեմն եդեալ: Յորոյ դրան տաճարին բուսանէր որթն հրաշատեսիլ, յորոյ միոյ յողկուզէ եռապատիկ իննուց հազարաց ճմլիւր ի միում սանի. բայց ի մեռանել սորա Դիոնեսեայ ի կաթլաց արենէն կարծեցին բուսանել զնռունսն: Արդ այսոքիկ Կռէտասայն, եւ որք զկնի նորա: Բայց առ Հրէից եւ յաստուածեղէն մատենից նա'եւ ի Քաղդեաց զՔսիւսութրէս իմանամք զորթ տնկեալ: Եւ ի ծերոց առասպելաբանեն ասել յԱկոռի, եւ ստուգաբանեն եթէ Արկ ուռի: Զոր թուի ինձ ոչ նախուստ այսոքիկ բաղկացութեան պատճառ, այլ իմանամք նախ եղեալ այգիս, ապա ի մեծ ի ջրհեղեղէն ապականեալ, եւ ապա Նոյի ի մայրս ուրեք անտառի ի մնացելոցն ի ծայրս ծառոցն հատեալ, կրկին տնկէր զնա: Զի եթէ ոչ այսպէս, զի՞նչ արդեօք. մի՞թէ ստեղծօղ զնա կարծեմք: Եւ եթէ ոչ նախ էր տեսեալ զնա ի հարցն ճմլեալ եւ ամանեալ, զիա՞րդ ընդ երեկոն ըմպեալ արբենայր, վասն որոյ ծիծաղեալ Քամայ:

Այլ ինձ յոյժ նախապատուելի մանաւանդ պաշտելի եւ երկրպագելի իմոյն Յիսուսի եւ Աստուծոյն եւ Փրկչի, որ տնկեցաւ յերկրի որթ ճշմարիտ եւ ճմլեցաւ ի խաչին ողկոյզն անսպառ յուրախութիւն տրտմեցելոց. վասն որոյ մշակ է Հայրն ամենեցուն, որ զմեզ նորոգեաց մարմնով իւրով եւ եբարձ ի մէնջ զանիծիցն մարմին, եւ արեամբն իւրով կենդանացոյց, արտաքսելով ի մէնջ զանիծաբերն մեռելութիւն, եւ խոստանայ նոր ընդ մեզ ըմպել յիւրումն արքայութեան:

Կամէի քեզ այժմ զԱսկլեպեանն եւ զՀիպոկրատեանն իմաստասիրել, որ յադագս ողկուզի որթոյ եւ գինւոյ զբոլորն տրամաբանել, որ ի սոցունց պատշաճագոյն եւ վնասակարագոյն, բայց արգելի սակս աստուածպետականին Յիսուսի տնօրէնութեանն, զի եղեւ յիշատակ այնորիկ. եւ այս` այսքան:

Բայց հողմահարս պատառիչ օդոյ ի մորթոյ Դովրացւոյ դղրդիչ յոյժ աստուածոցն Ակկարովնի եւ զօրուն Փրկչին, որ տուաւ քաջին Յեսուայ, այսպէս երբեմն եթէ խոկացեալ Քանանացւոցն ոչ արտակացեալ թուէր ինձ եւ յիւրոցն սեփականէ. եւ այս սակաւուք քեզ ի մէնջ բան:

Սակայն զտանձս տինեան կժակարկաժ տարազեալ պարտ էր տալ, ի~ւ ածի~ն, զի յայսմանէ ճաշակեալ ի բացանցութեանց դադարեալ, վաղ ուրեմն զձեզ ազատեալ, ողջ լե'ր:

[Լ]
Առ եպիսկոպոսն Մոկաց եւ Մանազկերտոյ պատասխանի թղթոյն մխիթարութեան:

Քանզի բնաւորեալ է բնութիւն ընդհանուր լուսոյ յիւրն յեղափոխել զտեսողաց տեսութիւն, թէպէտեւ յորակութենէ կամ ի տրամադրութենէ ախտի զնուազութեան եւ զտկարութեան ընկալեալ եղեւ պատահումն, սակայն ըստ կարին յօժարաբար ցուցցէ զերեւակայութիւն, եւ բժշկաց յառաջինն վերարծարծել քաջողջութիւն:

Այսպէս քոյդ լուսատեսակ եւ մաքուր եւ աստուածային վսեմական պայծառութիւն զիմս նսեմացեալ եւ ծմակացեալ մտածութիւն վերարծարծեաց, կամ եթէ զորակութիւն խօթութեանս յառաջինն վերստին արծարծեաց լայնատարած եւ ընդարձակագոյն մխիթարական եւ զովացուցիչ բանիւ եւ գրով: Քանզի գիտէ քոյդ մեծահանճար մակամտածութիւն, եթէ որպէս ըստ մարմնոյ պատահումն էհաս ինձ ալեաց` զպատանի հրաշատեսիլ եւ զգօն ծածկել, յորմէ ակն ունէի ծածկիլ, եւ զուղեւորութիւն դարձի ոչ գտանել մերձ առ իս եւ ոչ տեսութեանն արութեան արժանանալ, եւ ամենայն տարակուսական աղետից եւ թշուառութեան պատահել ախտի: Զոր հազիւ հազ աղօթիւք միայն հայցէի յանպատշաճագոյնսն ոչ դողացուցանել զիս Տեառն այնմ, որ առաւել քան զմեզ գթայ, եւ տարաձիգ է նորայն գրգանս եւ գորովումն, քան զհօր եւ զմօր, կամ երկինք յերկրէ, կամ ի ծագաց երկնից մինչեւ ի ծագս նորա: Թուի ինձ եթէ ոչ այսմ չափոյ եւ տարացուցի պարտիմք հաւանել, այլ անդր քան զմերս գիտէ զպատշաճագոյնսն յարդարել: Վասն որոյ օրհնեցի, գոհացայ եւ գոհացայց, բարեբանեցի եւ փառաւորեցի: Քանզի գիտեմ, եթէ ոչ էր պատուհաս, թէպէտեւ պարտիմք զպատուհասն գոհութեամբ ընդունել, այլ ողորմութիւն եւ բարեբանութիւն եւ երախտաւորութիւն առ իմս տկարութիւն եւ նուաստութիւն զնորայն իմանամք մատակարարութիւն:

Քանզի եթէ պատանին յառոգութիւն մարմնոյ հասեալ էր եւ մեղօք տղմատիպ կենցաղոյս մեղկեալ եւ առաջի իմ գնացեալ, արդարեւ ողորմելի եւ թշուառագոյն համարէի պատուհաս. զի ի մերձակայէս պակասեալ ոչ ունելով եւ հայրենեաց. նախուստ զրկեալ, ողորմելի պատահ պատուհասի ինձ հասանէր:

Բայց եւ զայն ողորմութեամբ եւ գթութեամբ եւս ընկալնուլ հաւանիմք, զի թերեւս մերոց հոգւոց ի բազմազան տարակուսանաց ախտից զփրկութեանն հնարէր հանճար: Դառնագոյն դեղօքն ի մերձակայումս զմեզ բժշկել, զի զերանութեանն բացցէ մեզ դուռն սգաւորացն:

Ո~րչափ եւս առաւել պարտիմք այժմ փառաւորել զամենառատն եւ զամենաբաւականն Աստուած, որ ի մէնջ արժանացոյց ընկալնուլ պտուղ: Եւ պատանի արդարեւ յիւրն պալատան եւ յանմատոյց լոյս առանց պատասխանւոյ եւ յանճառ եւ յերանաւէտ կեանս տարեալ, ի խոնարհագոյն աշտիճանէ անթիպատ պատրկութեամբ, թագաւորեցոյց եւ զայն յաւիտենական եւ առանց թառամելոյ կուսական բրաբիոնաւ մաքուր եւ լուսաշաւիղ գնացիւք:

Զոր երանեմ եւ զիմս շաղախեալ եւ ի ծովածուփ կենցաղումս մեղկեալ եւ եղկելի կենդանութիւն, յորժամ զմտաւ ածեմ զայսոսիկ, սակս իմ եղկելի հառաչմամբ հեծեծեմ եւ արժանի համարիմ զարեանն հեղուլ արտասուս: Իսկ վասն նորա յաչաղիմ, նախանձիմ, բայց եւ սակս զի իմ է, գոհանամ, փառաւորեմ, օրհնեմ, եղիցի անուն Տեառն օրհնեալ յաւիտեան: Թերեւս ժառանգութիւնն իմ, զոր կորուսի, իմն ընկալցի մանուկ, զի մի' բնաւին արտաքոյ լիցուք, կամ բարեխօսեսցէ առ այն, որ ընկալաւն, զի եւ ինձ տացի ժամանակ ապաշխարութեամբ մաքրել զյանցանաց իմոց բազմութիւն աղօթիւք սրբազանդ եւ ծայրագոյն հարց, ողջ լե'ր:

[ԼԱ]
Առ եպիսկոպոսն Մոկաց եւ Մանազկերտոյ:

Թէպէտեւ բողոքէ մեզ հրաշալին Պղատոն մեծաւ զգուշութեամբ ոչ յաստուածաբանականն ամբառնալ. որ եւ ոչ է, եթէ յառասութիւնն արգելու միայն, այլ եւ ոչ ի լսարանն մուծանել կամի, զի մեծի լսողութեան ունել պէտս հաւանի հրաշալին այն: Վասն որոյ ասէ. Աներկրաչափական ոք մի' ներամտեսցէ:

Ներածութիւն տրամախոհականիս այս մտածութեան ոչ այլ ինչ էր, եթէ ոչ այս, զորս հանդերձեալ եմք արտայայտել: Ամենայն ենթակայ արհեստի եւ մակացութեան, եւ մակացու լեալ յարդարի եւ սիրէ. իսկ ենթակայ թէպէտեւ յանզգայիցն ելոյ, սակայն յըզգայութենէ խնդրէ եզրակացութեան զարհեստն, որպէս է իսկ սակս սորա եւ ենթակայ, որ ոչն ենթակայի իւրում արհեստի, այլ է ենթակայ. քանզի ոչ առանց ենթակայի է էակս եւ ոչ գոյութիւն: Վասն որոյ գոյութիւնն ի գոլոյն ասի, իսկ գոլն ածանցութեան իրիք ենթադատութիւնն նշանակէ: Վասն որոյ ենթակայ զարհեստն խնդրէ նախ եւ ապա մակացութեան հաւանի գոլ, վասն զի բոլոր ենթակայ մակացութեան ստորակայի, այլ ոչ արհեստի. վասն զի արհեստն միայն ենթակայի յատուկ է, որ պատահումն ընկալաւ, իսկ մակացութիւն զբոլորն պարառէ զենթակայ եւ զարհեստ:

Վասն որոյ սքանչելին Պղատոն խնդրէ նախ արհեստի ստորակայիլ ենթակային եւ ապա մակացութեանն, զի մակացութիւն վաղ ուրեմն պարառեաց զբոլորն տրամախոհութիւն, ըստ որում զամենայնն գիտէ: Արդ ո~րպէս դժոխային է ենթակայի ոչ առ իւրն արհեստ պատահիլ, վասն զի օգտէ, թէպէտեւ ենթակայ է, վասն որոյ արգելու զմեզ ի լսարանէն ոչ ելոյ ենթակայ մեզ, ի զուր խոնջիլ մեզ կամ որ տեսօղն առ մեզ. իբրու դարբնի առ վէմ թէպէտեւ ունել զերկաթն ի բնութեան եւ ոչ տակաւին արտածնեալ, սապէս եւ այլք ենթակացելոցն, որոց ոչ է, սակայն է, եւ է ոչ ըստ իւրում:

Այսոքիկ սակս բանիդ առ մեզ յաստուածաբանութեանն ոչ դիւրաւ ձեռնարկել, զոր երեկն արգելի լռեցուցեալ զլեզուս եւ այսօր, զոր տրամախոհէի, զայն եւս յունականէն գտեալ, վկայ քեզ ընձեռեմ. ողջ լե'ր:

[ԼԲ]
Ի Գրիգոր եպիսկոպոսն Մոկաց վասն շինութեան դղեկի եւ կանգնելոյ մահարձան:

Յաճախ զզօրութիւն Աքիւղղայ ոչ դանդաղի Հոմերոս պատուել գովասանական բանիւք եւ այն վճիտ եւ ականակիտ, չափաբերական, մանուածոյ, ոսկետեսակ, հրաշ առասական, մակարդակեալ տաղիւք յիւրումն սքանչելի տախտակին յառաջնում մատենին: Նա' զսա եւ Ափրոկանոս յիշատակէ եթէ ոչ միայն արիական առաքինութիւնս իմանամք սակս Աքիւղղայ, այլ եւ շինութիւնս քաղաքաց, վասն որոյ պարսպամարտ անուանել հաւանեցաւ, իսկ մեր Մովսէս զԱրտաշէսին եւ զՏիգրանայն:

Բայց ե'կ դու. զսիրելին քո այժմ բարբառել ոչ փքացայց. լաւագոյն ուրեմն յաստուածեղէն պատուիրանսն զկարկատողսն ցանկի մանաւանդ զպահպանողսն գիտէ, եւ յոռինս եւ վատթարագոյնս զպատառողսն նորին. զի ոչ միայն զայս եւ նախուստ թշնամւոյն մերոյ առաջնոյ ծայրի եւ բանական կենդանւոյն հրամայէ մահացուցիչն թիւնից` Որ քակեն զցանկ հայրենի: Եւ զայսոսիկ թէպէտեւ հաւատոյն օրինացն հրամայէ, ապա որչափ եւս առաւել որ ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ լինին քակիչք եւ ապականիչք եւ ոչ մի եւ մի իւիք օգնականութեան պարապեն առ ընտանիսն հաւատոյ: Զոր աղաչեմ պաղատանօք հանդերձ զՓրկիչն աշխարհի փրկել զմեզ երկաքանչիւր այսպիսի գործառնութեանց: Քանզի որք յէէ անտի են, զէացուցանելն խոկան. եւ որք ոչ են, կամաւ փակուցեալ զաչս, այն յապականելն փութան միշտ: Եւ պարտ պատշաճ է ըստ մերումս փանաքիմաց մտածութեանց, որքան կարողութիւն է զարդարել զաշխարհ եւ օգնական լինել իբրեւ զծառայ հլու եւ հպատակ Ստեղծչին զսա: Եւ որք արտաքոյ այսմ խոկան, հարստահարութիւն Արարչին ընդդէմ տրամախոհեն: Ապականութիւն խոկալ երկոցունց մեծագունի աշխարհի եւ փոքու մանաւանդ եթէ արտաքոյ հրամանաց իմանալի աշխարհին. քանզի իմանալի աշխարհ աստուածային էութիւնն իմանի ըստ Հերմեսեայ մեծի, իսկ փոքր մարդկայինս սեռ եւ մեծագոյն յորում բնակեալս եմք:

Այլ ձերդ աստուածային սրբազանութիւն, որ ոչ կամի փութալ սակս ամրոցիդ պատնէշի հանդերձ աշտարակօք եւ մահարձանօք, ուրեմն հեգնաբանութիւն եւ հակաճառութիւն ինձ հաւանիս յարմարել: Որպէս յիմումս մտածութեան կարծիս կասկածանաց այսպիսի յեղանակաւ, եթէ կայանք կրօնաւորաց յանապատի բնաւորեցան, եւ դու զիա՞րդ զանապատն պատ վարկանիս: Եւ այս տարակուսանս ոչ իրաւացի մեզ կարասցէ առնուլ դիմաբանութիւն. քանզի Յովհաննէս անապատասէր էր եւ ոչ մարդատեաց, եւ անապատ ի ցնորից եւ ի կենցաղական պատրանաց եւ ի հեշտութեանց, որ ըստ մարմնոյ մեզ հրամայէ բանն, այլ ոչ զպատն անապատ յեղափոխել եւ զամրոցն հարթս ճանապարհաց, որով դիւր ասպատակ թշնամեացն եւ աւար կապտողացն զնա յարմարեմք:

Վասն որոյ խնդրէ բանս ըղձական մաղթանօք եւ անձկացեալ տռփմամբ, զի փոյթ յանձին կալեալ, մինչ տակաւին Հեփեստոս մանուկ է եւ Պռիմիթոս երիտասարդ եւ Աթենա կոյս ոչ պառաւեալ, աճապարեա' օգնականութեամբ նոցա, զի պարեսցի բակառաբար Պարթեւն, եւ ծերունին մի' ի ծամելիս անկցի Հագարացւոց, եւ մի' Կռօնոս հասցէ հանդերձ հիւսիսային զօրովն, ընդ ինքեան բերեալ զՊիսիդոն, մակավազիկ առնելով ի վերայ աւանաց` շահատակել աժանդակ եւ հզօր բռնութեանն:

Քանզի քաջ գիտեմք, եթէ Պռիւմիթոս այժմ ուշ եդեալ է խաղալ չու պաւտ առ Բաբելոն եւ անդուստ ի ծայրս հարաւոյ. եւ Պիսիդոն հանդերձ սպիտակափառն զօրովք շահատակել հանդերձեալ է. եւ Կռօնոս յայծի հեծեալ ի վրնջապապջակն քաղ սալասմբակ. եւ յայսմանէ զարհուրեալ իւրաքանչիւր ոք յանբան կենդանեացն, որջս եւ խորս եւ ամբարս յարմարեն, եւ ի միմեանց երկիւղէ հնարին մնալ ամբողջական, որպէս նապաստակս զհետսն յեղափոխեն այլայլելով, եւ ի վէմն ապաւինին, եւ աղուիսուց ի յորջսն` զծխահանսն եւ զլուսանցսն, եւ եղջերուք զլերինս, եւ կաքաւք զվէմս կամ զանտառախիտ մայրս, եւ որ այլ այսպիսիք: Եւ զիա՞րդ ոչ մեք օգտակարագոյնս խոկամք խնդրել զխաղաղութիւն. ողջ լե'ր:

[ԼԳ]
Յաւուրս ձմերայնոյ եղեալ ահագին որոտումն յամսեան Ահեկի, որ էր քսաներորդ, եւ զայսոսիկ գրեաց ի Գրիգոր եպիսկոպոսն Մոկաց եւ Մանազկերտոյ, սակս ելոյ եւս անձրեւ սաստիկ:

Կամիմք իմանալ զձիածինն պառաւեալ, ծայրագոյն ծերունւոյն հիբար տարտամեալն, ամոքեալ, թխահերօք զհիքութեանն բերելով ձեւ իգական: Թերեւս եւ Առէս լուծեալ զմակավազեանն հրաշունչ մորուեղ յոքնայածուկ ի դովրացի դովար յեղափոխէ: Որ յերեկեանն ճայթիւն գոռմանն եւ խխնջիւն վրնջելոյ պայթուցեալ պապչեկին լալաւարթիւն ալախութման քաղուն: Ուրեմն նահանջեալ յԱմնոսէ, զՆիսեանն նշանակեալ ցուցակութիւն, երեւակայեր, եւ այն ի կողմանէ տասնեկին եօթն անկեանցն յունականին թուոյ, կամ եթէ ի Թորգոմեան երից եօթն անկեանց եռակի բարդեցելոց Ահկեան: Որում Արտաշէսն Պարթեւ բաղձայր մլոյ մրրկեալ ծխոյ շամանդաղեալ մակաւասար շինից եւ քաղաքաց: Ո~ տայր ինձ, ասէր, զծուխ ծխանի եւ զառաւօտն նաւասարդի, զվազելն եղանց եւ զվարգելն եղջերուաց. մեք փող հարուաք եւ թմբկի հարկանէաք, որպէս օրէնն է թագաւորաց: Եւ զայս ասեն ի վախճանելն իւրում, զոր եւ ի գռեհիկս աւանդեալ գտաք, ողջ լե'ր:

[ԼԴ]
Առ նոյն եպիսկոպոսն Մոկաց վասն ահագին ցրտոյ եւ սառնամանեաց:

Յուլիկն Ոլոմպեան Ապողինար, հեծեալ յԱրտեմեանն ալոջ, գայ հասանէ միամարտ ի վերայ Աթենայ. խոկացեալ զայս արին, տրամախոհէր մրցանակ, զի ծանուցեալ մանկանն զփախուստն Աթենայ, զհեռագոյնն ի հարաւ շահատակէ, խիզախեալ, զի աւարել կարասցէ: Եւ եկեալ սորա չու, թեթեւագոյն իւր զօրու զմնացեալսն ի բանակէ եւ յաղխէ սուղ ինչ աւարեալ կապտեաց եւ բանակեաց ըստ իւրում հայրենական զօրութեանն: Իսկ Կռօնոս բոլոր բանակաւն մնայ առ հիւսիւսիւ խորանօք եւ սպիտակափառ վահանօք եւ փողովք ահագին գոչմամբ եւ թմբկօք, հրաշալի հեծեալ ի ճանջաճերմակն երիվար, զԿռօնեանն կռապոզ բարձրեղեջեր նոխազ ի կառս իւր լծեալ, եւ մահաշունչ հոտ քաղուն քարգոնական նժուգին նախ բուրէ քան զկառսն. եւ այժմ առաքեալ հրեշտակ, եւ թեւ նամակին պարապնդեալ, եւ կնիք կապարեայ մակկոփեալ Ապողինար առ Կռօնոս, եթէ Ծե'ր պնդեա', փոյթ հասի'ր ծառացելովք քո ամպովք, զի ես կալայ բանակետղ: Աթեան չոգաւ ի Բասրա, ի լրտեսաց ոմն երեկ մեզ ազդեաց, ստուգեաց յետ մետասան աւուրց. այլ Կռօնոս եկեալ, պաշարէ կցորդաբար, առ միմեանս հասեալ. իսկ Հեփեստոս եւ Պռիւմիդես սակաւ ինչ առ մեզ յԱրաբացւոցն թողեալ զօրս եւ ի Թիովպացւոց, որ թէ ոչ արտաքոյ կարող են մրցել, այլ ի քաղաքս եւ ի դղեակս օգնեսցեն, տալով մեզ օգնականութիւն եւ ի ժամանակի ի ձեռն փութահասիկ կունդուռաց. չոգան խնդիր Պռիւմիդեայ եւ Աթենայ. եւ Դովրացին կարծեմ թէ եւ նա մեզ մահուամբ իւրով ձեռնտու լինի. եւ մկնաճարակսն ճողոպրեալ պարառաբար յեղափոխեն, մակստորական սպառազինեալ մեր եւ յասրեան արեանցն եւ յամենեւին յոռեացն հիքից եւ անկուածուկ յոքնորական զրահիւք եւ ի խոտաբուխ խաւարտածին այծեաց օդափառ կորզեալ շարամանեալ սաղաւարտօք, զի ի դիմի հարցուք որմզդական զօրուն. բայց Դիոնիսէս, նախանձեալ Ապողինարի եւ Մենոսի եւ Հռադամանդեայ, գաղտնի սէր Աթենայ եւ Պռիւմիդեայ հանդերձ Հեփեստիւ կապեալ, թողու մեզ զօր թագնի. եւ այսու յուսացեալ բաւեմք ակնկալութեան եռամսեայ աւուրբք: Ահա' պնդեսցո'ւք պարառաբար մարտիւ ամրացուցեալք զպատնէշ եւ զմահարձանս շահատակել առաքինաբար եւ զերիվարս կաղմեսցո'ւք իբր զքաջս, զի ի գալ Արաբացւոցն ասպատակեսցուք ի հիւսիս, աւար առեալ զխորանս եւ զերիվարս եւ զնոխազս, զի նա երբէք ի մէնջ աւար տարեալ յիւրն աշխարհ. այլ որչափ եկեալ է Կռօնոս ի սեփականս Աթենայ, յաղթահարեալ նահանջի, զի սեփականս Աթենայ կուսին, կուսածին քաջախիզակ իմաստնոյն:

[ԼԵ]
Առ տէր Գրիգոր:

Աւադիկ առաքեցի քեզ գոշ գեղեցիկ, գերունակեալ յենթակայէն, ճախարակեալ մանուածոյ, այլ մեծ քան զսանսն Թեսպռոդեան. մակաւասար է եւ սանին Ափռոդիտեայ, որ կայ կառուցեալ ի վերայ եռոտանւոյն գագաթան կնոջ անդրւոյն ի ստադին: Յիշեմ աստանօր եւ զՊէլոպեան, յորմէ խոյն յօշեալ խլրտանայր, իսկ Պէլասն արտահանեալ եւ ոչ եւս երեւէր: Զիա՞րդ զայսոսիկ քեզ` մեզ պարտ է յիշել, որ ոչ էր սան, այլ սկաւառակ կամ իբր զբաժակ. վասն որոյ լռեալ ի սանիցն յոգնագոյն բերել քեզ այժմ ի ճահ ոչ կամեցայ, այլ զի զայս այլուր երբե'մն իմաստասիրեալ գտցես մեր: Բայց պտուղ պարառեալ զիւրն աթոռակ եւ զտեսիլ շրթանն ցուցանէր զտարազ սանի: Եւ այս` այսքան. ողջ լե'ր:

[ԼԶ]
Առ Հնձացին Գրիգոր տելետիս, սակս որոյ ել ի վանաց եւ չոգաւ ի լեառն Վարագայ:

Աստուած բնակեցուցանէ զմիակրօնս ի տան եւ հանէ զկապեալսն քաջութեամբ. եւ Զի՞նչ բարի է եւ զի՞նչ վայելուչ, զի բնակին եղբարք ի միասին, եւ Տէ'ր, ո՞ կացցէ ի խորանի քում կամ ո՞ բնակեսցէ ի լեառն սուրբ քո: Զայսոսիկ միշտ զմտաւ ածեալ ձեր եւ զկնի այսր զմեծին Եսայեայ Նաւ խռովեալ փութայ ի նաւահանգիստ եւ անձն ժուժկեալ խնդրէ զանապատ. այլ եւ զերանաւէտ ինն աստիճանեանն բան, որ է խարիսխ եւ հիմն հաւատոյ նորոյս Իսրայէլի. զօրէնսդրութեան ուղէգնացութիւնս ճանապարհորդութեան ի լերին անդ ծայրս ընկալեալ երանելի առաքեալքն ի Տեառնէ, որով ի բարձրագոյնս հանել մեզ նշանակէ լեառն եւ ի բոլորս կենցաղական տղմատիպ ծովածուփ ցնորից ի բաց կալ եւ ընդ Յիսուսի լինել:

Յայսոսիկ հայելով ձեր, սրբազանդ տելէտի'սք, կամ ըստ երանելոյն Անտոնի ծայրացելոյն, եւ պարառաջ բոլոր կրօնից անձնացելոց զձկունսն տարացոյց կացուցեալ, խրատէր. բայց եւ Պօղոս ի լերինս զկարօտեալսն ի յայրս եւ փապարս բնակեալ ասէր, որք հաւանեալք զգեստու մաշկեղինաց եւ մորթոյ այծեաց: Զորս բոլոր աշխարհս ոչ համեմատ գոլ նոցա կարծէր, իսկ Եղիա, ի լերինս բնակելով, ի բարձրագոյնն արժանանար ելանել ի լեառն, եւ Կարապետն յանապատի թէպէտեւ ոչ ի լերինս սակայն սակս տնտեսական հրամանին յեզերս գետոյ:

Արդ աղէ~ ե'կ դու, սակս լերանց ոչ դանդաղիմ քեզ իմաստասիրել: Որ յուսայ ի լեառն Տեառն, եւ Լերինք շուրջ են զնովաւ, Լեառն Տեառն լեառն պարարտ, Լերինք ցնծասցեն առաջի Տեառն, Մինչեւ լերինք հաստատեալ էին, եւ Լերինք բարձունք եղջերուաց են, եւ Մատերո'ւք առ լեառն իմանալի, լեառն զոր հաճեցաւ Աստուած բնակել ի նմա, Երկիր պագէք ի լեառն Տեառն: Եւ զի ի լերինն միշտ երեւէր Աստուած Բանն, թուի եթէ զմեզ ի վեր հանէր, ի լեռնէ բղխին աղբերք յստակք եւ ականակիտք եւ զստորս կացեալսն առոգանեն, եւ ի լեառն ապաւինին փախուցեալքն, եւ յարեգակնային ճառագայթիցն յանստուեր տապոյն զովացեալք:

Եւ զի՞նչ առ այս քեզ ի մէնջ բան. միթէ՞ կամիմք զերծուցեալ ի մէնջ լեառն ուրեք. կարծիս կասկածանաց հասանէ քեզ, քաջ գիտեմ, եթէ եւ ոչ մի. վասն զի ընթերցեալ է մեր ներկուռ վերծանութեամբ զմատեանն երկրորդ սրբոյն Սեղբեստրոսի եւ անտի զփորձ առեալ եմք զլերանցն իմաստասիրել: Յիշեմ աստանօր զլուսատեսակ եւ զվսեմական զաստուածութեանն յայտարարութիւն ի Թաբովրականն լերին, եւ սակս մեր զաղօթելն եւ զմեզ խրատելն է Ձիթենեացն լերին, որպէս եւ զհամբառնալն առ Հայր ի նոյն անտի լեռնէ, եւ զայլն որ նախ քան զայս տնօրինէր ճշմարիտն Աստուած եւ Փրկիչ:

Որ ոչ իբրու զայն, որ Յայտնէ լեառն հրահոս սուզիւր ի բերանս հրոյն, աստուածացուցանելով զինքն. զոր ծածկէր կիւսն այն հպարտացեալ, որ եւ կօշկացն յայտնէր կեղծիքն կորստեան: Կամ որ յՈլիմպիոսին աճապարէր ծայրս ելանել, զի ընդ Ապողոնի թռուցեալ երթայցէ ի Կրիտէ սակս աւետեացն հօրն Արամազդայ կրկին թագաւորելոյ իջելոյ յերկկնուստ: Կամ զԱռռիքոսին ի Պառնասոս երիվարաւն վազեալ: Գիտեմ եւ զԲիւրասպի ի լեառն Դաբաւանդ, որ է Կենտոռոսն Պռիւդեայ: Ոչ մոռացայց զՍպանդիարն ի Սաբալանին կալով լերին, կամ զմեր Արտաւազ ի ծայրս Այրարատեայ ի Մասիքոհն: )

Զայսոսիկ տարազ տարացուցի առաւել քան զբիւրսն մեզ վիպասանել ոչ դժուարին. այլ դուք, ո'վ սիրելի'ք. եթէ սակս Աստուծոյ, երանելիք էք, ապ՚եթէ ի մէնջ փախեայք եւ ի մերոյս նորագոյն հռետորական բանից, զկնի այսր գրեցից սուղ ինչ հակաճառութիւն, եթէ այն, որ Աստուած կացոյց զՅիսուս ի վերայ արտեւանն լերին, տակաւին շրջի զկնի մեր, զնոյն ցուցանելով ի դուզնաքեայ կենցաղումս:

Այլ դուք, եթէ կամիք առ մեզ զիջանելն, էջ երբեմն Յիսուս յԵրուսաղէմ եւ շրջէր ընդ Հրէաստան, եւ այլուր գտեալ տեղի մի տափարակ եւ չոգաւ յԵրիքով եւ Յորդանան եւ յեզերս ծովուն, մտանէր եւ ընդ յարկաւ մաքսաւորաց, եւ ի ծովու շրջէր, եւ նախքան զայս յԵգիպտոսէ կոչիւր, եւ տաճարին քարոզէր, եւ այլուր նախ քան զմարդեղանալն Աստուծոյ Բանին Յակովբայ լինել գօտեկռիւ, եւ զինւորեալ եւ հեծեալ, յօգնականութիւն Յեսուայ փութացեալ, եւ ի Քոբարն գետ մարգարէին երեւեալ: Եւ այսոքիկ սակս այր. զի ոչ միայն ի լերին կարող եմք զԱստուած Բանն ի մեզ ընդունել, այլ եւ յամենայն տեղւոջ, վասն զի ընդ ամենայն տեղիս է տէրութիւն նորա:

Այլ եկն առ մեզ նամակ յանտառէ կեղերջական տրտունջ տոչորեալ սրտի յեղանց, յեղջերուաց եւ ի բոլոր գազանաց, եթէ ելեալք ի դրախտէն, զմեզ ի մերոյն սեփականէ արտաքս հանին, իսկ Դաւթայ մեզ ի լերինս հրամայեալ կալ. այժմ եւ անտուստ հալածեն:) Արդ գրեա' նամակ պատասխան, զկնի հրեշտակացդ առաքեա', եւ դուք ողջ լերո'ւք:

[ԼԷ]
Առ Հնձացին Գրիգոր տելետիսն:

Ի խուժադուժ խուժանէ բազմախուռն ամբոխ խռնելոց զմեօք բակառաբար բարբարոսաց, բազմաբեղուն հնարիւք մախացեալ ընդ մերոյս կրօնից, զօրէն գազանային դարանակալ ելոյ որսոց ամեղաց եւ սովորեալք ի հիքիցն եւ շուայտացեալ վատշուէր բնակչացն, ոչ երբէք դադարելով ոչ պարապել ինձ ի ձերդ լուսեղէն բանս լսել եւ լուսաւորել զմիտս, այսր անդր յածեալ մտածութեամբ եւ ունակութեամբ, կրկին տագնապ տառապանաց հասանէ յարտաքնոց եւ ի ներքուստ:

Եւ ահա' ոչ այլ զոք ունել ինձ ապաստան, այլ միայն զՏէր Յիսուս Քրիստոս այն, որ ի բազում նեղութեան մերում մխիթարէն զմեզ եւ ի պատերազմի յանկարծօրէն անյուսացելոց հեծեալ հասանէ եւ պատեալ զօրացն ի գիշերի սատակէ, եւ ի սովի առատացուցանէ կերակուր եւ ի հնոցի ցօղէ ընդ մեզ զիջեալ, ի կապանի եւ ի բանտի լոյս ծագէ, եւ առաջի թագաւորաց տայ բարբառել, եւ յերկիւղէ գիշերոյ պահպանէ, որ ի տունջեան աներկիւղ առնէ, որ ի խորհողացն գաղտնի դիտաւորեալ զգուշացուցանէ, որ վահանաւ եւ գայիսոնաւ ընդդէմ յառնէ, որ որպէս զբիբ ական հովանանայ, որ ի թիկնամէջս բառնայ եւ ի վերայ թեւոց ըստանձնէ, որ ոչ թողու քարի զոտն հարկանել, որ զյուսացեալսն ոչ ամաչեցուցանէ, որ թշնամեա'ցն ոչ տայ ծիծաղել. եւ յատուկն միայն մարդկան սերի երկակի պատահեալ, որ զօտարսն ի ծառայութիւն վաճառեալ պետականին հասուցանէ բախտի, որ ի գերութեանն երեւի, յայտնելով զիւրոյն օրինաց ճշմարտութիւն, որ ի ձեռն երից մանկանցն իբրեւ զանբան զարքայսն կացուցանէր զգոռոզսն եւ զպետսն բոլոր իմաստնոց, որ ուրախութեամբ դարձուցանէ զանյուսացեալսն, որ վերստին արծարծէ եւ վեհագոյն քան զառաջին գիտէ վերաստանալ: Ոչ կամիմ եւ նախուստն ասացեալ վերստին մակագրել զորոնողն իշոյ կամ զվերջին ծնելոցն կամ զայծարածն կամ զհովիւն կամ զծառայն կամ զարտալածեալն կամ զայլսն այսպիսիք: Ահա' ոչ անյուսացայց ի զօրագլուխն հաւատոց եւ ի կատարիչն Յիսուս այն, որ փորձն է վէմն անարգեալ, զի ըստ կրից իւրն անարդակ առաքինութեան զմեզ արասցէ հաղորդս, օգնելով յամենայն նեղութենէ մերում աղօթիւք ձեր, ողջ լերո'ւք:

[ԼԸ]
Առ Գրիգոր Հնձացին տելետիսն:

Զյաւէտն ի մեզ տռփումն բնաւորականի եւ ստորադասեալ երկատութեանն յարմարական եւ գեղեցկապէս զվայելչական տրամախոհութեան ըստ նախկի գոյացութեանն, որով տարբերի բոլորն բակառեալ բանական եւ մահկանացու սէր, եւ դարձեալ ուրեմն եւ ստորադասական մասնկայն երրորդումն, որ ոչ եթէ միայն հաւանի սակս ափրոդիտականին զտռփումն ցանկութեան ախտին յարձակման նահանջել, այլ եւ զբոլորն ի վատթարն մտածութիւն. որ եւ զսրտմտութիւն ընդդէմ օձին հայցէ լինել եւ ումեմն պատշաճ համարեալ զդիտաւորութեանն անկումն ծայրի ի պիտանացուսն վերաբերել, եւ եթէ ըստ վարդապետական յեղանակի այլ ումեմն նախ քան զայս, որ այժմ ի մէնջ կռփեալ ըմբերանի պարսաւեալ, զմեռելութեան բոլորն ախտի խնդրէ որ ի կենցաղումս, եւ անյագաբար ի գերագոյնսն զտռփելն, եւ այնու ոչ այլ ինչ նշանակէ, եթէ ոչ վարժումն եւ զ՚ի բարիսն կրթմունս եւ զբոլոր շամբշութիւն ամեհութեան մեր եւ տմարդի վարուց ի բաց մղեալ եւ մաքուր եւ զառանց աւելորդաց կեանսն ստանալ. զայս այնքան հայցէր հաւանութեան, որքան յերիս բաժանէր զմեռելութեանն տարազ եւ տռփումն յօժարական արգելոյր կեալ:

Արդ եթէ դսրովեալ եւ պարսաւեալս զայս, զի՞նչ արդեօք ի մէնջ գովեալք եւ բարեբանեալք. եւ ահա' զերկոսեանն մեզ արասցուք դատախազ. ոչ հաւանիմ այսմ անտեղի թեւակոխութեանս որպէս առ ոմն շնական խաբանէր արքայն յանցաւոր եթէ զերկոսեանն զրկես: Բայց յիրաւի ատեցեալ եղեն օրէնքն Աստուծոյ, վասն զի յանդիմանեն զմեզ եւ ատեցին զյանդիմանիչս ի դրունս իւրեանց: Ո՞ արդեօք շինէ զաշտարակն, յայն հայեցեալ, որք ի գանձ ապաւինին եւ ի ճարտարութիւն եւ ի բազուկ. այս այր է, որ ոչ արար զԱստուած իւր օգնական, եւ որ զկնի սորա յարմարի: Ո՞ արդեօք ոչ հաւատայ, որ է անհաւատ. մի' զվաղիւն հոգար եւ որ զխոտն վայրի զգեցուցանէ եւ որ ի մեռելոց յարուցանէ եւ որ զերկինս սակս քեզ պրկեալ ունի տաճար եւ կառուցեալ յոչնչի զերկիր, եւ որ ասէ Որ հաւատայ յիս, գետք յորովայնէ նորա բղխին. եւ որ ոչ ճնճղկոյ առանց հրամանի իւր տայ իմաստութեամբ յորոգայթ ուրուք ըմբռնել:

Զիա՞րդ տարախոհ մտածութեամբ ոք վարկցի զայս ինչ կամ զայն. աղէ~ ընկեա' ի Տէր զհոգս քո. աղէ~ յուսա' ի Տէր եւ ոչ ամաչեսցես յաւիտեան. յորժամ զկայծակն շիջուցանես դու, յորժամ ակն ի մարմնի անտեսութեան հաւանի, յորժամ ակն տունջեան աշխարհի ոչ ծագէ, յորժամ միտք ծառայեն ախտի, ընդէ՞ր շիջանի լապտեր, վասն որո՞յ պատճառի անյուսութիւն քեզ տիրեաց: Աղէ~ զմտաւ ա'ծ եւ յայտնեա' եւ մի' հպարտասցիս անտրամախոհ կարծեօք, զի բերան ինչ գիտելն քեզ կամ արհեստի հմուտ, այլ ամբիծ եւ զանախտ կեանս ստանալ եւ ոչ ստորադատականն մակաւասար կացուցանել, որ ոչ բնաւորեցան, այլ ի վերստին յիշումն քեզ փութալի լիցի եւ նոր յօժարութեան յաստուածային շնորհս, որ տուաւ. ապ՚եթէ ոչ` այս քեզ ի մեծ դատակնիք առաջին Ստեղծչին վկայութիւն, ողջ լե'ր:

[ԼԹ]
Առ Հնձացին Գրիգոր:

Զհազարդ սակս բազմաթերթութեան եւ յոքնաբեղուն մանրագոյն մասնկաց, որ ի ներքոյ թերթից տերեւոյն ստորակայեալ ընծիւղեալ զոխիցն, որ ի նմա պատշաճեալ հուպ ի միմեանս յարամանեալ: Բայց խնդրելի է նախ իսկ զթիւդ, եթէ ո՞րզան զսա իմանալ պարտ է մանաւանդ եթէ ստուգաբանել. վասն զի իւրաքանչիւր թիւ սկսեալ ի միակէն մինչեւ ցտասնեակն զիւրն նշանակեալ անուն, որպէս միակդ աներկատ, եւ հատեալ ի գծէ, որ ոչ էր մակերեւեալ. իսկ երկակտ, զի երկատեցաւ եթէ եւ ոչ թիւ, զի զմիակն դարձեալ յերկատելն գործէ. եւ երրեակ թէեւ յառաջնոցն անկեանց եւ ծայրագոյն եւ հոյծ եւ պղպջուն, սակայն ոչ բաժանի ըստ մասնկացն միայն, զի թիւ է յսկզբանն կատարեալ. այսպէս քառեակն եւ զոր ծնանին եւ յորս յեղափոխի, թէպէտեւ ոչ զարականն գործէ երբէք, սակայն զկատարեալն ծնանի եւ անդրադարձի. արդ եւ զպատճառ հնգեկին ասասցուք, եւ զայլսն թողցուք, զի երկարագոյն գործէ զառասութիւնս. ոչ կամիմք սակս դուզնաքեայ ստորասութեանս. հնգեակն ունի եւ զարականն եւ զիգականն եւ չէզոքն. զերեսեան պարառէ թիւ թուականութեանն, զերիսն արական, իսկ զերկուսն իգական, իսկ հատեալ կիսակին գնդին չէզոք. վասն զի այսպէս Նիկոմաքոս զսա կարծէ` լուծ առ լուծ եւ կէտ առ կէտ եւ լուծ կիսակիւ միակին չէզոք. նաեւ անուն սորա ասի երկակիսեակ, որ է քուեայ առաջին քառեակն կրկնեալ, զի սա է կէս տասնեկին եւ կիսորդ երկուց եւ կիսից:

Եւ զի սակս հազարին եհաս մեզ իմաստասիրել, հազարս ոչ է ըստ մեր լեզուիս, այլ զսա ի Պարսից առեալ ընտանեցուցեալ մերոյ լեզուիս, որպէս միակն, զի միակդ յոյն բարբառով նշանակէ առաջին, եւ փոխանակ մեր միակին ասէին առաջին. արդ այսպիսի տասնեան ամբարձեալ դարձեալ ի նոյն դառնայ թիւ: Իսկ քսանն կամ կցան երկուց տասնից, որպէս երեսուն կամ քառասուն, յիսուն կամ վեցսուն եւ որ այլն մինչեւ ցհարիւր. զի հարիւրդ թաւացեալ նշանակէ զտասն տասն, հեռաւորեալ սաղարթացեալ, եւ դարձեալ յիւրն դառնայ թիւ, յերկնէ զերկերիւրդ եւ զայլն որպէս յստորասութիւնս է իմանալ:

Բայց հազարդ ըստ պարսկականին է իմանալ մագթիւ, ոչ գիտել մեզ եթէ ի տեղի հազարի, ո՞րպէս մերն թուէին տասն հարիւր, որպէս Վիրք քսանովն, եթէ այլ ինչ, ոչ գիտեմ:

Բայց զհազարդ խաւարտ յունարէն ասի մառուլն, որ նշանակէ եթէ ի մայիս յուլիս պարտ է ճաշակել եւ այլ ոչ բնաւ: Իսկ ըստ Պարթեւին քայիու այսինքն փքացուցիչ եւ ուռուցիչ փորոտեալ: Բայց բազմազան զսա տեսեալ մեր ի միոջէ սերմանեաց, իսկ աշտիճանաւն ի խոնաւութեան, յերկրորդումն ի ցրտութիւն, ի վախճանի երկրորդումն եւ ծնուցանէ արիւն յստակ եւ ուղղոյն գաղափար գոլոշեաց թզորեակն պտոյ, կամ եթէ որ սպիտակափառն է, ի ննջելն օգտակար զնիրհումն հասուցանէ, պատահել դիւրին է խորտակեալ ի վերայ եդեալ որակական վիրի հրատական ջերմութեան օգնէ, եւ զսերմանսն խառնեալ քրքմով ի վերայ ճակատին, շիջուցանէ զբորբոքումն հրացեալ վերառութեան եւ այլ ինչ բազում զսորա գտեալ մեր միայն ոչ օգնութեան ջերմութեան, զոր ախորժելի է քեզ սակս գլխոյդ քո ջերմութեան եւ խելապատակիդ զովութեան, ողջ լե'ր:

[Խ]
Առ Գագիկ որդի Աբասայ յաղագս գիտնական կրօնաւորին Գրիգորի Հնձացւոյ:

Ես բնաւորեալ եմ զկնի իրաւ ներողութեանս հետեւեալ, ստուգաբար ինձ վարկցի նախասական տրամախոհականին այն Ստագիրացւոյ, որ գրէ յիւրում սքանչելի տախտակին սակս վերծանողացն, որ ի ճեմարանին, եթէ զխոկօղսն ուսումնականին արժան դիւցազանցն պատուասիրել: Ասէ եւ զայսոսիկ հրաշալի Պղատոն, եթէ զիմաստասէրսն պատուել զաշխարհս մատակարարէ: Եւ այսոքիկ ինձ յոգունց տարացոյց վկայս կացուցանել ոչ է անձեռնարկելի, սակայն զքոյն նախնւոյ եւ զիմոյ Փրկչի հօր հաւանել արժանապէս քեզ գրեմ. Ինձ յոյժ մեծարու եղեն բարեկամք քո Տէ'ր, նաեւ սիրել զնոսա գրէ եւ ատելութիւն զատելիսն Աստուծոյ կատարել ատելութեամբ. զի մերձենալ առ Աստուած բարի է յոյժ: Եւ ոչ այլ ինչ է հնար մերձենալ, եթէ ոչ գիտութեամբ լուսաւորել զանձն: Վասն որոյ, որք հեռի արարին զանձինս կորուստ եւ պակասումն նոցա հասանէ, տեսօղն այն վճիռ ետ: Վասն որոյ եւ համարձակիմ գրել իբրու զքոյին ի մնացելոց պայազատ Հայկեան եւ Պահլաւունեան: Գրիգո'րդ անուանեալ տելետիս, իմասցի ստուգել արքայութիւն քո, զի այր հմուտ է աստուածեղէն դաւանութեան մերոյ բախտի, նաեւ հնում եւ արտաքին գրոց յոյժ տեղեակ: Եւ ըղձայ տենչացեալ զփափագանս իւր լնուլ պատարուն ընթերցմամբ, զի այնու ոչ երբէք շատանայ: Եւ կամիմ զի եւ դա արքունիս քոյոյ քարգոնոսական ապարանի առկայացեալ արասցէ քեզ ճեմարան, զի մի' բնաւին Ասքանազեան եւ Արամեան դպրութիւնս ի բազմաց սատարեալ ի մոռացումն անկցի եւ այնու ի բաց բարձեալ շնորհս Հոգւոյն եղիցի, ոչ գոլով կարկատօղ ցանկի կամ եթէ շտեմարանապետ կտակարանացն Աստուծոյ:

Վասն որոյ ասել քեզ Փտլոմէոս ոչ դանդաղիմ, եթէ զայսոսիկ խոկացեալ տրամախոհեսցիս մակամտածական ներտրամադրութեամբ` նախանձու ի բարիսն աճապարել զգեղեցիկն մոլութիւն: Զի տեսանեմք զքեզ ի հոմերական տաղսն վերտառեալ չափաբերական եւ ոտանաւորս հագներգական կարկատեալ. զի եւ դա յայնոսիկ յարդարեալ, զի Թովնեան արհեստն հռետորական յորդորեալ շարժել զքեզ մակտառեսցէ զօրէն Արիստոտէլի, որ առ Աղէքսանդրոս կամ զՓերեքղէս յԱրգացի ապարանսն եւ զՊղատոն ի Սիկիլիա, թողում զՀոմերոսին, որ առ Աքիւղղաս աստուածաբանական հանդէս եւ առ Արամազդ, որ զՈլոմպիոս գրէ շարժիլ ի խիզախել դիւցազանն եւ յակնարկել յօնիցն. զի այս է ծայրագոյն իմաստասիրացն դասու` զդիւցազինսն պատուասիրել մանաւանդ գովասանական ներբողենիւք: Զոր հայցեմ ընդունել եւ յաճախ քննել. եւ հրամայեալ զայսպիսի քաջութեամբ առաքինիդ, որ նուազեալ յախտէ իմեմնէ սակս յոքնակուռ ընթերցմանն, դեղովք տածել ի բժշկացդ. զի որպէս նախասականն գրէ յիւրում Եպիդիմական մատենին, դիւրաւ յառաջին քաջողջութիւնսն զդա վերաստանալ, զի օրհնեսցի յաստուածուստ եւ ի մարդկանէ եւ օգտեսցիս յայսպիսի իմաստասէր առնէ եւ երախտիս ծառայիմ քում լիցի:

[ԽԱ]
Առ հայրն Սամուէլ առաջնորդ վանիցն Խնատի:

Ի սերկեան աւուրս վերծանութեան ընթերցուածի յերկրորդումս երկշաբաթու պատահէր ըստ շարամանութեան պարառաբար ամի նորոյ յերկրորդում ամսոյ զամլութեանն որդէծնութիւն Աննայի, որ նշանակէր` զքառասներորդին պատարուն առնել լրմանն նորա որդէծնութիւն Սիովնի լինել հայցէ եկեղեցի սուրբ. յարէ եւ ի նոյն զիմաստութեանն տան շինութիւն եւ խրատէ զնա յարաբարդեալ եւ յայն զմարգարէական զնախուստ ի սկզբան, որ առ Երեմիայ եւ ի հեթանոսս առաքել նմա, որ նշանակէր զնորոյս նախընթացութիւն եւ զաւետաւորութիւն. յայնր յարմարական պատշաճէ զԴաւթեանն երգ Եղիցի ականջաց քոց լսել զձայն աղօթից իմոց. եւ զի լռելայն աղօթէր Աննա. Ի խորոց կարդացի, ասէ, Տէր, Տէ'ր լո'ւր ձայնի իմոյ, եղիցի ականջաց քոց ի լսել զձայն աղօթից իմոց:

Մինչ յայսմ էաք խորհրդածութեան մերում, զորս փոյթ յանձին կալեալ հարցանէր զմեզ սրբազան հայր սրբոյ Կարապետին, եկն եհաս խոյզ խնդրոյ քո պաղատանօք հանդերձ: Եւ զմտաւ ածեալ մեր զանուն քո եւ զիրողութիւն, յոյժ տրամախոհէի զդիպական ճահաւորութիւն խնդրոյս: Վասն զի ծեր եւ քահանայ քեզ ելոյ եւ անուն Սամուէլ յորջորջեալ. զի՞նչ առ այս արդեօք եթէ ի մէնջ ինչ իցէ հնար ոչ կատարել զիղձ բաղձանաց քոյդ պաղատանաց. կամ զի՞նչ մեզ յայսոսիկ փոյթ տմարդութեան մանաւանդ եթէ անողորմութեան. կամ զի՞նչ մեզ օգուտ յայսոսիկ:

Սակայն եթէ հրամայէ սրբազանութիւն քո, զերիսս զայս ոչ փոյթ համարել` զդատաստան ուղղել եւ զհրաման արքայական եւ զպարտս տէրութեան: Աղէ~ գրեա' ստուգաբար զլուծումն իւրաքանչիւր պատճառի եւ գտցես ի մէնջ անբաղաբար զհարցումն. ապ՚եթէ ոչ` եւ հրամայիմք անաչառու եւ հնազանդ եւ հլու աստուածային պատուիրանին լսել եւ ծառայել անարատութեամբ. զիա՞րդ իշխանաբար վատնեմք զտէրունեանցն գանձ եւ ապերախտ զերախտաւորն գործեմք, եւ զսիրելիսն մեր եւ զբարեկամսն յառաջացուցանեմք, եւ զթագաւորս եւ զտէրս երկրորդ նոցա համարիմք, մանաւանդ օտար մեզ ելոյ եւ պանդուխտք, եւ յոյժ պատուասիրութիւն ի մերոյ քրիստոսապսակեալ արքայէն ընկալեալ:

Այլ զի՞նչ փոյթ քեզ յայսոսիկ, միայն բախտի արա', բախտի լիցիս բաժին Սանասարեանն Սասնայի. եւ մի' զոք աղաչելով թախանձեցուսցես. զի եթէ բախտի բախտիարան բախոհական բաղբանութեան, թուի թէ ոչ ումեք լուիցէ արձակել ի գերելոցն, եթէ եւ Մովսէս հասանէ առաքիլ, մինչեւ ցեգիպտոսականն հասցէ պատիժ պատուհասից. եւ ահա' նմա միայն հաւանեա' համոզել, այլ որքան հնար է փութամք ի ճշմարտութիւնն, զծերութիւն քո պատուել. ողջ լե'ր:

[ԽԲ]
Առ կրօնաւորսն Խնատին, յորժամ վախճանեցաւ ծերն Սամուէլ:

Ծանեայ զծայրագոյն ծերունւոյն փոխումն, որում հաւատացեալն էր հանդիսի յերանաւէտն անթառամ եւ յանպատում կեանս, որով եւ զանտիսն իմաստասիրեաց կուսական իւրովին քաղաքավարութեամբն եւ մաքուր վճիտ եւ պարզ ըստ միեղինացն պարու ի տղմատիպ կենցաղական շաղախմանցս. որք ի կենցաղումս ի բացուստ ելով, ի լեառն ընդ Յիսուսի ելանելով, վեհագոյն մտածութեամբ զերանականն յինքն պարառեալ սերմանս բուսուցեալ, ընձիւղէր երանելի սերմանեացն բողբոջ: Վասն որոյ ծաղիկ հրաշափառագոյն ալեացն զանթառամն եւ զանխամրն փայլեցուցեալ, որով զպարգեւս խոստացեալ բարեացն, եհաս սմա պատահ ընդունել, երիցս երանեան լուսափայլեալ ծերունւոյն. կրօնաւոր քահանայ եւ ծայրագոյն հարց արիական եւ ողջախոհ սերտութեամբ զիւր կատարեաց մրցման հանդէս, խաչակցութեամբ հանապազօր ընդ Յիսուսի կցորդաբար միացեալ:

Եւ զի՞նչ առ այս արգելում այժմ զիմս առատաձիր լեզու եւ բան եւ գիր արքայական. ասեմ թէ հոգս ցնորից, որ այժմ ցնդէ ցիր եւ ցան զիմս մակացութիւն տրամաբանութեան, որ ոչ զօրէն զօրեմ իմն սովորական նախապատուել զնորայն առն բարւոյ ներբողենիւ տարաձիգ զյիշատակ պատուել:

Բայց այժմ հաւանի ինձ այնր իւրով հեզահայեաց երկայնամտութեամբն եւ յուսոյ, զի ոչ այսու բաւականասցուք, այլ ըստ արժանն ի մերում մատենի ընդ այլոցն ճգնաւորական միայնաւոր անձնացելոց, որք կուսական բրաբիոնաւն անթառամ պսակեալ: Այսպէս եւ զսորայն ընդ նոսա ոչ դանդաղիմք ներառասական հրաշաբանութեամբ մակագրել: Բայց դուք, ո'վ երանելիք, եւ հրեշտակական կրօնիւք վայելչացեա'լք, գեղեցիկ զորդիութեանն հնազանդութեամբ ընկալեալ օրհնութիւն, զգիր ձեր ընկալեալ վերծանեայ. եւ ահաւասիկ խնդրէ ի ձէնջ բանս ոչ այլ ինչ այլ զհնազանդութիւն միմեանց. քանզի զի՞նչ բարի է կամ զի՞նչ վայելուչ, զի բնակին եղբարք ի միասին. այնուհետեւ Աստուած բնակեցուցանէ զմիակրօնս ի տան, որ հանէ զկապեալսն քաջութեամբ:

Արդ զգուշասջի'ք ժողովեալ բազմութիւնդ եւ ի միասին խնդրեցէ'ք զառաջնորդն, զոր եւ կամի Աստուած եւ դուք, եւ միաբանութեամբ գրեցէ'ք առ իս, եւ փոյթ առ իս առաքեցէ'ք. եւ ի ձեռն գրոյ ծանուցէ'ք. եկեսցե'ն առ մեզ յանուանէ եւ այսոքիկ յեղբարցդ, զոր ոչ եւ զանուանսդ գրեալ եմ իմովս ձեռնարկութեամբ. եւ այսոքիկ փո~յթ, զի մի' յապաղեսցին. վասն զի գրեցից նոցա վճիռ ինչ հաստատական, զի մի' երբէք յայլում ժամանակի դղրդեսցին եւ լիցի աւերումն այսպիսի մայրաքաղաքացեաց. ողջ լերո'ւք մխիթարութեամբ Հոգւոյն սրբոյ:

[ԽԳ]
Պատասխանի առաջնորդի սուրբ ուխտին Մարմաշինոյ Սոսթինէսի:

Զաստուածապատիւ հօրդ հարանց եւ ամենայն սրբազանիցդ դասու խաչակրօնից եւ ճգնազգեաց անձնացելոց եղբարցդ իմացեալ յառաքելոյս հրեշտակէ ծանեայ զողջոյն, զի տակաւին կենդանի էք: Յայսմ ծանեայ զաստուածային մատակարարութիւն նախախնամութեան եւ վերակացութեան յաստուածուստ պահպանական ձերդ միեղէն եւ համակրօն մաքուր եւ աստուածահաճոյ վարուց եւ հաւատոյ յուսացելոցն անսուտ խոստմանցն Աստուծոյ երանելեաց ծնողաց մերոց:

Քանզի ոչ միայն սքանչանս է այս, այլ եւ սքանչելեաց մակաւասար եւ զարմանց գերահրաշ. քանզի արտաքուստ մարտ եւ մերձակայից հանդէս եւ յայլազանց եւ յայլանդակաց արշաւանս: Որ եւ ոչ այսպիսի տիւռռենացի դուժք եւ ոչ խուժք սկիւթացի եւ յոմանց յարուցեալք եւ յուզեալք եւ յոմանց զեկուցեալք, մանաւանդ եթէ մատնեալ խաչի, եւ յոմանց նախանձեալ եւ քսութեամբք ծնեալ. եւ այլ ոչ միոյ կամ երկից կամ երից, այլ թուի ինձ, եթէ անթիւս հատանի, որք իմաստութեամբ եւ աւագ աչօք պարառաբար հայեսցին. բայց զօրութիւնն Աստուծոյ ոչ դանդաղի պարսպել, եւ յոյսն կենդանի կերտացողացն զդա եւ աղօթք կենդանի վկայիցն եւ աստուածազգեաց արանցն կրօնաւորաց եւ հանապազօր խաչակցելոց ընդ Յիսուսի միշտ առաջի Աստուծոյ լինելով, ոչ թողացուցանեն քակտել զցանկ կրօնից դորա եւ զուխտ աստուածեղէն միաբանութեան ձերոյ. քանզի թէպէտեւ գայթակղեսջիք, ոչ իսպառ կործանեսջիք. քանզի գայթագղիլն ոչ ըստ օրինաց եւ ոչ ըստ ձեզդ, այլ ըստ մեզ. քանզի գայթագղի Իսրայէլ, ուրեմն Աքաաբ, այլ ոչ Եղիա, եւ Մանասէ, այլ ոչ Եսայիաս, եւ որք միանգամ այսմ հետեւին, եւ որք նախ քան զայսոսիկ: Քանզի լռեմ այժմ զվատացն վատթարութիւն եւ զվերջութիւն յայտնի կացուցանել եւ չարեացն եւ զքաջացն զառաքինութիւնս ճառել. քանզի բոլորին բաւական էք եւ ամենայն աստուածեղէն պատգամացն տեսանօղ եւ յարդարօղ:

Բայց թուի ինձ եթէ քոյդ արիութիւն եւ զօրութիւն ոչ միայն ի քէն է եւ ըստ յօժարութեանդ քո կամ ըստ առաքինութեան կամ ըստ մրցանաց եւ հանճարոյ, այլ ըստ զօրութեանն Աստուծոյ, որ այսպիսի հանդիսական եւ խռովութեան ժամանակի պատրաստեաց զքեզ իբրու ճակատամարտիկ իմն, միամարտ եւ աննահանջ արիութեամբ դիմակայեալ, անտանելի եւ անժուժելի խազմարարաց ներքուստ եւ արտաքուստ:

Քեզ ոչ եթէ փոխարէնս ըստ մարմնոյ պարտ է հատուցանել, որ եւ ոչ ըստ մարմնոյ երբէք միտեցեր, այլ եւ ի վերայ քո աղօթս առնել ոչ դանդաղիմք եւ յաստուածուստ պահպանական քեզ հայցել օգնութիւն եւ շնորհս: Քանզի զառ ձեռին քո ոչ ընկալաք այժմ ասել` ուլ յուղւոջ աւազակաբար խուճապեալ զդոսա հատուածոյ ինչ ի բնաբանականէն, եւ այս ոչ սակաւ եղեւ մեզ տրտմութիւն. նաեւ ոչ իսկ ծանուցեալ էր մեր զմերոցդ թուղթ եւ բան:

Եւ յայսմանէ տառապանօք եւ տարակուսութեամբ կիսակենդան համարեա' զմեզ եւ գրէ եթէ ի կենցաղումս իբրու անկենցաղ եւ յոյժ տկարացեալ ի վերայ բազմազան աղէտիս. քանզի զարմանամ ընդ այսպիսի ատելութեան արմատացեալ եւ աճեցեալ, զի թէ զարտալածելն իմ պարտ վարկանի եւ զտառապանօք տարապարտ շրջեցուցանել յաղագս իրի ինչ սովորական, որպէս եղեւ իսկ, զի՞նչ այժմ ատելութիւն եւ հակառակութիւն եւ մեքենայ, եւ մոռացմունս եւ պարսաւանս կարկատել բազում ջանիւ եւ փութով, զոր Տեառն միայն է տեսանել:

Զոր գրով այժմ ոչ պարտ վարկայ երկարել քումդ ամենիմաստ տեսութեան, սակայն բանիւք եւ կենդանի ձայնիւ փոքր ի շատէ ինչ զհանգամանս եղելոյ գործառնութեան մերոյ ծանուցի, որ ի քէնդ առաքեցաւ առ մեզ: Եւ զայդոսիկ փոյթ անձին կալեալ արասցես վաղվաղակի առանց յապաղանաց:

Այլ ի ժամանակիս խռովութենէ եւ ի ճանապարհիդ աւերմանէ ոչինչ առաքեցի քեզ այժմ, բայց սակաւ մի ձիր ինչ, զորոց անուանս իմով ձեռամբ նկատեալ ընթերցցիս, եւ այնքան պահանջեսցես ի բերողէդ. եւ աղօթս մեզ առնել յայտնապէս ամենեքումբք եւ ի ծածուկ առանձին մի' դադաղեսցիս, ողջ լե'ր:

[ԽԴ]
Առ հայր Սոսթինէս յաղագս ոսկի մատանւոյն:

Աւադիկ առաքեմ աւետաբերական տառ, տրամակայեալ յինքեան յոքնաբեղունն քարգոնական կնիք յազնուականէն Արաբացւոց, յապարանէն արքունի, պերճ եւ պաճոյճ մակագրեալ, տարակայացեալ եւ ստորագրեալ կայծանիշ ատրորական կարմրակերտ մելանաւն գիծ թագաւորական, անթառամի եւ անթորելի երբէք:

Զոր եւ սակս տրամախոհականին տարացոյց զնա վարկան կայլակացելոցն աղբերացեալ, որ ի տէրունեան կողէն. զի իբրու նա զգիր դատապարտական պարտապանին հօրն առաջին լուաց ջրովն, եւ գրեաց արեամբն ի դպրութիւն կենաց:

Զայս առեալ տրամախոհականացն ի սինկլիտոսին վարկան արքայի գրել, զոր առաքեաց սուրբն այն եւ բարերարն Կոստանդիանոս արքայ, Մաւնաւմախն անուանեալ, այսինքն միամարտիկ, ուխտիդ սուրբ եւ մայրաքաղաքիդ Մարմաշինոյ, քեզ սրբոյդ Սոսթէնէսի, արի եւ առաքինասէր առն, յոյժ զօրաւոր բանս հանդերձ կնքովն ոսկեղինաւ ի հրամանէն աստուածեղէն զօրութեան:

Փա~ռք պատիւ զօրութիւն Ամենակալին խնամողին տնօրինողին, որ ոչն առիկայծեալ շիջոյց զլապտերն հաւատոյ: Բայց ոչ զայսոսիկ միայն, այլ եւ վէստ եւ պատրիկ եւ պռտաւսպաթար ոսկի մատանի, հինգ իշխանութեանս փառս առաքեաց եղբարցս իմ. այլ զայս արար միեւնոյն հոգի ի ձեռն բարեփառ առնս ռեքտաւռիս եւ իմոյ ծառայի Քրիստոսի Աստուծոյ:

Գոհանամք զՏեառնէ, զի ոչ արար ամօթալի զծառայս Գրիգոր յերանելեաց իմոց ծնողացդ. գոհանամ զԱստուծոյ, փառաւորեմ, երկրպագեմ, օրհնեմ յաւիտեան, զի այց արար ծառայի իւր: Եւ ես կամիմ չոգալ առ սուրբն արքայ. ահա' ժամանակ աղօթից խորհրդական. Առ քեզ Տէ'ր համբարձի, եւ զՏէր հովուեսցէ:

Յորժամ հասցէ նամակդ արա' սէր սրբոցդ եւ ժամ երանելեացդ, եւ գրեա' զայս ընդ ամենայն մայրաքաղաքս սրբոց եւ զգիր իմ առաքեա' առ ամենեսեան, եւ արձակեա' եղբարս կամ եկեսցես դու եւ տարցիս զոսկի մատանիս. զի ես մինչեւ ցութօրէս կատարի, ոչ կամիմ յառաջել. ողջ լե'ր:

[ԽԵ]
Առ աշակերտս իւր Բարսեղ եւ Եղիսէ յաղագս խնդրոյ գրոցն Արիստոտէլի:

Թէպէտեւ զնախուստ զնուիրականն նիրհեալ տիրական պատուասիրութեան առ ի ձէնջ, սակայն իմ զամենայն արտակացութիւն եւ արտալածութիւն հանդերձ տարաբնակութեամբս ստանձնեալ պարտ վարկանիմ տիրապէս կրել ինձ յամենայնէ արտակացեալ. այլ ի ձէնջ միայն այս հայցելի է ինձ, զի փոխանիդ Աստուծոյ եւ սուրբ եւ անշարժ վիմիդ ամենարի ծառայիցէք իբրեւ Աստուծոյ, զի մի' յանէծս անկցիք, որ սնոյցն զձեզ, եւ զամօթ կրիցէք յոգունց ի կեանս ձեր եւ զկնի կենաց յերանելի յեղբօրէն ձերմէ:

Արդ լուայ եթէ Աստուծոյ փոխանդ մեր տուեալ է ձեզ Արիստոտէլ. կամիմք եթէ առաքէք դա մեզ. քանզի նախ պարտ է զքերականութիւնն հանդերձ թարգմանութեամբն ուսանել տիրապէս մակստացականութեամբ, եւ զկնի այսր զհռետորականն երիւք հանդիսիւք անսխալ տրոհութեամբ, եւ ապա զսահմանացն պարունակել, եւ պղատոնական եւ արիստոտէլական, եւ դարձեալ պիւթագորական կարակնակերտութեանն բացորոշմանց եւ դատողութեանց. նախուստ քան զայսոսիկ կրթեցելովք նեկուռ վերծանութեամբ զհին եւ զնոր կտակարանս, եւ առասպելավարժութիւնս ի բազում եւ զանազան տեղիս զեղեալ զորքանութեամբ արտայայտել հաւանիմք, եւ ի խոյզ ելանել ջերմագոյն եւ քաջողջական խոհականութեամբ եւ տրամաբանական հատուածոց հոմերական եւ պղատոնական նախասականին եւ այլոցն բոլոր արհեստից եւ մատենից: Զի յամենայնի իմաստասէրն խոստովան լիցի զգիտութիւն եւ ուրացեալ զանգիտութիւն մանաւանդ ըստ կարողութեան քառիցն արհեստից` թուական, երաժշտական, երկրաչափական, աստեղաբաշխական: Այսոցիկ հետեւել բաւական է այս իսկ, եթէ Արիստոտէլի հաւաքմունքդ այն է, որ ասացեալն է յաղագս երկնային մարմնոյն եւ գնդատեսութեան երկրի կամ յաղագս օրինադրութեան կենցաղոյս, յորս յիշատակէ եւ զորականութեանցն քակտումն եւ զախտիցն բաժանմունս, զոր անուանեն խորհրդական, առաքեա' այսր զդա:

Ապ՚եթէ միայն Պորփիւռի առասութիւնքն իցէ բացորոշեալ ի խնդրոյ Քռիսաւորին հնգից ստորոգութեանցն, որք են այսոքիկ` սեռ, տեսակ, տարբերութիւն, յատուկ եւ պատահումն կամ եթէ ութիցն, որք են դիտաւորութիւնն, պիտանացուն, պատճառն, մակագրութեան կարգն, վարդապետական յեղանակն թէ առ ի՞նչ մասն, տարբերումն կամ զիւրն Ստագիրացւոյն գոյացութիւն, որակ, քանակ, եւ առ ի'նչ ո'ւր, ե'րբ, կալ, ունել, առնել, կրել, այսոքիկ ոչ են մեզ ըղձալի ի հեռաստանէ զայսպէս խնդրել: Քանզի տրամադրութիւնքս այս վաղ ուրեմն պատահեաց մեզ մինչ տակաւին պատանեակ եղելոյ:

Իսկ եթէ որչափ ջան եղեալ ոչ խոնջանս վարկանել սակս տառփելոյն յաւէտ այսպիսի ժողովմանց, որոյ տեղեակ էք դուք ի պարսկականէ անաի եւ յԻսմայէլացւոցն, եւ այժմ Յունաց անդանդաղ քառիցն արհեստից հետեւաբար մասին ինչ տեղեակ լինել: Քանզի յայսոսիկ կրթեալ զմեզ վեհագոյն վարկանէի անկողոպտելի եւ անծայրագոյն ստանձնել քան զամենայն ինչ որ ի կենցաղումս ազնուագոյն:

Իսկ եթէ զայսոսիկ խոկասցիս, մինչ տակաւին ոռոգացեալ ես եւ զներտս տրամիքս խոկաս կակղացուցանել, յերիսս այս օգտեսցիս պատուասիրեալ զբաղեալ ի բարեաց հեզատեսակ առաքինագոյն մակացութեամբք, զերծեալ յեռամանակ տապոյ անաշխատաբար այսոքիկ լինեն քեզ. քանզի եւ սկզբանն իսկ ամենագերագոյն եւ տենչալի տեսական փաստականին իւրոյ յորդորմանէ յայսոսիկ վարեցելոյ գեղեցիկ իմն մոլորութիւն եւ ողջախոհ մտածութիւնս գրէ. եւ նախ քան զայսոսիկ միով մատամբ ճաշակելոցն այսու պատահեալ է ամենայն կենցաղականացս բարեաւ մնալ ասացեալքն:

Իսկ եթէ կրթեալ էր քո յայսմ ստադին մրցանակի եւ վերծանեալ զյոգնախումբ հոյլս հանդիսացելոցն զայսոսիկ եւ զպարկեշտութիւն նոցա եւ զառաքինատեսակ եւ զնորագոյն բանաստեղծութիւնսն եւ զկատարմունսն, ոչ միայն ըղձալի լինէր քեզ, այլ եւ զբոլորս ախտական եւ յածողական խնդրոյն արտաքոյ մղեալ զքեզ զկնի իւր ձգէ, զի ամենեւիմբ աշխատաբար ախտիցն է արտալածիչ:

Այլ որ զդիտողական ստացեալ է յանձին զպատկանութիւն քահանայական դասու, հարկաւորաբար պատկառեցուցանէ զմեզս գրել առ փոխանգ Քրիստոսի, որ զայսպիսի իրողութիւնս ոչ հոգ ածեալ. քանզի զամենայն ինչ աւագ աչօք տեսանեմ, որ փոխանդ է Յիսուսի եւ առաջնորդ հոգւոյ փրկութեան: Ողջ լե'ր:

[ԽԶ]
Առ աշակերտ իւր Եղիսէ, եպիսկոպոս Սեբաստիոյ:

Լսեմ զքէն, մանուկ դու, եթէ գառնդ ելով, այժմ հովիւ զքեզ կացուցին երից հարցափորձութեամբ խոստովանեալք, եւ այն զկատարեալն սէր եւ զառ ի Հօրէն ուսեալ դաւանութեանն սկիզբն. եւ ապա զպահպանականն ընկալար իշխանութիւն եւ այն զծայրագոյնն բոլորից հօտի. վստահացեալ ուրեմն աստուածպետականին Յիսուսի նմանօղդ զփչումն յանտիական տիսդ մատաղ ելոյ, զմտաւ ածեր զԵրեմիաս, եւ զԴանիէլն, զՍողոմոն եւ զիւրն հայր ի վերջին ծնելոցն մինչ օծանիւր, զՅովհաննէս եւ զԱռիստակէսն:

Այսոքիկ ի հովուաց մեզ իմաստասիրեսցի տարացոյց, ի մարտիրոսացն նախավկայ եւ առաջինն սարկաւագաց Ստեփաննոս, եւ ի մարտիրոսաց Կիւրակոս: Այլ ինձ յոյժ երկիւղալից եւ տրտմական հանդէս հանդերձ ցնծութեամբ, զի մեծագունի հասեր հանդիսի եւ մրցանաց մարտի եւ աշխոյժ ժամանակի բնութեան եւ տկարացելոցն ի հաւատս:

Եւ զի՞նչ ոք առ այս քեզ խրատական կամ զգուշացուցանօղ հաւանեսցի ստեղծանել բան. կամ թե ո՞ արդեօք օգնականութեան քեզ հաւանեսցի կամ զգաստացուցանէ կամ մխիթարեսցէ: Քանզի մշտայոյզ այժմ զծովու կենցաղոյս տեսանեմ յածեալ զբնութիւն եւ զալեաց ի վեր ծառացելոց ընթացք եւ զկոհակացն պղտորեալ բարձրութիւն: Եւ ո՞ ոք նաւապետ մանաւանդ եթէ նաւահանգիստ. վասն զի ժամանակս եւ նշանակութիւն եւ ամենայն աստուածեղէն պատգամս զարձակումն որդւոյն կորստեան մեզ յայտնէ: Վասն որոյ ցամաքեալ է սէր եւ բազմացեալ անօրէնութիւն, այլ ընտրեալքն սպասեն, վասն զի սակս այնորիկ կարճեալ է զաւուրսն:

Արդ լե'ր յընտրելոցն, զի յիւրաքանչիւր դարս այսոքիկ ոչ նուազին: Լե'ր Աբէլ, եւ մի' զպատասխանին առ ձեռն զԿայէնին ուսցիս ոչ եղեալ պահապան: Որդի ես Նոյի ապրեցուցեալ եւ ի չարին ժամանակի ոչ ծնեալ. մի' ծիծաղեսցիս ի վերայ հօրն: Լե'ր Իսահակ եւ մինչեւ ի զենումն մի' հարցաներ զպատարագէն, հեղգացեալ կամ փախուցեալ: Լե'ր Յակովբ եւ մի' ընդ վայրենի որսս յածեալ վաճառեսցես ընդ ոսպան զշնորհս: Թէպէտեւ վաճառիս յեղբարց իբրեւ զՅովսէփ պատանի, մի' անողորմեսցիս վաճառողացն զքեզ եւ այն յԵգիպտոս: Եթէ Մովսէս եւ Ահարոն, մի' զհակառակելն` զմատակարարելն փութա': Լաւ համարեա' զպատուիրանսն պահել եւ մի' օտար հրով ծախեսցիս իբրեւ զԵղիազար: Լե'ր քաւիչ իբրեւ զՓենէհէս, թէպէտ եւ սրտմտօղ, զի անցցի բարկութիւն, եւ մի' հեղգ իբրեւ զորդիսն Հեղեայ, զի մի' տապանակն Տեառն ի գերութիւն մատնեսցի եւ դու ընդ նմին մեռցիս եւ այն ոչ գովեալ: Մերձ առ Երիքով երթիցես եւ եօթն անգամ զպարսպօքն շրջեսցիս սաղմոսելով, զի տապալեսցի առաջի ժողովրդեան քո: Զյորձանսն Յորդանանու ի վեր կարկառեսցես եւ զստորակայն յաղտաղտուկն առաքես ի ծով եւ անցցիս յերկիրն Աւետեաց: Մեռի'ր վասն Դաւթեայ ճշմարտութեանն ի Սաւուղայ, պապանձեա' սակայն խորհրդիւ, զի ծնցի քեզ Յովհաննէս: Մի' եղիցիս Կայիափայ, միմիայն զտասանորդելն փութասցի'ս, զհատավաճառսն ցրուեսջի'ր, զաղաւնավաճառսն ի բաց հա'ն, զատեա' զտուն Աստուծոյ, արա' խարազան չուանեայ: Յորժամ տացի քեզ վերծանութեան իշխանութիւն, զՀոգւոյն ընթերցցիս զօծումն: Յորժամ ընկալցիս զփչումն, ապա անցեալ բազմեսցիս: Մի' արծաթասէր, որ կորոյսն զՅուդայ, այլ մերկ իբրեւ զՅօհաննէս: Մի' ատօղ իբրու զԱնանիա, այլ իբրու զՊետրոս եւ իբրու զՅակոբոս անկցիս ի բարձանց եւ թափչօք մեռցիս. խաչեսցիս, եթէ հնար է, գլխ՚իվայր, զի հիւսիսդ յահեկին լիցի քեզ եւ դրախտն բացցի: Հե~զ, երկայնամիտ, պարկեշտ, խոնարհ, եւ զորս միանգամ հայցէ ի քէն Պօղոս, զի ի քեզ Աստուած բնակեսցէ եւ իւր տաճարացուցեալ առաջնորդեսցէ քեզ եւ յամենայնի աջողիցէ, շինեալ ի վերայ վիմին, եւ մի' զփչումն նորա ի բաց հանցես, զի ի քեզ բնակեսցէ եւ դու ի նմա: Մի' զժամանակեանս տղմատիպ եւ անարգ եւ որ յաստուածային օրինացն օտարասցիս, այլ նոր բարութեամբ յարդարեալ: Լի'ց զականջս իմ ցնծութեամբ եւ լե'ր որդի լուսոյ եւ որդի տուընջեան, զի յամենայնի փառաւորեսցի անունն Աստուծոյ եւ ինքն պահպանեսցէ զքեզ եւ եղիցի օրհնեալ յաւիտեանս ամէն:

[ԽԷ]
Առ Կիրակոս յոյն դպիր:

Յաղթող վայելչական ճեմեալ պատահեմ քեզ, մարտուցեալ յայսմ գծի. տարակուսեալ տատանիմ, զբազում օտարոտի կասկածել, վարդապետելով ի մի ածել զօրէն վիմի լպրծուտ ոտից անհաստատելի եւ անկառչելի ղորկոտ գնացից անուղի, զօրութեամբ բազկի շարագրական բանաստեղծեալ բաժանեմ, զի կարօտասցիս անգիտաբար: Քանզի ճշմարտադատն իմ հատուած գանձեալ դժուարին քննողի եւ անգիտելի. քանզի դեգերեալ շրջի տիրապէս խորհել. եւ ի վերայ հասանել ըստ իրեն ոչ կարէ յիրաւի, զի թագուցեալ ծածկի:

Եւ այժմ հասաւ քեզ երկունք, բայց ոչ ծնցիս ճշմարիտ բամբասօղդ մեզ երբեմն երեւեալ: Հնազանդեա' սակաւ կատակերգական աշխարհօրէն, որպէս ասէ Հոմերոս, ի տաճարին ճշտելով վայելչաբանեալ նրբագոյն բանիւք:

Այլ մեզ յայտնի եւ քեզ անյայտական, եւ կարծիս, եւ աներեւակ նորայն բանք. զօրութիւն իմ եւ լոյս երեւեալ, օգնութիւն ընկալեալ եւ Հոգւոյն, զստաբանութեան քո ծածկոյթ անարգեցից: Հռչակեալ աւետաւոր լինին պատճառաբանիդ երբէք թէ զթշուառութիւնն թողցես, ընձեռեցից յայտնի լուսաւոր բան եւ ի չափ ածից եւ թափեցից ի վերջին տգիտութենէ: