Kitabı oku: «Seçilmiş əsərləri»

ŞAH İSMAYIL XƏTAİ YARADICILIĞI

Ədəbiyyatda rolu

Xətai divanı haqqında

Azərbaycanda Xətai irsinin öyrənilməsi sovet hakimiyyəti illərindən başlanmışdır. Azərbaycanın tarixçi və ədəbiyyatşünas alimlərindən S. Mümtaz, H. Araslı, M. Quluzadə, Ə. Məmmədov, O. Əfəndiyev, M. Abbaslı kimi mütəxəssislərin bu yöndə apardıqları araşdırmalar və yürütdükləri mülahizələr xüsusilə diqqəti cəlb edir.

İsmayıl Xətai az yaşamasına, vaxtının çoxunu dövlət işlərinə sərf etməsinə baxmayaraq zəngin və çoxcəhətli bir irs yaratmışdır. O, həm əruz, həm də heca vəznində, həm epik, həm də lirik janrlarda qələmini işlətmiş, yaddaqalan, nümunə, örnək ola bilən əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirmişdir. Onun səmimi, ürəkdən qopub gələn, zamanın qarşıya qoyduğu tələblərə cavab kimi meydana çıxan poeziyası çox vaxt siyasi-ictimai fəaliyyəti ilə birləşmişdir. Bu poeziya gah qılıncla bərabər döyüş meydanlarına getmiş, gah müdrik el ağsaqqallarının, təriqət şeyxinin öyüdlərinə çevrilmiş, gah da dünyaya və insana məhəbbətlə dolu bir qəlbin tərcümanı olmuşdur. Bu poeziya qəhrəmanlığa, gözəlliyə, mənəvi saflığa məhəbbətlə, şərə, eybəcərliyə, əqidəsizliyə, dönüklüyə, sədaqətsizliyə, cılızlığa nifrətlə doludur. Bu poeziya, hər şeydən əvvəl, mənəvi azadlığı təsdiq edir. Din və şəriətin mənəvi əsarətini bu poeziya qəbul etmir. Dünyagörüşü etibarilə panteist olan şair Mənsur Həllac və İmadəddin Nəsimi kimi "ənəlhəq" (“mənəm allah”) şüarına, ideyasına tərəfdar çıxıb özünü “vəhdət gülzarının bülbülü” adlandırır:

 
Çün Xətaidir bu gün gülzari-vəhdət bülbülü,
Dəxi ol zaği-siyəh gülzarə gəlməsün.
 

Bütün kainatı ilahi, mütləq varlıqla bir sayan, yaradıcı ilə yaradanı, insanla allahı eyniləşdirən və bu eyniliyi vəhdət gülzarı, özünü isə bu vəhdət və birlik gülzarının bülbülü, şairi adlandıran Xətai özünü "mütləq həqiqət" ("həqqi-mütləq") deyə vəsf edir:

Xətai divanı

 
Ənəlhəq sirri uş könlümdə gizli
Ki, həqqi-mütləqəm, həq söylərəm mən.
 

Böyük mütəfəkkir şair Nəsimi kimi Xətai də görünən hər şeydə, o cümlədən insanın simasında ilahi varlığı görməyə çağırır:

 
Yəqin bil əhli-iqrarın yanında
Yerü gög cümlə həqdir, olma gümrah…
Ta səni gördü Xətai valehi şeydayidir,
Hansı gözdür həq üzün görcək ki, bidar olmadı?
 

Şairin sufi olması onun poeziyasına da güclü təsir göstərmiş, ona daha cəsarətli humanist ruh vermişdir. Lakin bu cəsarət Xətainin yaradıcılığını sırf təriqət poeziyasına çevirməmişdir. O, bütün məqamlarda real həyat və real insan haqqında düşünmüş, real insana müraciətlə yazıb yaratmış, real insandan və onun hisslərindən, qayğılarından söhbət açmışdır.

Onun şerlərində xeyir və şər anlayışları ilə bağlı fikirlər də vardır. Bu məsələdə Xətai Azərbaycan ədəbiyyatının dühası Nizami Gəncəvi ilə həmfikirdir. O da belə hesab edir ki, insan yaxşı-yaman nə iş tutsa, onun bəhrəsini görəcək, pis əməl sahibi öz əməlləri üçün xəcalət çəkəcəkdir. Ancaq xeyir işlər, əməllər arxasınca gedənlər hər cür xəcalət, peşmanlıq hisslərindən uzaq olacaqlar.

Xətainin şerlərində insan, lirik qəhrəman məğrur, azad fikirli, öz qüdrətinə inanan bir varlıq kimi tərənnüm olunur, onun ölməzliyi, əbədiliyi, ən ağıllı bir şəxs olması, düşmənlərin canına vəlvələ salmağa qadir olduğu dönə-dönə nəzərə çatdırılır.

Hələ XII əsrdə Nizami Gəncəvi sufizmə rəğbətlə yanaşmış, sufiləri ürəkdən xəbərdar olan adamlar kimi təqdim etmişdir. Şairin "Sirlər xəzinəsi" əsərində müxtəlif xarakterlərə malik sufi surətləri yaradılmışdır. Xətai də sufiləri halal və haram yola gedənlər adı ilə iki yerə ayırır. O, ən yüksək insani keyfiyyətləri əsl sufilər arasında axtarır, öz müridlərini əsl sufi kimi hərəkət etməyə, sufi – insan adını uca tutmağa çağırır:

 
Sufi isən, alıb-satma,
Halalına haram qatma,
Yolun əyrisinə getmə,
Doğru yola nəzər eylə.
 

Şairin nəzərində həqiqi sufi əsl insandır. Onda alıb-satmaq, harama meyl etmək, əyri yola getmək kimi hərəkətlər, sifətlər ola bilməz. Əgər hər hansı bir sufi bu sifətlərə malik deyildirsə, o sufilikdən də, insanlıqdan da uzaq bir adamdır. Xətai belə sufiləri rədd edir.

Xətainin poeziyasında ehkamçılığa, mövhumatçılığa, insan mənəviyyatını buxovlayan zəncirlərə qarşı güclü bir etiraz vardır. Xətai şerinin əsas obyekti insan, əsas qayəsi insana məhəbbətdir. Xətai dövründə islam dininin insan idealı ilə humanist ziyalıların insan idealı bir deyildir. Dindar insan hər cür istək və arzularını buxovlayıb cənnət xəyalı ilə yaşayırdısa, humanist ziyalıların ideal insanı əsl cənnəti bu dünyada axtarır və tapırdı. İnsansız dünyanı və cənnəti barsız bağa bənzədir, insansız cənnəti istəmirdi:

 
Neylərəm ol cənnəti, içində dildar olmasa?!
Qoy onu viranə qalsın – bağçada bar olmasa.
 

Şair insanı yer üzünün ən qiymətli gövhəri saydığından insansız olan, insana zidd olan, insanın sədaqətinə mane, buxov, əngəl olan hər şeyi rədd edir.

Xətainin şerlərində gah real insani sevgi tərənnüm olunur, gah da məhəbbətdən geniş fəlsəfi bir kateqoriya kimi söhbət açılır. Hər iki halda məhəbbətin tərənnümü onun humanizmi, fikir sərbəstliyi ilə bağlıdır.

 
Üzün gördüm sənin, ey yari-məhru,
Könüllər afəti, ya üzmüdür bu?
 
 
Dodağın həsrətindən xəstə haləm,
Axıtdı gözlərim yaşı be hər su.
 
 
Həbəşdir kim, müsafir Rumə düşmüş
Üzün səfhindəki ol xali-hindu.
 
 
Gözündən ahu tək dağlara düşdüm,
Nə sehr etdi mənə ol iki cadu?
 
 
Xətai dər üzün xurşidə nisbət,
Sözü rövşən dedim üzünə qarşu.
 

İnsan gözəlliyi bu şerdə romantik bir dillə, heyranlıqla qələmə alınmışdır. Buradakı bədii suallar, bənzətmələr aşiqin qəlbindəki təlatümləri, həyəcanları təbii, səmimi şəkildə oxucuya çatdırır.

Xətainin məhəbbət poeziyası güclü kədərdən, qəmdən bir qayda olaraq uzaqdır. Xətai yaradıcılığını tədqiq edənlərin fikrincə bu isə onun daha çox cəmiyyətdə tutduğu ali mövqe ilə əlaqədardır. Çünki, şah heç zaman maddi və ya digər sərvətlərdən əksiklik görməmişdir ki, şikayətlənsin.

Şairin təbiət təsvirinə həsr edilmiş şerlərində şux, şad əhvəli-ruhiyyə hökm sürür:

 
Bahar oldu ki, aləm gülşən oldu,
Gözün aç, gör cahan nə rövşən oldu.
 
 
Bəzəndi hər bir ağac bir gül ilə,
Ağaclar cümlə gül pirahən oldu.
 
 
Açıldı yazlar, bitdi çiçiklər,
Gül ilə şol bənövşə susən oldu.
 
 
İrişdi vədəsi badi-baharın,
Behər su gül hezaran-xərmən oldu.
 

Xətainin aşiqanə qəzəllərində sevgi duyğuları bir çox hallarda o qədər səmimi, təbii verilir ki, boyalarının, ifadələrinin əlvanlığı və sadəliyi ilə insanı heyran edir, tilsimləyir. "Qızıl gül, bağü bustanım, nə dersən?" misrası ilə başlanan məşhur qəzəli yada salaq. Bu qəzəldəki hər beyt, hər parça saf, həssas bir qəlbdən qopan sevgi harayı kimi səslənir:

 
Qızıl gül, bağü bustanım, nə dersən?
Fəda olsun sənə canım, nə dersən?
 
 
Qərarü səbrü aramım tükəndi,
Kəsildi külli-fərmanım, nə dersən?
 
 
Əridi iliyim, qaldı sümüyüm,
Bu təni tərk edər canım, nə dersən?
 
 
Əgər yatsam min il torpaq içində
Dürüstdür əhdü peymanım, nə dersən?
 
 
Xətai can ilə çün səni sevdi,
Sevən ölsünmü, sultanım, nə dersən?
 

Real insanın, real insani hisslərin, arzuların, düşüncələrin romantik şəkildə tərənnümü, həm də Xətaiyə məxsus bir tərzdə tərənnümü XVI əsrin birinci rübü üçün qiymətli yeni bir hadisə idi. Nəsiminin, Kişvərinin, Həbibinin, Hamidinin poeziyasından qidalanan bu şerlərdə yeni, orijinal, ancaq Xətaiyə məxsus cəhətlər də çoxdur.

Xətainin çoxcəhətli poeziyasında epik əsərlər də mühüm yer tutur. Onun "Nəsihətnamə" məsnəvisi və "Dəhnamə" poeması epik şerin qiymətli nümunələridir. "Nəsihətnamə" adından da göründüyü kimi, nəsihətamiz, fəlsəfi poemadır. Burada ardıcıl nəql edilən hadisə yoxdur. "Nəsihətnamə" sufizmin panteist müddəalarını şərh edən fəlsəfi bir əsər olmaqla bərabər insan haqqında qabaqcıl humanist düşüncələri də əks etdirir.

"Dəhnamə" Xətainin həcm, fikir və sənətkarlıq baxımından ən mühüm əsəridir. Bir yandan klassik ədəbiyyatdan, bir yandan da xalq yaradıcılığının zəngin xəzinəsindən, nağıl və dastanlardan istifadə ilə yaradılan bu poema başqa "Dəhnamə"lərdən forma və məzmun əlvanlığı ilə seçilir. Xətainin özünəməxsusluğu: hissləri səmimi, inandırıcı, təbii ifadə etmək, təbiəti duymaq, məhəbbətin həyəcanlarını dolğun əks etdirmək, xalq ədəbiyyatından şüurlu şəkildə bol-bol faydalanmaq keyfiyyətləri bu əsərdə də göz qabağındadır.

Dəhnamə on məktub deməkdir. Zahirən əsər on məktubdan ibarət olsa da, poemanın məzmununu məktublar yox, daha çox həmin məktublarla əlaqədar hadisələr təşkil edir.

Xətai mövzunun imkanlarından bacarıqla istifadə edib rəngarəng təbiət lövhələri, insan duyğularının təbii, səmimi ifadəsi üçün müxtəlif boyalar tapıb işlədir. Sıx-sıx lakin yerli-yerində verilmiş qəzəllər poemadakı lirizmi daha da gücləndirir. Şairin yaratdığı təbiət təsvirlərindən biri poemanın başlanğıc hissəsində verilmişdir. Bu təsvirlər o qədər dəqiqdir ki, rəssamlar onun əsasında heç bir çətinlik çəkmədən çoxlu lövhələr yarada bilərlər.

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında bahariyyə adlı janra bir qayda olaraq Xətainin həmin təsviri ən səciyyəvi nümunə kimi göstərilir. Ədəbiyyatımızda çoxlu təbiət təsviri yaradılmasına baxmayaraq Xətainin yaratdığı həmin təsvir bu tipli təsvirlər içərisində müstəsna yer tutur:

 
Qış getdi, yenə bahar gəldi,
Gül bitdi vü laləzar gəldi.
 
 
Quşlar hamısı fəğanə düşdü,
Eşq odu yenə bu canə düşdü.
 
 
Sərvin yenə dutdu damənin su,
Su üstə oxudu faxtə ku-ku.
 
 
Qönçə dəhəni çəməndə xəndan,
Gülməkdən ənar açıldı dəndan.
 
 
Durna uçuban həvayə düşdü,
Laçın aluban ovayə düşdü…
 

Bu təsvirdə təbiət insandan təcrid olunmur. Şən, şad bir qəlbin təbiətdən aldığı həzz, sevinc addımbaşı özünü hiss etdirir. Şair quşların fəğanə düşməsini deyən kimi insan həyatı barədə araya tez bir söz atır, "Eşq odu yenə bu canə düşdü" deyərək təbiətlə insan həyatını vəhdətdə götürdüyünü nəzərə çatdırır.

Təbiətdə gül açıb quşlar nəğmə oxuyanda insan qəlbində də sevgi duyğularının oyandığını söyləyir.

Təbiət təsvirləri ilə yanaşı poemada Aşiqin mənəvi iztiablarını əks etdirən qəzəllər də əsərin bədii təsir gücünü artırmağa xidmət edir.

"Dəhnamə" mövzusunda Xətaidən əvvəl başqa Azərbaycan şairləri – Hümam Təbrizi, Marağalı Əvhədi də əsərlər yazmışdır. Bu ənənəvi süjeti Xətai vəziyyət və hadisələrə uyğun olaraq yaratdığı lövhələr və başqa poetik tapıntılar vasitəsilə yeniləşdirə bilmişdir. Həmçinin Xətainin "Dəhnamə"si ana dilində yaranan ilk epik əsərlərdəndir.

Epik əsərdə lirik janrlardan, o cümlədən qəzəllərdən istifadəyə Füzulidən, hətta Həqiridən əvvəl Xətai poemasında rast gəlirik. Xətai bu poemanı hakimiyyət uğrunda mübarizələrinin ən gərgin çağlarında, 1506-cı ildə, iyirmi yaşında olanda yazmışdır. O, həyatının bu gənc çağlarında təkcə Azərbaycan Səfəvi dövlətinin əsasını qoymaqla məşğul olmamış, həm də epik şerimizə "Dəhnamə" kimi orijinal keyfiyyətlərə məxsus bir əsər bəxş etmişdir.

Xətai ədəbi irsinin mühüm bir hissəsini heca vəznində xalq şeri formalarında yazılmış əsərlər təşkil edir. Heca vəznli şerimizin tarixi Xətai ilə başlayır. Düzdür, bu forma xalq arasında Xətaidən əvvəl də olmuşdur, lakin onu yazılı ədəbiyyata gətirən Xətaidir. Hökmdar şair fikirlərini daha çox xalq şeri ənənələri əsasında tərbiyələnən, nisbətən az savadlı, və ya tam savadsız olan geniş kütlələrə, müridlərə, qızılbaş əsgərlərə çatdırmaq üçün doğma janrların daha əlverişli olduğunu duymuş, onların sevdiyi, başa düşdüyü formalardan istifadə etməyi özünə borc bilmişdir. Bu şerlərdə xalq ruhuna və zövqünə yaxınlıq xüsusi yer tutur. Xətainin siyasi, əxlaqi, estetik baxışları bu şerlərdə son dərəcə aydın və sadə bir tərzdə ifadə olunur. Ümumiyyətlə, Xətai şerinə xas bir keyfiyyət olan sadəlik və aydınlıq onun heca vəznli şerlərində daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpır. Xətainin heca vəznində yazdığı qoşma, gəraylı, varsağı, bayatı, nəfəs və ilahilər indi də öyrənmək, ibrət almaq üçün nümunə olmaq dərəcəsindədir. Şair oxucularını diqqətli, ehtiyatlı olmağa, əqidə, məslək yolunda sədaqətlə yürüməyə çağırır:

 
Dərindir bizim dəryamız, boylanmaz,
Min bir kəlam desəm, biri anlanmaz.
Kişi iqrarsız yollara bağlanmaz,
Yolları qoynunda yürüyüb gedər.
 

Bu parçalarda oxucunu, dinləyicini doğruçu və cəsarətli olmağa, orda-burda qeybətlə, dedi-qodu ilə məşğul olmaqdan əl çəkməyə çağırır, həqiqət yolundan azmış insanlara qarşı dərin nifrətini bildirir.

Bədii söz haqqında danışmaq, ona münasibətini bildirmək orta əsrlərdə yaşamış sənətkarlarımızın yaradıcılığında pozulmaz bir ənənə kimi yayılmışdır.

Nizaminin, Füzulinin, Saib Təbrizinin, Qövsi Təbrizinin, Vaqifin və başqa Azərbaycan sənətkarlarının söz haqqındakı şerləri, fikirləri bu həqiqəti bir daha təsdiq etməkdədir. Xətainin "Bir söz" rədifli gəraylısı Füzulinin "Söz" rədifli qəzəli kimi yadda qalan qiymətli sənət əsərlərindən biridir:

 
Sözünü bir söyləyənin
Sözünü edər sağ bir söz.
Pir nəfəsin dinləyənin
Yüzünü edər ağ bir söz.
 
 
Söz vardır kəsdirər başı,
Söz vardır kəsər savaşı,
Söz vardır ağulu aşı
Bal ilən edər yağ bir söz.
 

Xalq şerinin bayatı şəkli də Xətainin məhəbbətlə, məharətlə müraciət etdiyi formalardandır. Şair bayatılarının axıcılığına, yığcamlığına, atalar sözləri və xalq məsəlləri kimi aforistik məna daşımasına xüsusi diqqət yetirmişdir:

 
Xətai, işin düşər,
Gəlib-gedişin düşər.
Dişləmə çiy loğmanı,
Yerinə dişin düşər.
 

Xətainin istər heca, istərsə də əruz vəznində yazdığı əsərlər klassik yazılı ədəbiyyatımızın ən qiymətli nümunələrindən sayılır. Şairin irsi sonrakı dövrlərin ədəbiyyatı üzərində dərin izlər buraxmışdır. Füzuli kimi dahi sənətkar Xətainin bir sıra şerlərinə cavab yazmış, ilk böyük əsəri olan "Bəngü Badə"ni ona ithaf etmişdir. Görkəmli el sənətkarı, hökmdar şairin müasiri Aşıq Qurbani onu "Mürşidi-kamilim, şeyx oğlu şahim" deyə tərənnüm etmişdir. Şah İsmayıl Xətainin əsərləri istər əlyazmaları, istərsə də şifahi şəkildə geniş yayılmış, məclislərdə musiqi havalarının müşaiəti ilə ifa olunmuşdur. Onun həyat nə mübarizəsi ilə bağlı məşhur Şah İsmayıl dastanı yaranmışdır. Bu dastan əsasında Müslüm Maqomayev eyni adlı opera bəstələmişdir. Yazıçı Ə. Cəfərzadənin "Bakı-1501", F. Kərimzadənin "Xudafərin körpüsü", Ə. Nicatın "Qızılbaşlar" romanları və bir sıra bədii əsərlər son illərdə Şah İsmayıl Xətainin həyatı və şəxsiyyətinə olan güclü marağın ifadəsi kimi meydana çıxmışdır.

Xatirəsinə ithaf

Müslüm Maqomayev (bəstəkar) – “Şah İsmayıl” (opera)

Sərdar Fərəcov – “Şah Xətai” simfoniyası

Bakıda heykəli (1993, müəllif İbrahim Zeynalov)

Ərdəbildə heykəli

Xaçmazda heykəli

Gəncədə büstü

Şah İsmayıl Xətai fondu

Xətai metrostansiyası

“Şah İsmayıl” ordeni

Masallı şəhərində əzəmətli heykəli (müəllifi Valid Məmmədli)

http://az.wikipedia.org

Qəzəllər

«Hüsni-rüxsarın kim, oldu canü dil heyran ana…»

 
Hüsni-rüxsarın kim, oldu canü dil heyran ana,
Vədeyi-dövri-qəmərni tapşırır dövran ana.
 
 
Çün sənin hüsnün misali-Yusifi-Kənanidür,
Yüzini hər kim ki, görməz, yoxdurur iman ana.
 
 
Atəşi-eşqində, ey xunxarə gözlü dilbərim,
Eylə yanmışdır bu bağrım, yoxdurur dərman ana.
 
 
Gül yanağın, dilbəra, bəs tazətərdir hər zaman,
Qanlı yaşımdan tökər hər dəm gözüm baran ana.
 
 
Zülməti-zülfində könlü bu Xətayi xəstənin
Xızra bənzər kim, görünməz çeşmeyi-heyvan ana.
 

«Getdi ol dilbər, bəsi dərdü bəla qaldı mana…»

 
Getdi ol dilbər, bəsi dərdü bəla qaldı mana,
Nə bəla, bil kim, yüküş cövrü cəfa qaldı mana.
 
 
Munca gəldim, mən gədayə hiç inayət qılmadın,
Eşigində qıldığım dəsti-dua qaldı mana.
 
 
Müjdə gəldi dilsitanımdan ki, qətl oldu rəqib,
Şükr kim, biganə getdi, aşina qaldı mana.
 
 
Anca kövkəb kimi yaş tökdi ğəmində gözlərim,
Yer ilə, gög ilə Keyvan həm baxa qaldı mana.
 
 
Ey Xətayi, zülfi tək arındı yüzdən Zəngibar,
Dilbəri-Çinü Xətən, xubi-Xəta qaldı mana.
 

«Can olmaz isə, sən təki canan yetər mana…»

 
Can olmaz isə, sən təki canan yetər mana,
Vəslin bu xəstə könlümə dərman yetər mana.
 
 
Hicrin cəfası eylə yıxıbdır bu könlümü,
Hər şəb qapunda naləvü əfğan yetər mana.
 
 
Zülmat içində abi-həyat istəməz könül,
Ləlin zülali çeşmeyi-heyvan yetər mana.
 
 
Zahid, qoparma sən məni meyxanədən bu gün,
Ruzi-əzəldə yar ilə peyman yetər mana.
 
 
Gərçi, Xətayi, getdi əlindən vüsali-dust,
Hər dəm xəyali-didəyə mehman yetər mana.
 

«Cana, könüldə həmdəm olan qəmdürür mana…»

 
Cana, könüldə həmdəm olan qəmdürür mana,
Gör kim, fəraq evində nə həmdəmdürür mana.
 
 
Ancaq yüzün görəndə sənin can degil məlul,
Zülfin kimi könül dəxi bərhəmdürür mana.
 
 
Dil təşnə olsa vadiyi-hicrində, qəm yemən,
Ləlin zülali çeşmeyi-Zəmzəmdürür mana.
 
 
Neyçün sevərdi xəstə dil, ey bivəfa, səni,
Bu çox bəla ki, hicrin edər kəmdürür mana.
 
 
Miskin Xətayi vəsl ilə yüz il yaşar müdam,
Bu ömr kim, zəmanədə bir dəmdürür mana.
 

«Ey cəmalın gülsitani baği-minudur mana…»

 
Ey cəmalın gülsitani baği-minudur mana,
Cənnəti-rizvan ki, derlər, ol səri-kudur mana.
 
 
Yüzün üstə zülfini ta gördüm, ey ruhi-rəvan,
Gecə-gündüz ağlamaq eşqində xoş xudur mana.
 
 
Hicr sərgərdanlığın çərxi-fələkdən görmənəm,
Bu cəfalərni qılan ol yari-məhrudur mana.
 
 
Gecələr ta sübh olunca uyxu gəlməz eynimə,
Ta xəyalın daima çeşmimdə qarşudur mana.
 
 
Anca yaş tökdi Xətayi firqətindən, ey sənəm,
Xancaru baxsam, gözümdə yer yüzü sudur mana.
 

«Dilbəra, eşqin tənimdə sevgili candır mana…»

 
Dilbəra, eşqin tənimdə sevgili candır mana,
Pərtövi-mehri-rüxin xurşidi-tabandır mana.
 
 
Dərdi-hicrindən sənin hərgiz şikayət qılmazam,
Hic əlac etmən tələb, neyçün ki, dərmandır mana.
 
 
Asitanın xakini vermən cəmii-aləmə,
Hər ayağın toprağı mülki-Süleymandır mana.
 
 
Ta cəmalın müshəfin gördüm, əya nuri-ilah,
Zikri-eşqin dildə laim virdi-Qurandır mana.
 
 
Ey Xətayi, xubların cövri vəfadır aşiqə,
Firqəti mehr nigarın, cövri ehsandır mana.
 

«Getdi ol məhru yanımdan, yüz cəfa qaldı mana…»

 
Getdi ol məhru yanımdan, yüz cəfa qaldı mana,
Cövr bilmən kim, bəlayi-müntəha qaldı mana.
 
 
Ey pəri, çox işveyi-hüsninə məğrur olma kim,
Mülki-fani sanmagil kim, nə sana qaldı, mana.
 
 
Ta kim, ol xurşidrux getdi gözümdən su təki,
Göz yaşım anın yüzündən aşina qaldı mana.
 
 
Sən gedəndən bərlu anca zarü əfğan etmişəm,
Yerü gög, insü mələk cümlə baxa qaldı mana.
 
 
Dilbərin getdi, Xətayi, sən nedirsən dünyəni?
 
 
Çünki can getdi, bu tən, yarəb, niya¹
qaldı mana.
 

«Hər dəm ğəmində naləvü ahim yetər mana…»

 
Hər dəm ğəmində naləvü ahim yetər mana.
Dünya yüzündə ol yüzi mahim yetər mana.
 
 
İsbat qılmışam rüxi-zərdü əşki-sürximi,
Dəviyi-eşqə böylə güvahim yetər mana.
 
 
Aləm xəlayiqi mənə cümlə həsud ola,
Ol asitanın iti pənahim yetər mana.
 
 
Zahid, ögünmə, taleyi, sədəm deyib yügüş,
Sən var işinə, bəxti-siyahim yetər mana.
 
 
Kəsmə ümid rəhməti-həqdən, Xətayi, sən,
Cümlə xətadə lütfi-ilahim yetər mana.
 

«Dilbəra, ol ay yüzün xurşidi-tabandır mana…»

 
Dilbəra, ol ay yüzün xurşidi-tabandır mana,
Bağçan içindən axan su abi-heyvandır mana.
 
 
Məscidə varmaq nə hacət, dedim, ey zahid, mana
Ruy ilə zülfi anın küfr ilə imandır mana.
 
 
Müddəilər tənəsindən sanmanız kim, mən dönəm,
Ol mənim canım içində cani canandır mana.
 
 
Mən səninlə söyləşəndə gər zimistan, gər bahar,
Hər nə çağ görsəm səni, aləm gülüstandır mana.
 
 
Ey Xətayi, çün sənə həqdən nəzərdir hər zaman,
Eşqin ilə bu həyatım baği-rizvandır mana.
 

«Xaki-payin, dilbəra, bir taci-dövlətdir mana…»

 
Xaki-payin, dilbəra, bir taci-dövlətdir mana,
Bəs yüzün görmək sənin bəxtü səadətdir mana.
 
 
Çün ğəmi-eşqində ölməkdir həyati-cavidan,
Həq bilür ölmək degil ol, eyni-rahətdir mana.
 
 
Munca kim, dərdündə zəhmət çəkmişəm, ey bivəfa,
Çünki səndəndir bu zəhmət, cümlə rahətdir mana.
 
 
Gərçi məndən dər hicab olursan, ey arami-can,
Yüzünü görsətdigin eyni-inayətdir mana.
 
 
Düşdə gərdü dün Xətayi, yar olubdur həmdəmi,
Ya düşümdür, ya xəyalım, bu nə halətdir mana?
 

«Ah kim, sən getdin, ey ay üzlü, can qaldı mana…»

 
Ah kim, sən getdin, ey ay üzlü, can qaldı mana,
Can səninlə getdi, ismi-natəvan qaldı mana.
 
 
Taki sən getdin yanımdan, ey dilaramım mənim,
Haləti-vəslin könüldə pasiban qaldı mana.
 
 
Gərçi gülzari-cəmalın getdi qarşımdan mənim,
Dildə mehri-qamətin sərvi-rəvan qaldı mana.
 
 
Gər nihan oldu gözümdən ol pəri peykər sənəm,
Gögdə mah onun yüzündən bir nişan qaldı mana.
 
 
Taki səndən ayrı düşdi bu Xətayi xəstə dil,
Buyi-muyin müşk ilə ənbərfişan qaldı mana.
 

«Həqq əzəl meyxanəsindən verdi bu cami mana…»

 
Həqq əzəl meyxanəsindən verdi bu cami mana,
Kainat əhli təəccüb qıldılar qamu mana.
 
 
Bilməz idim xətti-rüxsarın sifatın söyləmək,
Fitnə çeşmin qəmzəsi öyrətdi ilhamı mana.
 
 
Səbrü aramım gedibdir, görməzəm eynimdə xab,
Firqətin bir eyləmişdir sübh ilə şami mana.
 
 
Çox cəfa hasil olur səndən mana, ey bivəfa,
Aqibət eylər xəyalın rəsmi-bədnami mana.
 
 
Köynəyindən çıx dedim şol sərvi-gül xəndanıma,
Zərrəcə qayınmadı, göstərdi əndami mana.
 
 
Ey Xətayi, zülfinin zəncirinə qeyd etmə dil,
Danədir xali anın, həm zülfidir dami mana.
 

«Xaki-payin sürmədir eynimə, ənan et mana…»

 
Xaki-payin sürmədir eynimə, ənan et mana,
Gər qəbul olmaz muradim səndən, elam et mana.
 
 
Dərdimin dərmani rüxsarini görməkdir sənin,
Təşnəyəm, billah, dodağın şərbətin cam et mana.
 
 
Çün könül xalin ucundan düşdü zülfin qeydinə,
Bigünah öldürməgil hər ləhzə, aram et mana.
 
 
İstəmən zahirdə faş olmaq, anınçün gözlərəm,
Mehri-eşqin razini, ey yar, ilham et mana.
 
 
Bu Xətayidən götürgil möhnəti-hicranini
Ey pəri ru, tanrı içün ancaq ilzam et mana.
 

«Nitqi-ənfasi-Məsihin dəmbədəm candır mana…»

 
Nitqi-ənfasi-Məsihin dəmbədəm candır mana,
Çünki mən Xızram, dodağın abi-heyvandır mana.
 
 
Bilməzəm aləmdə, yarəb, gərdişi-əyyami-ğəm.
Lütfü ehsanınmıdır, ya cövri-hicrandır mana?
 
 
Vermişəm imanimi zənciri-zülfin küfrinə,
Bəndi-zülfin küfrini gördüm, nə imandır mana.
 
 
Dün rəqibi-kafiri-gümrahilə eybində kim,
Hər hekayətlər ki, qıldın cümlə pünhandır mana.
 
 
Bu Xətayi birlə solmuş bir dəxi, ey şahi-hüsn,
Ta dəhanın xatəmi-möhri-Süleymandır mana.
 

«Ya ilahi, istərəm səndən bu ənami mana…»

 
Ya ilahi, istərəm səndən bu ənami mana,
Edəsən həmdəm kim ol sərvi-güləndami mana.
 
 
Şol büti-namehriban hərgiz məni yad etmədi,
Bir məhəbbət qılmadı axır sərəncami mana.
 
 
Cövri-hicran çəkdigimdən qalmayıbdır taqətim,
Ya nəsib etsən noleydi səbrü arami mana.
 
 
Könlüm aldın bitəkəllüf, canımı almaqdadur,
Güldürür eşqində daim xas ilən ami mana.
 
 
Keçdi ömrün, ey Xətayi, uş bu zaye dünyada,
Şol vəfasız ləbləridən vermədi kami mana.
 

«Dust yolunda halal olsun, dila, qeyrət sana…»

 
Dust yolunda halal olsun, dila, qeyrət sana.
Qeyridən bir zərrə minnət çəkmədin, rəhmət sana.
 
 
Ol sənəm əzmi-səfər etdi, könül, əylənmə kim,
Bir nəfəs didar gər kim, qalmaya həsrət sana.
 
 
El dilü din, siz çıxın evdən ki, dildarım gəlür,
Sən də, ey can, durma kim, biz vermişiz rüxsət sana.
 
 
Çareyi-behbudimi sordum müalicədən, dedi:
– Dərd dərdi-eşq isə, mümkün degil səhhət sana.
 
 
Ey Xətayi, sən şəhidi-ğəmzeyi-dildarsən,
Həşrdə rəşk aparar yetmiş iki millət sana.
 

«Rövşən yüzün ki, zülfin olubdur niqab ana…»

 
Rövşən yüzün ki, zülfin olubdur niqab ana,
Nisbətdir əbr içində məhü afitab ana.
 
 
Eşqin sənin ki, məxzəni-gənci-ilahidir,
Andandurur ki, məskən olubdur xərab ana.
 
 
Eşqin nədir cahanda sənin, ey pəri sifət,
Heyrandurur fələkdə gəzən mahtab ana.
 
 
Uyxudə gözlərim necə görsün cəmalını,
Eşqində çünki gəlmədi bir zərrə xab ana.
 
 
Aşiqdurur yanağına zülfin Xətayi tək,
Andan düşər bir vəchilə bu piçü tab ana.
 

«Eylədim bünyad əvvəl bəndə əz nami-xuda…»

 
Eylədim bünyad əvvəl bəndə əz nami-xuda,
Ol yaratmış sərvəri-mərdan Əliyyül-Mürtəza.
 
 
Aciz olma, ey könül, münkir gərəkməz əhli-dil,
Həqtəala buyruğudur mur əlində əjdəha.
 
 
Eylə sultandır ki, yoxdur mislü həm həmta ona,
Buyruğundan kim, onun çıxmaz şəhü mirü gəda.
 
 
Kim ki, həqqə münkir oldu, qoy cəzasıdır onun,
Zərrəcə rəhm etməgil sən ta kim, ol halın duya.
 
 
İt rəqiblər tənə edərsə, Xətayi, həqqə sal,
Olma qəmgin kim, sana qıldığını həqdən tapa.
 

«Canü dilmi qoymuşam yolunda mən, ey dilrüba…»

 
Canü dilmi qoymuşam yolunda mən, ey dilrüba,
Taki uyxuda görərmən sən təki bir məhluqa.
 
 
Taki eşqinin bəlası canıma kar eylədi,
Ey təbibim, bilməzəm kim, varmı bu dərdə dəva?
 
 
Daneyi xalinə ta kim, mürği-can qıldı təmə,
Dami-zülfin həlqəsinə oldu canım mübtəla.
 
 
Ey mürüvvət mədəni, məndən kərəm qılma diriğ,
Qənbərinəm mən sənin, şahim, beeşqi-Mürtəza.
 
 
Özgə aşiqlər əgərçi dil verər dildarinə,
Bu Xətayi xəstə gör, yolunda qıldı can fəda.
 

«Ey könül, sidq ilə hər kim şah ilən yoldaş ola…»

 
Ey könül, sidq ilə hər kim şah ilən yoldaş ola,
Yüz gərək döndərməyə hər necə kim, yol daş ola.
 
 
Yolu gər daş ola, gər yay ola, gər oxü qılıc,
Mürşidindən dönənin mənidə ismi laş ola.
 
 
Qul gərək tanıda öz doğruluğun həq yoluna,
Etiqaddan azmaya, gər bayü gər qəllaş ola.
 
 
Ey könül, cəhd eyləgil doğri ola gör şahə sən,
Aqibət qəlbi çıxar, hər kimsə kim, qəllaş ola.
 
 
Ey Xətayi, sidq ilə bu şah əyağinə gələn
Aqibət bir gün, gümansız, xəlq içində baş ola.
 

«Hər kimə kim, səncələyin bir pərivəş yar ola…»

 
Hər kimə kim, səncələyin bir pərivəş yar ola,
Əqlü huşü xanimanından dəxi avar ola.
 
 
Başinə hər kimsənin düşsə saçın sevdaləri,
Tərk edüb dünyanı ömründən dəxi bizar ola.
 
 
Sən kimi aləmdə olmaz, gər olarsa, dilbəra,
Bu gözü cadusifət, həm qaşları məkkar ola.
 
 
Dərdü ğəm gəldikcə səndən şad olurmən, dilbəra,
Görüm, onları mənim könlümdə bərxurdar ola.
 
 
Qıla dönmüşdür vücudim möhnəti-cövrin çəkə,
Sağ gəzən düşmənlərin bu bəndə tək bimar ola.
 
 
Həmdəmin daim rəqib olmuşdur, ey gül yüzlü yar,
Xanda bir gül bitsə, lazımdır yanında xar ola.
 
 
Eşqinə hər kim giriftar oldu, ey kafir necə,
Şeyx Sənan tək belinə bağlayan zünnar ola.
 
 
Vəsl ilən şad eylə, qurtar dərdü qəmlərdən məni,
Dərdi hicranın çəkən ki, bu dili-əfkar ola.
 
 
Varmıdır bir kimsə, yarəb, əhli-üşşaq içrə yar,
Bu Xətayi xəstə dil tək aşiqi-didar ola.
 
 
Ey bəndə, gər cəhanda pənahın ilah ola,
Kəmtər qulun məqamı sənin padişah ola.
 
 
Aşiq odur ki, dəvi edərsə sözinə,
Qanlı yaşilə çöhreyi-zərdi güvah ola.
 
 
Mehrabi var o zahidin, amma ki, aşiqə
Məşuqinin əyağı izi qibləgah ola.
 
 
Bədxahim ola cümlə cəhan, çəkməzəm məlal,
Çün ol sənəm mənimlən əgər nikxah ola.
 
 
Başdan ayəğə bəndə Xətayi xətaludur,
Zahid, xaçan ki, xubları sevmək günah ola.
 

«Neylərəm ol cənnəti içində dildar olmasa…»

 
Neylərəm ol cənnəti içində dildar olmasa,
Qoy anı viranə qalsun, baxçada bar olmasa.
 
 
Ğəflət əhli qaldı həqdən şöylə bil kim, binəsib,
Qanda didarı görür, ol bunda bidar olmasa.
 
 
Dünyada aşiq olan geydi məlamət donunu,
Hər yetən aşiq olurmi, dərd ana kar olmasa?
 
 
Aşiqin meydanda başi top yerinə çalınur,
Başını meydana qoymaz, kim ki, sərdar olmasa.
 
 
Doğruluq dost qapısıdır, doğru gəl gir bu yola,
Əgri meydanda utanur, onda iqrar olmasa.
 
 
Ey Xətayi, gövhəri xərc eyləmə nadanə sən,
Gövhərin qədrini bilməz, gər xiridar olmasa.
 

«Hüsnün bəyani sureyi-Yasinü haləta…»

 
Hüsnün bəyani sureyi-Yasinü haləta,
Ey Kəbeyi-mübarəkü vey Mərveyi-Səfa.
 
 
Dövri-fələk verürsə mənə ixtiyarini,
Bir tari-muyini dü cəhanə qılam bəha.
 
 
Gəlmiş degil, gəlibdürə bilməz beruzi-həşr
Dövri-qəmər sənin təki bir şahi-məhliqa.
 
 
Kim ki, vüsalin istiyə ixlas ilə sənin,
Üstündə zilli-sayeyi-səadət dutar hüma.
 
 
Torpağə bas əyağini, ey gözlərim nuru
Kim, xaki-payini dilərəm bəhri-tutiya.
 
 
Şeydavü məstü valehü heyranəm, ey sənəm,
İxlas ilə yolunda mənəm rindü canfəda.
 
 
Xurşidü mahü cümlə sitarə bər əncümən
Qıldı sücud surətinə, ey əzizi-ma.
 
 
Ruh müsəvvər oldu yüzündən beabü gil,
Sənsən, şəha, bu əhsəni-təqvimə kimiya.
 
 
İnsan deyirdi göydə mələk yox idi hənuz,
Sən var idin cəhanda, əya dürri-ibtida.
 
 
Həmtasi ol şahənşahi-əzəm nigarımın
Yoxdur behəqqi-hörməti-övladi-Mustəfa.
 
 
Yarın yolunda xəstə Xətayi yoruxmə tiğ,
Olgil şəhidi-dəşti-biyabani-Kərbəla.
 

«Taki rüxsarindən ərrəhman ələl-ərş-istiva…»

 
Taki rüxsarindən ərrəhman ələl-ərş-istiva,
Həm anın şənində münzəl ayəti-şəmsüz-züha.
 
 
Sureyi-Tahavü Yasinü təbarək hüsninə
Gör nə təzim eyləmişdir həq təala rəbbəna.
 
 
Münfəildir tələtindən dər fələk xurşidü mah,
Şol cəhətdən kim, yüzün nurundan almışdır ziya.
 
 
Valehü sərgəştədir aləmdə əhli-mərifət
Vəchinə, ey gövhəri-pakizeyi-ərzü səma.
 
 
Bu Xətayidən inayət kəsmə, ey şahi-kərəm,
Canə yetmişdir cəfadan lütf edib qılgil vəfa.
 

«Minbəd əgər mənimlə həbib olsa aşina…»

 
Minbəd əgər mənimlə həbib olsa aşina,
Mən canımı yolunda onun eylərəm fəda.
 
 
Gülgün yüzün xəyalına düşdü könül yenə,
Bənzim saraldı dərd ilə manəndi-kəhrəba.
 
 
Darüş-şəfayə getmədigim canandan ötrüdür,
Ey cismimin həyatı, ləbindir mənə şəfa.
 
 
Çeşmin cəhanda fitnəvü aşub göstərir,
Hər dəm qiyaməti qoparır qamətin mana.
 
 
Yastan, Xətayi, yar eşiginə etiqad ilə,
Şamü səhər də dövlətinə eyləgil dua.
 

«Vəchində peydadır sənin ənvari-zati-kibriya…»

 
Vəchində peydadır sənin ənvari-zati-kibriya,
Ol yüzə qarşu dəxi şərməndədir şəmsüz-züha.
 
 
Leyli cəmalından cüda Məcnun kimi sərgəştəyəm,
Fərhadvar istər könül Şirin dodağından şəfa.
 
 
Cami-müsəffadan mana saqi içirdi bir qədəh,
Sufi nə bilsin mən necə ol camdən buldum səfa.
 
 
Hər kim ki, tövhid əhlidir, ol didü vadid əhlidir.
Ruzi-əzəldən ta əbəd istər kəmali-müntəha.
 
 
Mən cahilü nadan idim, ol hüsn içün heyran idim,
Ta gənc ikən pünhan idim, şimdi gözümdən zahira.
 
 
Eynül-yəqin hər sirrinə idrak edən insan idim,
Ey mərifətdən bixəbər, insafə gəlgil (bidəğa).
 
 
Canü cəhani sizsizin neylər Xətayi xəstə dil,
Səndən müdam ehsan dilər, çünki gədadır binəva.
 

«Zərreyi-mehrində daim, ey cəmalı afitab…»

 
Zərreyi-mehrində daim, ey cəmalı afitab,
Əbr yüzündən götürgil, dutmagil məndən hicab.
 
 
Dur dedim yarın kuyindən, ey rəqibi-rusiyah,
Xəstə bülbül var ikən neylər gülüstanda ğürab?
 
 
Ey gözü nərgiz, yüzü gül tək, boyu sərvi-rəvan,
Taki səndən ayrı düşdüm, xəstəyəm, halım xarab.
 
 
Cənnəti-vəslindən, ey canım, məni dur eyləmə,
Mən fəraqın atəşindən çəkmişəm dərdü əzab.
 
 
Bu Xətayi həqqinə daim dutubdur çox ümid,
Aqibət rəhm eylə anə saəti-yövmül-hesab.
 

«Gəldi sürahi məclisə, rəf eyləmiş niqab…»

 
Gəldi sürahi məclisə, rəf eyləmiş niqab,
Nur eylədi bu məclisi zərrinpər afitab.
 
 
Manəndi-cami-Xızr nəbidir misal ilən,
Abi-həyat içindəki can bəxş edən şərab.
 
 
Qül-qül deyər mütariyə, yəni di gəl, di gəl,
Baş endirir piyaləyə kim, qılma ictinab.
 
 
Məşuqi-sərvqamətü məhbubi-simtən,
Tavusi-rövzə cilvə qılır, çıxmış əz hicab.
 
 
İçmiş şərabi-ləl çü sərxoş öpər əyağ,
Nəql eyləməkdə canü cigərdən dilər kəbab.
 
 
Ayineyi-İskəndərü həm cami-Cəm budur,
İzhar edər cəhanı, qılur şeyxi çün şəbab.
 
 
Hər yerdə kim, otura, Xətayi, o xurvəş,
Gögdə məlayik oxur: “Ya leytəni turab”.
 

«Bu aləm hüsninə heyrandır, ey dust…»

 
Bu aləm hüsninə heyrandır, ey dust,
Sana bu qönçə ləb xəndandır, ey dust.
 
 
Mən ol Yəqub nisbət zar boldum,
Cəmalın Yusifi-Kənandır, ey dust.
 
 
Hilali qaşını ta gördü çeşmim,
Bu canım eydinə qurbandır, ey dust.
 
 
Sana bu künfəkan valeh bolubdur,
Ki, hüsnin surəti-rəhmandır, ey dust.
 
 
Cəmalın səfhəsində xəttü xalın,
Yüzündə ayəti-Qurandır, ey dust.
 
 
Sənin eşqin vücudim şəhdi içrə
Bu könlüm təxtinə sultandır, ey dust.
 
 
Xətayiyə, demişsən, cövr edim çox,
Yenə lütfü yenə ehsandır, ey dust.
 

«Əhli-həyatə söylərəm, ey həyyi-laməmat…»

 
Əhli-həyatə söylərəm, ey həyyi-laməmat,
Fani cəhanda kimsəyə munis degil həyat.
 
 
Baqidir ol ki, derlər ani vacibəl-vücud,
Fərmandır anə mümtənəat ilə mümkinat.
 
 
Can bəxş edər məmatə ləbin, ey Məsih dəm,
İsalərin əcəbmi dəmindən bu möcüzat?
 
 
Məhdi-zəmin içində ki, tifli-nəbat edər,
Ana həmişə dayeyi-lütf əmirdir nəbat.
 
 
Şətrənci-dəhr içindəki at oynadan xani?
Təqdir beydəqi ani bir dəmdə qıldı mat.
 
 
Çün qul olan qapında görər qədri-səltənət,
Bir qulunam ki, vermişəm ol qədr içün bərat.
 
 
Yetməz, Xətayi, zikr ilahın nüfusinə,
Bir zat imiş ki, irməz anə zat ilən sifat.
 

«Sərxoşi-cami-ələstəm ta əbəd hüşyar məst…»

 
Sərxoşi-cami-ələstəm ta əbəd hüşyar məst.
Məsti-layəqəl gəzərmən şəhr içində ar məst.
 
 
Sordular məndən ki, neyçün bidil oldun, mən dedim:
– Ol səbəbdən bidil oldum, dilbərü dildar məst.
 
 
Həqqinə aşiq olanlar şirin cana qalmasın,
Didara müştaq olanlar qibləsi didar məst.
 
 
Hər qəmişdən şəkkər olmaz, hər tikəndən tazə gül,
Hər keyikin göbəyindən nafeyi-tatar məst.
 
 
Adəmi oldur ki, anda hüsnü xülqü lütf ola,
Adəmi demə anı kim, cübbəvü dəstar məst.
 
 
Daima istər Xətayi şah cəmalın görməgə,
Şol gədayi-alihümmət talibi-didar məst.
 

«Bu, qəmzə degil, bəladır, ey dust…»

 
Bu, qəmzə degil, bəladır, ey dust,
Bu, xəndə degil, cəfadır, ey dust.
 
 
Şəkkər ləbin ağzuma söyərsə,
Sögmək degil ol, duadır, ey dust.
 
 
Yer yüzi həvayi-qəddün ilə
Cənnət kimi xoş həvadır, ey dust.
 
 
Dil mürşidinə xəyali-zülfin
Həm xirqəvü həm əsadır, ey dust.
 
 
Aşiq olalı sana Xətayi
Balaına mübtəladır, ey dust.
 

«Dilbəra, dərdimə dərman səndən özgə kimsə yox…»

 
Dilbəra, dərdimə dərman səndən özgə kimsə yox,
Həm dəxi könlümdə iman səndən özgə kimsə yox.
 
 
Hicr evində mən kiminlə həmdəm olum, ey sənəm,
Könlümün şəhrində mehman səndən özgə kimcə yox.
 
 
Xızr tək zülmətdə qaldım, bir mədəd qıl tanrıçün,
Təşnə içün abi-heyvan səndən özgə kimsə yox.
 
 
Hər nə kim, hökm eyləsən, eylə mənə, ey eşqi-yar,
Könlümün təxtində sultan səndən özgə kimsə yox.
 
 
Bu Xətayi xəstənin vergil murdaın, ya ilah,
Kim, mənə lütf ilə ehsan səndən özgə kimsə yox.
 

«Ol pəri kim, bu cəhanda hüsninin həmtası yox…»

 
Ol pəri kim, bu cəhanda hüsninin həmtası yox,
Sərvi-rənanın xuraman qəddi tək balası yox.
 
 
Gecə-gündüz mən anın hicrində yanmaqdır işim,
Neyləyim kim, ol məhin məndən yana pərvası yox.
 
 
Ögmə, ey zahid, mana rizvanü gənnət bağini
Kim, anın yarın yüzü tək bir güli-həmrası yox.
 
 
Qılma, ey naseh, mənə zülfin sevərsən deyə tən,
Xansı aşiqdir kim, andan başda bir sevdası yox.
 
 
Gərçi çoxdur dünyada üşşaqi ol mahin, vəli
Bu Xətayi xəstə tək bir aşiqi-şeydası yox.
 

«Bu könlüm şad olur qəmdən rüxi çün laləgun görgəc…»

 
Bu könlüm şad olur qəmdən rüxi çün laləgun görgəc,
Misalı-mərdi-müflis nagəhan bir yaxşı gün görgəc.
 
 
Əgər ah eyləsəm, topraq olur dər ləhzə ahimdən,
Düşər hər parəsi bir yerdə kuhi-Bisütun görgəc.
 
 
Anunçün əyləməz ahi bu canım rəhgüzarində,
Həramilər çaparlar karivani çün tütün görgəc.
 
 
Məhü səyyarələr şərməndədir yüzünə baxmaqdan,
Fələk övcində xurşidi həyadən sərnigun görgəc.
 
 
Xətayi, rəsm beylə eyləyibdür ehtiraz ilə,
Hezaran naz edər xublar ki, aşiqni zəbun görgəc.
 

«Həq kəlamı sevmişəm, sireyi-Yasindən mədəd…»

 
Həq kəlamı sevmişəm, sireyi-Yasindən mədəd
Kim, mana incili-fürqanın duasindən mədəd.
 
 
Ey behəqqi möcizati verdin ol Musayə sən
Kim, mana Musayi-İmranın əsasindən mədəd.
 
 
Ey yaradan aləmi ol şahi-xuban eşqinə,
Ol rəsuli-axiratın möcizasindən mədəd.
 
 
Kim ki, kamin almadı, dünyadə oldur binəva,
Binəvanıın vergilən, yarəb, nəvasindən mədəd.
 
 
Bu Xətayi der: – Əzəldən mən imamin quluyam,
Ey imami-həqq Əliyül-Murtəzasindən mədəd.
 

«Munca cövr etdin mana, namehribanlıqdan nə sud…»

 
Munca cövr etdin mana, namehribanlıqdan nə sud?
Öldürəndən sonra, ey can, mehribanlıqdan nə sud?
 
 
Qəhrin ilən təlx keçdi çünki ömrüm dünyədə,
Yaşım yüzdən istəyübən şadimanlıqdan nə sud?
 
 
Bilməzəm neyçündürür düşmənligin bu növ ilən?
Lütfini görsətməyib, həm bu yamanlıqdan nə sud?
 
 
Çünki rəhmin yoxdurur mən piri-eşqin halinə,
Bu cəhan bağində, ey sərvim, cavanlıqdan nə sud?
 
 
Ey Xətayi, dilbərin çünkim cəfa eylər sana,
Bivəfa aləmdə böylə zindəganlıqdan nə sud?!
 

«Fələknin gərdişindən dadü fəryad…»

 
Fələknin gərdişindən dadü fəryad.
Məni ayırdı səndən dadü fəryad.
 
 
Məni yardan ayırdı bu zəmanə,
Zəmanə gərdişindən dadü fəryad.
 
 
Mənim iki cəhanım sevgili şah,
Səni sevmədigindən dadü fəryad.
 
 
Yaxam yırtım gedim əğyar əlindən,
Bu rəhmi yox dilindən dadü fəryad.
 
 
Necə biçarəvü büryan olubdur,
Xətayi yar əlindən dadü fəryad.
 

«Ərzə yazdım mən sana, ey şahi-xubanım, mədəd…»

 
Ərzə yazdım mən sana, ey şahi-xubanım, mədəd.
Ərzi-halim sən bilürsən, dinü imanım, mədəd.
 
 
Şərmsarəm, pürgünahım sən bağışla, ya kərim,
Cümlələrni yarlığayan kamil insanım, mədəd.
 
 
Məstü Məcnun olmuşam mən firqətindən, ya həbib,
Ey həqiqət aləmində incə ərkanım, mədəd.
 
 
Bu əlimdür daməniniz, ya Əliyül-Murtəza,
Buyi-vəslindən sənin hər dərdə dərmanım, mədəd…
 
 
Hər yana əzm eylər olsan, sureyi fəth oldu fəth,
Açılar bağlu qapu dövlətlü dərbanım, mədəd.
 
 
Bu Xətayinin günahin sən götürmə yüzinə,
Şahi-mərdan, şiri-yəzdan, sirri-sübhanım, mədəd.
 

«Hüsn ilə ziba imişsən, ya Əli, səndən mədəd…»

 
Hüsn ilə ziba imişsən, ya Əli, səndən mədəd,
Görk içində bay imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 
 
Eşqlə məşuqü aşiq səndə olmuşdur zühur,
Sirri-ma ovha imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 
 
Eşq oxirlər adini rahi-həqiqətdə sənin,
Eşq ilə şeyda imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 
 
Övliyalar, ənbiyalar çoxdurur, illa ki sən,
Cümlədən əla imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 
 
Möminə irşad edirsən lütfü ehsanü kərəm,
Kafirə qovğa imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 
 
Yerdə, gögdə istəmir şol kor münafiqlər səni,
Zahirən peyda imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 
 
On səkiz min aləmin sirdaş sən sirrindədir,
Mürşidi-bina imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 
 
Qisməti-ruzi-əzəldə həm müini-Mustəfa,
Hərgisi-şəhla imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 
 
Anca kim, seyr eylədim, gəzdim vücudim şəhrini,
Misli-bihəmta imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 
 
Bu Xətayi xəstədil birliginə iqrar edir,
Vahidi-yekta imişsən, ya Əli, səndən mədəd.
 

«Qamətindən münfəildir sayeyi-sərvi-bülənd…»

 
Qamətindən münfəildir sayeyi-sərvi-bülənd,
Həsrətindən ərərü şümşad olubdur dərdmənd.
 
 
Arizin bağında zülfin tarinə bənd eyləgil,
İstər isən naleyi-bülbüldən olmaq bəhrəmənd.
 
 
Sərbəsər bir tareyi-muyin bəhasıdır sənin
Mülki-Təbrizü Cəğatayü Xorasanü Xocənd.
 
 
Ta ki, gəldi, ey sənəm, eşqin xəyalı başimə,
Dünyəvü üqba qəmindən keçdimü oldum ləvənd.
 
 
Canımı eşqinə təslim eylədim ixlas ilə,
Ol pəri peykər məni, yarəb, nədən qılmaz pəsənd?
 
 
Dər biyabani-təhəyyür qalmışam bixürdü xab,
Valehi sərgəştəvü heyranü zarü müstəmənd.
 
 
Bu Xətayi ləblərin eşqində gər ah eyləyə,
Ahinin suzindən olur xak ol kuhi-Səhənd.
 

«Ta ki, dərdindən olubdur yürəgim səd parələr…»

 
Ta ki, dərdindən olubdur yürəgim səd parələr,
Tiği-eşqin yürəgimni səd hezaran parələr.
 
 
Ay yüzündən ayru gördüm dideyi-bixabimi,
Gög yüzində uymaz oldu hər gecə səyyarələr.
 
 
Zahida, sən fariğ ol, ahimdən ikrah eyləmə,
Kim, mənim bağrımda çoxdur ğəmzələrdən yarələr.
 
 
Yaralı bağrım qanın tökdü gözümdən dəmbədəm,
Gör nələr qıldı mana şol nərgisi-xunxarələr.
 
 
Çıxmiyə miskin Xətayi könlü zülfindən, nola,
İşi seyr olur anın hər xanda var səyyarələr.
 

«Həsrətin dərdindən, ey can, bağrım oldu parələr…»

 
Həsrətin dərdindən, ey can, bağrım oldu parələr,
Suzi-eşqin yürəgimdə hər dəm eylər yarələr.
 
 
Yandırub hicran odu könlümü verdi badə gör,
Dutdu əflaki-cəhani geydi gög də qarələr.
 
 
Düşdü hüsnin mənzərinə canü dil bu gözlərim,
Çarə yox, naçar olubdur, neyləsin biçarələr.
 
 
Tərk edüb qoydum, gedərəm, xanü mani, mülki uş,
Hicrin etdi mən qəribi üştə gör avarələr.
 
 
Öldü dərdindən Xətayi, bir qədəm rəncidə qıl,
Qəbrinə basgil, eşitgil səd hezaran nalələr.
 

«Ol pəri peykər ki, çeşmimdən nihan olmuşdurur…»

 
Ol pəri peykər ki, çeşmimdən nihan olmuşdurur,
Baqi ömrüm olsun ol, cismimdə can olmuşdurur.
 
 
Yarəb, ol gözlər nə bağın nərgisi-şəhlasıdır?
Kim, qəmindən cismü canım natəvan olmuşdurur.
 
 
Eylə kim, bülbül yeri gülşəndir, ey gül yüzlü yar,
Könlümə kuyin məqami gülsitan olmuşdurur.
 
 
Anca çəkdim möhnəti-hicrin qəmin, ey bivəfa,
Cövri-eşqindən vücudim natəvan olmuşdurur.
 
 
Ta Xətayi gördü ol hüsnü cəmalın, ey günəş,
Gör necə aləm dilində dastan olmuşdurur.
 

«Könlümü alan mənim ol dilruba yarımdurur…»

 
Könlümü alan mənim ol dilruba yarımdurur,
Gərçi könlümi alur əmma ki, qəmxarımdurur.
 
 
Necə kim, cövrü cəfa qılsan bu mən dilxəstəyə,
Eyləmən andan şikayət kim, vəfadarımdurur.
 
 
Gecələrdə uyxu gəlməz gözümə, qan ağlaram,
Gögdəki kövkəb degil, şol çeşmi-bidarımdurur.
 
 
Tanrı içün yola gəlsən, bir qədəm ahəstə bas,
Ayağın altında topraq cismi-bimarımdurur.
 
 
Bu Xətayi afitabə eylədi gögdə nəzər,
Yar aydır kim, ana bax, əksi-rüxsarımdurur.
 

«Dilbəra, səncələyin, billah ki, yarım yoxdurur…»

 
Dilbəra, səncələyin, billah ki, yarım yoxdurur,
Bir saat sənsiz mənim səbrü qərarım yoxdurur.
 
 
Düşmüşəm eşqin qəminə, yet mənim fəryadimə,
Səndən özgə hiç kimsə qəmgüsarım yoxdurur.
 
 
Arılıq, billah, sevərmən mən səni, ey dilrüba,
Ta təmami sevmişəm, busü kənarım yoxdurur.
 
 
Gər məni öldürsələr, sən eylə bilgil, ey nigar,
Bu məhəbbət ətəgin əldən qoyarım yoxdurur.
 
 
Aqil aydır: – Ey Xətayi, ixtiyar əldən qoma,
Aşiqəm bir dərd əlində, ixtiyarım yoxdurur.
 

«Bu məşrəbə bir səfayi-candır…»

 
Bu məşrəbə bir səfayi-candır,
Qərrabə dibi ana məkandır.
 
 
İçi doludur əz abi-heyvan,
Aləmdə nişanı binişandır.
 
 
Can dövlətini bilür təmamət,
Sən sanma ani ki, bizəbandır.
 
 
Dövri-yüzinin çü məh təmamət
Sərpuş çü şəkli-asimandır.
 
 
Vəsfində onun Xətayi heyran,
Gər sənət isə budur hamandır.
 

«Bu tübşi kim, yeri dər ziri-padır…»

 
Bu tübşi kim, yeri dər ziri-padır,
Fələklər çərxi anə pəhnümadır.
 
 
Həmişə xakə sanmışdır özüni
Anınçün gözlər içrə tutiyadır.
 
 
Müdəvvərdir, müsəvvərdir, münəvvər,
Yer üstə sureyi-şəmsüz-zühadır.
 
 
Anın miratinə bax, həqqi gör kim,
Kim, ol aineyi-geytinümadır.
 
 
Yüzi ol şəms imiş bəzm əhli içrə,
Təala şanəhü, əhli-liqadır.
 
 
Anınçün olmuş anın şərbəti pak
Ki, heyvan suyilən yüz tən nəvadır.
 
 
Xətayi, şükr qıl həq qüdrətinə
Ki, həqqin bilməyən əhli-xətadır.
 

«Bu şahi-pürkərəm sahib nəzərdir…»

 
Bu şahi-pürkərəm sahib nəzərdir,
Vilayətdir, yəqin nuri-bəsərdir.
 
 
Quşanə ğazilər seyfü silahi,
Münafiq canına xövfü xətərdir.
 
 
Yəzidin ləşkəri yüz min olursa,
Vilayət ləşkərindən bir yetərdir.
 
 
Münafiq ləşkəri bir ğazi görsə,
Qoyun ki, qurd toxur, andan betərdir.
 
 
İşarət qılduğunca bir nəzər şah,
Önündə Şümrü Mərvan dərdədərdir.
 
 
Nişani ol günəş tələtli şahın
Başında tacü belində kəmərdir.
 
 
Olar kim, cəhli-təndir sirri-qüdrət,
Ani arif bilür incə xəbərdir.
 
 
Cahangir ğazilər meydanə girsə,
Xəvariclər ayağda payi-sərdir.
 
 
Çü rəhmət yağmuru irdi zəminə
Ki, hər bir ğazinin yüz nami vərdir.
 
 
Yəzidə zəxmi-seyfü tirü xəncər
Başından getməsin tiğü təbərdir.
 
 
Əli bəhri-həqiqətdir, yəqin bil
Həyati-cavidani mötəbərdir.
 
 
Vilayət bəhrinə yol bulmuyanlar
Gözü əmavü əhməq, bixəbərdir.
 
 
Nəfəs gövhərdir ani bir bilənlər,
Sözin bir söyləyənlər gerçək ərdir.
 
 
Qızıl ələm, qızıl bayraq, qızıl tac
Geyinsə qazilər, ol gün həzərdir.
 
 
Xətayi, şah yolunda can fədadır,
Çe cayi-mülkü malü simü zərdir.
 

«Xar oldu yürəgim hicrində, ey gül yüzlü yar…»

 
Xar oldu yürəgim hicrində, ey gül yüzlü yar,
Yar bağrım arasın, gör kim, necə xar anda var.
 
 
Varma yanımdan mənim, ey hicri-dilsuzani-dust,
Dust-düşmən xamusi ağlar mənimçün zar-zar.
 
 
Zar-zar ağlar çü bülbül gül yüzünçün mürği-can
Candan etmişdir məni cövr ilə dövri-ruzigar.
 
 
Ruzigarım tirədir sənsiz, əya arami-dil,
Dil neçük aram dutsun, həddən ötdü intizar.
 
 
İntizarəm vədeyi-vəslin yolunda hər zaman,
Hər zaman divanə tək dağlara düşdüm biqərar.
 
 
Biqərar oldum saçın tək rüxlərindən ayru mən,
Mən neçük aram edim sənsiz ki, oldum dilfikar.
 
 
Dilfikar oldu Xətayi firqətindən ruzü şəb,
Ruzü şəb vəslin xəyalı canda qaldı yadigar.
 

«Əzəldən şah bizim sultanımızdır…»

 
Əzəldən şah bizim sultanımızdır,
Pirimiz, mürşidimiz, xanımızdır.
 
 
Şaha qurban gətirdik biz bu canı,
Şahın sözü bizim imanımızdır.
 
 
Həsudə yoxdurur, yalansıya mərg
Ki, gerçək söhbəti bürhanımızdır.
 
 
Şahı hər deyibən girdik bu yola,
Hüseyniyüz, bu gün dövranımızdır.
 
 
Biz imam qullariyüz sadiqanə,
Şəhidlik, qazilik nişanımızdır.
 
 
Yolumuz incədir, incədən-incə
Bu yolda baş verək, ərkanımızdır.
 
 
Xətayiyəm, məvali, sirri-Heydər,
Şahı həq bilmiyən düşmanımızdır.
 

«Cana, qəmində gözlərimə su gəlir-gedir…»

 
Cana, qəmində gözlərimə su gəlir-gedir,
Seyl oldu, daşdı, şimdi behər su gəlir-gedir.
 
 
Vəsl olmaz isə yüzünü görmək mana müdam,
Kuyindən, ey sənəm, mana bir bu gəlir-gedir.
 
 
Bixab qaldı kövkəbə nisbət bu gözlərim,
Hər gecə özgə gözlərə uyxu gəlir-gedir.
 
 
Ta görmədi gözüm səni, ey sərv boylu yar,
Sənsiz həmişə gözlərimə cu gəlir-gedir.
 
 
Miskin Xətayi görmədi çeşmin kimi sənin,
Səhra içində munca ki, ahu gəlir-gedir.
 

«Vücudini bu könlüm can demişdir…»

 
Vücudini bu könlüm can demişdir,
Ləbini ləl ilə mərcan demişdir.
 
 
Saçın rəngin şəbi-qədr oxuyanlar
Yüzün nurin məhi-taban demişdir.
 
 
Bu könlüm eşqini, ey qəmgüsarım,
Vücudim şəhrinə sultan demişdir.
 
 
İki gözüm yaşı hər dəm yüzimə
Birin Nilü, birin Ümman demişdir.
 
 
Əyağın tozinə, ey nuri-rəhman,
Xətayi canını qurban demişdir.
 

«Hər zaman kim, qarşuma ol dilbəri-məhru gəlür…»

 
Hər zaman kim, qarşuma ol dilbəri-məhru gəlür,
Canıma bir od düşür, bu dilimə yahu gəlür.
 
 
Sinəmi qarşu dutaram kuyinə ol dilbərin,
Sağınuram dəmbədəm Veysi-Qərəndən bu gəlür.
 
 
Həsrətindən dilbərin düşdüm Sərəndib kuhinə,
Aşiqi-dilxəstəni hər dəm sorur ahu gəlür.
 
 
Canımı qurban qılardım yoluna ol dilbərin
Ol zəmandan kim, deyərlər ol büti-məhru gəlür.
 
 
Ey Xətayi, sən vücudin cuyini pak eyləgil,
Çünki pak olsa ana sərçeşmədən bir su gəlür.
 

«Rüxlərin müshəf, nigara, qaşların mehrablər…»

 
Rüxlərin müshəf, nigara, qaşların mehrablər,
Baxdım, ol yüzdən mana fəth oldu yüz min bablər.
 
 
Zərrə ikən gün təki aləmdə məşhur olmuşam,
Ta mana düşdi sənin mehri-rüxündən tablər.
 
 
Gər sənin yüzün degil aşiqlər içün qibləgah,
Bəs nədən oldu hilali qaşların mehrablər?
 
 
Ta sənin zülfü rüxüni görmişəm hər sübhü şam,
Gecə-gündüz giryədən gəlməz gözümə xablər.
 
 
Çini-zülfün bəndinə düşdü Xətayi xəstə dil,
Şərbəti-ləlindir anə qənd ilə innablər.
 

«Aşiq isən gəl bərü kim, cani-canan məndədir…»

 
Aşiq isən gəl bərü kim, cani-canan məndədir,
Zahida, sən xandasan kim, nuri-iman məndədir.
 
 
Məndədir yer ilə gögün hikməti, həm qüdrəti,
Abü atəş, xakü badü cümlə ərkan məndədir.
 
 
Həq təala dörd kitabi gögdən endirdi yerə,
Mən anı istəməzəm çün külli-fürqan məndədir.
 
 
Katiba, ağü qərayə baxma, səni azdurur,
Aç qulaq, dinlə sözüm, avazi-Quran məndədir.
 
 
Pəhləvanlar çox cəhanda, Rüstəmi-Zal olmuşam,
Həm İskəndər hikməti, mülki-Süleyman məndədir.
 
 
Əyyuba çəkdirdi çox dərdi bəlavü möhnəti,
Gəl məni istəş, verəyim dərdə dərman məndədir.
 
 
Yəqubi gör zarü giryan Yusifi-Kənan içün
Piri-künci-xəlvətəm uş Misr sultan məndədir.
 
 
Şahi-Mərdanın, Əlinin aliyəm, övladiyəm,
Zülfüqarü tacü Düldül uş bu nişan məndədir.
 
 
Açarım dini-Məhəmməd, məzhəbi-Cəfər yəqin,
La fəta illa Əli, bu sirri-pünhan məndədir.
 
 
Mən şaha bu canımı sidq ilə qurban qılmışam,
Gər qəbul qılsa vilayə, eydi-qurban məndədir.
 
 
Çün Xətayiyəm, şahın vəsfini daim söylərəm,
Eşqilə bel bağlaram, dəftərlə divan məndədir.
 

«Ey həq əhli, sən sənin cismində beytüllahi gör…»

 
Ey həq əhli, sən sənin cismində beytüllahi gör,
Xancaru əzm eyləsən, lövhində ərşüllahi gör.
 
 
Adəmin şənində kərrəmna dedi nitqi-ilah,
Əhli-mənasan, həqiqət sümmə vəchüllahi gör.
 
 
Zakirəm, zikr eylərəm, könlümdə özgə kimsə yox,
Natiqəm, nitqi-hidayət, gəl həbibüllahi gör.
 
 
Hazihi-cənnati-ədnin dəftərin şərh eyləyən
İblis olma, gəl sücud eylə bu babüllahi gör.
 
 
Lövhi-məhfuzin Xətayi əbcədin qıldı bəyan,
Div degülsən, xatəmin xətmində Fəzlüllahi gör.
 

«Əzəldən ta əbəd heydər gəlübdür…»

 
Əzəldən ta əbəd heydər gəlübdür,
Adəm övladinə sərvər gəlübdür.
 
 
Əli şiri-xudadır, şahi-mərdan,
Məhəmməd həqqə peygəmbər gəlübdür.
 
 
Aşiqlər qibləsi yüzündür, ey dust,
Qaşın mehrabinə mənbər gəlübdür.
 
 
Ki həqdən Zülfüqar oldu Əliyə,
Əli qulluğuna Qənbər gəlübdür.
 
 
Əli xişm ilə doğradı Vu cəhli,
Xəmir tək dəstinə Xeybər gəlübdür.
 
 
Ala gözlər mənim imanım aldı,
İki zülfin yenə ənbər gəlübdür.
 
 
Suyi-heyvan içün zülmat içində
Xətayi Xızrü İskəndər gəlübdür.
 

«Şəha, ol zülfi-müşkinin nə ziba çini-pürçindir…»

 
Şəha, ol zülfi-müşkinin nə ziba çini-pürçindir
Ki, hər bir tari ol zülfin bəhayi-Çinü Maçindir.
 
 
Xətindir ayəti-rəhman ki, həqdən münzəl olmuşdur,
Ana derlər kim, ol sünbül səvadi-nafeyi-Çindir.
 
 
Tükəndi Yusif əyyami sənin dövrani-hüsnündən,
Xəbər ver xublar içində yalandır bu xəbər, çindir?
 
 
Şikarı aşikar eylər gözün bu bazü şəhbazi,
Könüllər seydinə yarın gözü şahanə laçindir.
 
 
Güli-sirabi-hüsnində nə nisbət ol siyəh xalın,
Bu rəna beççeyi-hindu gülüstan içrə gülçindir.
 
 
Xətayi ta anı gördü, özündən əl yudu külli,
Anın çəngali-çəngindən şikar olmuş gögərçindir.
 

«Dilbəra, hüsnini sane afitab etmişdurur…»

 
Dilbəra, hüsnini sane afitab etmişdurur,
Bilməzəm neyçün gözümdən dər hicab etmişdurur.
 
 
Gəl xumarım yaz mənim vəslin meyindən, ey pəri,
Şol şərabın həsrəti bağrım kabab etmişdurur.
 
 
Ta yaman göz dəgməyə, ey mah, hüsnin bağına,
Həq-təala zülfini pərri-ğürab etmişdurur.
 
 
Hafizi-Quran təki aşiqlər əzbər qılmağa,
Həq cəmalın ayəti ümmül-kitab etmişdurur.
 
 
Ğəm yemən könlüm ki, məskən buldu eşqin küncüni
Gərçi ol viranəni hicran xərab etmişdurur.
 
 
Ey məhi-namehriban, sorma Xətayi halını,
Firqətin ol xəstəni təhti-türab etmişdurur.
 

«Könül ta kim, ğəminlən aşinadır…»

 
Könül ta kim, ğəminlən aşinadır,
Qərarü səbrdən mütləq cüdadır.
 
 
Könül pənd almadı, sevdi yüzünü,
Ana bu dərdü möhnətlər səzadır.
 
 
Gəl ey həmdəm, həzər qıl, eşqə düşmə,
Bəladır xubları sevmək, bəladır.
 
 
Nola aşiqləri öldürsən, ey dust,
Ləbin bir busəsi yüz xunbəhadır.
 
 
Könül bir yarə vermişdir Xətayi,
Eşigində səlatinlər gədadır.
 

«Hər sübhdəm ki, kuyi-sənəmdən səba gəlür…»

 
Hər sübhdəm ki, kuyi-sənəmdən səba gəlür,
Qəmgin könül məqaminə yüz min səfa gəlür.
 
 
Şadü fərəh bulub dilü canım, zəbanimə
Əhlən və xeyr məqdəmü səd mərhəba gəlür.
 
 
Bir busəsinə canü dil istər bəha sənəm,
Gərçi birinə yüz dilü canım bəha gəlür.
 
 
Mənidə gərçi aşiqü məşuq birdürür,
Məndən dua gedir, nişə səndən cəfa gəlür.
 
 
Bağışlagil Xətayi günahın, əya pəri,
Bəxş edə necə ki, quldan xəta gəlür.
 

«Mahimi gördüm ki, yüzindən niqab almış gedir…»

 
Mahimi gördüm ki, yüzindən niqab almış gedir.
Pərtövi-nurindən anın afitab almış gedir.
 
 
Dövri-hüsnindən anın, ey yaşlu çeşmim, uymagil
Kim, şəbi-zülfindən anın ruz xab almış gedir.
 
 
Dilbərim cami-şərab içmiş, eşitdim nəql içün
Aşiqi-dilxəstə bağrından kəbab almış gedir.
 
 
Ol pəri gedəndə aləm necə heyran olmasun,
İşvəvü kirişməvü nazü itab almış gedir.
 
 
Ol sənəm rəna gedir, yer üstə çəkmiş damənin,
Bu Xətayi xəstə ol yerdən türab almış gedir.
 

«Ta ki, düşdüm hicrinə, könlüm fəğanə başlər…»

 
Ta ki, düşdüm hicrinə, könlüm fəğanə başlər,
Gəldi ahimdən mənim fəryadə dağü daşlər.
 
 
Hüsnini yad eyləsəm, ey sərv boylu dilbərim,
Firqətindən çeşmə tək axar gözümdən yaşlər.
 
 
Mehri-ruyin sərbəsər sehr ilə dutdu aləmi,
Fitnəvü qövğayə saldı ol göz ilən qaşlər.
 
 
Eşqə dil verdin deyə cövr etmə, ey zahid, mana,
Can verür məşuqə daim aşiqi-qəllaşlər.
 
 
Nasehə, eyb eyləmə miskin Xətayi şerinə,
Çün həqə məlumdurur könlündə sirrü faşlər.
 

«Könül bir yarı sevdi kim, pəridir…»

 
Könül bir yarı sevdi kim, pəridir,
Cahan içrə gözəllər sərvəridir.
 
 
Boyi bağ içrə sərvi-nazə bənzər,
Yanağı həmçü vərdi-əhməridir.
 
 
Yüzidir nisbəti-xurşidi-taban,
Fələkdə məh aninçün Müştəridir.
 
 
Əgər xaqan, əgər fəğfur olursa,
Eşigi itlərinin kəmtəridir.
 
 
Yüzi səhni-gülüstan içrə güldür,
Saçının buyi müşkü ənbəridir.
 
 
Kim anın vəslinə bir dəm irişsə,
Cəmii-mülki-aləmdən bəridir.
 
 
Saçının rəngidir çün leylətül-qədr,
Cəmali nuri şəmsi-xavəridir.
 
 
Əzəldən ani sevdim canü dildən,
Sağınmasun ki, eşqim sərsəridir.
 
 
Baxub heyran olur hüsninə aləm,
Xətayi xəstənin ol dilbəridir.
 

«Ey könül, vəqti-bəhar etdü, xəzan olmuşdurur…»

 
Ey könül, vəqti-bəhar etdü, xəzan olmuşdurur,
Su kənarında sənəm sərvi-rəvan olmuşdurur.
 
 
Ey fələk, dünya yüzində dövri-hicran keçdi çün,
Ol büti-namehribanım mehriban olmuşdurur.
 
 
Şərh edəndən bərlü şirin ləblərin övsafini
Mürği-canım tutiyi-şəkkər zəban olmuşdurur.
 
 
Gərçi düşmən tənəsindən çox cəfa çəkdim, vəli
Şükr kim, işim bekami-dustan olmuşdurur.
 
 
Döşədi yüz dürlü xali bəzm üçün fərraşi-sün,
Saqiya, gəl kim, cəhan baği-cinan olmuşdurur.
 
 
Simü zərdən şaxlər doldurdu dəstü damənin,
Məclisi-şabaş içün gövhərfəşan olmuşdurur.
 
 
Uğraşanda ta ki, eşqin zərrə qılur dağları,
Bu Xətayi xəstə andan natəvan olmuşdurur.
 

«Bizim ol dilrüba cananəmizdir…»

 
Bizim ol dilrüba cananəmizdir,
Məgər ol can degil cana, nəmizdir?
 
 
Yanarmən şəmi-ruyin həsrətindən,
Deməzsən ol bizim pərvanəmizdir.
 
 
Fəraqində nə fikrim vardır, ey dust,
Vüsalın hər gecə mehmanəmizdir.
 
 
Gözün sərməstdir, boyun süpahi,
Sözün nəqlü ləbin peymanəmizdir.
 
 
Güləndə dişlərin ağzında, ey can,
Sədəf içindəki dürdanəmizdir.
 
 
Səri-zülfin içində danə xalin
Könül quşinə damü danəmizdir.
 
 
Xətayi dedi: – Kimdir? – Bəndəniz də
Dedi: – Bir aşiqi-divanəmizdir.
 

«Əya gün yüzlü, çöhrən ayə bənzər…»

 
Əya gün yüzlü, çöhrən ayə bənzər,
Boyun bir sərvi-xoş balayə bənzər.
 
 
Xədəngi-can fədadır qəmzən, ey dust,
Qaşın üstə qurulmuş yayə bənzər.
 
 
Cəhanda bülbül olsam mən əcəbmi?
Sənin yüzün güli-həmrayə bənzər.
 
 
Yüzün şövqilə ləlin həsrətindən
Gözüm yaşi behər su çayə bənzər.
 
 
Məlayik, hurinin gər hüsni xubdur,
Yüzün andan dəxi zibayə bənzər.
 
 
Sifatın oxusa gülşəndə mütrib,
Könül fəryadı çəngü nayə bənzər.
 
 
Xətayi, dilbərindir huri-rizvan,
Otağı cənnətül-məvayə bənzər.
 

«Dilbəra, canımda dərdin bir dəva nisbətlüdür…»

 
Dilbəra, canımda dərdin bir dəva nisbətlüdür,
Hər cəfa gəlsə mana səndən vəfa nisbətlüdür.
 
 
Bu cərahət cismimə oxun gələndə ün verür,
Ol mana əhlən və səhlən mərhəba nisbətlüdür.
 
 
Gər mana nifrin edər düşmən, mən andan qəm yemən
Kim, münafiqdən gələn qarğış dua nisbətlüdür.
 
 
Abi-çeşmimdən xəyalın hər zaman əksilməsün
Kim, anın əksi gözümdə tutiya nisbətlüdür.
 
 
Eşq ilən laf etmə, ey miskin Xətayi, əbsəm ol
Kim, bu mənzildə səlatinlər gəda nisbətlüdür.
 

«Din Məhəmməd dinidir səllə əla sahib vüqar…»

 
Din Məhəmməd dinidir səllə əla sahib vüqar.
Kövsərin suyin verən şahım Əlidir şəhsüvar.
 
 
Həm səxidir, həm səxadır, kainatın eynidir,
Kimsə nə bilür, anın sirrin bilür pərvərdigar.
 
 
Dedilər kim, bu cəhanın nuri kimdir, kim ola?
Mir Həsəndir, şah Hüseynin alı oldu yadigar.
 
 
Daş yarıldı, çıxdı Düldül yəhərü yügən ilə,
Ey münafiq, yola gəlgil, eyləmə şahdan kənar.
 
 
Xanda varsan, ey Xətayi, sən bu ləfzi söyləgil;
“Lafəta illa Əli, lasöyfə illa Zülfiqar”.
 

«Növcəvan ol pir ikən dövran ki, canan dövridir…»

 
Növcəvan ol pir ikən dövran ki, canan dövridir,
Şad ol, ey xəstə könül kim, dərdə dərman dövridir.
 
 
Zülməti-hicranə söylən hökmini tərk eyləsün,
Bir günəş doğdu arayə, mahi-taban dövridir.
 
 
Lal oturma, söylə, ey can mürği, gəldi növbəhar,
Getdi qış vəqti aradən, uş gülüstan dövridir.
 
 
Aşiqə mehr etdi dilbər, qalmadı cövri-rəqib,
Küfr aralıqdan arındı, şimdi iman dövridir.
 
 
Ömr içün qəm çəkmə, ey dil, nuş qıl maül-həyat,
Dilbərin şirin ləbindən abi-heyvan dövridir.
 
 
Naümid olma cəhanda, ey gədayi-binəva,
Dərgəhi-sultanə gəl kim, lütfü ehsan dövridir.
 
 
Möhnəti-dünyadən, ey dil, fariğ ol, sürgil murad,
Xürrəm ol, qəm çəkməgil kim, zilli-sübhan dövridir.
 
 
Gəzməgil aləmdə sərgərdan, könül, pərvanə tək,
Xoş münəvvərdir cəhan, şəmi-şəbistan dövridir.
 
 
Dudi-ahindir, Xətayi, gögdə bulutlar sənin,
Durmayıb tök göz yaşın kim, əbrü baran dövridir.
 

«Ey ki, sərxoşdur dü çeşmin, ləblərin peymanədir…»

 
Ey ki, sərxoşdur dü çeşmin, ləblərin peymanədir,
Ol səbəbdən aşiqin daim yeri meyxanədir.
 
 
Necə qəvvas olmayım yaşımda kim, ol dilbərin
Ləblərin ləli-Bədəxşan, dişləri dürdanədir.
 
 
Vermənəm dünyavü üqba dövlətinə eşqini,
Dünyəvü üqba mana bir yanə, ol bir yanədir.
 
 
Sanma, ey çeşmim, sana biganədən ümmid ola,
Gör nələr qıldı könül, kim həmdəmü həmxanədir?
 
 
Bu Xətayini rəha qılmaz saçun zəncirdən,
Sanma kim, uslandı ol miskin, hənuz divanədir.
 

«Bu sürahi bir dilarami-pəri nisbətlüdür…»

 
Bu sürahi bir dilarami-pəri nisbətlüdür.
Şəkli bir məhbubi-şuxin peykəri nisbətlüdür.
 
 
Oturur məclisdə bir zərrinkülahü simtən,
Asılu zülfi-müsəlsəl ənbəri nisbətlüdür.
 
 
Yoxsa bir şəhzadeyi-zərrin kəmərdir, pürxütut,
Ol kəmər üstə əliflər xəncəri nisbətlüdür.
 
 
Təxti-simin üstə oturmuş Süleyman hökm içün,
Əldə bir zərrin əyağ əngüştəri nisbətlüdür.
 
 
Hər tərəfdən görünür yüzində yüzlü surəti,
Filməsəl ayineyi-İskəndəri nisbətlüdür.
 
 
Sidq ilən bel bağlamış, durmuş fütuhi-rəzm içün,
Ğazilər yanında anın ləşkəri nisbətlüdür.
 
 
Hövzi-cənnətdir cəvahirdən tökülmüş rövzədən,
Səlsəbil içində abi-kövsəri nisbətlüdür.
 
 
Yoxsa doğmuş arədə bir afitabi-şəmi-bəzm,
Çeşmi-mərdüm anə hər su müştəri nisbətlüdür.
 
 
Bəzl edər bəzmin Xətayi abi-kövsərdən müdam,
Şahi-mərdanın-Əlinin Qənbəri nisbətlüdür.
 

«Bir pəri heyraniyəm, bilmən məkani xandadır…»

 
Bir pəri heyraniyəm, bilmən məkani xandadır?
Kimsə bilməz dünyədə namü nişani xandadır?
 
 
Xubları sevmə deyüb tən etmə, ey naseh, mənə,
Çünki bilməzsən məqami-cavidani xandadır.
 
 
Gəldi “sübhan-əlləzi əsra beəbdəh” şəninə,
Lövhi-məhfuz üstə ol hüsnin bəyani xandadır?
 
 
                    Mən dedim: – Bir busə ver.
                    Der: – Can verüb almaq gərək.
Bu məkan içrə mətai-rayiqani xandadır?
 
 
                    Mən dedim: – Yüzünü göstər.
                    Dedi: – Taqət yox sana.
Bu sualinə cəvabi, “ləntərani” xandadır?
 
 
Ta vüsalindən cüda düşdüm, həyatım qalmadı,
Dünyəvü üqbadə sənsiz zindəgani xandadır?
 
 
Xanda kim, yatım cəhanda uyxu gəlmər çeşmimə,
Bu Xətayi yatmağa yar asitani xandadır?
 

«Ta mənim könlümdə, cana, həsrəti-cananədir…»

 
Ta mənim könlümdə, cana, həsrəti-cananədir,
Həq bilür kim, ağlamaqdan gözlərim peymanədir.
 
 
Arizin gülşəndürür, canım ona bülbül kimi,
Rüxlərin çün şəmdir, könlüm ona pərvanədir.
 
 
Mən sana hər dəm dualar qıluram, ey bivəfa,
Ey sənəm, neyçün sənin hər gündə qəsdin canədir?
 
 
Gərçi zülmətdir saçun, yüzün ona xurşidvar,
Ləblərin təmi nə nisbət çeşmeyi-heyvanədir?
 
 
Dərdi-eşqindən sənin gər istəsəm dərdü ələm,
Neyləsün bu xəstə könlüm, dərd ilə həmxanədir.
 
 
Bağça içində güli-əhmər nə nisbət vəchinə,
Ol yanağın qanına can laleyi-həmra, nədir?
 
 
Bu Xətayi başdan ayağə üzülmüşdür tamam,
Nişə kim, ol zülfinə məhrəm həmişə şanədir.
 

«Eşq meydanında hər kim can ilən baş oynadır…»

 
Eşq meydanında hər kim can ilən baş oynadır,
Yar önündə qəmzədir, kiprig ilən qaş oynadır.
 
 
Şahi-mərdanın yolunda çox kişi vardır, vəli
Afərin ol başə kim, min başə bir baş oynadır.
 
 
Şah qatında məhrəm olub canü başından keçər,
Sanma kim, yarı önündə dəgmə fərraş oynadır.
 
 
Dün mənimlən rubəru boldu nigar, öldü rəqib,
Gözlərilən çox işarətlər qılur, qaş oynadır.
 
 
Ey Xətayi, qəm yemə çün düşmənin oldu yüküş,
Müddəi daim iraqdan kərpicü daş oynadır.
 

«Nə insansan, sən ey can kim, cəmalın həqqə məzhərdir…»

 
Nə insansan, sən ey can kim, cəmalın həqqə məzhərdir,
Qaşınlan qamətin şəkli mana mehrabü mənbərdir.
 
 
Sən ey türki-pəri dilbər, əcaib süni-yəzdansan,
Görəldən bərlü rüxsarın sözüm Allahü əkbərdir.
 
 
Könül səhrayi-hicranda diləməz nafeyi-ahu,
Ayağın toprağı, cana, mana çün müşkü ənbərdir.
 
 
Nə bürcün kövkəbisən sən, əya mehri-cəhan ta kim,
Camalın afitabından iki aləm münəvvərdir.
 
 
Bu gün ixlasü sidq ilə Xətayi valeh olmuşdur
Ki, yüzü şəmi-ənvari, saçı anın müənbərdir.
 

«Eşqin, ey dilbər, könül təxtində şah olmuşdurur…»

 
Eşqin, ey dilbər, könül təxtində şah olmuşdurur.
Surətin can mülkinə xurşidü mah olmuşdurur.
 
 
Eşqini könlümdə mən dəxi neçük pünhan edim?
Ruyi-zərdim, əşki-sürxim çün güvah olmuşdurur.
 
 
Müddəilərdən dəxi, cana, nə fikrim var mənim,
Bəndəyə çün sən kimi sultan pənah olmuşdurur.
 
 
Bağçada hüsnin gülünü bülbüli-şeyda görüb,
Axdı yaşı danə-danə, bənzi kah olmuşdurur.
 
 
Hüsnini hər kim ki, gördü, valehü heyran olub,
İşi anın dünyədə fəryadü ah olmuşdurur.
 
 
Çün cəmalın gördü düşmən, qılmadın ana nigah,
Müddəilərinin məqami bəndü çah olmuşdurur.
 
 
Bu Xətayi yüzüni ta gördü, ey xubi-Xötən,
Ol Xətavü hind elində padşah olmuşdurur.
 

«Dilbəra, hicrin yərasinə ləbin mərhəm düşər…»

 
Dilbəra, hicrin yərasinə ləbin mərhəm düşər,
Ol dişün incusi tək dəryadə həm dür kəm düşər.
 
 
Mən səninlən, dilbəra, bir əhdü peyman eyləsəm,
Müddəilərinin içinə dəmbədəm matəm düşər.
 
 
Yüzüni eşq əhli gər görərsə, ey xubi-Xötən,
Onların könlündə qəm, qayğu, kədər xürrəm düşər.
 
 
Aləmi gəzdim təmamət, görmədim hüsnin kimi,
Dünyəni gəzsən xəmusin eylə səntək kəm düşər.
 
 
Bu Xətayinin kəlamini eşitsə hər zaman,
Ol Xötənlə Çin eli hər dəmbədəm bərhəm düşər.
 

«Du zülfündən mənə bir mu gərəkdir…»

 
Du zülfündən mənə bir mu gərəkdir,
Sənin vəslindən ancaq bu gərəkdir.
 
 
Könüldən getməz ol çeşmin xəyalı,
Bəli, Məcnunlara ahu gərəkdir.
 
 
Cəfavü cövrünüzdən inciməz dil
Ki, xublar daima bədxu gərəkdir.
 
 
Gözüm yaşın tökərmən ayağuna,
Bəli, sərv ayağunda su gərəkdir.
 
 
Xətayi sözlərin səm etsün ol ay
Ki, xublar guşinə lölu gərəkdir.
 

«Ta səri-kuyində bu könlüm müqim olmuşdurur…»

 
Ta səri-kuyində bu könlüm müqim olmuşdurur,
Dil məqami baği-cənnati-nəim olmuşdurur.
 
 
Dəftəri-hüsnində şol hərfi-xətü xalın sənin
Sətri-“Bismillah ərrəhmanirrəhim” olmuşdurur.
 
 
Sidqimiz ol vəchidir kim, həqq olur anda zühur
Kim, təriqətdə sirati-müstəqim olmuşdurur.
 
 
Şəriniz yolunda biz qılsaq xəta, sən qıl kərəm,
Min bir adından sənin biri kərim olmuşdurur.
 
 
Ey Xətayi, çəkmə qəm, gər hicr ilən bimarsən,
Çün sana ol xaliqin fəzli həkim olmuşdurur.
 

«Görəli ol məh yüzün başıma yüz sevda düşər…»

 
Görəli ol məh yüzün başıma yüz sevda düşər,
Rüxlərin manəndi ancaq bir güli-həmra düşər.
 
 
Ey könül, əql əhli isən sevmə xublar yüzüni,
Xubların dərdinə ancaq bu dili-şeyda düşər.
 
 
Ey sənəm, xublar içində sən düşübsən sərfəraz,
Eylə kim, bağ içrə rəna sərvi-xoş bala düşər.
 
 
Heyf ola çeşmini, cana, nərgizə nisbət qılım,
Xansı nərgiz gözlərin tək məstü həm şəhla düşər?
 
 
Necə olmasun Xətayi eşq ilən divanə kim,
Könlünə hər dəm sənin tək bir pəri sima düşər.
 

«Mənəm bir tən, vəleykin can anındır…»

 
Mənəm bir tən, vəleykin can anındır,
Ki, hər kim can qıyar, canan anındır.
 
 
Təbibimdir mənim, ruhum, rəvanım,
Zəifəm, xəstəyəm, dərman anındır.
 
 
Eşigində onun mən bir gədayəm,
Nə kim lütf eyləsə, ehsan anındır.
 
 
Səadət bürcinin dilxahi oldur,
Yer ilə gögü həm Keyvan anındır.
 
 
Ləbin yanında xəttin Xızra bənzər,
Kənari-çeşmeyi-heyvan anındır.
 
 
Səni-zülfü ləbi-ləlini gördüm,
Təmami Türkü Hindistan anındır.
 
 
Səri sevmən deyənlər kafər oldu,
Yüzüni kim sevər, iman anındır.
 
 
Məgər məşşatə zülfin şanə qılmış,
Bu gələn nikhəti-reyhan anındır.
 
 
Xətavü Misr ilən Çinü Xorasan,
İraqü Fərs, həm Kirman anındır.
 
 
Başın top edə gör canan yolunda,
Çalınsın top çün çövkan anındır.
 
 
Xətayi, can fəda şol yarə qıl kim,
Cəhanü cümlə cismü can anındır.
 

«Yanağın, ey pəri, can mənzilidir…»

 
Yanağın, ey pəri, can mənzilidir.
Bu bülbülnün gülüstan mənzilidir.
 
 
Ayağın basdığı yer, ey dilaram,
Bu mur içün Süleyman mənzilidir.
 
 
Saçının zülmətində təşnə Xızram,
Dodağın aği-heyvan mənzilidir.
 
 
Bitibdir qamətin çeşmim üzündə,
Nə xoş sərvi-xuraman mənzilidir.
 
 
Götürmə ağ yüzündən qarə zülfin
Ki, əqrəb mahi-taban mənzilidir.
 
 
Murad içün gəlübdür dil qapuna,
İnayət qıl ki, ehsan mənzilidir.
 
 
Xətayi könlünə yar mehri düşdü,
İmarət qıl ki, sultan mənzilidir.
 

«Dilbəra, bu dərdimə dərman edərsən, vəqtidir…»

 
Dilbəra, bu dərdimə dərman edərsən, vəqtidir,
Mən fəqirə lütf ilə ehsan edərsən, vəqtidir.
 
 
Növbahar oldu, gözüm istər camalın görməgə,
Əzm edüb gülşən saru seyran edərsən, vəqtidir.
 
 
Çox zamandır qönçə tək bağrımnı pürxun eylədin,
Ləblərini gül təki xəndan edərsən, vəqtidir.
 
 
Zülməti-hicrin fəraqın çəkmişəm dövranda çox,
Vəslini bu könlümə mehman edərsən, vəqtidir.
 
 
Xeyli vəqtdir kim, Xətayi zülməti-hicran çəkir,
Ləblərini çeşmeyi-heyvan edərsən, vəqtidir.
 

«Dilbəra, ğəmgin könülmü şad qılsan, vəqtidir…»

 
Dilbəra, ğəmgin könülmü şad qılsan, vəqtidir,
Bu yıxılmış könlümü abad qılsan, vəqtidir.
 
 
Xeyli müddətdir ki, könlüm eşq ilə viranədir,
Şimdi ol viranəni abad qılsan, vəqtidir.
 
 
Ey şəhi-lütfü kərəm, bir gəz eşit fəryadimi,
Bənd içindən bəndəni azad qılsan, vəqtidir.
 
 
Firqətin dövrində çəkdim möhnətü cövrü cəfa,
Şimdi vəslin yoluna irşad qılsan, vəqtidir.
 
 
Çünki dərdi-eşqini olmaz nihan etmək anın,
Ey Xətayi, dərd ilən fəryad qılsan, vəqtidir.
 

«Ey, könül, ol mənisiz cahili yar etməkmolur?..»

 
Ey, könül, ol mənisiz cahili yar etməkmolur?²
Mənisiz cahil sözünə etibar etməkmolur?
 
 
Həm onun qövli xətadır, həm qərari bivəfa,
Oylə bir bədnam ilə qövlü qərar etməkmolur?
 
 
Xaki-payi-əhli-dil ol, olmagil cəhlə rəfiq,
Çün əbabil var ikən zağı şikar etməkmolur?
 
 
Cəhlini ürfan edəndə xaki-pay olgil ona,
Əhli-söhbət göricək ondan kənar etməkmolur?
 
 
Hər kəs öz eybilə səttarına dutmuşdur yüzün,
Sən onun eybini açıb, şərmsar etməkmolur?
 
 
Bir neçə vəqt yar olub, bir kimsənin eybin tutub,
Sən onun gizlicə sirrin aşikar etməkmolur?
 
 
Ey Xətayi, can fəda qıl bir vəfalı yar içün,
Hər vəfasız bivəfanı ixtiyar etməkmolur?
 

«Cana, sənin cəmalını çün afitab oxur…»

 
Cana, sənin cəmalını çün afitab oxur,
Hüsnin kitabi-şərhini ümmül-kitab oxur.
 
 
Xublar yüzinə baxmağı zahid aydır günah,
Aşiqlər ol günahı həmişə səvab oxur.
 
 
Bülbül oxudi gülşəni-hüsnün sifatını,
Dil gördü gül yüzini, sözinə cəvab oxur.
 
 
Hər xəstə dil ki, badeyi-eşqin ilə oldu məst,
Çeşmini saqi, ləlini cami-şərab oxur.
 
 
Miskin Xətayi yetmək içün xaki-payinə
Hər dəm dilində ayəti-“künti-türab” oxur.
 

«Eşqiniz, cana, bu könlüm təxtinə sultandurur…»

 
Eşqiniz, cana, bu könlüm təxtinə sultandurur,
Bu vücudim mülkinə xeyli-xəyalın candurur.
 
 
Ta görübmən hüsnini, ey gövhəri-yekta sənəm,
Bir gözüm Qülzüm misali, bir gözüm Ümmandurur.
 
 
Ruzü şəb bəs kim, qılur bülbül fəğanü zarlığ,
Ta gülüstanda yüzün tək bir güli-xəndan durur.
 
 
Əhli-taət bəs ki, zikr edər sifati-hüsnüni,
Bildi kim, yüzün sifati ayəti-Qurandurur.
 
 
Dünyənin varü yoxundan, ey Xətayi, qəm yemə,
Saxlayan daim səni şol sayeyi-sübhandurur.
 

«Ol sənəm kim, gecə-gündüz can anın heyranıdır…»

 
Ol sənəm kim, gecə-gündüz can anın heyranıdır,
Əqlü fəhm andan bərü eşq ilə sərgərdanıdır.
 
 
Dilbərim, yarım, əzizim, qəmgüsarım, munisim,
Can şikarım, sevgi yarım, canımın cananıdır.
 
 
Dün səba gəldi mana xoş-xoş müənbər buy ilə,
Qaliba, ol məhliqanın zülfi-müşkəfşanıdır.
 
 
Ey könül, hicran qəmindən çox şikayət qılma kim,
Aşiqə cövrü cəfası lütf ilə ehsanıdır.
 
 
Bu Xətayi şerinə eyb etmə, ey nakəs həsud,
Cümlə üşşaq əhlinə həmdəm onun divanıdır.
 

«Arizin kim, ol rüxi-pürnur, tab üstündədir…»

 
Arizin kim, ol rüxi-pürnur, tab üstündədir,
Suyə bənzər kim, həmişə afitab üstündədir.
 
 
Həq bilur kim, rüxlərin şənində olmuşdur nüzul,
Ayəti-müshəf ki, övraqi-kitab üstündədir.
 
 
Aləmin rövşənliği gərçi günəşdəndir, vəli
Pərtövi-hüsni-cəmalın afitab üstündədir.
 
 
Tabi-eşqindən həmişə gör nə sərgərdan gəzər,
Asiman daim ki, yüzündə niqab üstündədir.
 
 
Mehri-eşqin nəqdinə viranə könlümdür məqam
Kim, bəli gəncin yeri daim xərab üstündədir.
 
 
Ayağın toprağıdır həqq əhlinin başında tac,
Cismi daim bu Xətayinin türab üstündədir.
 

«Ta kim, ol zülfin niqabi mahtab üstündədir…»

 
Ta kim, ol zülfin niqabi mahtab üstündədir,
Bir bulud nisbətlüdür kim, afitab üstündədir.
 
 
Gün təki yüzün cəhanda zahir olmuşdur, vəli
Bu əcəb kim, bəndədən daim hicab üstündədir.
 
 
Eşqiniz kim, oldu bu viranə könlüm məskəni,
Gəncə bənzər kim, yeri daim xərab üstündədir.
 
 
Zahidi-gümrahi gör, divarə eylər səcdəni,
Ol günəhkar öylə sanur kim, səvab üstündədir.
 
 
Bu Xətayinin dilində eşqi-dilsuzin sənin
Oda bənzər kim, həmişə ol kəbab üstündədir.
 

«Ta kim ol ahu gözün mülki-Xötəndən bac alur…»

 
Ta kim ol ahu gözün mülki-Xötəndən bac alur,
Şol humayun zülfiniz fəğfuri-Çindən tac alur.
 
 
Nola gər hüsnindən alsa zərreyi-nur afitab
Kim, bəli, daim pənilərdən nəva möhtac alur.
 
 
Nə əcəb, mən miskinin könlün əgər yəğma qıla
Hinduyi-zülfin ki, mülki-Rumdən tarac alur.
 
 
Ta ayağın tozu tək qapunda məskən dutmuşam,
Bu səadətdən mənim bəxtim mələkdən bac alur.
 
 
Bu Xətayi Kəbeyi-kuyində tapmışdır şərəf,
Hacı tək könlüm təvafi-kuyinizdən hac alur.
 

«Arizində sünbülin ənbərfəşan etmişdürür…»

 
Arizində sünbülin ənbərfəşan etmişdürür,
Sanasan kim, əqrəb ilə məh qiran etmişdürür.
 
 
Afərin ol gül yanağlu dilbəri-rənayə kim,
Hüsn bağında boyu sərvi-rəvan etmişdürür.
 
 
Zərrəmidir bilməzəm, yaxud dəhani dilbərin,
Sün ilən bir mumidir, yaxud miyan etmişdürür?
 
 
Qaş ilən gözmidir ol rüxsarın üstə, ey sənəm,
Yoxsa dövran fitneyi-axirzəman etmişdürür?
 
 
Ey Xətayi, ahuyi-könlün şikar etməkligə,
Dəsti-qüdrət kim, səni əbru kəmna etmişdürür.
 

«Dilbəra, mehrin əzəldən sidq ilə canımda var…»

 
Dilbəra, mehrin əzəldən sidq ilə canımda var,
Andan özgə kimsə yoxdur, həm bilür pərvərdigar.
 
 
Bu fəna darində əhli-zövq ilən qılgil səfa,
Mülkü malü təxtü cah olmaz cəhanda payidar.
 
 
Sayeyi-qəddində gərçi yer yüzi buldu şərəf,
Sayebani-rifətindən nöh fələk dutmuş qərar.
 
 
Gəlməmişdir sən təki aləmdə, ey sultani-hüsn,
Sahibi-fəzlü kəmalü izzəti ba iftixar.
 
 
Arif isən, qoymagil əldən həqiqət mənzilin,
Aqil isən, dinyeyi-ğəddarə vermə ixtiyar.
 
 
Nəzmi-əşarın, Xətayi, hər biri dürdanədir,
Söyləgil ta şahların guşində olsun guşvar.
 

«Ey fələk, dövründə neyçün ol nigar əldən gedir…»

 
Ey fələk, dövründə neyçün ol nigar əldən gedir?
Qanım ilən əllərin qılmış nigar, əldən gedir?
 
 
Dün dedi zahid mana: – Neyçün könül verdin ana?
Neyləyim, görgəc yüzini ixtiyar əldən gedir.
 
 
Bülbüla, gül dövridir, əfğan edər çox mürğ zar,
Nalə qıl, oturma, vəqti-mürğizar əldən gedir.
 
 
Ey könül, hicran ilən ömrün tükənsə, qəm yemə,
Neylərəm ömri-əzizi, çünki yar əldən gedir.
 
 
Ey Xətayi, çünki yarın eylədi əzmi-səfər,
Ruzü şəb ah et ki, yari-ğəmgüsar əldən gedir.
 

«Ey sənəm, neyçün sənin vədin xilaf olmuşdurur…»

 
Ey sənəm, neyçün sənin vədin xilaf olmuşdurur?
Mehrin az olmuş, vəli qəhrin gəzaf olmuşdurur?
 
 
Könlümi eşqin aytdı kim, xilas olmaz müdam,
Aləmə andan ki, əmri-nunü kaf olmuşdurur.
 
 
Surətin əlhəmdürür, vəsfi-cəmalın Vəzzüha,
Çün sifatın sureyi-Quranda Qaf olmuşdurur.
 
 
Abi-kövsərdir dodağın, baği-cənnətdir yüzün
Kim, mənə ləlin şərabi cami-saf olmuşdurur.
 
 
Mən neçün hicrində vəslin ləzzətindən kam alam,
Vəslin ilən hicrinin işi məsaf olmuşdurur.
 
 
Ey könül, qıldın səfər, əzmi-təvəkkül pişə qıl
Kim, pənah etmək bizə həqdən kifaf olmuşdurur.
 
 
Cövrü qəhrinin yolundan, ey Xətayi, dönməgil,
Gər məqamı ol pərinin kuhi-Qaf olmuşdurur.
 

«Bu mənim cismimdəki zəhmətlərimol can bilür…»

 
Bu mənim cismimdəki zəhmətlərimol can bilür,
Mana hicran etdigin ol dilbəri-canan bilür.
 
 
Ta ki, həmdəmdir ğəmi-eşqin könüldə, ğəm yemən,
Çün xəyalini sənin dil sevgili mehman bilür.
 
 
İnciməz bu xəstə canım dərdi-hicrindən sənin,
Cövrü qəhrin gəldigincə lütf ilə ehsan bilür.
 
 
Çünki birdir aşiqə qəhr ilə lütfün mənisi,
Dil fəraqini vüsalü dərdini dərman bilür.
 
 
Ruzü şəb bülbül təki eylər Xətayi nalələr,
Baği-hüsn içrə yüzüni çün güli-xəndan bilür.
 

«Ey sənəm, eşqində hər dəm bu könül bimardir…»

 
Ey sənəm, eşqində hər dəm bu könül bimardir,
Eylə kim bülbül dəxi ba eşqi-güldür, zardir.
 
 
Nə əcəb yüz üstə ol zülfün yatursa hər zaman,
Bu mühəqqəqdir ki, gənc üstə nigəhban mardir.
 
 
Möhnəti-hicran əlindən, ey sənəm, qəm çəkmənəm,
Dərdi-eşqin, ey pəri, hər dəm mana ğəmxardir.
 
 
Dün dedi həmdəm mana: – Kimdir sənin könlün alan?
Mən dedim: – Bilməzmisən, ol gözləri xunxardir.
 
 
Necə tərk etsün Xətayi gül yüzinin vəsfini
Kim, şikəstə bülbülün daim yeri gülzardir.
 

«Gərçi gün xoşdur, vəli rüxsarın andan yaxşıdır…»

 
Gərçi gün xoşdur, vəli rüxsarın andan yaxşıdır.
Ay dəxi tabandurur, didarın andan yaxşıdır.
 
 
Nafeyi-müşki-Xötən gərçi müəttərdir, vəli,
Ey sənəm, ol xali-ənbərbarın andan yaxşıdır.
 
 
Nəqşi-tavus istəmən, andan cəmalın yegdürür,
Ləfzi-tuti dinləmən, göftarın andan yaxşıdır.
 
 
İstəmən firdövs bağinin güli-xoşbusini,
Dünya bağında güli-rüxsarın andan yaxşıdır.
 
 
Bu Xətayi qatinə kim, qıldılar tərifi-müşk,
Çin-bəçin ol zülfi-müşkinbarın andan yaxşıdır.
 

«Ənbərin zülfinmidir, ya müşki-tatarındurur…»

 
Ənbərin zülfinmidir, ya müşki-tatarındurur?
Gögdə kövkəb əqdi həm löleyi-şəhvarındurur.
 
 
Hər səhərgəh aləmü afaqı pürnur eyləyən
Gün degil, ey dilbərim, ol hüsni-didarındurur.
 
 
Ruzi-məhşər qoparan, cana, qiyamət qamətin,
Fitnələr zahir qılan ol çeşmi-məkkarındurur.
 
 
Tuba kim, derlər cahanda, qəddü rəftarındır ol,
Baği-rizvan kim, deyirlər, ruyi-gülzarındurur.
 
 
Dünyəvü üqbadə hərgiz ğəm yemə əğyardən,
Ey Xətayü, çün sənin lütfi-xuda yarındurur.
 

«Ta cəmalın nuri çeşmimdən nihan olmuşdurur…»

 
Ta cəmalın nuri çeşmimdən nihan olmuşdurur,
Gecə-gündüz işim ah ilə fəğan olmuşdurur.
 
 
Hüsnini ta görmüşəm bir bülbüli-zar olmuşam,
Çün mana kuyin məqami gülstan olmuşdurur.
 
 
Bir məsəldir kim, deyərlər: – Gəncin üstə mar olur;
Zülf içində hüsnin ol gənci-nihan olmuşdurur.
 
 
Gər fələk yüzündə derlər: – Mahi-tabandır şərəf,
Tələtin yer üstə mahi-asiman olmuşdurur.
 
 
Pir olmuşdu cahanda firqətindən, ey sənəm,
Ta yüzün gördü Xətayi, növcavan olmuşdurur.
 

«Ey pəri, hüsnün sənin cani-cəhandan yaxşıdır…»

 
Ey pəri, hüsnün sənin cani-cəhandan yaxşıdır,
Bəlkə ancaq can degil, canü cahandan yaxşıdır.
 
 
Gərçi Yəqubi zəif etdi fəraqi Yusifin,
Zəf içində ol dəxi mən natəvandan yaxşıdır.
 
 
Ögməyin mahi-fələknin pərtövi-rüxsarini,
Ol pərinin hüsni mahi-asimandan yaxşıdır.
 
 
Aşiqi viranədən mən etmə, ey əql əhli kim,
Xəstədil Məcnunə səhra xanümandan yaxşıdır.
 
 
Bu Xətayi cu kənarında nə baxsın sərvə kim,
Qəddi-dilcuyi onun sərvi-rəvandan yaxşıdır.
 

«Ey günəş, hüsnin xəyalı ta ki könlümdən keçər…»

 
Ey günəş, hüsnin xəyalı ta ki könlümdən keçər,
Qanlu yaşım yəm təki dolmuşdur andan sərbəsər.
 
 
Nalələr kim, gecələr ta sübh olunca eylərəm,
Qorxuram hicrindən anın razi-pünhanım açər.
 
 
Necə sərxoş olmasun dövründən anın dilbərim
Nərgisi-məstaniniz kim, su kimi qanım içər.
 
 
Leyli zülfinin ğəmi qıldı pərişan əqlimi,
Eylə Məcnunəm ki, Məcnun görsə həm, məndən qaçər.
 
 
Çox yaşagil çün mana yar olmadın, ey səngdil,
Bu Xətayi oldu qəhrindən sənin zirü zəbər.
 

«Bütpərəst oldu könül, bütxanələr küncündədir…»

 
Bütpərəst oldu könül, bütxanələr küncündədir,
Mən bilürmən bu dili-şeyda nələr küncündədir.
 
 
Gənc-eşqin çün vücudim şəhərini qıldı xərab,
Nişə kim, gəncin yeri viranələr küncündədir.
 
 
Yusifi-Kənani salmışdır zənəxdan çahinə,
Zülfinə bağlu neçə divanələr küncündədir.
 
 
Cismimi tərk etdi dil, kuyində dutmuşdur məqam,
Kim ki, can tərkin qılur, cananələr küncündədir.
 
 
Nərgisi-məsti-xumarın qanimi içməkligə
Qaşların mehrabinə məstanələr küncündədir.
 
 
Dürlü nəzmim həsrətindən firqətindən, ey sənəm,
Bəhri-çeşmim mədəni dəndanələr küncündədir.
 
 
Zahid aydır: – Ey Xətayi, rəxtü dəstarın xanı?
Qoymuşam meyçün girov, meyxanələr küncündədir.
 

«Gəl təraş et xəttini, şahi-cahan üç gündə bir…»

 
Gəl təraş et xəttini, şahi-cahan üç gündə bir,
Ta olasan afəti-dövri-zaman üç gündə bir.
 
 
Mən səni çoxdan sevirdim, bilməmişsən, ey pəri,
Öldürər aşiqini, verməz aman üç gündə bir.
 
 
Çar əbru dilbəri sevdim, qərəz qucmaq degil,
Mərhəba etsin bizimlə tək haman üç gündə bir.
 
 
İki cahan hörmətiçün sufi gəlsin can ilə,
İçəlim ləli-şərabi-ərğəvan üç gündə bir.
 
 
Ey günəş yüzlü, yüzün göstər Xətayi bəndənə,
Nur ilə dolsun zəminü asiman üç gündə bir.