Kitabı oku: «Tomris Xan »

Əhməd HALDUN DƏRZİOĞLU

Tomris xan

roman

İgid, mərd, qəhrəman türk qadınlarını hörmətlə salamlayaraq…

Dəyərli həyat yoldaşım Fikriyyə Dərzioğluna

Çöllərin hakimləri

Köklərinin müqəddəs Göy üzünə söykəndiyinə, Göy Tanrının buyruğu ilə bütün cahanı idarə etmək üçün yaradıldıqlarına inanırlar. Onlara rəhbərlik edən və Göy üzünə bağlı olan xaqan ailəsi ilahi qüvvəyə sahib olur, bu qüvvənin köməyi ilə bütün cahanı idarə edir. İnanclarıyla üst-üstə düşən, keçmişdən gələn təcrübələrlə bərkimiş, güclü və dəyişməz ənənə sahibi olmaq şərəfini daşıyırlar.

Çayların, göllərin sahillərində dünyaya göz açırlar. Çətin çöl şəraitində yaşayır, dağlarda, düzənliklərdə böyüyürlər. Lazım gəldikdə canları bahasına olsa belə, vəhşi heyvanlarla dolu mağaralara da sığına bilirlər. Atları onların hər şeyidir, ən böyük var-dövlətləri olan sürülərinin arxasından ayrılmırlar.

Çöllərin hakimi olmaq yaşamaq üçün ən vacib səbəbləridir. Çöllər onlarındır, onlar da çöllərin.

Məhsuldar torpaqlar axtarır, tapdıqca özlərinə yurd seçib ora köçürlər.

Köçdükləri yer yurddur. Toxunulmazdır.

Həyatlarının bütün mərhələlərində çətin təbiət şərtləri çıxar qarşılarına. Yaşamaq üçün var gücləri ilə mübarizəyə başlar, davam gətirər, təslim olmazlar. Güclü olmalarının bir səbəbi də bu mübarizələrdən qalib çıxmalarıdır. Ən kiçik yaşlardan etibarən mübariz olmaq üçün təlimə başlayarlar. Çünki buna məcburdurlar. Hər biri yaxşı döyüşçü, əsl qəhrəmandır.

Döyüş həyatlarının mənası, həqiqəti və dəyəridir. Bütün cahan döyüş təcrübəsini və döyüş meydanındakı hünəri onlardan öyrənib, igidlik onların adı ilə eyni tutulub. Qızları, igid ərləri və bütünlükdə xalq at minməyi, ox atmağı, qılınc oynatmağı, bıçaq işlətməyi, nizə sancmağı ustalıqla bacarır.

Başqa cür var ola, yaşaya bilməzlər.

Tanrı onları çöllərə güclü olsunlar deyə göndərib. Yumşaq döşəkdə yatarkən ölmək ən böyük qorxuları, ən böyük utanclarıdır. Ən böyük duaları yay çəkə bilməyə gücləri yetərkən, at belində döyüşərkən uçmağa varmaqdır¹. Tanrının yazdığına boyun əymək isə ən böyük vəzifələridir.

Sonda qalxdıqları mərtəbə inandıqları Göy üzüdür. Göy Tanrının sonsuz çölləri döyüşçü kimi yaşayıb döyüşçü kimi Tanrı qatına yüksələnlərin, müqəddəslik zirvəsinə qalxanların sonsuza qədər xidmətində olacaq.

Sonsuzluğa, əbədiliyə inanırlar, çünki Göy üzü sonsuzdur.

Çöllər ucsuz-bucaqsız genişliyi ilə onlara göy üzünün sonsuzluğunu xatırlatdığı üçündür, bəlkə də, çöllərə olan bu sevgiləri.

Göy üzü sonsuz, çöllər sonsuz.

Deməli, son yoxdur onlar üçün.

Günəşə, aya, ulduzlara – Göydə olan nə varsa, hamısına hörmət edirlər. Onlardan gələn hər işarəni bilir, ulduzları izləyərək yolu tapır, Göy işarələrini oxuyaraq gələcəklərini qururlar.

Göy üzünün müqəddəs qəhrəmanları yol göstərir onlara. Öyrətdikləri ilə önlərinə düşür, yollarına işıq salırlar.

Bəzən çöllər həyatlarını çətinləşdirər. Elə bil yoxlayar, sınaqdan keçirər onları. Quraqlıq, qıtlıq və şiddətli soyuqlar əzab verər. Sürüləri qırılar, ac qalarlar. Nə qədər qəhrəmanlarını alar Göy üzü.

Çöllər hər zaman vermir, alır da.

Amma yenə çöllərdən imtina etməz, onu atmazlar. Əhd edər, qurbanlar kəsər, Göy üzünə bağışlar və çölləri razı salarlar ki, rahat yaşamalarına kömək etsin.

Çöl onların anasıdır. Onları var edən, onları bəsləyən ana. Heç vaxt çöllərdən küsə bilməzlər.

Baş əyməz, əyilməzlikləri ilə saylarından, güclərindən qorxmadan bütün cahana, bütün xalqlara meydan oxuyarlar. Boyunduruq altında yaşamağı əsla qəbul etməzlər. Qolları zəncir götürməz. Yox olmayacaqlarını, unudulmayacaqlarını, qəhrəmanlıq və igidliklərinin dünya durduqca danışılacağını bildikləri üçün qorxmadan həyatla üz-üzə durarlar. Onlar var olduqca həyat onlardan çəkinər.

Möhkəm iradələri və igidlikləri ilə heç bir çətinlikdən qaçmazlar. Üsyankar olsalar da, yalnız Göyün qarşısında əyilərlər. Sağ dizlərini yerə vurub baş əyərək salamlayarlar Göy üzünü.

“Yerdə sağlam və dik dururamsa, yer məni qəbul edirsə, sənin sayəndədir!”

Dastanlar yaradarlar igidlikləri ilə. Övladlarına, nəvələrinə bu dastanları əmanət qoyub gedərlər. Onlar üçün dastanlar ilahi duadır. Dünya var olduqca söylənilən, dillərdə əzbər olan dua.

Onlar çox qədimdən var olublar və ulu babalarından qalan həyat tərzini davam etdirirlər, bu müqəddəs amaldır.

Sayları az olsa da, özlərindən sayca çox yağı düşmənə qalib gəlmələrinin də, azad yaşamalarının da səbəbi budur.

Göy altındakı hər yer yurdları, Göy üzü isə çadırları, evləridir.

Köçəri həyat yaşamaları onları araba üstündə hərəkət edən çadırlar düzəltməyə məcbur edib. Tez-tez yurd dəyişdikləri üçün daha çox dörd, altı, səkkiz təkərli arabaların üstündə qurduqları çadırlarda yaşamağı seçərlər. Təkəri onlar ixtira edib, bəşər sivilizasiyasına tanıdıblar. Tanrının hədiyyəsi olan keçə onlar üçün var edilib. Hər yerdə əllərindən tutur. Çadırlarda, örtüklərdə, səccadələrdə, geyimlərdə…

Tez-tez özlərinə bu sualı verməyi xoşlayırlar:

– Keçə olmasaydı, nə edərdik?

Ailələr boylar şəklində birlikdə yaşayar, hakimiyyət bölgülərini özləri müəyyən edərlər. Haranı özlərinə yurd seçmək istəsələr, oranı almaq üçün mübarizə aparar, istədikləri yeri yurd edənə qədər savaşarlar.

Onları yurd seçdikləri yerdən uzaqlaşdırmaq asan olmaz. Bu, ölüm-qalım məsələsinə çevrilər hər zaman.

Onlarda mübarizəni yarımçıq dayandırmaq anlayışı yoxdur, can alıb-can vermək onlar üçün müqəddəs amaldır.

Tanrı onlara güclü qalmaları üçün çox mükafatlar verib. Keçə bunlardan yalnız biridir.

Ən əsas və ən dəyərli mükafatları isə onları qanadlandıran atlarıdır. Dünya, yer üzü at minməyi, qılınc oynatmağı onlardan öyrənib, lakin onlar qədər yaxşı öyrənə bilməyib.

Dünyanın ən nüfuzlu, ən sürətli, ən güclü və ən dözümlü atları onlarındır. Çöllərə yayılmış böyük at sürüləri zənginlikləri və qürurlarıdır. Atlarının müqəddəs Göy üzündən, Tanrı tərəfindən göndərildiyinə inanırlar²².

Qanadlı atlardır onların atları.

Yaşayan igidi mükafatlandıracaq, el-obada məşhurlaşdıracaq, şərəfini Göylərə qaldıracaq tək vasitə.

Tanrının onlara verdiyi ən dəyərli hədiyyədir at. Ətindən, südündən, dərisindən, sümüyündən faydalanırlar.

Atlar ən yaxın dostlarıdır. İgidi atsız təsəvvür etmək igidlik anlayışlarına ziddir. Atları çox asanlıqla öyrədirlər. Onun üstündə, yanında, ya da döyüş meydanında olsunlar – fərq etməz, hər yerdə ona səsləri, əlləri, bədən hərəkətləri ilə buyruq verməyi bacarırlar. At sülh zamanı da, savaş zamanı da ən yaxın dostları olur.

“At demərəm sənə, kanqdaşım³³ deyərəm!” – söyləyəcək qədər çox sevərlər atlarını.

At südündən hazırlanmış qımız içərlər ki, güc, qüvvət versin onlara. Bəzən hiddətlənmiş başla əylənmək üçün də qımız içərlər. Qımız sağlamlıqdır. Qımız od olub yandırar bədənlərini.

Onlarınsa ürəkləri od yükündə yanğındır onsuz da.

Göyə qurban kimi at verərlər, çünki yerin ən sürətlisi yaraşar ən müqəddəs, ən böyük, ən güclü olana.

Bir də yayları var.

Başqa heç millətdə olmayan güclü, sağlam, oxu uzağa atan, sümükdən hazırlanmış, cütqatlı, möhkəm yayları.

– Mən harda yaşayacağam, ey Ulu Tanrı? – deyə soruşarlar Göy üzündən. Tanrı onlara çölləri işarə edər.

– Çöllərdə yaşamaq çox çətindir. Əgər ucsuz-bucaqsız çölləri bizə yurd seçdinsə, silahımızı da ver, ey Ulu Tanrı! – deyə dua edərlər.

– Dünyanı idarə edəsən deyə səni yer üzünə göndərdimsə, əlbəttə ki, silahlandıracağam, – deyə səslənər Tanrı.

Onlar Tanrıya inandılar və müqəddəs amal uğrunda mübarizəyə başlamaq üçün gözlədilər. Yaşamaları, çöllərdə var olmaları üçün onlara keçə, at və ox verildi.

Onlar da vəzifələrini yerinə yetirdilər. Allaha və yaradılış qayəsinə xidmət etdilər.

Çöllərin sahibləri…

Çöllərdə qorunan, çölləri qoruyan qəhrəman və igid xalq – saklar.

Zamana hökm edən Tanrı Sak xalqına səlahiyyət verdi ki, adət-ənənəsini igidlik və ədalət üzərində qursun. Onlar da Tanrıya boyun əyib buyurduğunu etdilər. Yaradıldıqları məqsədlər naminə yaşamağa başladılar. Düşmənlər onları yox etmək üçün hücum edəndə Sak döyüşçüləri hər zaman hazırlıqlı oldular.

Ordu xalqın içərisindən çıxmış igid döyüşçülərin hesabına həmişə yağı düşmənlərin hücumlarının qarşısını aldı. Yoxedilməz olduğunu, boyunduruq, əsarət altında yaşaya bilməyə-cəyini sübut elədi bütün xalqlara.

Çöllər sahiblərini qorudu, onları həmişə qoynunda saxladı. Yer üzü onların varlığı ilə şərəf duydu. Tanrının əmri ilə hökm etdilər.

Yer üzü var olduqca hər zaman hökm edəcəklər də!

Dünya, Cahan var olduqca.

Ağ Şaman

Sanki yerinə yapışmışdı. Qoparmaq mümkün deyildi. Tanrıdan əmr gəlib ölümə qovuşana qədər.

Qeybdən səs eşitmiş, müqəddəs amal uğrunda mübarizə aparması üçün ona şərəfli iş tapşırılmışdı. Bunu anlamaq heç də asan deyildi. Qeybdən gələn səslərin xüsusi dili, elmi var.

Sonda tapa bilmişdi ona səslənən bu müqəddəs çağırışların işarəsini. Əlbəttə, çox çətinlik çəkmiş, günlər, gecələr boyu davam edən sıxıntılar yaşamışdı. Ona yer bildirilmiş, oranı tapması, orda qalması buyurulmuşdu. Səbəbini soruşmadan qəbul etmişdi. Axtarmağa başlamışdı deyilən yeri. İşarələri izləmək vaxtını çox almışdı.

İlk dəfə gələndə çaşqın idi. Anladıqda isə az qala huşunu itirəcəkdi, güclə özünü ələ almışdı. Dastana mövzu olan, qorunmalı torpaqlar ona əmanət edilmişdi. Çox çətin vəzifə idi.

Müqəddəs torpaqlara yerləşmişdilər, köçərilik həyatı, gəzmələr sona çatmışdı. Halbuki, gəzməyi çox sevirdi.

Atadan oğula əmanət edilən bu müqəddəs vəzifəni daşımaq və davam etdirmək məcburiyyətində qaldığından heç cür yurd salmaq üçün yer bəyənə bilməmişdi. Demək olar ki, Sak yurdunun hər yerini, gedilməsi çətin olan uzaq torpaqları belə gəzmişdi.

Gəzmiş, görmüş, öyrənmişdi.

Get-gedə kiçilən, sərhədləri daralan Sak yurdu xəyalındakılarla üst-üstə düşməmişdi heç cürə. Keçmişdə saklar haqqında danışılanlarla indi sahib olduqları arasında çox böyük fərqlər görüb kədərlənmişdi. Tanrıya sığınmış: –“Əlbəttə, ən yaxşısını Sən bilirsən, Sak xalqı üçün ən gözəlini verəcəyinə əminəm! Əmrin müzakirə olunmaz!” – deyib qəbul etmişdi bu qisməti. Ancaq gələcəklə bağlı ümidləri ölməmişdi hələ də.

Bir vaxtlar yurd etdikləri torpaqların böyük hissəsini tərk etmiş olsalar da, bir gün yenidən güclənəcəklərini, onları geri alacaqlarını düşünərək bu ümidlə yaşamaqdadır saklar. Hər şey inanmaqla başladığı üçün övladlarına tarixlərini, keçmişdəki igidliklərini davamlı olaraq danışarlar. Bu gün əllərində olanın əslində ola biləcəklərdən daha az olduğunu dayanmadan təkrarlayar yurdun sərhədlərinə işarə edərlər.

“Gündoğanda Tanrı dağlarının o biri tərəfindən, günbatanda Xəzər dənizini keçdikdən, Qaf dağlarını aşdıqdan sonra, Günəş ölkəsini, Anadolu torpaqlarını böyük dənizlə qucaqlaşdıran o uzaq torpaqlara qədər bizimdir”⁴⁴, – deyərlər.

“Bizim idi” deyil, “Bizimdir!”

Böyük Turan yurdu olmasa da, sahiblənmək və bir gün yenidən oralara hökm etmək üçün xəyal qurarlar.

“Bizimdir!”

Adını ulu əcdadları “Tur xan”dan alan bu torpaqlar “Turan eli” kimi anılır.

Dünən həqiqət idi Turan, bu gün arzudur, ancaq sabah yenidən qurulacaq müqəddəs ölkədir!

Xəyaldır. Xəyallar isə qurulub. Baxıb görmək asandır artıq. İnsandan asılıdır. Görmək istəyən mütləq görər o müqəddəs ölkəni. Birlik, bərabərlik üçün bu ölkəyə sahib olmağı arzulayar.

Gözlər günbatanda, Turanın son sərhəddi kimi göstərilən, mavi rəngini Göy üzündən alan dənizi görməyə çalışar. Dalğaların sahillərə çırpılmasının səsini eşidər: “Turan”.

Tanrı dağlarından çox-çox uzaqlardan başlayıb.

Sərhədləri yoxdur, əslində!

Sonsuzluqdan sonsuzluğa uzanar.

Onu bu arzularla yetişdirdi atası, babasının atasını yetişdirdiyi kimi. Zamanı gələndə müqəddəs vəzifəsini yerinə yetirmək üçün yola çıxmazdan əvvəl bu əmri aldı:

– Hər yerdə bu haqda danış. Unutma, unutdurma! Unudan bizdən deyil. Unutduğun gün artıq yaşama. Çünki o zaman sən sən deyilsən.

O da zamanı gələndə bu müqəddəs amal üçün yola saldığı övladına həmin şərəfli vəzifəni əmanət edəcək.

İdeallar ancaq bu cür yaşadılır.

Buraya gəlib yurd salana qədər bu torpaqları gəzməliydi. Görməyi, öyrənməyi lazım idi. Başqa yolu yox idi.

Gəncdir!

Yerində dura bilməzdi. Üzərinə götürdüyü məsuliyyət onu rahat buraxmayacaqdı.

Evindən, xanımından, obasından ayrılmaq məcburiyyətində idi. Ürəyində yanan alovun işarəsiylə yola çıxmalı idi. Zaman getdi, dolanıb geri qayıtdı.

Sonra yenə, yenə…

Əvvəllər təkbaşına, sonra oğlu böyüyüncə onunla birlikdə.

Onu böyütdükdən, öyrənməsi lazım olanları öyrətdikdən sonra bir daha obasına geri qayıtmadı. Əmri alan kimi gəlib bura yetişdi. Buranı təkbaşına yurd seçdi özünə.

Oğlunu yola saldı.

– Çıx get! Bundan sonra nə sənin mənə, nə də mənim sənə ehtiyacım var. Ancaq yer üzünün sənə, mənim isə burda qalmağıma ehtiyacı var. Çıx get.

Atlara marağı olduğu üçün “Atlı Şaman” adını alan oğlu ata əmrini yerinə yetirmək üçün yollara düşdü.

Ağ Şaman buranı seçdi.

Atlı Şamana isə gəzmək, araşdırmaq tapşırıldı.

Tanrı Ağ Şamana bu torpaqları işarə etmişdi. Çünki Sak döyüşçüləri lap qədim zamanlardan gələn dastanın işığını daşıyır ürəklərində. Yer üzünə göndərilmiş, bənzərinə rast gəlinməyəcək Tanrı hədiyyəsi olan igid döyüşçünün dastanıdır bu.

Alp Ər Tonqa. Sakların ulu xaqanı.

İgidlərin igidi, xanların xanı, döyüşçülərin döyüşçüsü Alp Ər Tonqa.

Sakların qüruru. Elmi, ruhu.

Uzun zamandır, sakları ulu xan Alp Ər Tonqa soyundan gələn, qızı Qaz qızın nəvələri idarə edib. Saklar bu müqəddəs soya sahib çıxıb, onu ucaldıb.

Kökü müqəddəs Göy üzündən gələn, müqəddəs olan soydur.

Tur xan oğlu, Zadşem xan oğlu, Peşenk xan oğlu Alp Ər Tonqa xan.

Ağ Şaman baxdığı hər yerdə Alp Ər Tonqadan iz görür, hər yerdən onun haqqında danışan səslər eşidir. Qayalar, daşlar, topraq, su, ağaclar, quşlar onun haqqında qəhrəmanlıq salnamələri danışır.

Onun haqqında şeir⁵⁵ deyir, ağı söyləyir:

– Alp Ər Tonqanın ruhu yaşayır!

Ağ Şaman onun izlərini tapdı.

– Bax, müqəddəs atı Akay ilə buradan keçib. Ardınca düşən yağı düşmənlərlə burada savaşıb. Atının tərkində daşıdığı yoldaşını burada endirib, göylərə göndərib.

Hər səfərində gözləri dolur. Olanları yenidən yaşayır.

– Bax, atı Akayla birlikdə məhz buradan atlayıb müqəddəs çaya!

O dağın yamacında o müqəddəs çayın səsini dinləyir. Çay ona hər gün yenidən danışır baş verənləri, sonra da əlavə edir:

– Belə igid daha gəlməz dünyaya!

– Gəlməz! – deyə cavab verir.

– Gələ bilməz! – deyə təsdiq eşidir.

Ancaq soyu yaşayır. Saklara başçılıq edir. Xalqını ucaltmaq üçün çırpınır, kökü Göy üzünə bağlı soylarına layiq olmaq üçün.

Alp xandır bu.

Sakların xaqanı Alp xan.

Sakların başında o var indi. Müqəddəs vəzifə onundur.

İsıkkul gölü yaxınlarındakı Ordu şəhəri sakların mərkəzi şəhəridir. Əvvəlki ecazkarlığı qalmasa da, bu müqəddəs şəhər Alp Ər Tonqanın əmanətitək hələ də mərkəz kimi qalır. Dinc əhalisi çox olsa da, şəhər düşmənlərin hücumuna qarşı həmişə şücaətlə dayanıb, müqavimət göstərib, qorunub.

Alp xan daim Ordu şəhərində qalmır. Köçərilik həyatını davam etdirmək üçün obasını uyğun yerlərdə qurur. Var olmaq üçün bu cür yaşayır.

Düşmənləri güclənib. Dörd tərəfdən hücum edirlər. Sanki sakları yox etmək üçün and içiblər.

Ən böyük təhlükə yenə də Cənubdan – İrandan gəlir. Sonsuza qədər uzanacaq kimi görünən Turan-İran savaşları davam edir.

İran hökmdarı, pis niyyətli Keyxosrovun Alp Ər Tonqaya qarşı etdiyi haqsızlıq unudulmayıb. Əlbəttə, bunun qisası alınıb, ancaq əhalisinin və ordusunun sayı çox olan İran düşmənçilikdən əl çəkməyib.

Xanədanlar dəyişdi, İran taxtı dəfələrlə nəsildən-nəslə ötürüldü, lakin düşmənçilik və məkrli siyasət öz yerində qaldı. Dövlətin adı dəyişsə də, Turan xalqına qarşı düşmənçiliyi olduğu kimi qaldı. Əllərinə keçən hər fürsətdə hücum etdilər. Sak yurdunu ələ keçirmək, sakları yox etmək üçün oyun üzərinə oyun qurdular. İşlətdikləri hiylələrlə hər zaman saklar üçün təhlükə yaratdılar.

İndi İran-fars dövlətinə Əhəməni xanədanından olan hökmdarlar hakimlik edir.

İranda hökm sürən dövlətin adı fars dövlətidir.

Əhəməni xanədanı fars mənşəlidir.

Hökmdarları isə Kirdir.⁶⁶

Ağ Şamana buraya gəlmək və burada qalmaq vəzifəsi tapşırıldı. Zaman keçdikdən sonra buralar onun üçün elə doğma yurd oldu. Artıq başqa yerlərə getməyi ağlından belə keçirmədi. Haqqın dərgahına buradan qovuşmaq, müqəddəs amal uğrunda vuruşaraq buradan Tanrı qatına yüksəlmək istəyirdi.

Bura onun üçün çox dəyərli yurd olmuşdu. Ruhu burda nəfəs alırdı. Bu torpaqları anlayırdı. Bu torpaqlarla danışır, onları dinləyirdi. Dərdlərini, sıxıntılarını paylaşırdı. Hər gün yenidən yaşayırdı baş verənləri. Çünki nə baş verirdisə, hamısını torpağa, daşa, suya danışırdı. Yurda olan sevgisi onu bu torpaqlara çox bağlamışdı.

“Yer üzü bilir ki, Alp Ər Tonqa gəlmiş-keçmiş ən müqəddəs döyüş əri, igidi kimi davasını bu torpaqlarda apardı. Bu torpaqlarda vuruşdu yağı düşmənlərə qarşı. Onlarla ox, qılınc yarası aldı. Ancaq yıxılmadı, təslim olmadı. Atının üstündən enmədi. Yıxa bilmədilər onu. Buradan atıldı müqəddəs çaya. Buradan yüksəldi müqəddəs Göyə! Qanı bu torpaqlarda axdı. İndi də müqəddəs ruhu ziyarət edir bu torpaqları, unudulmadığını duymaq üçün.

Alp Ər Tonqa. Tanrının müqəddəs, igid xanı”.

Ağ Şamanın astanası gündoğana tərəf böyük çadırı var idi. İnancına və adətlərinə əsasən girişi alçaq idi. Hər dəfə çıxarkən günəşi salamlamaq üçün.

Günəş doğarkən çadırından çıxıb üç dəfə əyilib qarşılardı onu:

– Müqəddəs şüalarını üzərimizdən əksik etmə!

O günəşi heç vaxt yatdığı yerdə qarşılamazdı. Günəşin şüaları yer üzünü işıqlandırdığı anda ayaq üstə olardı. Günəş hər gün səhər Ağ Şamanı ayaq üstə salamlayardı.

Qış günəşi buludların arasında gizləndiyi zamanlarda belə, o, günəşin doğuş vaxtını bilir və gəlişini ayaq üstə gözləyirdi. Gözləmək məcburiyyətindəydi. Gün də, işlər də, müqəddəs amallar uğrunda mübarizə də məhz o zaman başlayırdı.

Bəzən ziyarətçiləri olurdu Ağ Şamanın. Yurdunun igid ərləri, ata dostları, dərdinə dərman diləyənlər, yolu düşüb gələn yolçular. Hamısı ilə bir-bir maraqlanar, danışar, dərdləşərdi. Ziyarətə gələn igidlərə Alp Ər Tonqa və onun döyüş meydanındakı şücaətlərindən geniş söhbət açardı.

Bəzən də onu çağırardılar. Ehtiyacı olub gələ bilməyənlər ta uzaqlardan onu yanlarına səsləyərdilər. Yalnız göndərənin və xəbər alanın xəbərdar olduğu çağırışlar idi bunlar.

Nadir hallarda isə atlı xəbər daşıyanlar onu ziyarət edər, müxtəlif ismarıclar gətirərdilər.

Tanrı vergilisi, Tanrının qüdrətilə eyni yolu seçmiş, bu yolla irəliləmək məcburiyyətində qalan oğlu da ildə bir-iki dəfə gəlib onu ziyarət edər, danışılası bəzi mühüm məsələlər haqda danışar, məsləhət alardı.

Xoşbəxt yaşadıqları zaman idi Ağ Şamanın.

Müqəddəs Göy üzü adamı Ağ Şaman.

Sakların hörmətli Şamanı.

Ağ geyiminə və ağ bənizinə görə aldı bu adı. Cavanlığında – hələ saçına, saqqalına ağ düşməzdən əvvəl ağ rəngə olan sevgisinə görə, “Ağ Şaman” deyə çağırdı xalq onu. Qocaldıqca Ağ Şaman oldu.

Ağ rəngə olan sevgisini yuxuya bağlayır Ağ Şaman.

Şaman olan atası hər zaman Tanrıya dua edərdi. Oğlunun şaman olmaması üçün dua edərdi. Çünki onun sadə insan kimi yaşamasını istəyirdi.

“Mənə verdiyin yükü oğluma vermə. O, sadə insan, adi döyüşçü kimi yaşasın. Ruhlar uzaq olsun ruhundan. Nə olursa-olsun, onu narahat edəcək sıxıntılar yaşamasına icazə vermə!”

Müqəddəs Göy üzü igidi olmaq çox çətin vəzifədir. Şaman olmaq üçün şaman soyundan gəlmək lazımdır. Ona görə də oğlunu şaman kimi görmək istəmirdi. İstəmirdi, çəkdiyi sıxıntıları çəksin, onun kimi yaşamaq məcburiyyətində qalsın. Oğlu anlayacaq yaşa gələnə qədər bunun nə demək olduğunu başa düşməzdi.

Çox davam etmədi. Altı bahar gördüyü çağlarda, birdən-birə başqalarından fərqli olduğunu anladı. Səslər eşitməyə, kölgələr görməyə başladı. Əlbəttə, bir də sonu gəlməz qorxular. Daxilindən gələn gücü hiss edib hələ başlanğıcda pis ruhlar ona hücum edirdilər.

Şaman atası baş verənləri gördü. Anladı ki, oğlu onunla eyni yolda irəliləyəcək. “Nə etməli? – dedi. – Tanrının hökmünə qarşı gəlmək olmaz. Tanrıdan gələn hər şey qəbulumuzdur”.

Övladı dünyaya gələnə qədər oğlunun şaman olmaması, özü getdiyi yolu getməməsi üçün dua etmişdi, övladı dünyaya gəldikdən sonra isə Tanrının bu istəyinə boyun əymişdi.

Aqillə cahilin fərqi budur.

Artıq geriyə yol yox idi. Övladı dünyaya gəldikdən sonra oğlunu yetişdirmək yolunu seçdi Ulu Şaman. Onu qarşıdakı çətinliklərə hazırladı.

Oğlu məhz o günlərdə – şamanlığa ilk addımlarını atarkən gördüyü yuxunu danışdı atasına:

– Dağların arasında qanlı çay axırdı. Mənsəbindən qan fışqırırdı. Ağ qarla bəslənirdi, ancaq rəngi dəyişmirdi. Çağlayaraq axır, bu qədər yolu qan qırmızı rəngi ilə aşırdı. Üzərimə gəlirdi, düz üzərimə. Qanda boğulacağımı düşünərək qorxurdum. Sonra yaxınlaşdıqca sürəti azaldı. Yumşaq-yumşaq ayaqlarıma dəydi. O anda rəngi açıldı və bir anda ağ oldu. Məni keçdikdən sonra artıq ağ suyla axdı. Təəccübdən donub qaldım, ata. Qanlı axan çay bir anda necə ola bilər ki…

– Ola bilər! – dedi atası. – Ola bilər! Bu, müqəddəs yuxudur.

Nə desin?

– Ey oğul! Mənə, atama, babama və lap əvvəlki əcdadlarımıza verilən müqəddəs vəzifə indi də sənə verilib. İşin çox çətindir, bundan əvvəlki xoşbəxt yuxularını çox axtaracaqsan. Həyatın həqiqətlərlə yuxular arasında bir yerə sığınacaq. Bəzən həqiqətlə yuxunu qarışdıracaqsan. Yaşadığını, yoxsa öldüyünü bilməyəcəksən. Görəcəksən, ancaq görməzlikdən gələcəksən. Çarəni səndə axtaranlar olacaq. Çarəsiz olduğunu unudub onların dərdinə qalacaqsan. Ən çətin hallarda belə, qapına gələnlərə ümid yeri olacaqsan.

Atası o gün əlindən tutub müqəddəs dağın yüksəkliklərinə çıxardı, orada müqəddəs ağac⁷⁷ əkdirdi. Balaca əllərinin əziyyət çəkməsinə, zəif bədəninin yorulmasına fikir vermədən: – “bu çox vacibdir”, – dedi.

Bu ağac onun daşıyacağı yükün bir hissəsinin hissəsi idi. – Sənə kömək olacaq. Onunla bir böyüyəcəksiniz… – dedi.

Ağac quruyub yox olanda o da yox olacaqdı.

“Hər şamanın müqəddəs ağacı⁸ var”, – dedi.

Qanlı çayın ağ çaya çevrildiyi yuxunu gördükdən sonra ağ rəngə qarşı sevgi yaranmışdı ürəyində. Hər şeyin ağ rənginə doğru axırdı ürəyindəki hisslər. Anlamayanlar üçün qəribə olsa da, atası vəziyyətini bildiyi üçün dinmirdi.

Nəticədə “Ağ” qaldı adı. Yaşlandı, “Ağ Şaman” oldu.

Ağ ilə sarılmış müqəddəs Göy əri.

– Nə üçün axı Göy rəng deyil, ağ oldu? – soruşdular hər dəfə ondan.

– Çünki Göy rəngi Göy üzünün haqqıdır. Al və qara da öz sahiblərini tapdı. Ağ isə mənə qaldı, – dedi.

Şamanlarda rənglə bağlı xüsusi seçim olmazdı. Ağ şaman, qara şaman⁹⁸ anlayışı güc və başqa bir neçə amillə bağlı idi.

Ağ Şaman ağ rəngdə tapmışdı yolunu.

“Getdiyim yol ağ mənim!” – deyirdi.

Bir yolçu idi o.

Atını dağlara tərəf çapanda atın dırnaqlarının qayalıqlar üzərindən keçərkən çıxardığı səs qarşı zirvələrdə əks olunurdu. Çox diqqətlə və ehtiyatla çapırdı atı. Getdiyi yerə tez çatmalıydı, ancaq atını da qorumaq məcburiyyətində idi. At onların ən sadiq dostu olduğu üçün əsla ona əziyyət verməzdilər. Yoluna davam etməliydi. Getməli olduğu bir neçə yer var idi. Ağ Şaman hələ çox uzaqdaykən hiss etmişdi atlının gəldiyini. Atlının ayaq səslərini duyması, təlatüm hissi, quşların və çöl heyvanlarının hərəkəti… Sonda isə səslər. Hamısı bunu deyirdi.

Bu səbəbdən çadırından uzaqlaşmamışdı. Atlı birbaşa ona doğru gəlirdi. Gördüyü yuxular pis xəbər alacağının işarəsini vermişdi. Həyəcanla gözləyirdi.

Şamanın yaşadığı yerə icazəsiz yaxınlaşmağın düzgün olmadığını bilən çapar çadıra iki yüz addım qalmış atını saxladı. Əvvəlcə ətrafına göz gəzdirdi. Heç kim yox idi. Sonra yüksək səslə səsləndi:

– Ulu Şaman…

Sonra bir anlıq cavab eşitmək üçün gözlədi. Müqəddəs Göy üzü ərənlərinin hər zaman hər şeydən əvvəlcədən xəbərdar olduqlarını bilirdi. Çaparın səslənməsindən xeyli əvvəl Ağ Şaman onun olduğu yerə tərəf enməyə başlamışdı. Bağıraraq cavab vermək, onu çağırmaq əvəzinə yanına gedib qarşılamağı məsləhət bilmişdi.

Çaparın gedəcəyi başqa yerlər olduğu üçün gözləməyə vaxtı yox idi.

– Ağ Şaman! Göy üzünün müqəddəs ərəni, Orda şəhərindən xəbər var?! Haradasan?

Atlı öz qarşılığını tapmayan səsinin əks-sədasından həyəcanlanmışdı, yerində dura bilmirdi. Atı da dayanmır, dəli çöl atları kimi kişnəyirdi. Bir o yana, bir bu yana dönərək üstündəki sahibinin tarazlığını pozurdu.

Əlbəttə, gördüyü otlar da diqqətini dağıtmasına səbəb olmuşdu. Halbuki, çapar bərk tutduğu yüyəni boşaltmaq, onun istəyini yerinə yetirmək niyyətində deyildi.

– Ulu Ş…

Bu dəfə tamamlaya bilmədi sözünü. Bir anda qarşısında bitmiş kimi gördü Ağ Şamanı. Atı da ürkdü, bir neçə addım geriyə çəkildi.

Çapar gənc bir igid idi. Həyəcan içərisində nə edəcəyini unutmuşdu. Sonra qarşısındakının Ulu Şaman olduğunu xatırlayıb cəld atından endi, diz üstə çöküb qarşısında heykəl kimi dayanan müqəddəs Göy adamını salamladı.

– Tanrı səni qorusun, Ulu Şaman. Bağışla. Çox vacib vəzifə olduğu üçün sizə səsləndim. Yox-sa gözləyərdim. Gedəcəyim başqa yerlər də var, xəbəri çatdıracağım yerlər, şəxslər…

Sak yurdunda çaparlar xəbərləşməyi təmin edən, məktub daşıyaraq lazım olan yerlərə çatdıran xüsusi yetişdirilmiş igidlər idi. Dayanmadan at çapır, dağ-daş demədən, isti-soyuq bilmədən çölləri gəzirdilər. Onlara at hazırlayan, gecikmədən atlarını dəyişdirmələrini təmin edən və hazır yeməklər təklif edən qonaq yerləri də vardı ki, vəzifələrində yubanma olmasın.

Onlar üçün dayanmaq yox idi. İstirahətləri də, yuxuları da, yeməkləri də, içməkləri də at üstündə olurdu. Yorucu vəzifə olduğu üçün tez-tez çaparlar dəyişdirilir, yerlərinə yeniləri təyin edilirdi. Onların işini əngəlləməyin, onları gecikdirməyin ağır cəzaları olurdu.

İgidin təcili yola çıxmalı olduğunu bilən Ağ Şaman sözü uzatmadan, – “Söylə!” – dedi.

Çapar ayağa qalxdı. Əzbərində olan məlumatı onu göndərənin adından birnəfəsə söylədi:

– Sak xaqanı Alp xan xəstəliyə düçar olub. Uzun zamandır, bunu bilmədən yatır. Xaqanlıq həkimləri, təbiblər dərdinə çarə tapa bilmədilər. Xanın həyat yoldaşı Tomris¹⁰ xatın Sak ölkəsindəki müqəddəs Göy üzü ərənlərinə xəbər yolladı ki, hamısı paytaxta gəlsin. Alp xanın dərdinə dərman tapsınlar.

Buyruq bu idi.

– Sənə də bu əmri çatdırdım, Ulu Şaman! – çapar igid sözlərini tamamladı.

– Yaxşı, – dedi Ağ Şaman. – Buyruğu aldım. Gedə bilərsən, igid! Yolun uğurlu olsun.

Çapar yerindən qalxıb şamanı salamladı, sonra da atına minib yoluna davam etdi.

Ağ Şaman bir müddət durduğu yerdəcə heç tərpənmədən onun uzaqlaşmasını izlədi. İgidin atının dırnaq səslərinə diqqətlə qulaq asdı. Çapar gözdən itdikdən sonra çadırına geri qayıtdı.

Gedərkən yolda düşündü:

– Sak xanı xəstələnib! Çox pis… Müharibə qapımızdadır.

Müharibə, yağı basqınları hər zaman olub. Hər zaman da olacaq. Bu döyüşlərdə həmişə xalqlar əziyyət çəkir. Bu müharibələr nəticəsində əldə olunan sülh barışıqları sanki pozulmaq üçün bağlanırdı.

Hələ Sak elinin günbatan tərəfinə düşən, get-gedə böyüyən təhlükə elə təsirliydi ki, yer üzünü yandırıb-yaxırdı. Uzaqlardan gələn xəbərlər ta oralara qədər bu yanğının ağrısını daşıyırdı.

Günbatan tərəfə doğru istila yürüşünə başlayan farslar mütləq üzlərini Sak yurduna da çevirəcəkdilər. Keçmişdən gələn istilaların təkrarlanması an məsələsi idi. Hökmdar Kir şöhrətini daha da geniş coğrafiyalara yaymaq üçün Sak yurdunu işğal etmək, onları məğlub etmək istəyirdi. Yeni İran-Turan savaşı yaxınlaşmaqdaydı.

İran adlandırılan torpaqlarda qurulan fars dövləti…

Dövlət idarəçiliyinə Əhəməni xanədanı hakim olduqdan sonra qana boğmuşdu yer üzünü.

Başını yellədi Ağ Şaman. Xalqını böyük çətinliklər gözlədiyini bilirdi. Üstəlik, Sak xanı Alp xan xəstələnmişdi və yerinə keçəcək heç kim yox idi. Oğlu İsparqa Tiqin¹¹⁹ hələ on dörd yaşında yeniyetmə idi. Əgər Alp xana nəsə olsa…

“Sak böyükləri belə çətin vəziyyətdə, böyük ehtimalla müharibənin başlayacağını bildikləri üçün kiçik uşağın taxta çıxmağına etiraz etsələr…” – düşünürdü Ağ Şaman.

Ona iş tapşırılmışdı. Ona görə də ağlına belə suallar gəlirdi. Yoxsa Ulu Göy üzü ərənləri dövlət işlərinə qarışmazdılar. Onların işi Göy üzü və bilinməzlərdi.

“Sümüklərdən¹²¹⁰ məsləhət almalı, gələcəyi soruşmalı, ruhlarla məsləhətləşməli idi”.

Həkimlərin, təbiblərin vəzifələri tamamlanmalıydı ki, onlar çağırılsın.

Bu xəstəliyin səbəbi nədir? Nə oldu Alp xana? Nə olacaq sonu? Bəs sak xalqının gələcəyi nə olacaq?

Bu qədər sıxıntı və narahatlıq içərisində onlara ümid verəcək, rahatlandıracaq bir işıq var idi – Tomris xatın.

Alp xanın birinci xatını, sakların sevib-saydıqları, gözəlliyi, bir o qədər də ağlı, bacarığı dillərə dastan olmuş Tomris xatın…

Xalq, həqiqətən, çox sevirdi onu. Alp xana gənc yaşda həyat yoldaşı olmuşdu. Gözəl, dillərə düşən bu sevgi hekayəsinin sonunda Sak yurdunda günlərlə davam edən toy mərasimi qurulmuşdu.

Xalqının da, xan sülaləsinin də gözlədiyi varis – taxta çıxacaq oğlan övladı əvəzinə ard-arda üç qız dünyaya gətirmişdi Tomris xatın. Onların ardından bir müddət Tanrı övlad verməmiş, daha sonra Tomris xatın bir oğlan doğmuşdu. Bu dəfə oğlan dünyaya gəldiyi üçün Sak yurdunda böyük el şənliyi olmuşdu. Alp Ər Tonqanın qanından olan, yer üzünü şərəfləndirən bu oğlan xan soyunun davamı demək idi.

Adını İsparqa qoydular.

“Tanrı Alp xanı qorusun!”

Əgər Tomris xatın oğlunun yanında olsa, əlbəttə, İsparqa Tiqin Sak taxtına sahib çıxaraq dövləti idarə edə bilərdi. Buna qurultay qərar verəcəkdi.

Axır vaxtlar baş verənlər heç də ürəkaçan deyildi.

“Hələ fala baxaq görək”, – deyə Ağ Şaman öz-özünə dedi.

Fars dövləti və hökmdar Kir

Dövlət var, bütün dünyaya ədalət yayar. Bu ədalətin müsbət təsiri bütün varlığında əks olunar. O dövlət elə şəkildə idarə edilər ki, dövlət, əsl dövlət olar.

Dövlət də var, işi müharibə etmək, qan tökməkdir. Sərhədlərinin uzandığı yerlərdən fəryad səsləri yüksələr. Onun işi idarə etmək yox, əzməkdir.

Xalqlar həmişə öz idarəçiliyi ilə fərqlənirlər. Bu idarəçilik əsasında dövlətin yeritdiyi siyasət müəyyən edilir.

Dövlət millətlə, xalqla dövlət olur!

Turanın əzəli düşməni İranda hakimiyyət, əsrlər keçdikcə, sülalədən sülaləyə, xanədanlıqdan xanədanlığa ötürülərək idarə olunurdu. Turan dövləti ilə müharibə heç ara vermədən davam edirdi. İki tərəfin də tərəqqi və tənəzzül etdikləri dövrlər olmuşdu. İranda hakimiyyətə gələn hər hökmdar öz idarəçiliyi dövründə dönüb Turan elinə baxmışdı. Orda keçmiş döyüşlərin izlərini görmüş, unudulmaz igid Alp Ər Tonqanın yaşayan xatirəsinə düşmənə çevrilmişdi.

Son dövrün ən böyük, ən güclü dövlətidir İran torpaqlarında hökmdar olan fars dövləti. Fars dövlətinin meydana gəlməsi və hökmdar Kirin taxta çıxması tarix xəttinin dəyişməsidir.

Uzun zaman İran midiyalıların¹³¹¹ hakimiyyəti altında yaşadı. Həmin midiyalılar ki, özləri də xeyli müddət sakların hakimiyyəti altında yaşamışdılar.

Saklar çətin günlərdə şimala çəkilib öz doğma yurdlarında yaşadıqları zaman midiyalılar üstünlüyü ələ keçirmiş və bütün bölgəni, bölgədə yaşayan millətləri hakimiyyətləri altına almışdılar. İran Midiya eli olmuş, hətta Babil xaric, bütün Assuriya midiyalıların hakimiyyəti altına keçmişdi.

Bu üstünlük uzun müddət davam etdi.

Midiya hökmdarı Keykavus öldükdən sonra Astiaq Midiya taxtına çıxdı.

Astiaqın qızı oldu. Adını Mandana qoydular. Mandana dünyaya gəldikdən qısa müddət sonra yuxulara və falçılara inanan, onlar olmadan addım belə atmayan hökmdar yuxu gördü.

Mandananın oturduğu yeri sel aparır, bu sel əvvəlcə paytaxtı basır, sonra bütün yer üzünü tutur. Hökmdar Astiaq yuxudan oyandıqda bunun mənası olduğunu, ona verilən ilahi işarə kimi qəbul etmək lazım gəldiyini düşünərək dindarları, falçıları və maqları bir yerə yığdı. Hökmdarın yuxularını yozmaq, gələcəklə bağlı fal açmaq üçün sarayda saxlanılan maqlar, adətən, baş verə biləcək hadisələr haqda danışırdılar. Söylədiklərinin düz çıxması, hadisələri öncədən görə bilmələri sarayda onların mövqeyini daha da gücləndirmişdi. Hökmdar kahinlərin hər sözünə inanırdı.

Astiaq yuxusunu maqlara danışdı və yozumunu istədi. Onların isə o dəqiqə söyləyə biləcəkləri sözləri yox idi. Çünki yuxu yozumları və fikirlərinin düz çıxmadığı vaxtlarda hökmdar onlara qarşı amansız olurdu.

Falçı maqlar öz aralarında uzun müddət müzakirə apardıqdan sonra hökmdara belə cavab verdilər:

– Böyük hökmdar, gördüyünüz yuxu sizi gələcəyə dair xəbərdarlıq işarədir.

Söz gələcəkdən düşəndə hökmdar edilməsi mümkün hər şeyə al atardı. Məhz buna görə də falçıları diqqətlə dinləməyə başladı.

– Yeganə övladınız olan qızınız yetkinlik yaşına çatanda çox diqqətli olmalısınız. Onun evliliyinin sizinlə birbaşa əlaqəsi olacaq. Çünki qızınızdan dünyaya gələcək oğlan uşağı böyüyüb taxt-tacınızı ələ keçirəcək, sizi yox edəcək, Midiya dövlətinə son qoyacaq. O uşaq bütün dünyanın başına bəla olacaq!

Falçıların yuxu ilə bağlı fikirləri hökmdarın dərin düşüncəyə daldırdı. Öz nəslindən, qızından dünyaya gələcək uşağın dövlətini yıxacağı, Midiya xanədanlığını yox edəcəyi nə demək idi? Nə üçün öz soyundan olan hökmdar qurduğu imperiyanın taxt-tacına çıxmayacaqdı ki?

Maqların sözlərindən təsirlənən hökmdar bir anlıq qızını öldürmək haqqında düşündü, ancaq yeganə övladına qarşı bunu edə bilmədi. Xanımının da buna icazə verməyəcəyinə əmin idi. Həm də əgər belə addım atsaydı, xalqına nə deyəcəkdi? Xalq bir yuxuya görə, doğma qızını öldürən hökmdarın arxasında durmazdı.

Astiaq dövrünün müdrik alim və mütəfəkkirlərinə də yuxusunu danışdı, ancaq onların da sözləri ağlına batmadı. Fərqli çıxış yolları məsləhət görülsə də, hökmdar sonda belə qərara gəldi:

– Qızımı əsilzadə ailədən gələn biri ilə evləndirməsəm, ondan dünyaya gələcək körpə də taxt iddiasına düşə bilməz!

Mandana yetkinlik yaşına çatanda hökmdar Astiaq qızını əsilzadə ilə evləndirsə, gələcəyinin qaranlıq olacağını, qurduğu imperiyanın əlindən gedəcəyini düşünərək onu kölələrindən birinə vermək qərarına gəldi. Beləliklə, kölədən dünyaya gələcək uşağın onun üçün təhlükəsi olmayacaqdı. Heç kim kölə övladının taxta çıxmasını istəyə bilməzdi. Kölənin oğlu kölə kimi yaşayacaq, saraya yaxınlaşa bilməyəcəkdi.

Beləcə, Astiaq qızının özündən uzaqlaşmasına göz yumdu. Onun hesabına görə, Midiya dövlətinin gələcəyi bu yolla xilas olacaqdı.

Hökmdar Astiaq qızını Kambiz adında fars əsilli köləyə ərə verdi. Bundan sonra neçə vaxtdır, ona rahatlıq verməyən fikirlərdən az da olsa, uzaqlaşdı. Onları ölkənin mərkəzindən kənar vilayətə göndərdi.

O, falçı maqların köməyi ilə gələcəkdə özünü gözləyən böyük təhlükədən xilas olduğunu düşünürdü.

Aradan bir neçə il keçdikdən sonra hökmdar Astiaqın qızı Mandana saraydan uzaqda, kölə olan həyat yoldaşından övlad dünyaya gətirdi. Bu oğlan uşağı doğulan zaman hökmdar Astiaq yenidən qorxulu yuxu gördü. Gördü ki, Mandananın oğlu dünyaya gəlib və uşağın əlində bir ağac bitir. Ağacın budaqları böyüyür, böyüdükcə ona dolanır, dolanır, nəhayət, onu sıxaraq boğur.

Gördüyü yuxu Astiaqa çox pis təsir etdi. Ertəsi gün səhər yenidən maqları çağırtdıraraq yuxusunu onlara danışdı. Maqlar uzun zamandır, onu gözləyən təhlükənin yaxınlaşdığını, hətta çox yaxında olduğunu söylədilər. Hökmdar bu yozumu dinlədikdən sonra daha da həyəcanlandı. Çünki qurduğu imperiyanın sonunu gətirəcək uşaq artıq dünyaya gəlmişdi. O, bu oğlanı mütləq yox etməliydi. Artıq oturub gözləməyin mənası qalmamışdı.

Astiaqın qızı Mandana övladına Kir adını verdi. Uşağın xüsusi xarakteri, fərqli xüsusiyyətləri yox idi. Əgər bəxti, taleyi dəyişməyəcəkdisə, adi kölə övladı kimi yaşayacaqdı.

Astiaq Midiyanın əsilzadə ailələrindən olan, özünün sadiq adamı hesab etdiyi Harpaqosu yanına çağırdı. Baş verənləri ona danışıb dedi:

– Qızım Mandananın oğlu Kir öldürülməlidir! Hansı şəkildə edirsənsə, et, yeganə tələbim bu işi tez zamanda yerinə yetirməndir. Bunun üçün hər şey sənin xidmətindədir. Onu öldür və dəfn et! Bu barədə də heç kimə, heç nə danışma.

Hökmdar həm öz doğma qanından olan bir uşağın öldürülməsini istəyir, həm də bunu heç kimin bilməməsini tələb edirdi. Çünki gələcəkdə azyaşlı uşağı öldürən hökmdar kimi xatırlanmaq istəmirdi.

Astiaqın danışdıqlarından təsirlənən Harpaqos həm Midiyadakı əsilzadə ailələrdən birindən gəldiyi üçün, həm də öz hakimiyyətlərinin süquta uğramasından qorxaraq çətin də olsa, kralın dediklərini yerinə yetirməyə qərar verdi. Yanına ordudan sayılıb-seçilən bir neçə əsgər götürdü və Mandananın kölə həyat yoldaşı ilə birlikdə yaşadığı uzaq vilayətə yola düşdü. Bu vəziyyət qarşısında heç nə edə bilməyən yazıq qadın və həyat yoldaşı Kambiz nə qədər müqavimət göstərməyə çalışsalar da, yeganə övladlarını onların əlindən xilas edə bilmədilər. Kirin əsgərləri müqavimət göstərən kölə Kambizi öldürdülər. Mandananı isə təkbaşına orada buraxdılar.

Harpaqos bu ağ bezə bükülmüş və ona yazıq baxışlarla baxan körpəni öldürməyə qərarlı olsa da, bacarmadı. Əsgərlərini arxada buraxaraq həyəcanlı şəkildə Mandananın yaşadığı kasıb vilayəti tərk etdi.

Qucağındakı uşaq isə sakit şəkildə sonunu gözləyən qurban idi.

Harpaqos həmişə ağlına və məntiqinə güvəndiyi həyat yoldaşına baş verənləri danışdı:

– Hökmdarın əmridir. Bu uşaq öldürülməlidir, ancaq vicdanım yol vermir, onu öldürüm. Mənə kömək et!

Qadın çox vicdanlı insan idi. Belə ədalətsiz şəkildə körpənin öldürülməsinə icazə verə bilməzdi. Baş verənlərə görə həyat yoldaşına əsəbləşdi:

– Əsla gözümün önündə belə ədalətsizliyin olmasına razılıq verə bilmərəm. Əgər kral öz qanından olan körpənin öldürülməsini çox istəyirdisə, nə üçün bunu özü etmədi? Biz qatil deyilik.

– Bəs nə edəcəyəm? Çox çarəsizəm. Əgər verdiyi əmri yerinə yetirmədiyimi öyrənsə, boynumu vurdurar, – Harpaqos dedi.

Həmin gecə səhərə qədər düşündülər. Axırda bu işi başqasına həvalə etməyi qərarlaşdırdılar. Beləliklə, günahda şərik olsalar da, haqsız yerə öldürülən körpənin qatilləri özləri olmadıqları üçün az da olsa, təsəlli tapacaqdılar.

Harpaqosun qəddar köləsi var idi. Adı Mitradat olan kölə insanları öldürməyi özünə vəzifə bilir, bu işi tərəddüd keçirmədən edirdi. Harpaqos bunu son çıxış yolu hesab etdi və onu səslədi:

– Mitradat, səndən çox gizli və məsulliyyətli bir işi yerinə yetirməyini istəyirəm. Ancaq bu işin səbəbini soruşmayacaqsan!

– Buyurun! Əmr edin, sahibim. Sizin əmriniz nə olursa-olsun, yerinə yetirməyi özümə borc bilirəm.

– Gördüyün bu körpəni götür və öldür. Hansı şəkildə öldürməyini mən daxil olmaqla, heç kimə söyləmə. Əgər uşaq yaşasa, gələcəkdə hamımızın başına bəla olacağını unutma!

Bu, əslində, Mitradat üçün elə də çətin tapşırıq deyildi. Sahibinin əmrini dərhal qəbul etdi. İşi yerinə yetirəcəyi təqdirdə qarşılığında çox böyük mükafat alacağını yaxşı bilirdi. İnsan qanı axıtmaqdan həzz alan qatil kölə günahsız körpəni qucağına alıb getdi.

Harpaqos körpəni uzaq bir yerdə öldürməyi tapşırmışdı. Ona görə də kölə üçün atlara qoşulmuş araba hazırlatmış, bir də bir neçə əsgər ayırmışdı. Bu günə qədər sahibindən aldığı hər tapşırığı yerinə yetirən insafsız qatil bu körpəni də asanlıqla öldürəcəkdi. Onu arabanın altına qoyub əzər və ya sıldırım qayadan ata bilərdi. Ancaq o, bir anlıq qəribə hisslərə qapıldı. Nə olursa-olsun, sahibi üçün əhəmiyyətli və dəyərli olan bu körpə uşağı həyat yoldaşına göstərməliydi. Onsuz da bu dəfəki ovu onun üçün təhlükəli deyildi, istədiyi an axırına çıxmaq olardı.

Bütün bunları düşündükdən sonra Mitradat sahibinin tapşırdığı dəyərli körpənin kim olduğunu, sahibinin ona hansı dərəcədə etimad etdiyini həyat yoldaşına göstərmək qərarına gəldi. Həyat yoldaşı hamilə idi. Yaxın zamanda dünyaya övlad gətirməli idi. Mitradat həyat yoldaşının oğlan doğmasını istəyirdi. Bunun üçün nəzir deyib niyyət eləmişdi.

O, evinə gəlib çatanda içəridən fəryad səsləri eşidildi. Nə baş verdiyini anlamaq üçün həyəcanla evə tərəf getdi. İçəri daxil olanda gördükləri onu dəhşətə saldı. Uşaq xəstə və zəif olduğu üçün elə doğulan kimi dünyadan köçmüşdü.

Həyat yoldaşının söylədiyi ağılar onu sarsıtdı. Aylarla bətnində bəslədiyi övladının səsini eşitmədən o dünyaya yola salması qadına çox pis təsir etmişdi.

Bu əsnada Mitradatın qucağındakı körpə ağlamağa başladı. Baş verənlərdən sarsılan həyat yoldaşı eşitdiyi səs qarşısında nə edəcəyini bilmədi.

– Bu uşaq kimdir? – soruşdu.

Mitradat məsələni həyat yoldaşına danışdı. Qadın baş verən bu hadisələr qarşısında təəccübünü gizlədə bilmədi. Həyat yoldaşının danışdıqları və bir az əvvəl baş verənlər onun uzun düşüncələrə dalmasına səbəb oldu. Qadın sarsılmışdı:

– Sən indi barmaq boyda körpəni öldürəcəksən? Günahsız uşağın canını necə ala bilərsən? Əslinə qalsa, dünyaya gətirdiyim övladın sevincini yaşaya bilməməyimin səbəbini günahsız insanları vicdansızcasına öldürməyində, tökdüyün qanlarda, səbəbsiz yerə qətl etdiklərinin qarğışlarında görürəm. Bu qarğışlar körpəmi məndən aldı. Əlbəttə, bu, uca Tanrının ədalətinin təcəssümüdür. Bəli, övladım vicdansız davranışlarının qurbanı oldu.

– Bu mənim vəzifəmdir, –Mitradat dedi, – əlimdən başqa iş gəlmir. Allah məni…

– Bəsdir! – həyat yoldaşı qışqırdı. Bu zaman səsi elə kəskin çıxdı ki, körpə fəryad etməyə başladı.

Qadın həyat yoldaşından uşağı istədi. Onu ana şəfqətilə qucağına alıb əmizdirdi. Uşağın acgözlüklə əmməsi necə acdığını göstərirdi. Bu qədər yolda, bu qədər çətinliklər içərisində nə cür sağ qalmışdısa, başqa ananın südünü öz doğma anasınınkı kimi qəbul elədi. Qadının sevincdən gözləri doldu, ağlamağa başladı. Həyat yoldaşı bu mənzərə qarşısında susub qalmışdı, artıq nə edəcəyini belə bilmirdi. Bu hal bir neçə dəqiqə davam etdi. Nəhayət, heç nədən xəbəri olmayan uşaq qadının qollarında yuxuya getdi.

Qadın həyat yoldaşına yalvardı:

– Nə olar, mənə hədiyyə et bu körpə balanı! Öz övladımın yerinə qoyaram, ona övladım kimi baxaram. Körpəmizin yoxluğunu hiss etdirməz, onu əvəz edər. Öz südümlə bəsləyərəm. Məni ana, səni ata bilər. Heç kimə bu haqda heç nə demərik. Onu doğma övladımız kimi böyüdərik.

Qadının yalvarış və ağlayışlarını görən Mitradat təklifi qəbul etdi. Beləliklə, körpə uşaq, gələcəyin böyük Kiri ölümdən xilas edildi. Neçə dəfə ölümün bir addımlığında olsa da, onu qoruyan qorudu.

Artıq özünə ata-ana tapmışdı. Tanrı onun yaşamasını istəmişdi. Bu körpə hələ bir aylığında bu qədər çətinliklər qarşısında yaşamışdısa, demək ki, yaşayıb qarşıda onu gözləyən böyük işləri yerinə yetirməliydi. Məhz bu səbəblərə görə Tanrı onun yaşamasını istəyirdi. Kral Astiaq bütün cəhdlərə əl atsa da, Tanrının yazdığı yazıdan qaça bilmədi.

Körpə artıq başqa ad almışdı. Adi kölə idi. Böyük hökmdar Astiaqın doğma qanından olan nəvəsi kölə Mitradatın oğlu kimi böyüməyə başladı. Atasının yaşadığı həyat onun gələcək tərbiyəsinə təsir edəcəkdi. Çünki atası vicdansız, rəhmsiz qatil idi. O qatilin oğluydu. Bundan sonrakı həyatını da elə qatil oğlu kimi davam etdirəcəkdi.

Kir on yaşlarında olanda qatıldığı uşaq oyunu onun gələcəkdə kim olacağına dair işarələr verdiyi üçün ibrətamiz hadisə kimi hər kəsin dilində dastana çevrildi.

Uşaqlarla çöllük ərazidə oyun oynayırdılar. Adi uşaq oyunu idi. Ancaq Kirin uşaqlarla arasında olan söhbət onun gələcək alın yazısının təsadüfi göstəricisi idi. Belə ki, çöldə oynayan uşaqlar aralarından kral seçməli idilər. Kir cəld ortaya atılaraq: – “Əlbəttə, hökmdar mən olmalıyam! Mən dünyaya hökmdar olmaq üçün gəlmişəm!”– dedi.

Bu, gələcəkdə reallaşacaq həqiqətin ifadəsi idi. Necə oldu ki, uşaqlarla oyun oynayan zaman durduğu yerdə Kir bu sözləri dedi?!

Uşaqlar Kiri hökmdar seçdilər. Kir bundan sonra uşaqlara onun üçün saray hazırlamalarını əmr etdi. Elə gerçək əmrlər verib oyunu elə oynayırdı ki, sanki sarayda hökmdarın taxta çıxmasını gözləyən vəzirlər və digər şəxslər onu izləyirdilər. Kir artıq ordusunu da qurmuşdu. Taxt kimi hazırlatdığı taxtanın üzərində oturmuşdu. Əsgərlərinə və vəzirlərinə göstərişlər verirdi. Oyun oynayan uşaqların birinə xəbər gətirmək (çapar) vəzifəsi tapşırılmışdı. Bu uşaq Midiya əsilzadələrindən birinin oğlu idi. Vəzifəsini bəyənməyən oğlan Kirlə üzbəüz duraraq: – Bəsdir! Sus! Sənin hökmdarlığını qəbul etmirəm. Sən kölənin oğlusan. Mənim atam isə əsilzadə ailənin övladıdır. Hökmdar mən olmalıyam, sənin kimi qatil oğlu yox! – dedi.

Kir çox əsəbiləşdi.

– Tutun bu xaini, – deyərək əsgərlərinə əmr verdi. Uşaqlar onu dinlədilər. Kir əmrinə qarşı gələn uşağı bağlatdırdı və yetişdiyi mühitin təsiri ilə onu qamçıladı.

Uşaq onun əlindən xilas olan kimi təngnəfəs qaçaraq atasının yanına getdi. Yaralarını göstərib baş verənləri danışdı:

– Bir kölənin oğlu məni döydü.

Oğlanın atasının adı Artembar idi. O, eşitdiklərinə inanmaq istəmirdi. Necə ola bilərdi ki, adi kölə oğlu onun oğluna bu şəkildə cəza versin? Artembar birbaşa ortaya çıxıb Kirin qatil atasına qarşı durmağa cəsarət etmədi. Nə də olmasa, arxasında əsilzadə Harpaqos var idi. Yəni sahibindən xəbərsiz köləyə cəza vermək istəsə, Harpaqos əvəzini daha artıq şəkildə çıxardı.

Ona görə də beynində böyük sual işarələri, biraz da keçmişdə olanlardan yaddaşında qalanları xatırlayaraq baş verənləri danışmaq, izah etmək üçün hökmdarın yanına yollandı.

Beləliklə, uşaq oyunu sarayda böyük müzakirələrə səbəb oldu. Artembar olanları, necə baş vermişdisə, o şəkildə hökmdara danışdı:

– Ey kral Astiaq, əziz və yaxın dostun Harpaqosun köləsi Mitradatın oğlunun etdikləri bunlardır. Necə ola bilər ki, bir kölənin oğlu belə arzuda olsun? Oğluma qamçı vurulması əmrini o, hökmdar kimi göstəriş vermək üçün kimdən əmr ala bilər?

Hökmdar Astiaq həmin ərəfələrdə, əvvəllər olduğu kimi, yenə narahat yuxular görməkdə idi. Falçı maqlar da hökmdarın yuxusunu hər zamankı kimi yozurdular.

Alın yazısı ilə bağlı onların yozumlarını eşitmək isə hər dəfə onun ağlını başından alırdı. Maqların təhlükə kimi dəyərləndirdiyi və yuxuda gördüyü gəncin hələ uşaq ikən öldürdüyünü söyləyən yaxın dostu Harpaqosu dəfələrlə sorğu-sual etsə də, onu şübhə gəmirirdi.

Astiaq Kirin dərhal hüzuruna gətirilməsini əmr etdi. Əsgərlər hökmdarın əmrini yerinə yetirmək üçün cəld yola düşdülər. Kralın hüzuruna gətirilən Kir yaşından böyük və zəhmli görünürdü. Uşaqlıqdan elə mühitdə böyümüşdü ki, hökmdarın hüzurunda olmağın onun üçün həyəcanı və qorxusu yox idi. Astiaq onu görən kimi özü ilə onun arasında oxşarlıqlar axtarmağa başladı. Uşağı daha da yaxşı tanımaq üçün suallar verməyə başladı. Bu sualların hamısının cavabını bildiyi halda, yenə də sorğu-suala davam edirdi, çünki içini gəmirən şübhələr uşağın cavabında gizlənmişdi.

– Sən! – dedi – Bir kölənin oğlu olduğun halda, sarayımda əsilzadə ailədən gələn uşağı qamçılamaq əmri vermək cürətini özündə necə tapdın? Kimdir sənə bu ixtiyarı verən?

Kir hökmdarın gözlərinin içinə baxdı. Onun gözlərində bu sualları verən hökmdara qarşı nifrət, qəzəb var idi. Kral çox sarsılmışdı. Bu yaşda olan uşaqdakı kinin, qəzəbin səbəbi nə idi?

– Əfəndimiz! – dedi Kir, – Mən ədalətli qərar qəbul etdim. Əsgərlərimə verdiyim əmrə əməl etməyən, boyun əyməyən uşağa cəza verməyi əmr etdim. Yerimdə olsaydınız, bu şəkildə qərar qəbul etməyəcəkdinizmi? Oyun da olsa, uşaqlar məni öz aralarında hökmdar seçiblərsə, o zaman əmrlərimə tabe olmalı, dediyim hər sözü yerinə yetirməlidirlər!

Hökmdar təəccübləndi. Nə deyəcəyini bilmədi. Qarşısında alovlu danışan bu uşağın qızına oxşarlığı o qədər çox idi ki. Mütləq bu işi axıra qədər araşdırmalı, əsl həqiqətləri öyrənməli idi. Kirin atası əliqanlı kölə olan Mitradat idi. Əsgərlərinə o qatili tapıb hüzuruna gətirmələrini əmr etdi. Baş verənlərdən təsirlənən Mitradat elə düşünürdü ki, bütün həqiqətlər ortaya çıxıb və hökmdar onu edam etdirmək üçün hüzuruna çağırır. Artıq geriyə yol yox idi, mütləq Kirə sahib çıxmalı idi. Ona görə də yenə sahib çıxdı.

– Bu kimdir? – deyə hökmdar soruşdu.

– Hökmdar sağ olsun, oğlumdur!

– Sənin yalan söylədiyini bilirəm, – dedi hökmdar, – əgər elə indicə həqiqəti söyləməsən, səni işgəncə verməklə danışdıracağam.

Hökmdarın özündən əmin səsi və təhdidi qarşısında Mitradat bir anlıq susdu. Bu vəziyyətdə hökmdar onu sorğulamaq əvəzinə bir neçə il əvvəl uşağı öldürmək üçün verdiyi Harpaqosu yanına çağırdı. Artıq həqiqətin ortaya çıxma zamanı gəlmişdi.

– Mənə həqiqəti söylə, – deyərək qəzəbli şəkildə çığırdı, – qızımın dünyaya gətirdiyi uşağı öldürmək üçün sənə verdim. Onu öldürməyini əmr etmişdim. Geri qayıtdıqda uşağı öl-dürdüyünü dedin. Ancaq indi qarşıma çıxan bu həqiqətlər verdiyim əmri yerinə yetirmədiyini söyləyir.

Harpaqos baş verənlərdən elə təsirlənmişdi ki, artıq nəsə danışmaq çox çətin olmuşdu. Bununla belə, daxilində rahatlıq var idi ki, bir vaxtlar öldürülmək üçün verdiyi uşaq yaşayırdı.

– Mən qatil deyiləm, böyük hökmdar! – deyərək sözə başladı, –əlbəttə, öldürməyə cəhd etdim, ancaq bacara bilmədim. Ancaq bu işin əhli olan qatil köləm var idi. Bu vəzifəni yerinə yetirməyi ona tapşırdım. O da mənə uşağı öldürdüyünü söylədi. Vəzifəsini yerinə yetirməyən köləmdir. Yenə də günahım varsa, o da körpəni öldürmədiyimdir.

Artıq həqiqətlər ortaya çıxmışdı. Üstəlik, baş verənlərdən xəbər tutmuş Mandana da yaşadığını öyrəndiyi oğluna sahib çıxmaq üçün hökmdarın yanına gəlmişdi.

Tanrı Kirin yaşamasını istəmişdi. Çünki qarşıda onu daha böyük amallar uğrunda mübarizə gözləyirdi. İnancı sağlam olan hökmdar: – “Deməli belə olmalıydı. Bu mənim alın yazım, qismətimdir, dəyişdirilə bilməz. Hər nə qədər də inandığım, sadiq bildiyim insanlara bu yazının dəyişdirilməsi üçün əmr versəm də, heç biri yerinə yetirilməmiş qaldı” – düşündü.

Hökmdar baş verən hadisələr qarşısında başqa cür davranıb fərqli əmrlər versəydi, bəlkə də, Tanrı onu bağışlamazdı.

Bütün bunlara baxmayaraq hökmdarı daxildə narahat edən hiss var idi. Artıq yox etmək istədiyi nəvəsi Kir deyildi.

– Madam ki, işlər bu həddə gəldi, artıq ediləcək bircə şey qalır, o da öz soyumdan olan nəvəm Kirin böyüklüyünü qəbul etmək. Onu yetişdirsəm, taxtımı ona bağışlasam, onu tərbiyə etsəm, hər şey nəzarətimdə olacaq.

Daxildə belə düşüncəyə qapılsa da, ən yaxın dostu, sirdaşı olan Harpaqosa qarşı nifrəti azalmırdı. Çünki onu narahat edən bu məsələ çoxdan açılmalı və həll edilməliydi. Astiaq indi bir məsələ haqqında düşünürdü: əmrini dinləməyən, hər dəfə həqiqəti soruşduğu halda, yalan söyləyən Harpaqosu necə cəzalandırmalıdır?

– Harpaqos, sənin bir oğlun var, elə deyilmi?

– Bəli, əfəndim!

– O halda, onu saraya gətir. Nəvəm artıq sarayda yaşayacaq. Oğlun onunla dost olsun. Birlikdə böyüsünlər! Bundan sonra onların birlikdə təlim alıb böyüyəcəkləri yer saraydır.

Harpaqos çox sevinmişdi hökmdarın ona cəza vermədiyinə. Ona görə də oğlunu saraya gətirməyə tərəddüd etmədi. Halbuki, hökmdar ona layiqli cəza verməyi artıq qərarlaşdırmışdı.

Astiaq Harpaqosun oğlunu tikə-tikə doğratdırdı.

Harpaqos nə qədər yalvarsa da, kral onu bağışlamadı.

Sonra hökmdar maqları yenidən hüzuruna çağırdı. Onların fala baxmalarını, qarşıda onu gözləyən hadisələr haqda xəbər vermələrini əmr etdi. Bundan başqa, nəvəsi Kiri gözləyən hadisələr haqqında da danışmalarını istədi:

– Onun üçün yazılan Tanrı yazısını dəyişdirmək mümkündürmü?

Maqlar fal açıb bir müddət öz aralarında müzakirə apardıqdan sonra bu fikirə gəldilər:

– Əgər Kir hələ yaşayırsa və özlüyündə hökmdarlığını elan edibsə, bu adi uşaq oyunudur, burda narahat olmalı heç nə yoxdur. Hökmdar üçün yazılan yazı dəyişdirilib. Kirin oyunda hökmdar olması artıq bütün pis fikirləri yox edib. Yuxularda gördükləriniz həyata keçdi və hökmdarlığınız davam edir. Deməli, Kirdən qorxmaq, çəkinmək üçün heç bir əsas qalmayıb.

Bununla belə, onlar yenə də Kirin fars köləsinin qanını daşımasını təhlükə hesab edirdilər. Halbuki, o zamanlar çox zəif olan farsların hakimiyyəti ələ keçirmələri imkansız görünürdü. Belə olduqda, ən düzgün yol uşağın saraydan uzaq yerdə saxlanılması idi.

Kral Kiri hüzuruna çağırdı. O, maqların sözlərindən yenə də təsirlənmişdi. Kirin saray yaxınlığında olması hökmdar üçün təhlükə ola bilərdi.

– Sən mənim nəvəmsən. Gördüyüm yuxunun yozumuna görə, sənə ədalətsizlik etdim. Ancaq gördüm ki, Tanrının yazısına qarşı gəlmək olmaz. Bunu sənin burada – hüzurumda olmağınla gördüm. Nə etsəm də, sən yaşadın və bu yaşa gəlib çatdın. Uşaqlığının keçdiyi yerə – farsların yanına qayıtmağını istəyirəm. Saray mühiti sənə uyğun deyil. Çünki midiyalı deyilsən. Atanın mənsub olduğu insanların içərisində böyüməlisən!

Kirin yaşı kiçik olsa da, baş verən hadisələrdən çox təsirlənmişdi. Onu böyüdən, tərbiyə edən atası bir vaxtlar onu öldürmək üçün alan kölə imiş. Yeni tanıdığı anasından yenidən ayrılmaq, eşitdiklərin ürəyində hökmdara qarşı nifrət oyadırdı.

Bu yaşda bu qədər mürəkkəb hadisələrin ağırlığını daşımaq çətin idi. Ancaq o, doğma anasının yanında yaşamaq, atasının qisasını almaq, haqqı olanı əldə etmək üçün and içdi.

Bunu bacardı da.

Oğlunun itirən Harpaqos nə edəcəyini bilmirdi. Hökmdardan ona verdiyi bu cəzaya görə qisas almaq üçün məqam gözləyirdi. Məhz buna görə Kirdən əl çəkmədi. Uzaqdan da olsa, yüksək səviyyədə yetişməyi və öyrənməsi üçün əlindən gələn köməyi göstərdi. Bütün ehtiyaclarını qarşıladı, ona çoxlu qızıl göndərdi. Xüsusi müəllimlər tutdu, onu yetişdirdi və gələcəyə hazırladı.

– Bir vaxtlar hökmdarın gördüyü yuxunu yozan maqların dediklərinin gerçəkləşməməsi üçün çalışırdım, indi isə bunların tezliklə həyata keçməsi üçün əlimdəki bütün imkanları səfərbər etmişəm!

Kir nifrətlə böyüyür, çox zalım şəxs kimi yetişirdi. Uşaqlıqdan aldığı tərbiyə və daha sonra baş verənlər onun qanı sevən insan kimi yetişməsinə səbəb olmuşdu. Artıq atasını öldürən, anasına olmazın əziyyətlər verən hökmdarın düşməni idi. Özünün fars olduğunu bilirdi, Midiya hökmranlığının sona çatması haqda düşünürdü.

Harpaqos bunu bacarmışdı, istəyinə yetmişdi.

Kirin artıq bir məqsədi var idi: hökmdar Astiaqa layiq olduğu cəzanı vermək!

Bu işlər üçün gizli fəaliyyət göstərir, özünə sadiq adamlar seçirdi. Onu qızıl və qiymətli hədiyyələrlə Harpaqos təmin edirdi. Farslar artıq qoşun şəklində formalaşmağa başlamışdılar. Uzun zamandır arzusunda olduqları rəhbəri tapmışdılar. Artıq köləliklərinin sona çatacağı günün yaxın olduğunu bilirdilər.

Zamanı gələndə farslar üsyan qaldırıb öz hakimiyyətlərini quracaqdılar. Artıq özlərini midiyalıların asılılığından xilas edəcək hərəkata başlamışdılar. Midiyalılarla farslar arasında bir neçə qanlı döyüş oldu. Farslardan sayca çox və silah-sursat cəhətdən qat-qat üstün olan bu qeyri-bərabər döyüşlərdə midiyalılar məğlub oldular. Bu müharibədə hamının yenilməz, qüdrətli hesab etdiyi güclü Midiya ordusu döyüş meydanlarında biabırçı məğlubiyyət yaşadı. Bu onları alçaldıcı vəziyyətə saldı. Artıq gözünü qan tutmuş Kirin içindəki nifrət vulkanı coşmuşdu. Qarşısını heç cür almaq mümkün deyildi. Kir kütləvi qətllər törətdi. Midiya ordusunu bir neçə dəfə ard-arda məğlubiyyətə uğratdıqdan sonra artıq heç kim onun qarşısına çıxmağa cürət etmirdi. Kirin törətdiyi qətllər zamanı hökmdarı farslara qarşı həmişə qızışdıran, sarayda böyük söz, nüfuz sahibi olan falçı maqlar da öz cəzalarını aldılar. Hökmdarın gələcəklə bağlı yuxularını yozan, onu müəyyən işləri görməyə yönləndirən bütün kahinlər çarmıxa çəkildilər. Hamının gözlədiyinin əksinə olaraq Kir babası hökmdar Astiaqı öldürmədi. Onu öz yanında əsir kimi saxladı və hər kəsin gözü qarşısında alçaltdı.

Dünyanı lərzəyə salan böyük hökmdar Kirin qəhrəmanlıq hekayəsi budur.

O, hökmdar olduqdan sonra dünyanın hər yerinə ordu yeritmiş, çoxlu sayda xalqları öz əsarəti altına salmış, böyük ərazilər işğal edib öz imperiyasını qurmuşdu. Kir çox böyük və güclü ordu yaratmışdı. Məhz bu ordunun qüdrəti hesabına qurduğu imperiyanın şanı bütün dünyaya yayıldı. Artıq Kir və ordusu haqda qəhrəmanlıq dastanları söylənilirdi. Girdiyi bütün meydan müharibələrindən qalib çıxması ona qarşı vuruşmaq istəyən qüvvələri də qorxuya salmışdı. Ümumilikdə, ordunun böyük və qüdrətli olması, həmçinin bu dəstələrin, əsasən, uzun müddət midiyalıların boyunduruğu altında yaşayan farslardan ibarət olması, fars döyüşçülərinin meydandakı şücaəti onları daha da məğlubedilməz edirdi. Kir elə ordu yaratmışdı ki, qabağına çıxmağa heç bir dövlət cürət etmirdi. Bu, çəyirtkə sürüsü kimi işğal etdiyi hər yerdə hər şeyi məhv edən, qabağına çıxan nə varsa, hamısını dağıdan ordu idi. Əstgərlər nizamlı şəkildə hərəkət edir, intizamın qorunmasına birbaşa hökmdar Kir nəzarət edirdi.

Bundan başqa, Kir özünə sadiq əsgərlərdən qoşun dəstəsi yaratmışdı. Bu dəstə ordunun əsas hərəkətverici qüvvəsi idi. Eyni zamanda bu dəstə düşmən ordusunu qorxuya salan, lərzəyə gətirən əsas qüvvə idi.

Qəddar döyüşçülərdən ibarət bu qoşuna Kirin ən sadiq əsgərləri başçılıq edirdi. Onlara “Ölümsüzlər” dəstəsi deyirdilər.

Əsası farsəsilli döyüşçülərdən ibarət on minlik bu ordu döyüşlərdə qəddar davranışları, meydanda qansız hərəkətləri ilə qarşı tərəfi dəhşətə salmaq, onlara vahimə yaşatmaq üçün qurulmuşdu. Geyimləri, davranışları düşmən ordusuna qorxu və çaşqınlıq yaşatmaq üçün əsas silahları idi.

Bütün dünyaya hökmdar Kirin ruhunu göstərirdilər.

Əbəs yerə hökmdar Kir onlara “Ölümsüzlər!” demirdi.

Bəli, onlar ölümsüz idilər, çünki sayları heç dəyişmirdi. Hər dəfə on min əsgərdən ibarət olurdular.

Bu sayın dəyişməsinin hökmdar Kirə uğursuzluq gətirəcəyini söyləmişdi falçı kahinlər. Məhz bu səbəblə, ölən, xəstələnən, yaralanıb döyüşlərdə iştirak edə bilməyən hər əsgərin yerini başqası tuturdu.

Say qorunduğundan adlarını “Ölümsüzlər” qoymuşdular.

“Ölümsüzlər” Kiri mühafizə edirdilər. Döyüşlərdə onun ətrafında mövqe tutur, birbaşa döyüş meydanına atılmaları və döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirmələri üçün hökmdarın əmrini gözləyirdilər. Onun əmri olmadan heç nə etmirlər, düşmən bir addımlıqlarında olsa belə.

Onlar üçün bağışlamaq, rəhm etmək anlayışı yoxdur. Qəddarlıqları, rəhmsiz davranışları sadiq olduqları hökmdarları Kirin ruhunu əks etdirirdi. Hər biri meydanda rəhmsiz, qəddar Kir idi. Döyüş vərdişlərinə yiyələnmələrinə də, döyüş təlimlərinə də Kir nəzarət edirdi. Dünyanı lərzəyə salmaq, dəhşət yaşatmaq üçün bütün qorxunc cəza tədbirlərini tətbiq edirdilər. Bəzi tarixçilərin yazdıqlarına görə, o zamana qədər heç bir orduda bu qədər qəddar, vəhşicəsinə cəza tədbirləri görülməmişdi. Bu cəzalardan istifadə işğal ediləcək növbəti ordunun əsgərləri arasında qorxu salmağa hesablanmışdı. Bu üsulla neçə-neçə döyüşdə çox asanlıqla qələbə qazanırdılar.

Hökmdar Kir onları digər döyüşçülər arasından xüsusi olaraq seçirdi. Bu dəstəyə seçilmək üçün ordu içərisindəki əsgərlər arasında rəqabət gedirdi. Ordudakı ən hündürboylu, cüssəli, ən qüvvətli olanlar seçilir, xüsusi döyüş təlimləri keçirdilər. Hətta əsir götürülən əsgərlər üzərində qəddarlıq və işgəncə vermək bacarıqları da nəzərə alınırdı.

Seçilmişlər xüsusi döyüş hazırlığı keçirdilər. Onların hər şeyi xüsusi idi.

Zirehləri, qorxulu, şeytan təsvirli maskaları, dəbilqələri, silahları vardı. Geyimlərinin üzərinə qızıl ulduz şəkilləri çəkilmişdi. Geyindikləri geyimlər günəşin altında parlayırdı. Bu da onların daha vahiməli görünməsinə səbəb olurdu.

Bu vəhşi və qəddar əsgərlərin adları qısa zaman ərzində hər yerə yayıldı. Adlarından çox qəddarlıq və vəhşilikləri haqqında xəbər yayılmışdı. Keçdikləri yerlərdə bir canlını da sağ buraxmırdılar. Hər kəs ölsün, onlar isə ölümsüz qalsınlar.

Farslar çox fərqli ənənəyə sahibdilər. İnandıqları və sitayiş etdikləri çoxlu tanrıları vardı. Demək olar ki, hər evin öz tanrısı olurdu. Ancaq onlar başqa millətlər kimi inandıqları tanrıların heykəllərini hazırlamır, adlarına sitayiş etmirdilər. Günəşə, aya, torpağa, oda, suya və küləyə inanır, onlara qurbanlar kəsirdilər.

Farsların çox fərqli qurban kəsmək ayinləri vardı.

Tanrılarına qurban deyən insan bu istəyini həyata keçirmək üçün qurbanını alır və təmiz yerə aparır, başına ağac budağından tac qoyurdu. Bu tac qurbana olan sayğıdan irəli gəlirdi. Qurban hansı Tanrıya kəsilirsə, o tanrının da adı söylənilirdi. Bu zaman bütün fars xalqı və kral üçün dua edilirdi. Çünki heç kimin qurban qarşılığında qazanılacaq yaxşılıqları yalnız özü və tayfası üçün istəməyə haqqı yoxdu.

Qurban kəsilib Tanrıya təqdim edildikdən sonra ayrı-ayrı parçalara ayrılır, bişirilirdi. Yerə xüsusi otlar sərilir, bundan başqa, yerə təmiz parça salınaraq ətlər onun üzərinə düzülürdü. Əgər yaxınlıqda kahin və ya falçı maq varsa, dualar oxunur, tanrının şəninə təriflər söylənilirdi. Qurban kəsən adamın tayfası, ailə üzvləri və fars xalqı üçün yaxşı arzular edilirdi. Qurban kəsildikdən sonra ət kəsilməsi mərasimi çox davam etmirdi. Falçı maqın müəyyən etdiyi zamanda yerə sərilmiş parçanın içərisindəki ətlər qalmaq şərtilə qalanlar yığılıb aparılırdı. Bundan sonra qurban ətindən hansı şəkildə istifadə etmək istəyirlərsə, bu artıq onların öz qərarları olurdu. Beləliklə, qurban mərasimi tamamlanırdı. Qurban kəsənlər bu ətləri istəsələr, özləri yeyər, ailə üzvlərinə və tayfalarına paylayar, istəsələr, tamamilə kənar insanlara paylaya bilərlərdi. Bu, onların iradəsinə bağlıydı.

Fars xalqında şəxsin dəyəri xalq içərisindəki mövqeyi, döyüş meydanlarında göstərdiyi igidliklərə, övladlarının sayına görə müəyyən edilir. Bir şəxsin nə qədər çox övladı varsa, ona bir o qədər çox hörmət göstərilir.

Uşaqlar beş yaşına çatana qədər analarının yanında, qadınlarla birlikdə yaşayır və atalarının qarşısına çıxarıla bilmirlər. Bunun səbəbi odur ki, hər hansı bir xəstəlik və hadisə nəticəsində uşaq bu yaşa qədər ölsə, atası bu xəbərdən sarsılmasın.

Farslar çox qəribə xalqdır. Yerinə yetirilməsi qadağan edilmiş şeylər haqqında danışılması da qadağan edilir. Ən böyük cinayət yalan danışmaqdır. Yalan danışmağın cəzası da çox böyükdür.

Borc almaq böyük eyib hesab olunur və cəzalandırılır. Çünki borcun yalan çağırdığına inanılır. Başqa bir çox xalqlarda mövcud olan ənənə və dəyərlər onlarda da var. Amma farsların ölüm ayinləri çox fərqlidir. Dünyasını dəyişən şəxsin bütün bədəninə arı şanı sürtdükdən sonra bu şəkildə məzara qoyurdular.

Hökmdar Kir böyük fars xalqının qüdrətli və qüvvətli hökmdarı oldu. Sanki Tanrı onu bu dünyaya qan tökmək, can almaq, yurd yandırmaq, dağıtmaq və öldürmək üçün göndərmişdi. Bütün dünyaya sahib olmaq, bütün xalqları öz hakimiyyəti altına almaq istəyirdi. Dünyanı özünə düşmən seçdi və bütün cahana qarşı müharibə elan etdi.

O, əvvəlcə qonşu dövlətləri istila etdi. Daha sonra Şərqə – gündoğan ölkələrinə üz tutdu. Ardınca Şimala… Böyük istila hərəkatı başladı və hərəkatda çoxlu insan həm döyüş meydanlarında, həm də öz doğma yurdlarında amansızcasına məhv edildi. Çoxlu qələbələr qazanıldı, lakin eyni zamanda da çoxlu ölkələr işğal edildi. Kir yenilməz, qüdrətli imperiya yaratdı. Onun “Ölümsüzlər” adını verdiyi əsas ordusunun vəhşilikləri və qəddarlığı bütün cahana səs saldı. Məhz bu qəddarlıqlar və amansızlıqlar sayəsində bir çox vilayətlər onlara döyüşsüz təslim oldu. Orduda hər millətdən döyüşçü var idi. Onların içərisindən əsilzadə olanları Kir yanında saxlayırdı. İşğal etdiyi ölkələrdən olan bəzi müdrik alimləri də öz yanından kənara buraxmır, onların fikirlərindən hər zaman faydalanırdı.

Bütün dünyaya hakim olmağı, cahanın hökmdarı olmağı qarşısına məqsəd qoyan Kir axırda üzünü sakların yaşadığı ölkəyə tutdu. Bütün dünyanın hökmdarı olmaq üçün sakları da məğlub etməliydi və bu işin çətinliyini bildiyi üçün onlarla müharibəni sona saxlamışdı. Sakların yaşadığı yurd işğal edilməli, heç kimə baş əyməyən saklar onun hakimiyyətini qəbul edib boyunduruğu altında yaşamalı idilər.

Əldə etdiyi qələbələrə görə özünə çox inanan Kir artıq bütün cahanın hökmdarı olmaq üçün qarşısında yeganə əngəlin saklar olduğunu düşünürdü. Məhz bu səbəbə görə, sakları məğlub etməliydi. Sonra qarşısında heç bir xalq dura bilməyəcəkdi.

Ancaq saklar çox fərqli idi. Asan-asan döyüş meydanını tərk edən xalqlardan deyildilər. Köçəri tayfa olmaları, xüsusilə döyüşçü ruhları və igidlikləri ilə bütün cahanda ad qazanmışdılar. Hökmdar Kir saklar haqqında çox şey bilirdi. Onların döyüşdən asanlıqla əl çəkmədiklərini, çox qüvvətli döyüşçülərə sahib olduqlarını da eşitmişdi. Ona görə də döyüşə girməmişdən qabaq haqlarında daha çox məlumat əldə etmək üçün adamlarına gizli tapşırıq verdi:

– Nə qədər döyüşçü lazımdırsa, hətta daha artığını toplayın. Hansı silahlardan yaxşı istifadə edirlərsə, o silahlardan yığın. Cahan mülkünün hamısına sahib olmaq və bunun üçün döyüş meydanında sakları məğlub etmək gərəkdir. Ona görə də bunun üçün nə lazımdırsa, edin. Biz sakları məğlub etməliyik!

Tomris xatın

Hər zaman işıq saçan gözlərinə elə kədər çökmüşdü ki, xalqına ümid verən o xoş, güləc baxışlardan əsər-əlamət qalmamışdı.

Ümid etdiyi qapılar bir-bir bağlanırdı. Alp xana çarə tapacağını iddia edərək gələn hər həkimin hazırladığı yeni məlhəm yeni ümidlə qəbul edilsə də, xanın sağalmağına olan ümidlər get-gedə azalırdı. Əvvəlcə həyəcan və ümid vardı, sonra ümidsizlik və boşluq gəldi.

İgidi, qəhrəmanı, həyat yoldaşı, sevdiyi, obasının xanı gözünün qabağında əriyib gedirdi.

Necə də sevirdilər bir-birilərini. Necə də bir-birilərinə bağlanmışdılar.

– Sən mənim işığımsan!

İşıq sevginin işarəsidir. Müqəddəsdir. Aydınlığa baxışdır. Fərqli və rəngarəngliklər toplusudur.

Həyəcan və gözəllikdir.

– Sən də mənim xoş xatirələrimsən!

Alp xan onun xəyallarının hökmdarı idi. Onu görməmişdən qabaq yuxularında tanımışdı, xəyallarında aşiq olmuşdu. Sulara, dəryalara sığmayan sevgi idi bu.

Tomrisin obası gündoğan tərəfdə, Sak elinin mərkəz şəhəri olan Ordadan uzaqda idi. Tomris Sak elində çox hörmət edilən əsilzadə ailənin qızı idi. Fərqli və gözəl xüsiyyətlərə sahib insandı… Bütün Sak qızlarının içərisində həm gözəlliyi, həm də igidliyi ilə ad qazanmışdı. At minməyi, qılınc oynatmağı hər Sak igidi kimi uşaqlıqdan bilirdi. Hələ balacalıqdan qılınc oynatmaq, ox atmaq, at minmək kimi döyüş vərdişlərinə yiyələnmişdi. Usta döyüşçü idi.

Əlbəttə, bir gün bu igidlikləri insanların diqqətini cəlb edəcəkdi. Artıq Sak sərkərdələri döyüş təlimlərində at çapmasını, qılınc oynatmasını görürdülər. Sərkərdələrin gözündə gələcəyin böyük ordu komandiri kimi dəyər qazanmışdı. Anası: – “Bu qız at çadırında çox qalmaz”, – deyib qızı ilə qürur duyurdu. Onun gözəlliyi və igidliyi öz ailə üzvləri üçün də, yaxın və uzaq qohumları üçün də qürur mənbəyi idi. Həm də bu gözəlliyi igidlik və ağıl da tamamlayırsa.

Tomrisə gözəllik qatan təkcə ağıl və igidliyi deyildi. O, döyüş təlimlərində və el-obayla bağlı aparılan müzakirələrdə elə özünəməxsus fikirlər söyləyirdi ki, bu Sak müdrikləri və başbilənləri tərəfindən çox yüksək qiymətləndirilirdi. Hələ gənc yaşlarında ikən hörməti bütün saklar arasında yüksək tutulurdu. Ona verilən sualların cavabını necə tapırdısa, anındaca cavab verirdi. Əgər iki tayfa arasında hansısa məsələ ilə bağlı mübahisə yaransa, yenə də hər iki tərəfi qane edən cavabı o söyləyirdi.

Tayfa ağsaqqalları, adətən, belə məqamlarda: – “Qoy bir Tomris gəlsin! O da fikir söyləsin, görək, nə deyəcək bu işlərə”, – deyirdilər.

Əlbəttə, döyüşkən sakların tayfa ağsaqqallarının belə məqamlarda gənc qızın fikirlərinə qulaq asması, ona dəyər verməsi Tomris üçün çox qürurverici idi.

Tomrisin zəkası və igidliyi gündən-günə el-obada daha da yayılırdı. Belə parlaq zəkaya sahib igid xanımla ailə qurmaq istəyənlərin də sayı getdikcə çoxalırdı. Dillərdə əzbər olan “Tomris” adı az qala eşq, gözəllik işarəsi kimi qəbul edilirdi.

O isə nə ətrafında baş verən hadisələrə, nə də özünə qarşı diqqətin artmasına əhəmiyyət verirdi. Özü üçün ən əlçatmazı – ürəyinin sahibi olacaq igidi gözləyirdi. Ona görə də tələsmirdi. Halbuki, saklar arasında qız uşaqlarının erkən yaşlardan ana olması adət idi. Erkən yaşda ailə qurmayan qıza yaxşı baxmır, hansısa xəstəlikdən ailə qurmadığını düşünürdülər. Eyni zamanda sakların ağsaqqaları da qız uşaqlarının erkən yaşda ailə qurması üçün xüsusi qanunlar hazırlamışdılar. Onların bu məsələdəki həssaslıqlarının yeganə səbəbi Sak xalqının gələcəyi üçün igid övladların dünyaya gətirilməsi idi. Çoxalmaq, güclənmək mənasına gəldiyi üçün analıq, övlad dünyaya gətirmək igidlikdən daha müqəddəs hesab edilirdi.

Bir gün uzaq obanın bəyi tayfasının ağsaqqalları və bir neçə sayılıb-seçilən adamı ilə birlikdə Tomrisə qonaq oldu. Onların belə qələbəlik gəlməsi əbəs deyildi. Məqsədləri bəlli idi: Tomrisi görmək. Bəyin oğlu dillərə dastan gözəlliyi və igidliyi haqda eşitmişdi. Çadırını atasının çadırından ayırmaq çağında olan gənc birbaşa gəlib qızı görmək əvəzinə, bu haqda anasına danışmış, o da öz növbəsində həyat yoldaşına eşitdirmiş, nəticədə belə xeyirli səfər baş tutmuşdu.

Qonaq Sak xalqının həyatında ayrı yer tutur. Tanrı onları hədiyyə göndərir saklara. Gələn qonaqların qarşılanmasına xüsusi hazırlıq görülür. Sak obasına belə geniş tərkibdə qonaqların gəlməsi böyük fəxr hesab edilir.

Tomrisin mənsub olduğu obanın başçısı bu səfərin səbəbini başa düşsə də, bunu özləri üçün qürur bilmişdi. Obanın ağsaqqalı hər kəs tərəfindən hörmətlə qarşılanır, dedikləri hamı üçün qanun sayılırdı. Eyni zamanda Tomris haqqında xoş sözlərin deyilməsi onun üçün də fəxr sayılırdı.

Obanın igidləri arasında Tomrisi sevənlər var idi. Bu yeni, gözlənilməz sevgili üçün narahat olsalar da, nəticədə seçimi edəcək şəxs Tomris olduğu üçün səslərini çıxara bilmirdilər. Bununla belə, bu cür səfərlər oba üçün nə qədər qürurverici olsa da, onlar üçün heç xoş deyildi. Ona görə də özlərini, igidliklərini göstərmək üçün Tomris üçün gələn cavanları yarışda məğlub etmək, özlərini Tomrisə göstərmək istəyirdilər.

Qonaqlar zəngin mərasim süfrəsində şənləndilər. Səhərə qədər yeyib-içdilər. Ertəsi gün üçün sözlər verildi. Yerinə yetiriləcək işlər haqqında birgə qərar qəbul etdilər.

– Yaxınlıqdakı meşədə ov edək!

– Edək!

– Orda igidlərin məharətlərini sınayaq. Qoy bacarıqlarını göstərsinlər. Ad ala bilməyənlərə bir daha imkan yaradaq!

– Yaradaq!

Ovda göstərilən igidlik başqa igidliklərlə ölçülməyəcək dərəcədə böyük və əhəmiyyətli idi. Bu, müqəddəs Tanrı əmridir. Bu ovlarda hər şey baş verə bilər. Ovda bütün igidliklərə yer var. Hünər göstərmək üçün vuruşulur. Sak igidləri öz şücaətlərini ov meydanlarında göstərir, güclərini burada sınayırlar.

Bu ov meydanları həm də çox çətin keçir.

Bu cür döyüşləri idarə etmək də müşkül olur.

Sak yurdunda qonaqlara xüsusi qayğı göstərildiyi üçün ov meydanında da igidliklərini göstərmək üçün birinci onlara imkan verilir.

– Bəy qardaşım ovun necə olmasını istəyir?

– Əgər icazəniz olarsa, ovu oğlum etsin!

Bu sözlərdəki məqsəd də bəlli idi. Bəy Tomrisə sevgisi olan oğlunun özünü göstərməsini istəyirdi. Bu şansı oğluna verməliydi. Tomrisin sevgisini qazanmaq üçün isə oğlan ov meydanında Sak igidlərindən daha böyük qəhrəmanlıq göstərməliydi.

Bəy oğlu atlandı, ov meydanına çıxdı. Atını o başa-bu başa çapdı – at minmək bacarığını göstərdi. Atın üstündə etdiyi hərəkətlərlə nə qədər igid olduğunu nümayiş etdirdi. Sonra igidləri qruplara böldülər. Bir qrup ovu qovacaq, o biri ovun getdiyi istiqaməti dəyişəcək, sonrakı isə vuracaqdı. Vəzifə bölgüsü edildikdən sonra gənc bəy oğlu geri çevrilərkən onları gördü.

Obanın qızlarını…

At belində durub tapşırıq gözləyirdilər. Başlarında da Tomris. Gənc oğlan gördüklərinə çox təəccübləndi. Səhvini başa düşdü. İgidlərə başı qarışan zaman qızları unutmuşdu. Halbuki, heç bir igidin Sak qızlarını görməzlikdən gəlmək haqqı yoxdur!

Bağışlanmasını istədi və bu dəfə səhvə yol vermədən yenidən hazırlıq gördü. Qızları ov vuran dəstəyə qatdı ki, Tomris özünə yaxın olsun. İgidliyini ona layiqincə göstərə bilsin.

– Belə daha yaxşıdır, – dedi.

– Qızların ov vuran olması daha yaxşı olacaq. Ova hazırlıq görən, ov üçün meydana atılan igid bunun da haqqını verməlidir. Əgər bir ləngimə baş verərsə, mən də ova qoşularam. Beləliklə, qaldığımız oba da əsl igid necə olur, onu görər.

Qürur igidin yaraşığıdır. Əlbəttə ki, əgər danışığını və igidliyini lazım olan yerdə istifadə edə bilərsə. Yersiz danışıqlar və boş-boşuna lovğalanmaq insanı hər kəsin içində çıxılmaz vəziyyətə sala bilər. Bir sözlə, danışıq və davranış da igidlik qədər əhəmiyyətlidir.

Meşənin içərisində məsləhət görülən yerdə özləri üçün uyğun mövqe seçən qızlar ovun qovularaq ovlanacaq yerə gətirilməsini gözlədilər. Ov artıq ovlanmaq üçün nəzərdə tutulan yerə gətirilmişdi. Ovun seçilən yerə qovulması da onun ovlanması qədər məsuliyyətli olduğu üçün bu işi daha peşəkar olanlar, işin dərinliklərini bilənlər edirdilər.

Artıq hamı ovun vurulmasını gözləyirdi.

Ov başlamazdan əvvəl hər iki obanın başçısı meydana girdi. Onların ikisi də artıq qocalmışdı. Təbii ki, gənclər kimi ov edə bilməzdilər. Həm də bu onlar üçün çox təhlükəli ola bilərdi. İkisi də atlarını yanaşı sürərək ovu izləməyə başladılar. Təhlükənin onlara yaxınlaşmaması üçün yanlarında mühafizəçilər də var idi. Yetişdirdikləri igidlərin ov etməsini izləmək onlar üçün qürurverici idi.

– İgidin qəhrəmanlıqlarını izləmək, şəninə təriflər demək də igidlik etmək qədər hünər tələb edir!

Bir vaxtlar ov meydanında ov edən yaşlı oba başçıları indi gənc igidlərin ov səhnəsini izləyirdilər.

Sak yurduna qonaq gələn bəyin oğlu atasından icazə alıb atını vəhşi heyvanların üzərinə sürdü. Hirs gözünü tutmuşdu. Artıq bütün düşüncələri onu tərk etmişdi. Yeganə məqsədi ovunu ovlamaq, igidlik göstərmək idi. Ata minməsinə, cəsarətinə deyiləcək söz yox idi.

Əsl Sak igidi idi.

Ov meydanında qəhrəmanlıq etmək onun üçün adi məşğuliyyət idi.

Bəyin oğlunun cəld hərəkətini və atının üzərində oxla ovu vurub geri qayıtmasını hər kəs maraqla izləyirdi. Atdığı hər ox öz hədəfini tapır, hər oxdan sonra ətrafdakılara, – “Necədir?”, – sualını verirmiş kimi baxması isə ov səhnəsini izləyənlərə xoş gəlmədi.

Sak igidlərinin köməyilə ovu vuran bəy oğlu sonra Sak igidlərini ov üçün meydana çağırdı. Onun bu hərəkətini bəyənməyən Sak igidləri oğlanlı-qızlı ov meydanına atıldılar. Əsl ov başladı.

Sak igidlərinin atlarının səsi, özlərinin nərələri elə güclü çıxırdı, sanki döyüş gedirdi. Artıq bəy oğluna hansı şəkildə ov etməsini, ovun harda olmasını deyən igidin səsi belə, nərələrin içində eşidilməz olmuşdu. Öz bildikləri kimi ov edən Sak igidləri lovğa, özündənrazı bəy oğluna meydanda ov dərsi verirdilər.

Ov meydanında etdiyi bütün hərəkətlərdə yeganə məqsədi Tomrisin diqqətini çəkmək olan bəy oğlu qarışıqlığa fikir vermədən Tomrisə yaxın mövqe seçdi və özünü ona göstərməyə çalışdı. Tomrisin hərəkət etdiyi yerə doğru o da hərəkət edirdi. Kənardan isə bu çox açıq şəkildə görünürdü. Bütün bunlar başa düşülən idi. Çünki o gənc idi. Sevdiyi qızın gözündə özünü igid, qəhrəman kimi göstərməyə çalışırdı. Lakin onun bütün bunları əsl igidə yaraşan şəkildə etməsi daha düzgün olardı. Hansısa igidi, döyüşçünü tənqid etməklə, alçaltmaqla deyil…

Atası oğlunu da, Sak döyüşçülərini də yaxşı tanıdığı üçün övladını hərəkətlərinə görə cəzalandıracaq birinin ortaya çıxmaması üçün dua edirdi. Amma bilirdi ki, mütləq bunu edəcək igid meydana çıxacaq.

Axır ki…

Yaşlı igid bəy oğlunun meydandakı lovğa hərəkətlərinə səbir edə bilmədi. Atını onun üzərinə elə sürətlə çapdı ki. Bir anda onun tarazlığını pozdu. At vəziyyətdən çıxmaq istərkən üstündəki adamı düşünmədi belə. Bir anlıq sərt şəkildə silkələndi və bəy oğlunun bütün cəhdlərinə bax-mayaraq arxası üstə yerə düşməsinə səbəb oldu. Özündən razı bəy oğlu az qalmışdı ki, atdan yıxıldığını görməyən igidlərin atlarının ayaqları altında qalsın.

Qışqırıqlar və kənardan edilən xəbərdarlıqlar ov edən Sak igidlərinin atları onun üstünə sürməsinə mane oldu. Ancaq bayaqdan igidlərə meydan oxuyan bəy oğlunun bir anda yerə yıxılması vəziyyəti dəyişdi.

Bir Sak igidi ov zamanı atdan düşə, özü də bu əsilzadə bəy oğlu ola. Həm də ov zamanı.

Bəy oğlunun igidliyi bura qədər imiş. Bundan sonra ona el-obada haqqında danışılanlar qalacaqdı. Adının əvvəlinə ad da əlavə ediləcəkdi: “Ov zamanı atdan yıxılan bəy oğlu!”

Sak elində bu cür hadisələr çox böyük əhəmiyyət daşıyır. Hər kəs baş verən belə hadisəyə mütləq öz etirazını bildirir.

Və o da…

Tomris…

Yavaş-yavaş atını bəy oğluna yaxınlaşdırdı. Cavan hələ də arxası üstə uzanmış vəziyyətdə idi.

Heç kim ona yaxınlaşıb əl verib qaldırmamışdı. Çünki etdikləri igidə yaraşan hərəkət olmadığı üçün özünə və igidliyinə hörməti olan heç kəs ona yaxınlaşıb əl uzatmazdı. Bu da Sak igidlərinin meydan ənənəsi idi.

Eyni zamanda Sak igidlərindən kiminsə ona yaxınlaşıb kömək etməsi də onun üçün utancverici hərəkət olardı. O özü ayağa qalxmalı, heç bir şey olmamış kimi davranmalı, yıxıldığı yerdən durub atına minməliydi. Ancaq bunu edə biləcəkdisə. Əlbəttə, yerə yıxılan zaman bədəninin hansısa yerində qırıq, çıxıq olmayıbsa. Halbuki, yerdə aldığı vəziyyət və hərəkətləri elə bunu göstərirdi. Üstəlik, yıxıldığı yer uca otlarla örtülmüşdü.

Tomris ona yaxınlaşaraq düz qarşısında dayandı. Bir dəfə baxdı onun gözlərinə. Yalnız bir dəfə…

Bu baxışlarda çox məna var idi. Bu gözlər bəy oğluna çox şeyi demişdi. Sonra Tomris atını sürüb uzaqlaşarkən yatdığı yerdən cəld şəkildə ayağa qalxan bəy oğlunun düşündüyü bircə şey var idi.

Tomris artıq getmişdi. Bu gediş onun üçün daha geri qayıtmamaq demək idi.

Ertəsi gün yenidən bunu etdilər. Vasitəçilər onların fikirlərini öyrənmək üçün araya girdilər. Ola bilsin, bu cavabı gözləmirdilər, ancaq Tomrisi tanıyanlar cavabın nə olacağını bilirdilər:

– Mən atından yıxılan igidin həyat yoldaşı ola bilmərəm!

Əlbəttə, bu onun üçün əsaslı bəhanə idi. Ürəyinin isinmədiyi oğlana “yox” deməyə bəhanə axtaran Tomrisin əlinə bu fürsət özlüyündən düşmüşdü. Nəticədə baş verənlər onun adını bir daha məşhurlaşdırmış oldu.

Artıq uzaqlarda yaşayanlar belə, Tomrislə maraqlanmağa başladılar. Gözünə girmək istəyən igidlərin sayı gündən-günə artırdı. Obalarına daha tez-tez qonaqlar gəlməyə başlamışdı.

Zaman keçir, Tomris özünə layiq bilmədiyi, ürəyinin qəbul etmədiyi igidlərin elçilərindən imtina etməklə günlərini keçirirdi.

Anası da bu məsələdə ona təzyiq göstərirdi. Obadakı digər qadınlar da ona təsir edərək qızın tez bir zamanda ailə qurmasını istəyirdilər. Tomrislə yaşıd qızlar bir-bir ailə qururdular. Hətta çoxlarının övladı da var idi. Bəs Tomris nəyi gözləyirdi? Nə vaxta qədər gözləyəcəkdi?

Yaşı kiçik idi, ancaq Sak xalqı onun qısa zamanda ailə qurmasını istəyirdi. Çünki dünyaya gətirdiyi övladı da özü kimi igid olacaqdı. Bütün həyatlarını köçəriliklə keçirən, çöllərdə, savaşlarda olan xalqın gələcəyinin yaşaması üçün dünyaya yeni övladların gətirilməsi lazım idi. Bu, onlar üçün müqəddəs amal hesab edilirdi. Qız uşaqları onlara elçi düşən igidlər arasında seçim etməli deyildilər. Çünki seçim etməklə dünyaya övlad gətirilməsi gecikə bilərdi. Məhz bu baxımdan Tomrisin seçim istəyi Sak qızlarının da bundan sonra eyni şəkildə hərəkət etməsinə səbəb ola bilərdi.

Tomris artıq baş verənlərdən çıxış yolu tapmağa çalışırdı. Lakin axtardığı igid hələ ki, səsinə səs vermirdi. Nəhayət…

Ağlına belə gəlməyən, qəbul edə bilməyəcəyi mövqedə gördü özünü. Ona obadakı qızlardan biri danışdı:

– Əl içi qədər xəmir hazırlayacaqsan. İçərisinə bir ovuc duz atacaqsan. Sonra bunu yanmış alovdan qalan küldə bişirəcəksən. İsti-isti birnəfəsə yeyəcəksən. Duz səni yandıracaq, qovuracaq. Əsla su içməyəcəksən, əsla. Bunun üçün Göy üzünün açıq olduğu, ayın göründüyü gecəni seçməyi unutma. Əllərini göyə açıb deyəcəksən: “Ey ulu Tanrım, səndən diləyim budur ki, hansı igid qəhrəmanım, gələcəkdə evimin əri, həyat yoldaşım olacaqsa, bu gecə yuxuma girsin. Susuzluğumu yatırmaq üçün öz ovucları ilə mənə su içirsin. Onun üzünü mənə göstər”. Bunları dedikdən sonra heç kimə bu haqda bir kəlmə belə demədən yatacaqsan!

Bunu bir neçə qız sınayıb və dediklərinə görə, Tanrı dualarını qəbul edib. Yəni düz çıxması ilə bağlı çox iddialıdırlar.

– O gecə yuxumda mənə su verən igid, çox keçmədi ki, qarşıma çıxdı. Həyat yoldaşım oldu.

– Həqiqətənmi belə oldu?

İnanmaq yolun yarısıdır. Bir şeyin olmasını istəyirsənsə, əvvəlcə uca Tanrıdan bütün varlığınla istəməli, inanmalısan.

Tomris bu deyilənlərə inanmaq istəyirdi, ancaq ətrafındakıların hərəkətlərini mühakimə edib güləcəklərindən ehtiyat edirdi. Çünki belə şeylərə inanmırdılar. Çünki tanıdıqları Tomris belə gülünc hərəkəti etməməli idi. İgidliyinə necə yaraşdıra bilər belə şeyləri? Bütün bunları düşünmək onu daha çox narahat etdi. Ona görə də bu haqda heç kimə danışmaq istəmədi. Hətta bu sınaq doğru olsa belə.

Fikirləşdi ki, anasından bu haqda məsləhət alsaydı, anası mütləq bunu nə üçün etdiyini soruşacaqdı.

Bəs anası buna nə deyəcəkdi? Utanırdı.

Əsla bunu edə bilməzdi.

Lap tutaq ki, anasından istədiyi məsləhəti aldı. Xəmiri yoğurub bişirdi. Amma…

Yox… Çox istəsə də, bunu etməyəcəkdi. Yoldaşı bunu istəsə belə.

Bu gecə göy üzündə ay ən gözəl halıyla parlayırdı.

Göy üzünə səpələnmiş ulduzların çoxu hər zamankından daha işıqlı idi. Tomris bu şansı qaçırmaq istəmirdi. Onunla həmyaşıd, yenicə toyu olan qız:

– Mən xəmiri sənin üçün hazırlayaram, – dedi. – Narahat olma bundan heç kimin xəbəri olmaz. Çadırın qapısında gözlə. Bişirib isti-isti gətirərəm. Sən də yeyərsən. Sonra da…

Artıq bundan da imtina edə bilməzdi. Tomris yaşıdının dediklərini qəbul etdi.

Nə çətin idi gözləmək. Ay parlayırdı. Deyəcəklərini əzbərləyir, küldə bişəcək xəmiri gözləyirdi. Çadırda hamı yatmışdı. Heç kim belə şey edəcəyini düşünməzdi. Ona görə də baş verənlərdən qızın necə həyəcanlanacağı da kimsənin ağlına gələ bilməzdi. Bununla belə, yenə də çox gərgin idi. Əgər onu kimsə görsəydi, nə cavab verəcəyini bilmirdi.

Qarşıdan bir kölgə gəldiyini hiss etdi. Səssizcə, sirr paylaşan sirdaş kimi yaxınlaşırdı. Tomris iki ovucunu birləşdirib onun qarşısında açdı. Ona uzadılan çörəyi yerə düşmə qorxusu ilə havada tutdu.

– Ay!

Qız söylədiyi kimi etmiş, çörək isti küldən çıxan kimi gətirmişdi. Tomrisin əlini yandıracağını heç düşünməmişdi də.

– Sakit ol! Eşidən olsa, nə deyər, nə danışarlar?

İkisi də qeyri-ixtiyari güldü.

– Mən getməliyəm! – dedi xəmiri gətirən. Sən lazım olanı et!

– Oldu!

Yoldaşıqaçaraq gedəndən sonra dizləri üstə çökdü və çörəyi yeməyə başladı. Daha ilk tikəsindəncə dili yandı. Dad hiss etməz oldu. Sanki duz doldu ağzına. Dişləməsi çətin, udulması mümkünsüz idi. Bununla yanaşı, inadla yedi. Yansa da, dili qovrulsa da, bir tikəsini belə saxlamadan yedi.

Sonra aya baxdı. Dua etməyə başladı.

Sonra duasını yenidən oxudu. Ola bilsin ki, hansısa sözünü deməmiş olaydı. Sonra bir daha… Və nəhayət, heç bir şey hiss etmədən susuzluqdan yanaraq gözlədi. Sanki orada yatacaq, yuxusunu orada görəcəkdi. Ya da gözlədiyi igid buludsuz Göy üzünü yararaq atının üzərində aşağıya düşəcəkdi.

Amma mənasız yerə gözləyirdi. Boş yerə gözlədiyini bilə-bilə, yenə də yerindən tərpənmək istəmirdi. Daxilində bir ümidsizlik vardı.

– Hər halda, bu olmayacaq, – dedi öz-özünə. Halbuki, hələ bir şey nə başlamış, nə də bitmişdi.

Sürətli addımlarla çadırına doğru getdi. Tezcənə yatmaq, istədiklərini görmək istəyirdi. Yerinə uzanıb gözlərini yumdu.

Bir od dairəsinin içərisindəydi.

Ucsuz-bucaqsız çölün ortasında.

Yalın ayaqlarına baxdı. Qumların istisində əriyəcək kimi yanan yazıq ayaqlarına. Bəs ayaqqabıları, atı harada idi?

O yana-bu yana qaçır, ayaq basdığı hər yerdən bədəninə istilik qalxırdı. Susuzluqdan quruyan dodaqlarına bir qurtum su vurmaq üçün su axtarırdı. Ancaq heç yerdə su yox idi.

Ucsuz-bucaqsız çöllərdə nə işi var idi axı?

Sıxıntı içərisində sızıldadığını hiss edirdi. Halbuki, həmin an bir cüt göz yazıq baxışlarla onu izləməkdə idi. Səssiz olmaq üçün hər nə qədər çabalasa da, o, Tomrisin etdiklərini izləyirdi.

Tomrisin anası isə bu zaman onu oyatmaq üçün bir neçə dəfə yerindən dursa da, sonra fikrindən daşınmışdı. Gənc qızı gördüyü yuxudan ayırmaq istəməmişdi. Anası da olsa, belə şeyə haqqı olmadığını düşünürdü.

Tomrisin dodaqları tərpənirdi.

– Ah, yazıq qızım. Sən də inandın bu yalana. Uzun, çox uzun zaman əvvəl mən də etmişdim bunu. Nə bir şey görmüşdüm, nə də bir şey başa düşmüşdüm. Bu, sadəcə adi fikirdir. Tanrı nə yazıbsa, o da olacaq, duzlu xəmirdən nə çarə?!

Anası Tomrisə mane olmadığı üçün özünü qınayırdı. Yuxuda susuzluqdan yandığına görə çox narahat idi.

Gözünün qarşısında əziyyət çəkən doğma qızının bu halına səbir edə bilmirdi. Amma başqa çarəsi yox idi.

Bir az da gözləyəcək, oyanmasa, qaldırıb su verəcəkdi. Başqa yolu qalmırdı.

Əlbəttə, duzlu kökənin təsiri bir neçə gün davam edəcəkdi. İnsan elə hala gəlir ki, su içməkdən də doymur. Hətta uzun müddət heç nədən dad ala bilmir – “Bütün bunlara nə ehtiyac vardı ki? Mən nə etdim?” – deyir.

Tomris yuxuyla həqiqət arasında bir yerdə idi. Əslində, oyanmaq istəyirdi. Susuzluğa dözmək də çox çətin idi. Oyanmaq, tuluqdakı sudan doyanca içmək istəyirdi. Kaş oyana biləydi.

Amma necə oyanacağını bilmirdi.

Yuxular aləmində, çölün ortasında idi, başı üstündə də Günəş.

“Burda nə işim var mənim?”

Dodaqları çat-çat olmuşdu. Ağzının ətrafı duz bağlamışdı. Sanki duz tökmüşdülər boğazından aşağıya. Ağzındakı tüpürcəyi də qurumuşdu. Dili-dodağı şişmişdi. Udqunmaq istəyir, amma bacarmırdı. Daxildən bir səs bunun yuxu olduğunu söyləyirdi. Mütləq oyanmalı olduğu yuxu idi. Oyanmağa gücü olsaydı…

Kaş bunu bacara bilsə…

Tomris bunu bacara, yuxudan oyana bilmədi. Hər nə qədər cəhd etsə də, gözləri açılmadı ki, açılmadı. Anası da oyatmadı. Oyandıqdan sonra qızının utanmaması üçün etmədi bunu.

Əlbəttə, bu qüsur deyildi, ancaq istəmədi.

… Dan yeri sökülmək üzrə idi.

Gördüyü yuxuda da dan yeri sökülməkdəydi.

Günəş zülməti, qaranlıqda gizlənmiş şəri qovmaq üçün yavaş-yavaş yerindən qalxır, şüaları dünyanı işıqlandırırdı.

Dünya artıq Günəşdən aldığı əmr üzrə hərəkətə başlamışdı.

Yaxınlıqda səssiz çay axırdı. Amma səsi Tomrisin qulağına gəlirdi. Qopuzdan qopan nəğmələr onu çağırırdı.

– Su, – dedi çıxmayan səsi ilə, – Su!

Yaxınlaşdıqca uzaqlaşırdı, gəldikcə gedirdi çayın səsi. Əlçatmaz, çox çətin hədəf idi. Gücü tükənmişdi. Dizlərinin üstünə çökdü qürurunu heç bir şeyə dəyişməyən Sak yurdunun igid qızı. İməkləməyə başladı.

Bir, iki…

Daha artıq dözə bilmədi. Uzandı sonsuzluğa uzanırmış kimi. Sanki ölüm mələyi ilə birlikdə uçmağa hazırlaşırdı.

– Bəsdir! – dedi daxilində, – Bəsdir! Artıq səbir edə bilməyəcəyəm. Bəsdir!

Birdən ona tərəf bir əl uzandı. Əlini tutdu.

– Qalx! – dedi qulağa xoş gələn, güvənli səslə – Qalx ayağa, səni bu şəkildə görməyə dözə bilmərəm. Sən hər zaman ayaqüstə, məğrur şəkildə durmalısan!

– Su!

Başqa söz çıxmadı dodaqları arasından. Çox maraqlandığı halda, başını qaldırıb tanımadığı səsin sahibinə baxa bilmirdi. Bütün sıxıntılarının yeganə səbəbi səsini eşitdiyi igid olsa da, artıq gücü tükəndiyi üçün üzünə baxa bilmirdi. Dayanmadan yalnız bir sözü təkrarlayırdı: “Su!”

Əl uzadan igid su gətirmək üçün qaçdı. Uzaqlaşmasını istəməyən, ancaq qaçışın ona su gətirmək üçün olduğunu bilən Tomris susuzluğunu aradan qaldıracaq ümidlər, sevgi dolu dirənişlər hiss etdi qəlbində: “Su!”

Nə vaxt getmişdi, necə tapıb gətirmişdi, bilmirdi, ancaq bir anlıq düz dodaqlarından tökülən suyun sərinliyini hiss etdi. Bir, iki, üç damcı…

– Çox içmə, – dedi səs, – bu qədər susuzluqdan sonra zərər verər sənə.

– Su!

Çöllərin quraqlıqlarının öyrətdiyi insanlar bu həqiqəti yaxşı bilirdilər. İgidin söylədiyi düz idi, ancaq Tomris müqavimət göstərirdi.

– Su!

– Bütün bu əziyyətləri çəkməyinə nə ehtiyac var idi?

Tomris özünə gəldi. Başı üstündə ona su verən igidi görəndə indiyə qədər yuxuda çəkdiyi əziyyətlər qurtaracaqdı – bunu bilirdi. Oyanacağını da bilirdi. Ona görə də bu işi tez qurtarmalıydı. Baş verənləri də, bu əziyyətlərə nə üçün dözdüyünü də yaxşı xatırlayırdı. Bütün bunlara duzlu çörək səbəb olmuşdu.

– Səni görmək üçün yedim onu! – dedi öz-özünə.

İndi isə onu görməliydi.

Əvvəlcə əlinə gözləri toxundu. Sərt, güclü döyüşçü idi. Axtardığı əsl cəngavər. Baş barmağının yanında dərin yara izi var idi.

Bir həmlə də.

Başını qaldırıb baxdı. Günəş doğdu o an. İşıqları Tomrisin gözlərinə vurdu. Çətinliklə də olsa, onları açaraq baxdı. Uzun, geriyə doğru əyilmiş saklara məxsus papağının¹⁴¹³ altından saçlarını gördü. Qumral idi. Sonra gözlərini axtardı.

Bir cüt ala göz dəydi gözlərinə. Eynilə Tomrisin gözləri rəngində.

Gördükləri tam deyildi.

Bütün diqqətini cəmləyib gördüklərini düşünməyə başladı. Axı bu adamı tanımalıydı. Ya da gördüklərindən bir neçə kiçik əlaməti yadında saxlamalıydı. Sonra bütün bunları xatırlasın deyə. Burnu, yanaqları, ağzı…

Nə qədər cəhd etsə də, yeni doğan Günəşin şüaları Tomrisə mane olurdu. Bir çıxış yolu qalırdı: adını soruşmaq.

– İgid, adın nədir? – Verdiyi suala cavab ala bilmədi. Yalnız gülüş səsi eşitdi. – Adın nədir? Nə olar, heç olmasa adını söylə!

– Mən səni tapacağam, – dedi qarşıdakı səs, – Narahat olma! Gözlə məni, gələcəyəm!

– Adın nədir?

Artıq verdiyi sualın təsirindən səsində də dəyişiklik yaranmışdı, sanki yalvara-yalvara, acizanə şəkildə soruşurdu.

Sualların cavabını ala bilmədiyi üçün sarsılmışdı.

– Qızım, övladım!

Ana şəfqətli, isti və yumşaq əl saçlarını oxşayırdı.

– Oyan artıq! Günəş doğdu. Bu gün çox işimiz var. Atanla qardaşların bizdən aş gözləyir.

Tomris gözlərini açdı. Yuxudan oyandığı üçün çox peşman olmuşdu. Həm də uğrunda əziyyətlərə qatlaşdığı igidin nə adını, nə də tanıya biləcəyi əlamətini yadda saxlaya bilmişdi.

Bu igidin adını öyrənəcəyi anda…

Əlbəttə, heç nə deyə bilmədi anasına. Cavab verəcək taqəti də qalmamışdı. Yuxudan oyansa da, bütün gecənin və gördüklərinin təsirindən yerindən tərpənə bilmirdi. Bir yandan da dodaqlarının, ağzının, boğazının quruluğu imkan vermirdi. Susuzluqdan yanırdı.

Anası baş verənləri bilirdi, lakin Tomrisin bundan xəbəri yox idi. O, qızının düşdüyü vəziyyətdən xəbərdar olduğu üçün əlindəki su dolu qabı ona uzatdı.

– Al, bunu iç! Çox susamısan.

Görəsən, anasının baş verənlərdən xəbəri vardı? Adətən, yuxudan ayılanda anası heç vaxt ona qarşı belə davranmazdı. Artıq bunları düşünməyi bir kənara qoyub susuzluqdan qurumuş dodaqlarını anasının verdiyi qaba dayadı.

Bütün bu əziyyətlərə qismətindəki igidi görmək, tanımaq üçün dözmüşdü. Onu yuxusunda görmüşdü. O, Tomrisə gələcəyini, onu gözləməyini söyləmişdi. Tomris baş verənlərdən çox məmnun idi. Bu qədər işarə də bəs edərdi.

Birdən-birə yuxuda gördüyü bu igidi tez zamanda gerçək həyatda da görəcəyini hiss etdi. Baş verənlər ona çox yaxşı təsir etmişdi. Sevincliydi. Artıq özünü qınamırdı. Yuxu görmək üçün gördüyü əziyyət hədər getməmişdi. Bütün bunlara baxmayaraq daxilində onu bir sual rahat buraxmırdı. Birdən yuxusunda gördüyü igid gəlməsə, onda necə? Bəlkə, bu baş verənlər elə yuxudan ibarətdir.

Hiss etdi ki, yuxusundakı igid gələnə qədər xoşbəxt olmayacaq. Daxilində qəribə narahatlıq baş qaldırdı.

Tomris baş verənlərdən anasının xəbəri olduğunu sonradan anladı. Onsuz da yuxudan oyananda anasının hərəkətlərindən şübhələnmişdi. Ancaq ola bilsin, bu təsadüf idi. Ona görə də anası sual verənə, nə baş verdiyini soruşana qədər bu haqda heç nə danışmamaq qərarına gəldi.

– Yuxunda gördüyün bunlar idimi?

– …

Bir müddət keçdikdən sonra ağlı başına gəldi, baş verənləri düşünərək nəticə çıxardı. Gördüyü üz gözünün qabağından getmirdi. Bunlar bəs edirdi ki, artıq özünü igidin nişanlısı kimi hiss etsin. Nişanlı qızların duyduqlarını duysun.

Amma nə hiss etdiyini heç kimə danışa bilmirdi. Bunlar təsəvvür ediləsi duyğular deyildi.

Yuxuda ailə quracağı igidi görmək üçün yediyi duzlu çörəyin yandırıcı təsiri düz beş gün davam etdi. Tomris bu zaman ərzində su içməkdən bitab düşdü.

– Sən mənim işığımsan, nurumsan!

Həqiqətən, Tomris onun nuru idi.

– Sən də mənim xəyallarımın igidi.

Həqiqətən, bu igid onun xəyallarının igidi idi.

… Otağın ətrafındakı səssizlik içəridəki səssizliklə ahəng təşkil edirdi. Halbuki, saklara sakit durmaq, səssiz iş görmək xüsusiyyəti məxsus deyildi. Elə bil obalarda heç kim yox idi. Bu, insanların bir-birinə hörmət əlaməti olaraq yaratdığı səssizlik deyildi. Sanki obada yas var idi. Elə sakilik hökm sürürdü. Xanın vəziyyəti dəyişmir, ümid verən heç bir xəbər gəlmirdi. Obada və ətraf obalarda olan bütün həkimlər, təbiblər dəvət edilmişdi. Necə xəstəlik idi bu?! Necə çarəsi olmayan dərd idi?!

Alp xan xəstə yatağında səssizcə yatırdı. Başında təbiblər, həkimlər, bir neçə də əsgər keşik çəkirdi. Yanına yığışanlar sükut içində gözləyir, nə edəcəklərini bilmirdilər. Artıq bundan sonra uca Tanrı nə yazmışdısa, o olacaqdı, onlar da qismətlərinə razı olmalıydılar.

Çarə üçün bütün vasitələrə əl atılmışdı. Uzaq ölkələrdən böyük təbiblər dəvət edilmişdi. Həkimlərin bütün məsləhətlərinə əməl edilmişdi. Yatdığı yerdə gündən-günə əriyib gedən xanın xəstəliyinə çarə tapmaq üçün hər yerə xəbər salmışdılar.

Hər gələn həkim də başqa xəstəlik olduğunu söyləyir, əlac tapmaqda çətinlik çəkirdi. Artıq ümidləri üzülmüşdü. Təbiblərin söylədiklərini etsələr də, bir nəticə hasil olmadığını görürdülər. Axırda obanın ağsaqqalları təbib və həkimlərdə çarə olmadığını görərək xanı uca Tanrının ixtiyarına buraxdılar. Bundan sonra nə olacaqsa, Tanrının qisməti hesab ediləcəkdi. Artıq obanın igidlərinin edəcəyi bir iş qalmamışdı.

Dəyişməyən Sak inancı var idi: Yerin işi deyilsə, deməli, göyün işidir.

Tomris xanım neçə gündür yatmadan xanın başında pərişan şəkildə gözləyirdi. Artıq həkimlər Tomrisin də sağlamlığından narahat idilər:

– Özünüzə diqqət edin! Tanrı qorusun, sizə də bir şey olsa…

Tomris baş verənləri qəbul edə bilmirdi. Tanrı həyat yoldaşını, igidini, sevdiyini, övladlarının atasını əlindən almaq istəyirdi. Tomris isə Tanrının bu istəyini asan-asan qəbul etməyi bacarmırdı. Bunun üçün uca Tanrıya dualar edir, qurbanlar deyib nəzirlər söyləyirdi.

– Uca Tanrı, bu igidi mənə bağışla!

Yavaş-yavaş onun döşəyinə yaxınlaşdı. Həkimlər qadına yol vermək üçün kənara çəkildilər. Tomris yazıq-yazıq Alp xanın üzünə baxdı. Əlləri əsirdi. “Uca Tanrı, obamın və xalqımın Alp xana ehtiyacı var, onu bizlərdən alma!” – yenə ürəyindən keçirdi.

Bunu sakit şəkildə öz daxilində söyləmişdi. Həqiqətən, obasının xana çox ehtiyacı var idi.

Tomris artıq göz yaşlarını saxlaya bilmirdi.

Xəstə yatağında belə, Alp xan çox yaraşıqlı görünürdü. Dən düşmüş qumral saçları, xəstəlikdən solmuş üzü başını qoyduğu ağ yastıqla eyni rəngə çalırdı. Saqqalı uzanmışdı. Uzun, dodaqlarından aşağı sallanan bığlarının yeri kölgə kimi qalmışdı.

Yaxınlaşıb oturdu döşəyinin yanında. Həyat yoldaşını xəstə yatağında narahat etməmək üçün çox diqqətli davranırdı. Alp xanın əlini əllərinin içərisinə aldı. “Nə qədər zəifləmisən, igidim! O güclü, qüvvətli əllər hanı? Sanki başqasının əlləridir. Baş barmağının dibindəki yara izi də olmasa…” – düşündü yenə.

Sonra qəmgin səslə:

– Qalx, igidim! Nə olar, qalx! El-obana dünyaya gərəksən. – dedi.

Belə sevgi yaşanmayıb

Yaz gəlmişdi, çöllər günəşin istiliyindən yanmağa başlamışdı. Artıq sürülərin ehtiyacını ödəmək üçün yaylaqlara doğru axın edirdi Sak yurdu. Dağlar bütün coşğusu ilə onları qucaqlamağa hazır vəziyyətdə gözləyirdi. Qarın əriməsi ilə çağlayan çayların, bulaqların təmiz suyundan, yaylaqlardakı zəngin otlaqlardan, yüksəkliklərdəki meşələrin onlar üçün qoruduğu bərəkətindən bəhrələnmək üçün oralara köçürdülər.

Hər obanın yaylaqdakı yeri bəlli idi. Tezliklə o yerlərə varmaq, yurd salmaq üçün sanki bir-biriləri ilə yarışırdılar.

Yüksəkliklərə qalxdıqca sərinlik artırdı. Orada olan yaşıllığın gücü də düzənliklərdəki sarı torpağa qalib gəlirdi.

Bu yüksəkliklər və ovlaqlar olmasaydı, saklar da mövcud ola bilməzdi.

Eynilə çöllərsiz ola bilmədikləri kimi.

Tanrı bu xalq üçün həyat tərzi bəxş etmişdi.

Tomris bu müqəddəs yuxunu gördüyü günün səhəri sorğu-suala tutulmuşdu. Hələ ona duzlu çörəyi gətirən qız…

“Gördünmü? Necə yuxu idi?”

Tomris sual qarşısında susmuşdu. Düşünmüşdü ki, gördüyü yuxunu danışması onun müqəddəsliyini poza bilər. Artıq bu addımı ataraq inanmışdısa, sonra baş verəcəklərə də inanmalıydı. Məhz ona görə də yuxusunu hər kəsə danışa bilməzdi. Ancaq yuxuyozan birinə danışmaq olardı. Amma Tomris bunu belə etmədi. Çünki yuxusuna bütün varlığı ilə inanırdı. Danışmaqla onun sehrinin pozacağından qorxurdu.

Susduqca üzərinə gəldilər, üzərinə gəldikcə susdu. Axırda sual verənlər ondan əl çəkdilər. Tomrisin xasiyyətinə yaxşı bələd idilər. Onu da görürdülər ki, Tomris artıq əvvəlki Tomris deyil. Sanki yetişmiş, böyümüş, uşaqlara xas xasiyyətlərindən əl çəkmişdi.

İndi daha da gözəlləşmişdi. Əvvəllər etmədiyi şeyləri edir, geyiminə, bəzəyinə, zinət əşyalarına diqqət göstərirdi. Sak zərgərlərinin, ustalarının gümüş və qızıldan hazırladığı əşyaları taxırdı. Həvəsləndikcə anası da öz sandığından qızıl-gümüşü çıxararaq ona verirdi.

O da ana kimi gözəl qızının daha da gözəl görünməyini istəyirdi.

Hər Sak qızının, Sak qadınının sandığı var. Qız övladı dünyaya gələn kimi, qadın həyat yoldaşına: – “Qızımıza sandıq al!”– deyir.

Bu əmrdir. Saklar üçün yerinə yetirilməsi vacib əmr.

Yeni dünyaya gələn qızın sandığını ata özü hazırlayır.

Ağacın ən gözəlini seçər bunun üçün. Ən sağlam, bərk ağacdan hazırlayar bu sandığı. Seçilən ağac xüsusi olaraq ölçülər, kəsilər, sak qızına yaraşan şəkildə sandıq hazırlanar.

Sandıq düzəltmək işi xüsusi diqqət və ustalıq tələb edir. Sandıqda bir neçə damğa¹⁵¹⁴ və xüsusi işarələr olur. Onun üzərində saklara məxsus nə qədər çox işarə və damğa varsa, deməli, bir o qədər dəyərli və əhəmiyyətlidir.

Sandıq hazır olandan sonra onu xüsusi təntənə ilə qız övladı dünyaya gətirən anaya təhvil verirlər:

– Buyur! Qızımın cehizlik sandığı!

Sandıq qızın yatdığı yerin baş hissəsinə qoyulur. O andan etibarən doldurulmağa başlanılır.

Qız ata evindən ayrılan zaman sandığını da özü ilə aparır. Bu, qızın gəlin getdiyi obada ən baş hissəyə qoyulur. Yeni ailə quran gənc qız da öz növbəsində dünyaya qız övladı gətirənə qədər öz sandığını doldurur. Qız övladı dünyaya gələndən sonra isə qızının sandığını doldurmağa başlayır. Bu ənənə qız yetkinlik yaşına çatıb ailə qurana qədər davam edir.

Ana dünyadan köçəndə sandıqda olan əşyalar qızları arasında paylaşdırılır. Sandığı isə getdiyi yerdə lazım olacaq deyə məzarına qoyurlar.

İndi də Tomrisin anası sandığındakı qızıl və zinət əşyalarını taxmaq üçün ona verirdi. Əlbəttə, Tomrisin də öz sandığı, qızıl, zinət əşyaları var idi. Amma anasının sandığında olanları taxmaq xüsusi həvəs idi.

Sakların döyüşçüləri qədər zərgərləri və ustaları da məşhur idi. Çöllərdə yetişmiş köçəri bu xalqın zərgərləri və zərgərlik sənəti atadan oğula ötürülən müqəddəs peşə idi. Yaşadıqları torpaqların münbitliyi, zənginliyi onlara təsərrüfat işləri üçün əlverişli şərait yaratsa da, dağlarda olan qızıl yataqları bu zənginliyin daha da bol olmasına şərait yaradır. Zərgərlik işləri gənc qızların başlarını, qulaqlarını, boyunlarını, barmaqlarını, biləklərini, bellərini, qollarını bəzəyir, igidlərin isə silahlarına uyğun qızıl işləmələr edilirdi.

Qızıl üzük və qulağa taxılan tək sırğa Sak igidlərinin ənənəvi bəzəyi idi.

Tomris gizlində nişanlandı yuxusunda gördüyü igidlə. Onun üçün darıxmağa, həsrətini çəkməyə başladı. Hər gün yolunu gözlədi.

Çünki yuxuda ona: –Gözlə! – demişdi. – Gözlə yolumu, gələcəyəm! – demişdi.

İgid üçün söz hər şeydən vacibdir. Ona görə də Tomris ona verilən sözün yerinə yetiriləcəyinə əmin idi:

– Mütləq gələcək! Bu mənim igidimin sözüdür!

Zaman keçirdi, gündən-günə elçilərin sayı artırdı. Ona könül salan bütün igidlər Tomrisi əldə etmək üçün araya vasitəçilər salır, dil tökür, lakin nəticə ala bilmirdilər. Bütün cəhdlər əbəs idi. Tomris bütün elçiləri rədd edirdi. Bu, obanın ağsaqqallarının da narazılığına səbəb olmuşdu. Lakin qız bunlara fikir vermir, yuxusunda gördüyü igidin gəlməsini gözləyirdi. Buna bütün varlığı ilə inanırdı. Davranışları da nişanlı qızın davranışlarına bənzəyirdi.

… “Xanın obası keçəcək burdan, gözləyin!”

Yüzlərlə mühafizəçisi yolları tutmuşdu. Düzənliyə uzanan keçiddəki yeri Tomrisin obası istifadə edəcəkdi.

Buna sevinmişdilər. Yollarına xan çıxdığına¹⁶¹⁵ görə, bu il köçün bərəkətli olacağına ümid edirdilər.

Köç zamanı hər obanın bir başçısı olur və köçə rəhbərlik edir. Yollarına çıxan xanı görmək üçün oba başçıları eli öz tabeliyində olanlardan birinə tapşırdılar. Hamı xanı görmək istəyirdi. Çünki ilk dəfə belə imkan düşmüşdü əllərinə. Bu da başa düşülən idi. Axı qarşılarına çıxan adam sakların böyük xaqanı və igidi idi. Ona görə də bu şansı itirmək istəmirdilər. Bir də belə şans əllərinə düşməyə bilərdi. Yaşları ötmüş, bir vaxtın döyüş ərləri olmuş ağsaqqallar elə böyük hə-vəslə düzülmüşdülər ki, yolun kənarına, gəl görəsən. Bu günə qədər o qədər döyüşlərdə arxasında vuruşduqları xanı bu gün daha yaxından görməyin sevinci vardı ürəklərində. Bəlkə, onları görən kimi tanıyar, hal-əhval tutardı.

Əlbəttə, qocalmış igidlərin bundan sonra ən böyük diləyi xatırlanmaq ola bilərdi.

Xanı uzaqdan görən kimi sevinc nidaları eşidildi. Qadınlar, qızlar, igidlər, uşaqlar…

Bütün gücləri ilə qışqırışırdılar:       “Var olun, xan! Sən də, oban da xoşbəxt yaşasın! Torpaqlarınız bərəkətli, yurdunuz xoşbəxt olsun, ulu xaqan! Sakların xanı, çox yaşa!”

Tomris də bu izdihama qarışıb, atını ön sıralara çəkib xanı görmək üçün gözləyirdi.

Sakların böyük xaqanı ağ ata minmişdi. Ağ rəngli geyimdə çox görkəmli görünür, irəliləyirdi. Uzun saçlarına düşmüş ağ onu daha da yaraşıqlı göstərirdi. Alp Ər Tonqa taxtın varisi idi. Sağ əlini qaldırıb böyük maraqla onu qarşılayanları salamlayırdı. Xaqan izdihamın qarşısına gəlib çatanda igidlər atlarından düşüb, sağ dizlərini yerə vurub, başları ilə salam verirdilər. Qadınlar, qızlar isə xaqanı at belində salamladılar. Çünki Sak qadınları heç kimə əyilməz, diz çökməzdilər. Hətta xana belə…

Qabaqda üzərində qızılı sapla işlənilmiş bozqurd başı olan ağ rəngli bayraq tutan dəstə dayanmışdı. Doqquz tuğlu¹⁷¹⁶ doqquz bayraq. Onların da arxasında böyük xaqan.

Ətrafındakı ağ rəngli paltar geyinmiş adamlar tayfa başçıları idilər. Onları əhatə edən qırmızı geyimli igidlər isə mühafizəçilərdi. Onlardan sonra da xaqana məxsus qoşun düzülmüşdü.

Bu müqəddəs təsadüf onları elə sevindirmişdi ki, igidlər at çapır, havaya ox atır, meydanda qılınc oynadırdılar. Bütün bunlar dayanmadan bir-birini əvəz edirdi. Bunları görən böyük xaqan atını yavaşladıb igidlərin qəhrəmanlığını diqqətlə izləyirdi.

Baxışlarından hiss olunurdu ki, gördüyü mənzərə ona xoş gəlib. Böyük xaqanın üzü gülürdü.

Baş verənlər Tomrisə də təsir etmiş, qız sıxıntılarını yadından çıxarmışdı. O da qılınc oynadanları, ox atanları böyük maraqla izləyirdi. Hətta buna o qədər qapılmışdı ki, bir cüt ala gözün ona baxdığından xəbərsiz idi.

Sak xanının böyük oğlu, taxtın gələcək sahibi Alp Tigin görmüşdü Tomrisi. Görmüşdü və bundan çox təsirlənmişdi. Onun Tomrisi görməməsi və təsirlənməməsi mümkün deyildi…

Tomris bu insan izdihamının içərisindəbir ay parçası idi. Sanki o qədər insanın içərisində ayrı insan idi.

Kürəyinə qədər uzanan qumral gur saçlarını küləyin önünə buraxmışdı. Ağ bənizinə kölgə salmadan, dümdüz dururdu. Üzündə ona çox yaraşan, şirin gülüş vardı. Ona baxan bir də baxmaq istərdi.

Xan oğlu Alp Tigin Tomrisin ağ bənizinə yüz dəfələrlə baxanlardan oldu. Sonra yanında olan mühafizəçiyə səsləndi:

– Bu qız kimdir? Soruşun, araşdırın!

Xan oğlundan buyruq alan mühafizəçi tabeçiliyində olan bir neçə əsgərlə xanı səsləmək üçün toplaşanların arasına qarışdı. Xanın oğlunun tapşırığı çətin iş deyildi. O, əvvəlcə Tomrisin adını, sonra da kim olduğunu araşdırdı.

Ənənəyə uyğun olan bu araşdırma diqqətləri çox cəlb etməyəcəkdi. Onsuz da Tomrisi araşdıran, onun haqqında məlumat toplamaq istəyən tək o deyildi. Gənc igidlərin könül saldığı, sahib olmaq istədiyi qadın idi Tomris.

“Sən mənim işığımsan!”

“Sən mənim yuxum!”

Xəbərlər gəlib-getmişdi, son söz Tomrisin ixtiyarına buraxılmışdı.

Yaylaq mövsümünün sonu çatmaqda idi. Qışlağa doğru böyük köç hazırlıqları başlayırdı.

Tomris başına qonan bəxt quşundan imtina edəcəkdi, yoxsa sakların gələcək xaqanının həyat yoldaşı olmağı qəbul edəcəkdi?

Xan oğlunun həyat yoldaşı olmaq. Xan evinə gəlin getmək. Hansı gənc qız bunu istəməzdi ki? Hansı qızın ən böyük arzusu bu olmazdı ki?

Əlbəttə, bunu hər kəs qəbul edər, ancaq Tomris kimi igid qız əsla etməzdi. O, gördüyü yuxuya sadiq qalmaq istəyirdi. Yuxusundakı igidi gözləyirdi. Ola bilsin ki, bu, elə yuxu olaraq da qalacaqdı. Ancaq Tomris yuxusuna çox inandığı üçün gördüyü igidi gözləyirdi.

Onun gördüyü müqəddəs yuxu idi. O bu müqəddəslikdən əl çəkə bilməzdi. Qisməti də gördüyü yuxu ilə üst-üstə düşməli idi…

Anası bu haqda Tomrislə danışmağa başladı:

– Böyük xaqanın oğlu Alp Tigin səni görüb, bəyənib.

O, dediklərindən Tomrisin sevinəcəyini düşünürdü. Çünki bu, indiyə qədər onun qəbul etmədiyi elçilərlə müqayisə edilməyəcək qədər gözəl qismət idi.

Tomris anasının sözünü kəsib hörmətsizlik etməmək üçün axıra qədər dinlədi. Dinləmək onun vəzifəsi, düşündüklərini söyləmək isə haqqı idi.

Anası Alp Tigin haqqında çox gözəl sözlər söylədi. O görürdü ki, anası, ailəsi, obanın ağsaqqalları bu xəbərdən çox xoşnud olub. Atası bu günə qədər gələn elçilərlə bağlı heç vaxt Tomrislə danışmasa da, indi razılığını bildirirdi. Bütün oba, yurd bu xəbərdən təsirlənmiş, böyük sevgi ilə qarşılamışdı. Bircə Tomrisdən başqa. Bu elçilikdən, deyilənlərdən azca da olsa, məmnun deyildi.

– İgidlərin igidi. Sak taxtının gələcək varisi. Qızım xanın həyat yoldaşı olacaq!

Tomris ona deyilənlərə cavab verə bilmirdi. Səsi çıxmırdı. Nəhayət, bu diqqətsizliyi hamı təəccüb və qəzəblə qarşıladı. Bu elçi adi elçi deyildi. Tomrisin ona bu qədər laqeyd yanaşması xaqana çatdırılsaydı, sonra baş verəcəklər heç də xoş olmayacaqdı.

– Qızım! Bütün bunları daşa danışsaydım, əriyərdi. Səndən isə səs belə çıxmadı. Nədir dərdin? Bu cür davranışınla bütün obanı, yurdu təhlükəyə atmaqmı istəyirsən?

Gördüyü yuxunun izi ürəyində idi. Həsrətini çəkdiyi, gözlədiyi igid vardı.

– Sözlərin qurtardımı, ana?

Bu nə cürət idi belə? Əlbəttə, o, igid qız idi. Amma…

Anası bir anlıq öz gəncliyini xatırladı. Anladı ki, əgər qızının üzərinə bir az da getsə, istəmədiyi cavablar eşidə bilər. Qızını yaxşı tanıyırdı. Tomris hər sözü qəbul edən deyildi.

Əslində, Sak qızlarının hamısı inandıqlarından əl çəkməzdilər. Onlar üçün inam çox böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.

– Bəli, sözlərim qurtardı! – anası hirsli şəkildə cavab verdi.

– Mən gedirəm!

Anası:

– Hara? – deyə soruşmadı da. Alacağı cavab heç bir işə yaramayacaqdı. Ona görə də: – Get! – dedi.

Dərdini danışacağı adam, yer arayırdı.

Danışmamaq üçün özünü çox böyük çətinliklə saxlayırdı. Artıq bu sözlərdən çox sıxılmışdı. Bir çarə lazım idi.

Atını yormaq istəmədi. Ancaq dağın yamacına qədər gəldi. Sonra cilovu buraxdı, qoy hara gedirsə-getsin.

Atın getdiyi istiqamətdə sakların müqəddəs saydığı mağara var idi. Dərin mağara…

Əcdadlar mağarası.¹⁸¹⁷ Dərdləşmə, arzu, niyyət yeridir. İçəridən hər zaman qəribə səslər eşidilir. Suallar yüksək səslə soruşulur. Dualar da yüksək səslə edilir.

Səslər mağarda əks olunur. Sanki cavab gəlir qarşı tərəfdən. Eşidilən səslərdən də mənalar çıxarılır.

Nə edəcəyini bilmədən seçimi atının ixtiyarına buraxmışdı, atı da o istiqaməti almışdı. Mağaraları sevən, müqəddəs və dost bilən Sak xalqının üzvü kimi ümid edərək gəlmişdi. Əcdadlar mağarasına çatacaq və onu narahat edən dərdlərini danışacaqdı.

Sak qızı dərdini danışmaq, çarə tapmaq üçün özünə ümid yeri bildi o mağaranı. Bəlkə, bir səs eşidər. Səs gəlməsə də, ən azından dərdini danışıb yüngülləşər.

Mağaranın çox dərinliyinə girməyi hər kəs bacarmazdı. Kimsə axıra qədər gedə bilməmişdi. Bir neçə dəfə getməyə cəhd etsələr də, yolu itirib geri dönə bilməyənlər olmuşdu. Ona görə də bu yerin başqa dünyaya açıldığı inancı hamı tərəfindən qəbul edilmişdi. Onsuz hər kəs mağaranın yer altının qapıları olduğunu bilmirmi?

Geniş qapıdan içəri girib bir az irəlilədi, sonra zülmət qaranlıqda dayandı.

Atını qaranlığın içərisinə doğru sürdü. At qaranlıq mağarada ayaqlarını ehtiyatla yerə basaraq kişnədi. Onun səsi əks-səda verdi. Ancaq eşidilən səs çox qəribə idi. Daha uzun və daha fərqli.

Tomris bunu mağaranın müqəddəs təsiri kimi qəbul etdi. Bir müddət sonra gözü qaranlığa alışdı. Mağaranın içərisinə doğru bir az irəliləyib dərinliyə tərəf baxdı. Uzun məsafəni görə bilmədi, görmək də mümkün deyildi. Oturmağa bir yer var idi. Əyləşdi. Arabir atın kişnəməsi diqqətini dağıtsa da, düşüncələrə daldı. Sonra öz-özünə danışmağa, səsini yüksəldib onun əks olunmasını dinləməyə başladı. Qırıq-qırıq səslənirdi sözlər. Bəzən səsinin tonunu qaldırır, bəzən də endirirdi.

– Mən başqasına həyat yoldaşı olmaq istəyirəm. Böyük xaqanın oğluymuş, başına dəysin onun xaqanlığı və gələcək xanlığı. Mənə onun xaqanlığı lazım deyil. Yuxuda gördüyüm o igid, qəhrəman ər ilə ailə qurmaq istəyirəm. – Bu sözləri söyləyərkən qışqırmağa başladı. – Düzü elə bu deyilmi? Etdiklərim, düşündüklərim düzgün deyilmi? İnsan ürəyindəki igidə yar olmalıdır. Böyük xaqanın oğlu da olsa, başqasını könlüm qəbul edə bilməz. Bu ürəkdir, sevmədiyi, qəbul etmədiyi birinə məcbur etmək olmaz!

Bir az susub sonra yenə dərdini müqəddəs mağaraya danışmağa başladı. Nə baş vermişdisə, hamısını olduğu kimi danışdı. Sonra bir anda susdu, mağaraya sualını verib cavabını dinləməyə başladı:

– Bu vaxta qədər nəyi gözləyirdim? Bu vaxta qədər bir yuxuya inanırdım. Yuxuda gördüm igidimi. Qəhrəmanımı yuxuda gördüm. Əgər belə yuxu görməsəydim, susardım qismət, bəxt deyib alın yazımda kimdirsə, o igidə də yar olardım. Amma onu gözləmək haqqım deyilmi?

Mağaradan əks olunan səslər eşidildi. Tomris yenə davam etdi:

– Heç kim başa düşmək istəmir məni. Heç kim dinləmək istəmir. Hamını maraqlandıran yeganə şey mənə elçi gələn insanın böyük xaqanın oğlu olmasıdır. Hamı bu xaqanın oğlu Alp Tigin haqqında dastanlar danışır. Nə onu gördüm, nə də haqqında bir şey bilirəm. Mən yuxumda gördüyüm igidimi istəyirəm. Haqqım deyilmi?

– Haqqındır!

Mağaradan cavab gəlmişdi. Çox qısa və kəskin cavab. Bu cavab qarşısında qorxmamaq mümkün deyildi. Həqiqətən də mağaradan səs eşidilmişdi, yoxsa bu da yuxu idi? Tomris bir anlıq duruxdu. Yenidən o səsi eşitmək üçün gözlədi, amma səs gəlmədi. Ona görə də eşitdiyi cavabın qulağına gələn əks-səda olduğunu düşündü.

Əcdadlar mağarasının ona səslənənlərə cavab verdiyinə hamı inanırdı. Ancaq bu qədər qəti cavab hələ bu günə qədər eşidilməmişdi.

Sak inancında mağaralar danışmaz, sadəcə, orada yaşayan ruhlar səs verərlər. O da əgər istərlərsə.

Tomris özünə gəlməyə, həqiqətləri görməyə çalışdı. Bir cavab almışdı, ancaq yenə də daxilində şübhə var idi. Yaxşı olardı ki, yenə səslənsin və bu dəfə daha diqqətlə dinləsin.

– Haqqımdırmı?

Bir az gözlədi, bir neçə saniyədən sonra anidən:

– Haqqındır! – sözü eşidildi.

Bu, sərt səs kişiyə məxsusdu. Gənc səsi olmasa, daha dərindən gəlsə, bu qədər dəqiq duyulmasa, bir anlıq Tomrisin ağlına fövqəltəbii qüvvələrin varlığı gələcəkdi. Ancaq bu qədər də ola bilməzdi. Hər halda mağarada gizlənmiş bir adam ələ salırdı. Kimdisə onu dinləyib dərdlərinə agah olmuşdu. Ona görə də qıza cavab verərək dərdindən agah olduğunu göstərmək istəyirdi.

Baş verənlər Tomrisə çox pis təsir etdi. Heç kimin onu bu şəkildə ələ salaraq gülməyə ixtiyarı yox idi. Tomris cəld atına tərəf qaçdı. Sadağındakı oxu götürüb yayına qoydu və qaranlığa tərəf tutdu:

– Kimsənsə, çıx meydana! Məni ələ salmağın nə demək olduğunu meydanda göstərim sənə. Əgər çıxmasan, səni necə çıxarmaq lazım gəldiyini yaxşı bilirəm. Oxu sinəndə hiss edəndə başqasının qüruru ilə oynayıb ələ salmaq nədir, anlayarsan!

Bəs əgər orada heç kim yoxdursa?! Yaxşı, bəs kimsə varsa?!

Hər ikisi onun üçün çox pis idi.

Qəhqəhə eşidildi.

Deməli, həqiqətən, orada kimsə var idi. Özü də onu ələ salmağa cürət edirdi.

Tomris özünə ən qaranlıq küncü seçdi. Sakitcə yerə çökdü. Qaranlıqdan ona səslənən hər kimdirsə, gördüyü an sinəsindən oxlayacaqdı.

Amma səbir edəcək vəziyyətdə deyildi. Tomrisi ələ salmaq nə deməkmiş, o adam mütləq görməli idi. Hər kim idisə, mağaranın içərisində çox gözləyə bilməyəcəkdi. Sonda mütləq çıxacaqdı ortaya.

– Gəlirəm, Sak qızı! – həmin səs yenə eşidildi. Oxunu üzərimə tutma! Bilirəm, mənə qarşı çox hirslisən. İndi də oxu dartıb yaxınlaşmağımı gözləyirsən. Burada olmağım təsadüfdür. Sənə zərərim dəyməz!

– Bunun özündənrazı danışmağına bax! Mənə zərəri toxunmazmış! Bu nə böyük fədakarlıqdır?! Hələ bir igidliyinə güvən, çıx meydana, zərərin nə olduğunu göstərim sənə. Bir Sak qızını ələ salmağın cəzasını görəcəksən. Saxtakar!

Tomris ürəyində bir neçə təhqir ünvanladı ona. Sonra eşidilən ayaq səsləri və at dırnağından gələn səslər yaxınlaşanın atlı igid olduğunu bildirdi. Demək, atı ilə mağaranın dərinliklərinə gedibmiş. Bunun nə dərdi vardı ki, belə dərinliyə getməyinə səbəb olub?

“Gəl! – dedi, – gəl və səni nələr gözləyir, gör!”

Əli tərləyirdi. Əlinin əsməsi dartdığı yayın əsməsinə səbəb olmuşdu. Bir az keçdikdən sonra yenidən səs eşidildi.

– İgid və gözəl Sak qızı, sakit ol, mənə ox atma. İnan ki, sənə qarşı pis niyyətim yoxdur. Sözlərinin çoxunu başa düşmədim. Sualını eşidən kimi oyun oynamaq istədim. Kənardan gəlmə biri deyiləm. Obamız yaxınlıqda çadır qurub. Əcdadlar mağarası haqqında çox eşitmişdim. Ona görə də bacardığım qədər onun dərinliklərinə enmək istədim. Tək gəzməyi çox sevirəm. Ən çox da qaranlıq və sakit yerlərini çox bəyənirəm buranın. Orada özümü dinləyirəm. İndi də burada olmağım təsadüfdür. Səninlə rastlaşmağım isə xoş təsadüf. İcazə ver, yaxınlığına gəlim, cəzam nədirsə, çəkməyə razıyam. Yetər ki, əlindəki oxu yerə qoy. Ancaq məni dinlə, məni tanı.

Tomris bir anlıq səsini çıxarmadı. Ağlında sıralanan sözləri səsləndirsə, bəlkə də, danışmağa davam edəcəkdi düşməni, ancaq onda da durduğu yer məlum olacaqdı. Atı olduqca uzaqda bağlı olduğu üçün gələn şəxsin niyyəti pis olsaydı, onu burada gözləməzdi.

– Kim olursa, olsun, heç mərhəmət etmədən oxlayacağam!

Səs get-gedə yaxınlaşırdı. İgid hələ də danışmağa davam edirdi. Davamlı olaraq ondan ox atmamasını istəyirdi. Tomris sanki onu qarşıda nələr gözlədiyini bilirdi.

Sonra ayaq səsləri kəsildi. Artıq çox yaxınlaşan igid, özünü göstərməzdən əvvəl axırıncı dəfə xəbərdarlıq etdi. “Tomris! – deyərək ilk dəfə ona adı ilə səsləndi. – Sakit ol! Mənə ox atma! Bilirəm, bir küncdə durub çıxmağımı gözləyirsən. Məni öldürmə!”

Artıq baş verənlər Tomrisə təsir etmişdi. Çünki hadisələrin belə gedişatını heç gözləmirdi. Bir az bundan əvvəl adını çəkən igid, deməli, onu tanıyırdı. Deməli, onu tanıyırsa, heç kimə söyləmədiyi sirrindən xəbərdar olub. Bəs kiməsə danışsa?.. Bir az düşündü. Yalnız ona cavab verdi deyə hansısa igidi boş yerə vuracaqdımı? Onu ələ saldı deyə igid öldürülməz! Daxilində tərəddüd edirdi. Nə üçün?

Elə bu zaman mağaradakı igid meydana çıxdı. Arxasında da atı. Ağ at idi, yüyənindən tutmuşdu. At baş verənləri sakit şəkildə izləyirdi. Uzunboylu cavan idi. Tomris qaranlıqda üzünü seçə bilmirdi. O, əllərini qaldırmışdı ki, silahı olmadığı görünsün. Sonra bir-iki addım da atıb gözlədi.

– Bax, çıxdım meydana! Sən də çıx!

Tomris bu haqda heç düşünmədi də. Gizləndiyi küncdə özünü təhlükəsiz hiss edirdi. Ancaq qarşısındakı igid igidə yaraşan tərzdə meydana çıxmışdısa, deməli, artıq qorxmalı heç nə yox idi.

– Yaxınlaş! – dedi. – Üzünü görmək istəyirəm. Məni ələ salan igidin kim olduğunu bilmək istəyirəm. Oxum düz ürəyini nişan alıb, bunu nəzərə al! Kiçik səhv etsən, cəhənnəmdə dədə-babalarınla görüşəcəksən ! Yaxın gəl!

İgid Tomrisin əmrlərini eynilə yerinə yetirirdi. Əks halda ölümlə olan məsafəsi bir anlıq ola bilərdi.

– Gəlirəm, Tomris qız! – deyərək əlləri havada ona doğru yaxınlaşdı.

Artıq aralarında on addım məsafə qalmışdı.

Mağaranın qapısından girən işıq qarşısındakı insanı ancaq kölgə olaraq göstərirdi. İşin ən pis tərəfi də o idi ki, o Tomrisi tanıyırdı. Ancaq Tomris onun kim olduğunu bilmirdi. Ona heç nə etmədən düşmənini tanımalıydı.

Tomris bir neçə addım atdıqdan sonra dayandı və ona əmr verdi:

– Çıx mağaradan!

Mağaradakı atlı igid ona verilən əmri yerinə yetirdi. Həm də bir an əvvəl işığa çıxmaq üçün mağaradan çıxışa doğru gedən yolla sürətlə addımladı.

Tomris arxadan onu izləyirdi. Atının yüyənini tutmuşdu, heyvanın qaranlıqda ürkməməsi üçün onu yavaş-yavaş arxasınca dartırdı. Bir tərəfdən də qarşısındakı igidi gözdən buraxmırdı. Üzərində çox bahalı və əsilzadələrə yaraşan geyim var idi. Atının arxasında olduğu üçün başqa əlamət seçə bilmirdi.

Baş verənləri maraqla izləyir, eyni anda da bundan sonra nə edəcəyi haqda düşünürdü.

Mağaradan çıxsınlar, igidin üzünü görsün, ondan sonra nə edəcəyinə qərar verəcəkdi.

İşığa çıxan kimi ikisi də atlarına mindi. Bir an əvvəl üz-üzə gəlmək istəyirdilər. İgid üzünü ona tərəf çevirdi. Tomris baş verənlərə çox təəccüblənmişdi.

Bu gözlər ona çox doğma gəlirdi.

Bu gözlər tanış idi.

Həm də çox yaxından.

Qarşısında duran igid çox yaraşıqlı idi. Qumral saçları vardı. O saçlar… Tomris düşündüyünü ifadə edə bilmirdi. Bu yuxusundakı igid ola bilərdimi?

Uca Tanrının onun üçün yazdığı alın yazısı burda ola bilərdimi? Belə bəxt… Danışdıqları…

Özünü güclə saxlamışdı, az qalırdı, fəryad eləsin. Ancaq elə vəziyyətə düşmüşdü ki…

Tomrisin əli bir anlıq boşaldı. Ox yaydan çıxıb igidə tərəf uçdu.

– Vay!

Bu nida igiddən yox, Tomrisdən çıxdı. Peşmanlıq nidası. Sonra yerində donub qaldı. İgid son anda yerindən azca hərəkət etməklə bəladan xilas olmuşdu. Tomrisin əlindən çıxan ox atın üstündə duran igidin sol çiynində dərin yara açmış, sonra yaxındakı ağaca sancılıb qalmışdı. Bu yara igidə çox ağır təsir etdi. Amma çox ağrıtsa da, səsini çıxarmadı. Üzündəki təbəssüm belə silinmədi.

Əlbəttə, baş verənlər onu da təəccübləndirmişdi. Baxışlarında nifrət yox idi. Tomris çox yaxından və yaxşı tanıdığı o ala gözlərə baxa bilmirdi. Baş verənlər onu sarsıtmışdı. Artıq utandığından başını qaldırıb igidin üzünə baxmağa cəsarəti çatmırdı.

– Məni düşmən seçdin özünə? Sənə nə etdim?

– Mən… Əlimdən… İstəmədən…

Artıq sözü qurtarmışdı. Müqavimət də göstərə bilmirdi. Orada qala bilməzdi, bu səhvi heç bir şəkildə izah edə bilməzdi. Artıq mənası yox idi. Gözlərində halqalanan yaşları igidə göstərmək də istəmirdi.

Tomris atını çaparaq uzaqlaşdı.

O, arxasına belə baxmadan dağdan enirdi. Atına qarşı da çox çılğın davranırdı. Gözlərindən yaş yağış kimi səpələnirdi. Həyatında heç vaxt belə vəziyyətə düşməmişdi. Düşüncələr ruhunu gəmirirdi. Ağlı qəbul edə bilmirdi baş verənləri. Belə qismətin çarəsi nə ola bilərdi?

“O, – deyirdi, – O… Onu tapdım və tapdığım gün… Bilmədən oxladım. Həm də yaraladım. Uca Tanrı, görəsən, yarası çoxmu dərindir?”

Onun yarasını bilmirdi, ancaq öz yarası çox dərin idi. Bu yara qəlbinin ən dərin yerində idi.

Düzənliyə çatanda atın yüyənini çəkdi. Geriyə qayıdıb-qayıtmamağa tərəddüd edirdi. Uzun zamandır, axtardığı, yuxusunda gördüyü igidi gördüyü an itirmək istəmirdi. Axı neçə vaxtdır, ona görə bütün elçilərdən imtina etmişdi. Kaş kim olduğunu, adını soruşaydı. Bu fikirlər onu məhv edirdi. Yenidən peşmanlıq doğdu içində. Və onu rahat buraxmayan suallar…

Arxasında toz buludları görürdü. “Arxamca gəlir” – düşündü.

Buna sevindi. Sıxıntı, sevinc bir-birinə qarışmışdı. Tomris yaşadıqlarından çox təsirlənmişdi. Nə baş verirdi axı?

Nə edəcəyini bilmirdi. Artıq düşünə də bilmirdi. Düşünmək bacarığını itirmişdi. Hiss etmək bacarığını da. Fikirləri onu çaşqın salmışdı.

“Bir az yavaşlasam, bəlkə, arxadan gəlib çatar” – dedi özlüyündə.

Hələ də qərarsız idi, nə edəcəyini anlamırdı. Çaşıb qalmışdı. Bəlkə, heç onu izləmirdi. Bəlkə, öz yolu ilə gedəcəkdi. Üstəlik də yaralı…

Ay Allah! Yaraladım onu… – həsbi-halını davam etdirdi.

Yenidən yoluna davam etdi. Bu dəfə daha yavaş, daha həyəcansız… Amma yenə də çox narahat idi.

“Bu işin axırı necə nəticələnəcək? Arxamdan gəlir. Sən bunda olan cəsarətə bax. Dəli şeytan deyir, oxla düz ürəyindən vur” – düşündü.

Fikirləşdiklərini edə biləcəkdimi? İstəmədən əlindən çıxan oxla onu yaralamasından bu qədər narahatdırsa, indi onu yenidən vura bilərdimi? Hələ də onu yaralamasının təsirindən çıxa bilməmişdi. Bu da qadın nazı! Bir tərəfdən öz-özünə deyinib guya izlənilməsinə əsəbləşir, digər tərəfdən də ona göstərilən marağa görə sevinirdi. Bəs onu nə üçün izləyirdi?

“Ax! Necə unutdum? Kaş əlinə baxaydım, barmağında yara izi olmalıydı. Barmağına baxsaydım, yuxumda gördüyüm igidimin bu olduğundan əmin olardım” – fikirləşdi.

Başqa şey düşünə bilmirdi. Fikirlər onu rahat buraxmırdı.

Qəfildən arxaya çevrildi və atını dördnala arxasından gələn igidə tərəf çapdı. O qədər sürətlə çapdı ki, igid atını saxlayıb onun sürətli gəlişini izləməli oldu.

“Bu qız nə etmək istəyir belə?” – ərən də öz növbəsində düşünürdü.

Tomrisin at belində böyüdüyünü bilirdi, ancaq bu qədər məharətlə at mindiyi ağlına gəlməzdi. Qız əlini görmək istəyirdi. Əgər əlində yara izi olsaydı, yuxusunda gördüyü igid olduğuna əmin olacaqdı. Sonra da…

Yuxunu Tomris görmüşdü. İgidin bu olanlardan heç xəbəri də yox idi. Əgər o, Tomrisin yuxuda gördüyü qəhrəman olsaydı, bundan sonra nə edəcəkdi? Görəsən, aralarında isti münasibət yarana bilərdimi? Yəqin ki, sonra aralarında vasitəçiyə ehtiyac olacaqdı. “Əgər Tanrı qismətidirsə” – düşündü.

Tomris dua edirdi. Yuxusunda gördüyü igidin tez zamanda qarşısına çıxması üçün uca Tanrıya dua edirdi.

Nəhayət, gəlib çatdı. Atını igidin atının yaxınlığında saxladı. Şahə qaldırdı. Bu da onun nə qədər usta at minən olduğunu göstərirdi. Çünki belə vəziyyətdə atını şahə qaldırmaq digər atın yanında təhlükəli ola, atdan yıxıla bilərdi.

– Dərdin nədir? Nə üçün məni izləyirsən?

İgid özündən çox əmin şəkildə:

– Bu yol xalqa açıq yoldur, hamı buradan keçib gedə bilər. Mən də yolumla gedirəm. Səni izləmirəm, belə niyyətim yoxdur. Həm səni niyə izləyim ki? Məni oxla yaraladın deyə səndən qisas alacağımı düşünürsən?

O, bu sözləri söyləyərkən gülümsəyirdi. Tomrisin qayıtmaqda məqsədi yuxusunda gördüyü igidin bu olub-olmadığını araşdırmaq olsa da, qarşısındakı igidin kinayəli gülüşü onu özündən çıxardı. Atını bir az da yaxına sürdü:

– Əlini uzat! – yüksək səslə dedi.

İgid baş verənləri maraqla izləyirdi. Heç bir şey anlamasa da, boşda olan əlini irəli uzatdı. Tomris uzadılan əlin baş barmağında yuxusunda gördüyü dərin yaranı görə bilmədi.

Təkrar əmr etdi:

– Digər əlini uzat!

Atın yüyənini tutan digər əlini tərpətmək istəyərkən igid bu əmri yerinə yetirməkdən imtina etdi. Qəzəblə:

– Əllərimdən nə istəyirsən, bunları etməkdə məqsədin nədir? Nə üçün mənasız əmrlərini yerinə yetirməliyəm? Əllərimlə nə işin var? Əgər oxunla yaraladığın yarama baxmaq istəyirsənsə, bax, burdadır” – deyərək yarasını göstərdi.

Əlbəttə, igidin verdiyi suallar qarşısında aciz qalan Tomris ona qalan yeganə yolu seçdi. İsrarla: – Əlini uzat! – dedi.