Kitabı oku: «Ömər Xəyyam. GAH»
GİRİŞ
Ömər Xəyyam… Bəli, dünyanın hər yerində böyük şairi, bütöv adı Qiyas əd-Din Əbu-əl Fəth Ömər ibn İbrahim Xəyyam Nişapuri olan, adına əfsanələr qoşulmuş, bu günə qədər həyat tarixi sirli və müəmmalı qalan insan və alimi məhz belə çağırırlar.
O, ən əvvəl kim olmuşdur? Şairmi? Astronommu? Riyaziyyatçımı? Filosofmu? Bəlkə həm şair, astronom, həm də riyaziyyatçı və filosof olmuşdur? Axı tarix, demək olar, insan fəaliyyətinin bütün sahələrində qabiliyyətini sınamış az dahilər tanımır. Belə insanlar bütün bəşər nəslinin zinətidirlər, onun böyük nailiyyəti, qızıl fondudurlar. Ömər Xəyyamı həmin nəslə aid etmək olarmı? Şübhəsiz. Lakin qarşıya başqa məsələ çıxır: onun hərtərəfli istedadının hansı tərəfi daha parlaqdır? Onun adının ölməzlik qazanmasında həlledici nə olmuşdur? Ensiklopediyaçı İbn Sina – bu ən əvvəl filosof və həkim idi, çoxtərəfli istedad sahibi olan Leonardo da Vinçi – bu təsviri incəsənətdə daha parlaq təzahür edən istedaddır… Belə nümunələr tək deyildir. Lakin Xəyyamın hansı istedadına birinci yeri vermək olar?
Müəlliflər bu suala cavab vermək üçün oxuculara kiçik bir eksperiment keçirməyi təklif edirlər. Küçəyə çıxıb heç olmasa birinci rast gəldiyiniz on-onbeş nəfərdən Xəyyamın kim olduğunu soruşun. Şübhə etməyə bilərsiniz, cavab bir olacaqdır: şair. Bu, başlıcasıdır. Lakin ola bilsin ki, cavablarda Xəyyamın poeziyasının xarakteri haqqında məsələ barədə vahid bir fikir olmayacaqdır. Bəziləri – onlar əksəriyyəti təşkil edəcəklər – deyəcək ki, Xəyyam şərabı və həyatın sevinclərini vəsf edən nəğməkardır, gedopçu və epikürçüdur. Başqaları əlavə edər ki, «filosof-şairdir». Bəziləri isə yəqin deyəcəklər ki, Xəyyamın misralarında şərab da, həyatın sevincləri də tez sovuşan zövq almağın birbaşa vəsf olunması deyil, müsəlman ortodoksallığının məhdud ehkam kimi qavranılmasına qarşı gizli bir etirazdır: axı, məlum olduğu kimi, Quran mömin müsəlmanlara şərab içməyi qadağan edir. Sözsüz ki, sorğu keçirilən hər on nəfərin arasında böyük şairin ciddi fəlsəfi risalələri, həm də onun görkəmli riyaziyyatçı və astronom olması haqqında, başqasından eşitmiş olsa da, xəbəri olan adam tapmaq mümkündür.
Lakin həqiqətən, əslində Xəyyam kim olmuşdur? Əgər müasir elmin əvvəlki kimi onun həyatı haqqında son dərəcə az məlumata malik olduğunu nəzərə alsaq, bu sualın sadə olmadığını görərik. Xəyyamın bir çox elmi əsərləri bizim günlərə gəlib çatmamışdır, bir sıra rübailərin ona məxsus olması şübhəli olaraq qalır.
Ömər Xəyyamın şəxsiyyəti də həmçinin kəskin mübahisələrin predmetinə çevrilmişdir, özü də bəzi tədqiqatçılar onda yalnız gedopçuluğu, başqaları yalnız skeptikliyi, üçüncülər yalnız sufiliyi görürdülər. 1897-ci ildə məşhur rus şərqşünası, professor Valentin Alekseyeviç Jukovski Xəyyam haqqında özünün yazdığı əsərdə ədəbiyyatda o dövrə qədər Xəyyam haqqında yığılmış qarşılıqlı müstəsna xarakteristikaların bu cür müxtəlif siyahısını vermişdir: «O azadfikirlidir, dinə inanmır; o allahsızdır və materialistdir; o sufizmə gülür və panteistdir; o dindar müsəlmandır, filosofdur, iti müşahidəçidir, alimdir; o əyyaşdır, pozğundur, ikiüzlüdür, riyakardır. O sadəcə olaraq küfr danışan deyildir, həm də dinin və hər cür əxlaqi etiqadın müsbət cəhətlərini inkar etməyin təcəssümçüsüdür; o həyati zövqlərə nisbətən, ilahi şeylərin daha da dərk edilməsinə can atan zərif varlıqdır; o epikürçü-skeptikdir, o farsların Əbül-Əlasıdır, Volterdir, Heynedir… Jukovski sonra yazır ki, doğru-dan da əgər insan yalnız əxlaqi cəhətdən eybəcər deyildirsə onun simasında qarışıq və əlvan fikirlərin, bir-birinə əks olan meyllərin və istiqamətlərin, yüksək şan-şöhrətin və rəzil hisslərin, iztirablı şübhələrin və tərəddüdlərin əks olunmasını və yaşamasını həqiqətən təsəvvür etmək olarmı?
Xəyyam dərin fəlsəfi risalələrin müəllifi kimi məşhurdur, o fizika və tarixlə, siyasət və musiqi ilə məşğul olmuşdur, müasirləri onun riyazi qabiliyyəti ilə fəxr edirdilər, onun səkkiz yüz il bundan əvvəl ixtira etdiyi astronomiya təqvimi bu gün bizim istifadə etdiyimiz təqvimdən daha dəqiq idi. Lakin qəribədir, bu gün yaşayan adamların əksəriyyətinin onun poeziyasından əlavə, başqa qabiliyyyətləri barədə məlumatları yoxdur.
Xəyyam adamların şüurunda ən əvvəl dahi şairdir. Onun şeirlər məcmuəsi dünyanın bir çox xalqlarının dilində nəşr olunmuşdur. Rübailəri sayəsində Xəyyamın adını bütün ölkələrdə və qitələrdə tanıyırlar. Onun poeziya irsi həyatda bütöv istiqamət, ədəbiyyatda xüsusi məktəb yaratmışdır.
Xəyyamın rübailərinin sehri nədədir? 826 il bundan əvvəl yaranmış şeirlərin müasir insanı həyəcanlandırması adama qəribə gəlir. Lakin elə məsələ bundadır ki, il anlayışı Xəyyamın rübailərinə aid deyildir. Bu rübailər sanki bir anlıq fanilikdən kənarda mövcuddur, onlar sanki zamanın sakitliyi və əbədiliyinin hansısa əsas xəttinə və strukturuna hopmuşdur. Lakin bununla belə Xəyyamı oxuyarkən, çox vaxt bilmirsən ki, onun şeirlərindəki fikri izləyəsən, yaxud sadəcə olaraq rübainin gözəlliyindən, onun obrazlılığından və bəzəyindən, musiqi ritmindən zövq alasan.
Xəyyamın rübailəri müasir oxucunu nə ilə cəlb edir? Yığcamlığı iləmi? Sadəliyi iləmi? Bəlkə də fəlsəfi fikrin yığcam, zəngin ifadəsi ilə? Qoy oxucu özü bu suallara cavab versin. Axı həqiqətən şeirlərindəki musiqini nəsr dilində ifadə etmək faydasız məşğələdir. Bununla belə bu həqiqətdə dərin müdriklik vardır: hər birimiz şeri özümüzə məxsus tərzdə qavrayırıq. Bəlkə elə buna görə yaşımız artdıqca Xəyyamda yeni cəhətlər və xüsusiyyətlər kəşf edirik?
Ömər Xəyyam Avropa oxucusuna nisbətən yaxın vaxtlardan tanışdır. Xəyyamın ilk əsərlərindən biri 1851-ci ildə alman riyaziyyatçısı Frans Vyanke tərəfindən Parisdə nəşr olunmuş və «Ömər Əlxəyyamın hesabı» adlanmışdır. Kitabda müəllif barədə kiçik giriş məqaləsi də verilmişdir. Əsər ərəb dilində idi və hesaba aid risalənin fransız dilində tərcüməsi verilmişdi. Lakin kitab demək olar ki, geniş oxucu kütləsinin diqqətini cəlb etmədi.
Xəyyamın ikinci dirçəlişini və əvvəlcə Avropada, sonra isə bütün dünyada qabiliyyətli yürüşünün başlanmasını 1859-cu ilə aid etmək olar: məhz o vaxt İngiltərədə Edvard Fitsceraldın sərbəst tərcüməsində «Ömər Xəyyamın rübailəri» adlı şeirlər kitabı işıq üzü görür. Şeir məcmuəsi o qədər geniş yayılır və elə etimad qazanır ki, artıq bir neçə aydan sonra, o nadir biblioqrafik nüsxəyə çevrilir.
Gənclər sevgililərinə yazdıqları alovlu məktublarında Xəyyamın rübailərindən istifadə edirdilər. Xəyyam rübailərinin həyati qüdrəti haqqında danışmaq adət halını almışdı. Xəyyamın şeirləri kütləvi şəkildə oxunurdu. Bir sözlə, tərcümə mütaliə edən kütlənin zövqünə uyğun idi. Təqribən hər yüz rübaidə bədii formada öz əksini tapmış bitkin bir fikir dururdu. Bu, viktoriya dövründə ifrat dərəcədə gözlənilməzliyi və uzunçuluğu ilə mühüm hesab edilirdi və özünün gözlənilməzliyi ilə birdən məftunedici oldu. Axı o dövrdə şeirin bədii metodları və prinsipləri tamamilə başqa idi. İngilis şairi A. Tennisson 26 ildən sonra Fitsceraldın tərcüməsini «fəzaya atılmış, günəşə bərabər planet» adlandıracaqdır.
Fitscerald Xəyyamın şəxsiyyəti və onun həyat yolu haqqında özünün müstəqil təsəvvürlərinə müvafiq olaraq məcmuədə şeirləri yerləşdirmişdi. Doğrudan da, ingilis şairi və tərcüməçisi fikirləşirdi ki, niyə də Xəyyam gəncliyində gəzəyən, həyatsevər, qadın pərəstişkarı, zövq almağı, şərab və varlığın sevinclərinin tərənnümçüsü, sonralar həyatdan usanmış və nəhayət, ömrünün qürub çağında allaha mistik sevgi təbliğçisi olmasın. Məcmuədə də rübailər məhz bu qaydada yerləşdirilmişdi. Bu məntiq Ömər Xəyyamın rübailərinin pərəstişkarlarındakı hakim əhval-ruhiyyəyə tamamilə uyğun idi. Fitsceraldın tərcüməsi XIX əsrin axırına qədər 25 dəfə nəşr edildi. Bu, keçən əsrin nəşriyyat təcrübəsində fövqəladə hadisə idi! Şübhəsiz, ingilis şairinin istedadı da kitabın müvəffəqiyyət qazanmasında böyük rol oynamışdır. İrəli gedərək, deyək ki, sonralar Xəyyamı bir çox ədəbiyyatçılar, o cümlədən məşhur şairlər tərcümə edəcəklər. Lakin istərdik qeyd edək ki, Fitsceralda qədər Xəyyamı alman dilinə Hammer Purqştal tərcümə etməyə cəhd eləmiş, 25 rübai dərc etdirmişdir, fransız dilinə isə Qarsen de Tassi və başqaları tərcümə etmişlər. Amma onların tərcümələri diqqəti cəlb etməmişdir. Təkrar etmək olar: Xəyyamı bir şair kimi ilkin kəşf edən, bütün dünyaya onun gözəl şəxsiyyət olduğunu göstərən məhz Fitscerald olmuşdur. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, orta əsr İranının və Orta Asiyanın bir sıra xadimləri arasında Xəyyamın adı daha əvvəl çəkilmişdir. Avropada Xəyyamı artıq XVII əsrdə tanıyırdılar. Tomas Hayd özünün 1700-cü ildə nəşr olunan «Qədim farsların din tarixi» kitabında bir şair kimi onun adını xatırlayır. 1742-ci ildə, J Meyerman özünün Flyuk (riyazi təhlil) hesablaması üzrə öz kitabının girişində Xəyyamın hesaba aid risaləsinin adını çəkdikdən sonra Xəyyam riyaziyyatçı kimi məşhur olmuşdur.
Maraqlıdır ki, Rusiyada uzun müddət şair Xəyyamın və riyaziyyatçı Xəyyamın ayrı-ayrı adamlar olduğunu hesab etmişlər. Görünür, qarışıqlıq aşağıdakı səbəblərə görə baş vermişdir. Xəyyamın dövründə alimlər əsərlərini ərəb dilində yazırdılar. Bu cəhətdən Xəyyam da istisna ola bilməzdi, o bütün əsərlərini demək olar, məhz bu dildə yazmışdır. Rübai geniş oxucu üçün olmadığından, özü üçün yazıldığından, əlbəttə, düşüncəyə daldığı anlarda kağız üzərinə doğma ana dilində köçürülürdü. Sonralar rübailər şairin həmçinin fars dilində danışan dostları arasında yayılmağa başladı. Bax, elə buna görə də ərəb dilində (alimlər dili) yazılan kitablarda onun haqqında məhz riyaziyyatçı kimi danışılmışdır. Fars mənbələri isə onun adını bir şair kimi çəkirlər.
Beləliklə, Xəyyam Fitsceraldın sayəsində Avropa oxucusu üçün kəşf edildi. Və Firdovsi, Sədi, Hafiz kimi parlaq ulduzların sırasında öz yerini tutdu. Sonralar Avropada və Şimali Amerikada o daha geniş tanınmışdır. Eyni zamanda Xəyyamın həyat və yaradıcılıq probleminə qanunauyğun tədqiqatçı marağı da yarandı. Dərhal bir çox sual meydana çıxdı. Həmin sualların əksəriyyəti bu gün də alimlər və tədqiqatçılar tərəfindən həll edilməmişdir. Şərqşünaslar soruşurdular ki, bəs Xəyyam öz baxışlarına görə kim olmuşdur? Adama elə gəlir ki, onun rübailəri ilk baxışdan parlaq və aydındır. Onun ayrı-ayrı rübailərini necə şərh etmək lazımdır? Xəyyamın adına çıxılan bütün rübailər həqiqətən ona məxsusdurmu? Onun irsində məşhur rübailərdən başqa, ədəbi-bədii yaradıcılığın digər janrlarının nümunələri vardırmı?
Fars ədəbiyyatşünaslığında xəyyamşünaslıq adlanan bütöv istiqamət yarandı. Zaman keçdikcə bir-birilə rəqabət aparan qruplar da meydana çıxmışdır, onlar Xəyyamın öz obrazını, onun rübailərini müxtəlif səpkidə, bir-birinə əks tərzdə şərh edirdilər.
Məsələn, V. A. Jukovskinin Xəyyamdan xatırladığı rübailər sufilik ruhunda şərh olunurdu. O, Xəyyamı əbədi, işıqlı və gözəl səltənətə doğru can atan, gözəl həyatı və allaha qarşı qızğın sevgini tərənnüm edən şair hesab etmişdir. Jukovskidən çox əvvəl Xəyyamın fransız dilində naşiri olan Nikol da onu məhz bu cür şərh etmişdir.
XX əsrin bəzi alimləri– Svemi Qovinda Tirtxa, K. Smirnov – Jukovskinin gəldiyi nəticələrlə razı idilər. İran tədqiqatçısı Məhəmməd Əli Firuqinin şərhində isə Xəyyam ən əvvəl mömin müsəlman, sonra isə sufi kimi, özü də etik və fəlsəfi baxışları ortodoksal islam çərçivələrindən kənara çıxmayan sufi kimi göstərilir.
Başqa cür yanaşanlar da olmuşdur. Müasir yüzilliyin alimləri A. Arberri, A. Kristensen, F. Rozen – Xəyyamın yaradıcılığına tamamilə başqa cür yanaşmışlar. Onlar şairin haqqında əvvəlcə deyilənləri rədd etmiş və öz şəxsi dəlilləri əsasında sübut etməyə çalışmışlar ki, şairin əsərləri, kiçik istisna olmaqla, sufizmə yaddır. Lakin Xəyyam onların tədqiqatlarında coşqun gedonistə, şərabın istedadlı tərənnümçüsünə çevrilmişdir. Həm də şərabla əlaqədar olaraq bir çox ziddiyyətli fikirlər irəli sürülür. Bir çox səbəblərə görə ehtimal etmək olar ki, Xəyyam tərəfindən bu söz sırf rəmzi mahiyyət daşımışdır. İkinci baxışın tərəfdarları elə rübailər tapırlar ki, onların fikrincə, orada heç bir mənaaltı sufizmdən söhbət belə getmir. Belə nəticə çıxarılır: deməli, Xəyyamın rübailərində şərab digər hallarda da maddi substansiya kimi çıxış edir.
Keçmiş sovet alimlərindən A. A. Bolotnikov, S. B. Moroçnik, M. İ. Zand və başqaları Xəyyamın obrazının birtərəfli şərh olunmasının məhdudluğunu göstərmişlər. Lakin onların bəziləri şairin yaradıcılığına qeyri-düzgün münasibəti tənqid edərək bəzən özləri də müəyyən səhvlərə və nöqsanlara yol verirdilər. Məsələn, S. B. Moroçnikin tədqiqatında Xəyyam şüurlu ateist, materialist və allaha qarşı mübariz kimi verilir. Əlbəttə, belə münasibət özü də düzgün deyildir. Mübahisədə faktları süni surətdə uzatmaq ən inandırıcı əsas deyildir. Ömər Xəyyamın rübailərində fatalizm, skepsis motivlərini inkar etmək, deməli, onları təhrif eləmək idi. Ömər Xəyyamın rübailərində çoxlu ziddiyyətlərin olmasını təsdiq edən M. N. Osmanov müəyyən dərəcədə haqlıdır. Lakin bu ziddiyyətlər ən əvvəl «onun rübailərinin tədqiqatçılar tərəfindən müxtəlif cür şərhi ilə» izah olunur.
Bioqrafçılar və tədqiqatçılar Xəyyam kimi görkəmli şəxsiyyəti öyrənmək prosesində çox mühüm problemlə qarşılaşmışlar: onun adına istinad edilən şeirlərinə görə həqiqi müəllifliyini necə təsdiq etməli? Bax buna görə problem ciddidir. Hesablanmışdır ki, beş minə qədər rübai Xəyyamın adına çıxılır, halbuki heç bir qədim əlyazmasında 300–400-dən çox rübai olmamışdır. Həqiqətən, Xəyyamın rübailərini səhvsiz müəyyən etməyə kömək edən o aydın və dəqiq meyar haradadır? Sağlığında Xəyyamın imzası qoyulmuş rübailəri mövcud deyildir ki? Bu suallar tədqiqatçılara rahatlıq verməmişdir. Əgər birinci fikrin ətrafında mübahisələr azalıb sonra yenidən qızışsa da, ikinci fikrin ətrafında vəziyyət bəzən tam kəskinliyilə səciyyələnirdi. Bu və ya digər fikri irəli sürən hər yeni əsər mübahisələrin və müzakirələrin yenidən qızışmasına səbəb olurdu.
Alimlər gah Xəyyamın, gah da digər məşhur şairlərin ənənələrinə yaxud naməlum şairlərə aid edilən «səyyar rübailərin» (termin ilk dəfə Jukovski tərəfindən işlədilib) müəlliflərini müəyyən etmək üçün müxtəlif elmi üsullara, kəskin fərziyyələrə əl atmışlar. Axtarış on illərlə davam etmişdir.
Xəyyamın rübailərinin bədii tərcüməsi ilə bir vaxtda rübailərin mətninin elmi nəşrinə də başlanılır. 1867-ci ildə F. Nikol tərəfindən hazırlanan Paris nəşri bunların ən yaxşısı idi. Lakin otuz il sonra V. Jukovskinin «Ömər Xəyyam və səyyar rübailər» adlı əsərində göstərilir ki, Nikolun Paris nəşrindəki 464 rübaidən 82-si Xəyyamdan sonra yaşayan otuz doqquz şairə məxsusdur. O, elə bu rübailəri də «səyyar» adlandırmışdı. Sonra ingilis Denison Rossun və danimarkalı iranşünas Artur Kristensenin əsərləri çap olunmuşdur ki, onlar da tapdıqları 108 «səyyar rübailər» haqqında məlumat verirlər. Jukovski qədim tarixi əsərlərdə yalnız orijinal rübailəri Xəyyama aid hesab eləmək təklifini vermişdi. O, cəmi bu cür altı rübai tapmışdı, bu rübailər isə XIII–XIV əsr müəlliflərinin əsərlərində idi.
1904-cü ildə Kristensen Xəyyamın poetik irsinə özünün yeni baxışını elan elədi. O göstərirdi ki, fars poeziyası ənənələrində bu və ya digər poeziya janrı formalarının mətnində müəllifin adı da göstərilməli idi. Odur ki, Xəyyamın adını daşıyan rübailəri axtarmaq lazımdır. O özü belə rübailərdən yalnız on ikisini tapmışdı. Xəyyam poeziyasının çoxsaylı pərəstişkarlarını rübailəri bu cür seçmək prinsipi inandıra bilmədi. Həm də məntiq özü də bu cür məhdud yanaşmağın əleyhinə idi. Ənənə ənənəliyində qalsın, axı bu ənənələr özü də rübailərə aid sərt qaydalarla qanuniləşdirilməmişdir. Lakin heç də həmişə, bütün fars şairləri bu ənənəni gözləmirdilər. Buna görə də Kristensenin konsepsiyası tezliklə özünün bir sıra pərəstişkarlarını itirdi.
İyirmi il sonra xəyyamşünaslıqda yeni addım atıldı. 1925-ci ildə alman şərqşünası F. Rozen Berlində 329 rübaini özündə əks etdirən əlyazmasını buraxdırdı. O, Jukovski tərəfindən işlənib hazırlanmış orijinal mətnin müəyyən edilməsi metoduna tənqidi şəkildə yanaşdı. Jukovski təklif edirdi ki, «səyyar» rübailər istisna olunmaqla Xəyyama aid edilənlər onun rübailəri hesab olunmasın, Rozen isə haqlı olaraq bildirirdi ki, bir müəllifin əsərinin başqa müəllifə aid edilməsi ikitərəfli ola bilər. Əgər başqa rübailər Ömər Xəyyama aid edilirsə, deməli, onun öz rübailərinin də taleyi belə olmuşdur. O göstərmişdir ki, məsələn, Jukovski səhv edərək, 1626-cı ildə vəfat edən Talib Amuliyə iki rübai aid etmişdir. Bu rübailər Xəyyamın Oksford universitetinin Bodleyan kitabxanasında saxlanmış və tarixi 1460-cı ildə qeyd edilmiş əlyazmasında vardır, yəni bu rübailər Amulin ölümündən heç olmasa əsr yarım əvvəl yazılmışdır.
F. Rozenin xidmətinin əhəmiyyəti ondadır ki, o aşağıdakıları göstərmişdir: Xəyyamı bütün «səyyar» rübailərin müəllifliyindən məhrum etmək olmaz; atribut probleminə qədim əlyazmalarının mətnlərini nəzərə almaqla yanaşmaq lazımdır. O Xəyyamın adı çəkilən (Kristensen tərəfindən müəyyən edilmiş) altı rübaini və qədim tarixi əsərlərdə Xəyyama aid edilən daha altı rübaini orijinal hesab etmək təklifini vermişdir. O diqqətlə seçdikdən sonra bu rübailərə 1341-ci ilin «Munis əl-əhrar» əlyazmasından daha on üç rübai əlavə etdi. Lakin bu rübailərdən ikisi təkrar olduğuna görə, cəmi on bir rübai əlavə edildi. F. Rozenin fikrincə, bu 23 rübai məhək daşı hesab olunmalı, onların köməyilə böyük fars şairinin yaradıcı irsinin öyrənilməsinə başlanmalıdır. Lakin bu metodun şübhəsiz məziyyətlərinə baxmayaraq, onu yalnız şərti qəbul etmək olar, çünki üslubu, ideyaları və obrazları müəyyənləşdirərkən bütün tədqiqatlar üçün məqbul hesab edilən möhkəm obyektiv meyar mövcud deyildir.
Axtarışlar davam edirdi. Yeni-yeni ideyalar irəli sürülürdü. A. Kristensen özünün ilk əsərinin çapından iyirmi üç il sonra yenidən Ömər Xəyyamın həqiqi poeziya irsinin müəyyən olunması probleminə qayıdır. Danimarkalı alim bu dəfə öz tədqiqatının əsasında ən qədim dövrün on altı ən məşhur əlyazmasının: Oksford universitetinin (Bodleyan kitabxanasının, Britaniya muzeyi kitabxanasının, milli kitabxananın (Paris), Berlin kitabxanasının əlyazmalarının, habelə Kəlküttə və F. Rozenin nəşr etdirdiyi iki kitabın tutuşdurulmasını qoyurdu. Bu dəfə çıxarılan nəticələr daha nikbin idi. Tədqiqatçı bir qədər qədim, daha nüfuzlu əlyazmalarında olan rübailəri orijinal rübai adlandırır. Bunun nəticəsində alim 121 rübai aşkara çıxarır. Dilçilərin etiraf etdiyinə görə Kristensenin elmi bazası bu dəfə daha sanballı görünürdü.
Macar dilçi alimi B. Sellik keçən əsrin otuzuncu illərində Parisdə Milli kitabxananın əlyazmalarının təsvir edilməsinə həsr olunmuş bir neçə əsər dərc etdirmişdir. O bir sıra orta əsr müəlliflərinin ədəbi-bədii əsərlər külliyyatını aşkar edə bilmişdir. Antologiyanın üzərində 1448-ci il qeyd olunmuşdur. O, burada Ömər Xəyyamın 56 rübaisini tapmışdır. Lakin Sillik tənqidi mətnin konkret metodunu verməmişdir.
1936 – 1937-ci illərdə alman şərqşünası Xristion Rempis Ömər Xəyyamın poeziya irsinə həsr olunmuş yeni tədqiqatlarını dərc etdirir. O, Xəyyama aid edilən bütün rübailəri onların mənbələrdə və əlyazmalarında xatırlandığı dövr üzrə qruplaşdırır. Birinci qrupa 1122-ci ildən 1220-ci ilədək, ikinci qrupa 1221-ci ildən 1315-ci ilədək, üçüncü qrupa 1316-cı ildən 1410-cu ilədək, dördüncü qrupa 1411-ci ildən 1505-ci ilədək, beşinci qrupa 1506-cı ildən 1600-ci ilədək olan dövrdə tarixləri qeyd olunmuş rübailər daxil edilmişdir. O, hər bir qrup üçün bal sistemi tətbiq edir. Bu və ya digər rübai Xəyyamın yaşadığı və yaratdığı dövrdən nə qədər uzaqlaşırdısa, bir o qədər az xal toplayırdı. Beləliklə Rempis 255 rübai seçir, lakin sonra onlara öz ruhuna görə yaxın olan daha 47 rübai əlavə edir.
Hind filoloqu və dilçi alimi Svami Qavinda Tirtha Rempisin nəzəriyyəsinin möhkəmliyini işdə yoxlamaq qərarına gələrək, Xəyyama aid edilən bütün rübailəri yoxlayıb sınaqdan keçirir, nəticədə məlum olur ki, Rempisin ayırdığı 302 rübaiyə ən azı daha 402 rübai əlavə etmək lazımdır. Tirtha özü 1971-ci ildə xəyyamşünaslığın tarixində ən yaxşı əsərlərdən birini dərc etdirir. O, bu əsərdə Xəyyam haqqında yazmış alimlərin tədqiqatlarına yekun vurur. O, rast gəldiyi rübailərin mənbələrini ətraflı göstərməklə mindən çox rübaini qeyd edir.
Bir il sonra məşhur İran alimi Məhəmməd Əli Firuqi Xəyyamın rübailərinin mətni ilə birgə əsəri şairin vətənində nəşr olunur. Onun konsepsiyası Xəyyamın əsl rübailərini müəyyən etmək yolu ilə V. Jukovskinin və F. Rozenin ayrı-ayrı müddəalarını inkişaf etdirir. Firuqi XIV əsrin sonundan əvvəl tarixi qoyulmuş, yəni ölümü 1389-cu ildən hesab edilən Hafiz Şiraziyə qədər olan mənbələri götürür. O, yoxlamaq, yüzlərlə rübaini müqayisə etmək yolu ilə 66 rübai seçir. 83 il ömür sürmüş Xəyyam özündən sonra altmışdan bir qədər çox rübai qoyub gedərdimi? Firuqi seçib ayırdığı 66 rübainin üstünə ruhuna və üslubuna uyğun olan daha 112 rübai əlavə etdi və 178 rübaidən ibarət məcmuə tərtib elədi. Lakin birinci 66 rübai ilə razılaşıb, onları Xəyyamın qələminin məhsulu hesab etmək olarsa, alimin seçib ayırdığı digər rübailər şübhə doğurur. Məsələ bundadır ki, Firuqi öz əbədi zovqü və fəhmindən istifadə etmişdir. Bu, rübailəri qiymətləndirərkən mütləq subyektivizmə gətirib çıxarmalı idi. Lakin bununla belə mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu tədqiqat metodundan əl çəkmək lazım deyildir. Məsələ bundadır ki, İranda, eləcə də bir çox Şərq ölkələrində əbədiyyatçıların və ədəbiyyatşünasların ənənəvi tərbiyə olunmasına uşaqlıqdan çoxlu miqdarda şeirin əzbərlənməsi də daxildir. Savadlı şair və filoloq bəzən 25 minə qədər beyt (qoşa qafiyəli şeir) əzbər bilir. Belə informasiya ehtiyatı bu və ya digər mətnin müəllifinin mənsubiyyəti barədə fəhmlə, bəzən isə həqiqətən düzgün mühakimə yürütmək imkanı verir. Lakin aydındır ki, şübhəsiz bu metod alınmış nəticələrin düzgünlüyünü təmin edə bilməz.
Son vaxtlar belə bir fikir yaranmışdır ki, Xəyyamın mətninin əslini müəyyən etməyə mane olan ciddi maneələr mövcuddur. Bir qədər bədbin olan bu fikir aşağıdakı faktlara əsaslanır. Müasir ədəbiyyatşünaslığın köməkçi fənlərindən biri olan mətnşünaslıq mətnləri təyin etmək üçün müqayisə və statistik metodlardan geniş istifadə edir. Bu məqsədlə müqayisəli mətnlərin xüsusi sözlükləri, bir-birinə yaxın olan sözlərin lüğəti tərtib edilir, mətnlərdə əsas sözlərin, söz birləşmələrinin, obrazlı ifadələrin faizli məzmunu müəyyən olunur. Lakin bütün bunlar həm əsl mətnin, həm də şübhə doğuran mətnin həcmi xeyli böyük olduqda görülür. Xəyyama aid edilən rübailərin müəllifliyini müəyyən etmək üçün bu metodu tətbiq etmək olmaz, çünki statistik hesablamanı və müqayisəetməni keçirmək üçün rübailərin həcmi çox azdır.
Bəlkə Xəyyam əslində heç rübai yazmamışdır? Axı onun əli ilə yazılmış rübailər külliyyatı tapılmamışdır. Bu, orijinal sual deyildir. Lakin Xəyyamın mənafeyi keşiyində duran qədim dövrün saysız-hesabsız mənbələri bu cəhətdən bütün şübhələri rədd edir. Şairin rübailəri yazmaması və onları sistemləşdirməməsi isə başqa məsələdir. Bununla əlaqədar olaraq məşhur şərqşünas, Y. E. Bertelsin fikrini gətirmək istərdik: «Diqqətli oxucu (Xəyyamın – müəllif.) hiss etməyə bilməz ki, rübailər arasında əksəriyyəti eyni fikri şərh edir. Biz məzmununa və yalnız kiçik detallarla bir-birindən fərqlənməsinə görə çox yaxın olan rübailərin «çələngini» görürük. Bizə elə gəlir ki, bir fərziyyə Xəyyamın rübailərindəki bu xüsusiyyətləri asanca izah edə bilər. Onun bütün fəaliyyətinin hansı çətin şəraitdə keçməsi məlumdur. Əgər hətta «sakit» tarixçilər onun şeirləri haqqında belə bir fikir yazırdılar ki, bu şeirlər şəriəti sancan zəhərli ilanlardır, onda aydın olur ki, fanatik ilahiyyatçılar tərəfindən onlar hansı təhlükələrə məruz qalırmış. Əlbəttə, Xəyyam öz şeirlərinin toplanması və yayılması haqqında fikirləşə bilməzdi… Bəlkə də o şeirlərini bir parça kağız üzərində yazırdı, kiçik alimlər qrupu, onun həmfikirləri evinə toplandıqda, Xəyyam şərab piyaləsi arxasında onlara özünün son yaratdıqlarını oxuyurdu. Təsəvvür edək ki, Xəyyamın beş nəfər dostu evinə gələrək hər biri eşitdikləri şeirləri kiçik dəyişikliklərlə, bu və ya digər sözü əvəz etməklə yazır. Bu cür rübainin altı variantı yarana bilər ki, sonralar onları toplayarkən ayrı-ayrı şeirlər kimi qəbul edirlər. Şeir variantlarının sayı əlyazmalarının üzü köçürülərkən də arta bilərdi.
Bəlkə onda heç ümumiyyətlə axtarış aparmağın mənası yoxdur? Alimlərin açıq-aşkar sxolastikaya keçməsi təhlükəli deyilmi? Yalnız yeni axtarışlar, tədqiqatın şübhəsiz metodları müəmmalıq pərdəsini qaldıra bilər.
Alimlərin bir qismi bu və ya digər rübainin atribusiyası barədə mübahisə etdiyi halda, başqa biriləri belə bir təəccüblü qəribəlik üzərində düşünürdülər. Xəyyamın rübailəri bütün dünyada insanlara məlumdur və onlar tərəfindən sevilir, bu rübailər öz vətənində o vaxt bir o qədər yayılmamışdı. Xəyyama başqa müəlliflərin qarşısında üstünlük verilməzdi, o hətta İran və Orta Asiyanın poeziyasında Firdovsi, Sədi, Hafiz kimi nəhənglərlə bir sırada belə durmurdu. Bunu nə ilə izah etmək olar?
Fikrimizcə, belə izah etmək tamamilə təbii olardı. Xəyyamın xüsusiyyəti ondadır ki, o yüksək mənsəbli himayədarlarını nəşələndirmək üçün, pul üçün yazmamışdır. Bu rübailər, bəlkə də ağır düşüncəli dəqiqələrdə yaradıcılığının qeyri-qənaətbəxş olduğu vəziyyətlərdə yaxud əksinə həyat fərəhli və işıqlı göründükdə yaranırdı. Burada «axıb gəlirdi» sözünü qeyd etmək istərdik. Nəticədə lakonik, aydın, bəzən də qəribə melodiyalı sətirlər yaranırdı. Onlar sanki oxucu qarşısında birbaşa ifadə edilmiş fikir formasında çılpaqcasına dururlar.
O dövrdə farsların poeziyasına başqa ideyalar hakim idi. Yeni obrazlar, farsca «məni» yarada bilən şairlər daha çox hörmətə layiq görülür və qiymətləndirilirdilər. Lakin Avropa poetikasında «obraz» və farscada «məni» anlayışlarında fikir eyni deyildir. Bu münasibətlə M. N. Osmanov belə deyir: “Avropa poetikasında poetik ifadənin müxtəlif vasitələrinin tətbiq edilməsini obrazlar adlandırırlar. Məsələn, gözəli qızıl gülə, gözəlin qədd-qamətini sərv ağacına bənzətsək, onda qızıl gül gözəllik obrazı, sərv ağacı isə qədd-qamət obrazı olacaqdır. Bir şair tərəfindən yaradılan bu obraz təkrar edildikdə orijinallığını itirər, ədəbi şablona çevrilə bilər. Fars poeziyasında hər şey başqa cürdür: hər bir şairin şeirlərində «qızıl gül» və «sərv» sözünə on dəfələrlə rast gəlmək olar, lakin bu sözlər yalnız öz növbəsində obrazın əsasına xidmət edirlər, həmin obrazlar yalnız yeni üslub və poeziya vasitələrini cəlb etməyin, yeni semantik əlaqələrin müəyyən olunması köməyilə əsl obraza (mənə) çevrilir. Eyni mövzuya – ilkin əsasa aid olan bu çox saylı variantlar fars poeziyasının xarakterik xüsusiyyətlərindən birini təşkil edir». Xəyyamda isə yüksək bədiilik mətndə ümumiyyətlə təzadları, gözlənilməyən süjet dəyişikliklərini qəbul etmək hesabına əldə edilir. Buna görə də rəsmi fars ədəbiyyatı ənənələri uzun müddət Xəyyamı görkəmli bədii söz ustalarının sırasına daxil etmək qərarına gəlməmişdir.
Əsas səbəb budur. Başqa bir daha əhəmiyyətli səbəb ondan ibarətdir ki, Xəyyamda rübai forması yaradıcılığında əsas formadır. Rübai başlıca janr forması kimi Xəyyamdan başqa fars şairlərinin heç birinin yaradıcılığında rast gəlinmir. Bu aydındır. Yeni bədii obrazları – məni yaratmaq üçün dörd misra çox azdır. Əlbəttə, rübaidə epik əsas ola bilməz, bu formada xırdalığına qədər təsviretmə, psixoloji detallaşdırma mümkün deyildir. Xəyyamın yaradıcılığının mənsub olduğu X – XI əsrlərin fars poeziyası əsasən iki janr formasında: qəsidə (mədhiyyə) və qəzəl (lirik sevgi şeirləri) janrında inkişaf etmişdir.
Rübai formasında daha çox lirik və ya fəlsəfi şeirlər yazırdılar, doğrudur, bəzən nadir hallarda qəsidə xarakterli rübailərə də rast gəlmək olur. Lakin bu janr forması daha çox fəlsəfi planda yazılmış şeirləri əks etdirir, çünki hətta şairlərin intim-lirik rübailərində belə müəyyən fəlsəfi əhvali-ruhiyyələr vardır. Rübainin sərt ölçüləri şairdən yüksək ustalıq və istedad tələb edir. Xəyyam bu janrı seçərək misli bərabəri olmayan zirvəyə çatdı. Dünya poeziyasında və bəşər mədəniyyəti tarixində Ömər Xəyyamın əhəmiyyəti ən əvvəl ondan ibarətdir ki, o poetik formanın sərt çərçivələrinə sığan ədəbi və sözün daha geniş mənasında dərin məzmunlu intellekt nümunəsi yaratmışdır. Bəlkə də hətta bundan əlavə, Ömər Xəyyam özünün ən yaxşı rübailərində obrazlarda spesifik təfəkkür üsulunun modelini yaratmış və formalaşdırmışdır, bu model əsrlərin sınağından çıxaraq XX əsrin insanları üçün bir o qədər vacib və tanış olmuşdur.
Oxuculara təqdim edilən kitabın müəllifləri Ömər Xəyyam – alim, şair, insan barədə məlum olan fikirləri maksimum dərəcədə ümumiləşdirməyə çalışmışlar. Kitabda şairin rübailərindən gətirilən nümunələr bir neçə meyarla müəyyən olunur. Ən əvvəl Ömər Xəyyamın həyatı və onun dövründə bu və ya digər hadisələrlə xronoloji cəhətdən bağlı olan rübailər seçilmişdir. İkincisi, onun fəlsəfəsi, riyazi risalələri və ruhuna görə digər nəsr əsərləri ilə əlaqədar olan rübailərə xüsusi diqqət yetirilmişdir. Nəhayət, rübailərin qəti olaraq seçilməsi linqvistik prinsiplərə müvafiq şərtlənmişdir, yəni ədəbiyyatşünaslar bütövlükdə Ömər Xəyyamın qələmindən bu rübailərin çıxmasına qarşı öz fikirlərini bildirməmişlər.
Biz belə bir mövqedən çıxış etmişik ki, Xəyyam bir şəxsiyyət və şair kimi yalnız öz dövrünün – coşqun və qəddar, məkrli və qeyri-sentimental dövrün kontekstində başa düşülə bilər. Bu və ya digər tədqiqatçılar nə qədər istəsələr də Ömər Xəyyamı sadələşdirmək, XX əsrin bu və ya digər standartlarına uyğunlaşdırmaq olmaz. O doğulmuş və öz dövrünün kontekstində yaşamışdır, lakin əlbəttə, bu o demək deyildir ki, o öz əsrinin qulu olmuşdur. Xəyyam öz əsrindən çıxa bilmişdir, eyni zamanda o XI və XII əsrlərin oğlu olaraq qalmışdır.
Ömər Xəyyam… Bu ad hələ gələcək nəsilləri də narahat edəcəkdir. Rübailərdə, həmçinin onun riyaziyyat və astronomiyaya aid əsərlərində, fəlsəfi risalələrində əks olunmuş Xəyyam dünyası – hər bir düşünən insanın rast gəldiyi və həyatı boyu özünə məxsus şəkildə hər kəsin cavab tapmağa ça-lışdığı üzüntülü sual və müəmmaları olan bir dünyadır. Dörd sətir o qədər yığcam verilir ki, planetimizdə yaşayan milyonlarla oxu-cu fikir və hisslərində əmələ gələn dönüş anlarını Ömər Xəyyamla birlikdə düşünür və başqasının dərdinə şərik çıxır.
I FƏSİL
HƏQİQƏT HA=QQINDA QƏRİBƏ ARZU
1048 – 1066
Bu ucsuz-bucaqsız göyün altında
Şən keçin, dövranda az deyil cəfa.
Sənə növbə çatdı, heç ah eyləmə
Hamı gedəcəkdir, çünki torpağa.
Gəlişimdən fayda görmədi həyat,
Getsəm də dəyişməz qoca kainat.
Bu gəliş-gedişin səbəbi nədir?
Eşidə bilmədim kimsədən, heyhat.
Yaradıcı şəxsiyyətlərdə özlərinin daxili dünyalarına diqqət çox zaman erkən vaxtlardan başlayaraq oyanır. Valideynlər onları ya həvəsləndirir yaxud hər halda onlarda qeyri-adi qabiliyyətlərin və bacarıqların yaranmasına mane olmurlar. Uşaq vaxtı bu adamlara yaşıdlarına nisbətən böyük müstəqillik verilirdi. Valideynləri ilə onların nə çox sıx, nə də həddən artıq soyuq münasibəti var idi.
* * *
Çadırçı İbrahimin arvadı Fatimə dördüncü gün idi ki, doğuşqabağı ağrı çəkirdi. Bütün bu müddət ərzində usta İbrahim gözlərini yummadan evin ətrafında gəzişirdi. Onun qurumuş dodaqları biixtiyar olaraq «Allah birdir, Məhəmməd isə onun rəsuludur» sözlərini təkrar edirdi. Sifətinin kəskin cizgiləri, çuxura düşmüş gözləri – bütün hər şey ustanın uzun müddət yeməyə əl vurmadığını göstərirdi. İndi yemək vaxtı deyildi.
Onun Fatiməsi üçüncü dəfə doğurdu. İbrahimin yarı canı onun yanında idi. Yazıq qadın, doğrudanmı onun bətni Allah tərəfindən lənətlənmişdir. Yox, inanmaq olmur.
İbrahimin hər şeyi – nadir olduğu qədər də gəlirli sənəti, xoşbəxt Nişapur şəhərində hörməti, köhnə, gildən qayrılmış evi var idi, doğrudur, İbrahim birinci uşaq doğulduqdan sonra yenidən ev tikəcəyinə and içmişdi. Hər bir firavan yaşayan insan kimi onun da emalatxanası, hətta paxıllığını çəkənlər və düşmənləri var idi. Allah-taala bir cəhətə görə onu məğmun etmişdi: Nişapurda hörməti olan usta hələ atalıq sevincini dadmamışdı. Artıq onun yaşı qırxı keçmişdi. Bundan əvvəlki iki uşağı anadan ölü doğulmuşdu.
İbrahim arvadına heç nə deməmişdi, ancaq burnunun üst hissəsindəki qırışlar getdikcə dərinləşirdi. İldən-ilə ərinin artmaqda olan dərdini hiss edən Fatimə də (yaşına görə xeyli cavan idi) arıqlamış və vaxtından qabaq qocalmışdı. Üçüncü dəfə onun bətninə uşaq düşdükdə, o gecələr çox vaxt göz yaşı içində oyanır, qorxu içində uşağın ürəyinin vurub-vurmamasına qulaq asırdı.
İndi doğuşun dördüncü günü idi…
İbrahimin evindən və emalatxanasından başqa içindən arx axan bağ-bağçalı böyük bir həyəti də vardı. Sənətkarlarda, hətta dövlətlilərdə belə bu cür həyət-bacaya həmişə rast gəlmək olmur. Daş təpələrinin ətəyində salınmış Nişapur şəhərində məhsuldar torpaqlar çox deyildi. Belə torpaqlar əsasən varlı və adlı-sanlı adamlara verilirdi. Onlar bu torpaqlarda çox bahalı evlər tikir, xallı marallar və tovuz quşları gəzən, sərin havası olan bağlar salırdılar. Kasıblara isə dağətəyi sahələrdən istifadə etmək qalırdı.
İbrahim, öz dörd oğlu ilə düz bir il dağın döşündəki sahəni daşlardan təmizləyən, qayanı parçalayan, ora torpaq daşıyan bir qoca tanıyır. Nişapurun ətrafında belə süni əkin yerləri az deyil. Dağdan axıb gələn su hələlik hamıya çatır. Buna görə də ətrafda kəndlər çox, Xorasanın başqa yerlərinə nisbətən yaşıllıq sıx idi.
İbrahim çox da varlı deyildi ki, tacirlərlə bəhsləşə bilsin. Ancaq buna baxmayaraq o düzənlikdə, sözün əsl mənasında torpaqda yaşayırdı. Bu işdə ən əvvəl onun əcdadları «günahkardırlar».
Onun üçün həsəd ediləsi bir peşəni irs qoyub getmişdilər. Çadır hamıya gərəkdir. Ömürlərinin böyük bir hissəsini qışın soyuğunda və yayın qızğın çağında bazarda keçirən tacirlərə xüsusilə lazımdır. O, Nişapurda rabade1 adlı yerdə yaşayır, bura hələ lap qədimdən Böyük dördkünc meydan adlanır.
İbrahim yaşadığı yerə görə böyük qürur hissi keçirirdi. İş bundadır ki, bazarın abadlaşdırılmasına nə az, nə çox, yüz min dinar xərcləmiş şəhər idarəsinin rəisi Əbu Əli əl-Həsən ibn Məhəmməd ibn əl Abbas Mikalinin sifarişinə əsasən onun hazırladığı çarsu bütün meydanın üstünə çəkilmişdi. Belə sərfəli sifarişi yerinə yetirdikdən sonra, İbrahim həyət ala bilmişdi.
Başqa bir vaxtda o bu zaman gərgin əməkdən sonra məmnuniyyətlə bir-iki saat oğurlayardı ki, qayışını çəkib qaş qaralandan quşların səsinə həzz alaraq qulaq assın, əncir və qoz ağaclarının, xurma kollarının ciyərləri dolduran tündkəskin ətrindən nəşələnsin. Hər halda İbrahimin qəlbində yəqin ki, əkinçi olan uzaq əcdadı yaşayırdı. Əgər o kasıbların çörəyi olan arpa yaxud kətan və buğda əkirdisə, usta xurmaya, qoza, üzümə üstünlük verirdi.
Əcdadlar… Bu söz atası, Samanilər dövründə yaşamış babaları barədə xatirələri oyatdı. İbrahim ana babasını, onun öz həyatı haqqında danışdığı hekayətləri yaxşı yadında saxlamışdı. Onun babası Samanilər sülaləsi dövlətinin çiçəkləndiyi və varlı olduğu vaxtı görmüşdü. Nişapur bazarlarında kimlərə rast gəlmək mümkün deyildi. Babasının hekayətləri o qədər rəngarəng idi ki, onlar uşaq beyninə əbədi həkk olunmuşdu.
Budur, dolu bədənli bizantlılar zərxaradan tikilmiş paltarlarda öz malları ilə gəlmişlər. Varlı bir müştəri onlara yaxınlaşıb mücrüləri açmağı xahiş edir. Mücrülərin qapağı bir göz qırpımında açılır, varlı müştəri heyrətini gizlədə bilməyərək, qeyri-iradi geri çəkilir. O, gözlərini qıyır. Gözləri rənglərin qarışığından qamaşır. Zərif işlənmiş vəsfəgəlməz gözəllikdə olan zərgərlik məmulatları qarşısına səpələnir. Burada üzərinə zümrüd düzülmüş qızıl qolbaqlar, mirvari boyunbağılar, oyuq-oyuq, bölünmüş minalı qaş-daşlar var idi. Uzaq şimal ölkəsindən solğun bənizli ruslar da bura gəlmişdilər. Onlar çəlləklərdə kəhrəba rəngli bal, xovlu dərilər gətirmişdilər.
Ticarət qızğın gedirdi. Kiprdən gəlmiş yaşlı kişi və onun yanında durmuş cavan həmkarı iri torpaq sahibkarlarına, dehqana fil sümüyündən hazırlanmış mücrünü satırdı. Mücrü onun çox xoşuna gəlirdi, yanında o qədər pulu var idi ki, o sahibi qarışıq bütün çadırı belə ala bilərdi. Ancaq bazarın qanunları başqadır, buna görə də o hamını cəlb edir. Bütün maraq da ondadır ki burada qiyməti aşağı salmaq olar. O, nifrətedici tərzdə gülümsünərək mücrüsünü bir qədər dala qoyur. Alver başlanır. Hər üçü əl-qol atır, farsca, yunanca çığırır. Tezliklə qarşılıqlı razılıq əsasında sövdələşirlər.
Amma adi sənətkar olan İbrahimin babasının ailəsi heç də yaxşı yaşamırdı. Hökmdarın və onun əhatəsində olanların acgözlüyünün hədd-hüdudu yox idi. Müxtəlif vergilər şəklində xalqdan toplanmış yeni-yeni gəlirlər xəzinəyə axırdı. Həqiqət haradadır? Nə üçün biri kasıb, başqası varlı olur?
Qərmətilər hərəkatının əsasını qoyanlar öyrədirlər ki, yeddinci peyğəmbərin – Mehdinin zühur etməsini gözləyin, o yer üzərində ədaləti bərpa edəcək, hələlik isə icmalara torpaq, bütün sahələrdə hamıya bərabərlik veriləcək. Qərmətilərin bu şüarı bu təriqətin bayrağı altına bir çoxlarını, o cümlədən İbrahimin babasını da cəlb etdi. Əmir Nuh onları qəddarcasına cəzalandırdı, amma onun babası edamdan qaça bildi.
Lakin Samanilər dövrü başa çatmaq üzrə idi. Vaxtilə qüdrətli bir dövlət içi boş müqəvvaya çevrilərək, özünün son günlərini yaşayırdı, türklərin zərbələri altında məhv olurdu. Ah, təşəxxüslü Samanilər bilsəydilər ki, onların döyüşçü qulu, qulamı gələcəkdə hansı rol oynayacaqdır, onlar bu döyüşçünü necə də nifrətlə Alp Təkin adlandırardılar. Merkuri2 tacirlərinin himayədarlığı altında yaşamağa öyrənən, öz saraylarının cah-cəlalı, naz-neməti və kölgəli bağlarında çimən Samanilərin sonuncu nümayəndələri hərbi işi muzdla tutulmuş adamlara tapşırmışdılar. Onlar isə silah gücünə tez bir vaxtda özlərinə sərvət yığaraq, artıq öz növbəsində, zəifləmiş sülalənin hakimlərinə qarşı yuxarıdan aşağı baxmağa başlayırdılar.
Yalnız nifrət və kin getdikcə daha açıq biruzə verdikdə Samanilər gec də olmuş olsa ayıldılar. Türk qvardiyasının sərkərdəsi Alp Təkin buludların sıxlaşmasını hiss edərək, hindukundan keçərək sədaqətli dostları və silahdaşları ilə Qəznəyə qaçdı. O və sonralar onu əvəz edən Sebuktəkin orada məskən saldılar. Zəifləmiş Samanilər dövlətinin tədriclə zəifləməsi onları müharibə aparmağa sövq etdi. Müharibə ilə öz torpaqlarını başqa ərazilərin hesabına genişləndirirdilər.
Onların vaxtı çatdı. Sebuktəkini əvəz edən oğlu Mahmud qaraxanilərin hücumundan istifadə edərək, vaxtilə qüdrətli Samanilər səltənətinin torpaqları ilə birlikdə Xorasanı da tutdu.
İbrahim atasının gülməsini xəyalında təsəvvür edirdi. O, öz həyatından qeyri-adi əhvalatlar danışanda daima beləcə gülərdi. Amma o Mahmud Qəznəvinin Hindistan və Xarəzm üzərinə etdiyi on yeddi yürüşdən birində oğlunun iştirak etmək arzusunu mənasız hesab elədi. Buna təkcə o deyil, bütün ətrafdakılar da gülürdü. Bir bax ha! Nəsillikcə usta olan şəxslərin oğlu iynəni qılıncla əvəz etməyi düşünüb! Bunu hələ bilmək olmaz… Bəlkə də, gülənlərdən kimsə İbrahimlə öz qəlbində razı idi.
Narahat zəmanədir. Vergilər ikiqat ağır olub. Adi vergilərlə bərabər, fövqəladə vergilər də, məsələn, bütpərəstlərə qarşı cahad müharibəsində iştirak edəcək atların qoşqu ləvazimatına görə də vergilər tutulurdu. Bu o demək idi ki, Mahmud yenidən Hindistanı talan etməyə hazırlaşır və ona pul lazımdır. Adamlar arasında belə bir söhbət gəzirdi ki, keçən dəfə, Sultan qələbə ilə qayıdarkən böyük qənimət – 20 milyon dirhəm pul və cəvahirat, 57 min qul, 350 fil gətirmişdi. Ordunu saxlamaq üçün böyük vəsait lazım idi.
Qaçaqlar yolları kəsmişdilər. Ticarət də zəifləmişdi. Belə bir vəziyyətdə insan yolundan necə çıxmayıb islamın yaşıl bayrağı altında durmayaydı? Özü də bu xeyli fayda verirdi. Kimə fayda verirdi? İbrahim bu suala altı aydan sonra cavab verə biləcəkdi.
Çadırçı müəyyən şeyləri sataraq sürətlə qaçan bir at aldı. Amma İbrahim öz xeyrini bilən adam idi, o öz işlərini tamamilə yerindən tərpətməmək qərarına gəldi. Evini və emalatxanasını baxmaq üçün atasına tapşırdı. Arvadını anasına həvalə etdi. Allahın adı ilə yola düşdü.
Nişapurdan Qəznəyə gedən yol yaxın deyildi. Budur, nəhayət ki, səhər tezdən qəznəvililər dövləti paytaxtının darvazaları göründü. Burada onu az sorğu-suala tutdular: O mömin müsəlmandırmı? Mahmuda qulluq etməyə, kafirlərə və bütpərəstlərə qarşı aparılan cahad müharibəsində iştirak etməyə hazırdırmı? Silah işlədə bilirmi?
İbrahim Mahmudun ordusunda kimlərə rast gəlmədi. Burada çoxlu xorasanlı var idi, çadırçı onların bəzilərini bazarlarda görmüşdü, azdanışan puştular və çoxdanışan ərəblər, qıyıqgöz köçərilər, hətta zülmət kimi qara olan həbəşlər də var idi. Hamıya türklər başçılıq edirdi. Hər dəstə başında Mahmudun öz qəbiləsindən olan döyüşçü dururdu. Bu döyüşçülər danışıqsız itaət etməyi tələb edirdilər, buna görə də orduda intizam möhkəm idi. Bir dəfə İbrahim iki nəfər türkün bir xorasanlını necə döyməsini görmüşdü. Axşam atına az yem verildiyinə görə xorasanlı cəsarətlənib şikayət eləmişdi. Doğrudur, belə hadisələr nadir hallarda olur. Hər bir döyüşçü onun üçün müəyyən olunmuş həyati qayda-qanunu, nə barədə susmağı, nə barədə isə danışmağı çox gözəl bilirdi. Hətta xüsusilə diribaş döyüşçülər bədbəxt xorasanlıdan bir həftə sonra dillərini dişləri altında möhkəm saxlayırdılar.
Mahmud haqqında deyirdilər ki, o çox mömin adamdır. Onun Qəznə şəhərində ucaltdığı təmtəraqlı mədrəsə və məscidlər bir daha bunu təsdiq edir. Bu tikintilər həqiqətən çox gözəl idi. Mədrəsədə gənc ruhanilər nəinki dini kitabları və onların saysız-hesabsız şərhini verən əsərləri, həm də qədim filosofların əsərlərini oxuyub öyrənirdilər.
İbrahim Mahmudu ilk dəfə gördükdə «Yox, bu mömin insan deyildir və onun Allaha münasibəti də səmimi deyil» deyə fikirləşmişdi. Kaş çadırçı özünün necə haqlı olduğunu biləydi! Yer üzündə nəhəng müsəlman dünyasının sultanı olan Mahmud Qəznəvi yuxusuz gecələrdə bağışlanması üçün Allaha yalvarırdı. O, allahın adı ilə nələr etməmişdi! İstila etdiyi torpaqların insanlarını öldürmüş, zorlamış, büsbütün talan etmiş və üzərlərinə ağır töycü qoymuşdu.
Bəli, Mahmud Allah qarşısında qorxu hissi ilə yaşayırdı, lakin bu qorxu heç də bir müsəlmanın qəlbində olan qorxudan deyildi. Onun ürəyində ən rəzil, cismani qorxu hissi yaşayırdı.
O heç şübhə etmirdi ki, ölümündən sonra axirət dünyasında cəhənnəm odunda daim yanacaq. Ona qüdrət, hakimiyyət və güc vermiş olan Allahın onu sınaqdan keçirməsinə də artıq şübhə etmirdi. O isə Allahın adı ilə bəlalar törədirdi. Mahmud daxilində yaranmış bu dərin boşluqdan getdikcə daha da kobudlaşır, qəddarlaşır və cəsarətli olurdu. Onun iri ağız nahiyələrində həmişəlik ikrahedici qırışlar qalmışdı. Bütün siması təzad içində idi. İri, əzəmətli başında tez-tez o yan bu yana qaçan xırda gözləri yerləşmişdi. Kiçik yastı burnu, düz alnından bitmiş qara sərt tükləri məqsədinə çatmaq üçün bu adamın hər şeyə hazır olduğunu bildirirdi.
Bir dəfə şeyx Qurandan ona ayə oxudu: “Onlar həyatda özlərini düşünürlər, gələcəyə isə laqeyddirlər: Mahmud bu fikrə sakitcə cavab verdi: «Bilirəm, sən bu fikrin mənə aid olduğunu demək istəmirsən. Bir bax, axı mənim bütün həyatım bütün əzəmətlilərdən əzəmətli olan peyğəmbərin işinə xidmət etməkdir. Sən mənim hakimiyyətim müddətində əsl dinimizin möhkəmlənməsini və qüdrətli olmasını inkar edə bilməzsən. Zülmətdə yaşayan bütpərəstlər və kafirlər öz ürəklərində həqiqət işığını duymuşlar. Mən Sünnilik təriqətinə sadiq olan sünni müsəlmanlardanam, amma mənim qoşunumda bütün məzhəblərə etiqad edən müsəlmanlar – şiələr, sünnilər şəfailər və hənbəlilər tapmaq olar. Fikir ver: bir bayraq altında birləşmiş bu müsəlmanlar bir-birilə düşmənçilik etmirlər. Yürüşlərdən gətirdiyim sərvətlər məni varlandırmır (mən özümü düşünməyə can atmıram), bu sərvət qoşunun saxlanmasına və məscidlərin tikintisinə sərf olunur. Əgər varisim işlərimin layiqli davamçısı olsa, mən rahat vicdanla ölə bilərəm».
Mahmud ona lazım olmayan sərvətlərdən danışarkən, açıq-aşkar yalan deyirdi. Təəssüf ki, nə bəhanələr gətirilsə də soyğunçuluq davam edirdi. Hətta qəznəvi dövlətinin paytaxtını «Hindistan anbarı» adlandırırdılar.
Yürüşə hazırlaşan çadırçı onu əhatə edən adamlara və şəraitə diqqətlə baxdı. Mahmudun xoşbəxtliyindən döyüşçülər yaxşı silahlanmışdılar. Demək olar hər birinin atı var idi. Çadırçıya otuz ox, ülküc kimi iti qılınc vermişdilər.
…Hindistana yürüşü bu dəfə də uğurlu oldu. Böyük qənimətlə qayıtdılar. Yüklənmiş fillər qızıl, qaş-daş, parçalar daşıyırdılar. Əsir alınmış hindli döyüşçülər də gətirilirdi. Onların bəziləri yol gəlməkdən, xəstəlikdən və daha çox vətən həsrətindən, bir də qarşıda onları gözləyən qeyri-müəyyənlikdən zəifləyərək uçuruma atılırdılar. Amma canlı qənimətlər də sərvət hesab olunurdu, odur ki, Mahmud onları bir-birinə bağlamağı əmr etdi. Bunun səbəbi var idi. Onun həyata keçirdiyi dövlət torpaq mülkiyyətini möhkəmləndirmək xətti işçi əlləri tələb edirdi. Qul əməyi ən ucuz əmək hesab olunurdu. Məhz bu siyasətə görə pay torpaqların bir hissəsi əllərindən alınan yerli iri torpaq sahibkarları onu görmək istəmirdilər. Lakin ağıllı Mahmud özünə əlavə düşmən qazanmaq istəmirdi. O, gətirdiyi qullardan arabir onlara hədiyyə verirdi.
Yürüş zamanı əldə olunmuş qənimətlərdən ona pay verdikdə İbrahim təəccübləndi: Belə az! Amma başqa sıravi döyüşçülər heç də ondan çox pay almadılar. Lakin onlar sevinirdilər, firavan yaşayışa alışmamış ailələrinə bu qənimət xeyli kifayət edəcəkdi. Türk döyüşçülərinə qənimət iki dəfə çox çatdı. Hərbi rəislərin əldə olunmuş qənimətdəki payını müzakirə etmək ciddi şəkildə qadağan olunmuşdu. Yox, çadırçı o vaxt özünə dedi, sənət ən etibarlı qazancdır.
…Dərddən üzülmüş anası və qorxmuş arvadı evdə onu gözləyirdilər. Atasının ölümü ilə əlaqədar müsəlman adətilə müəyyən olunmuş bütün mərasimləri yerinə yetirmək üçün pul ancaq çatdı. İbrahim ibadət etdikdən sonra təsərrüfatın bərpasına başladı.
İllər keçirdi. Köhnə kədər yaddaşdan silinirdi. Həyat çeşməsi fərəh və uğursuzluqları öz dalğaları ilə ört-basdır edirdi. Hindistandan gətirilmiş dəhşətli qıcolma xəstəliyindən Mahmud ölür. Taxt-tacda onu əvəz etmiş böyük oğlu Məsudun hətta öz hərbi rəisləri arasında belə hörməti yox idi. Bir çox mühüm dövlət qərarlarını o ağılla deyil, kef hesabına qəbul edirdi. Kənizlərin rəqsinə baxıb həzz almaq, özünün ağ bədəninə tamaşa etmək, uydurma xəstəliklər barədə danışmaq, tabeliyində olanların nankorluğundan şikayətlənmək onun sevimli məşğuliyyəti idi… O müxtəlif qüsurlar içində itib batırdı. Adamlar deyirdilər ki, bu padşah hərdənbir paltarını dəyişir və gözəl oğlan uşaqları axtarmaq üçün küçələri və bazarları dolaşırdı.
Bəli, Məsud atasına oxşamırdı. İndi də möhkəm bir əlin olmadığını hiss edərək hərbi rəislər arasında tez-tez ixtilaflar baş verirdi. Qoşunda intizam zəifləyirdi. Torpaq sahibkarları olan dehqanlar öz torpaqlarının geri qaytarılmasını tələb edirdilər. Adi adamlar arasında da narazılıq artırdı. Məsud bütün bunlardan nə qədər kənar olsa da ona yaxınlaşmaqda olan təhlükəni hiss edirdi.
…Səhər tezdən Qəznədəki saraya atlı dəstəsi gəlmişdi. Başlarındakı qeyri-adi hündür qalıntüklü papaqlar, toz basmış üz-gözləri bildirirdi ki, onlar böyük yol qət etmişlər. Onların başçıları sultanla görüşmək istəyirdi.
– Mərhəmətli, lütfkar Allah naminə. Mən Çağrı bəy Davud Səlcuqun nəvəsiyəm, kınıq tayfasındanam, – deyə onlardan biri dedi,– Biz köçərilər saysız-hesabsız at ilxısına, böyük qoyun və keçi sürüsünə malikik. Heç birimiz onların dəqiq sayını bilmirik. Amma bir xüsusi sürü vardır. O, böyük deyil. Bu sürüdə dünyada ən yaxşı, təmiz qanı olan atlar yetişdirilir. Xüsusilə sənin üçün ən yaxşı qaçan atları seçib gətirmişik. Onları qəbul elə.
Sənin atan bizi tanıyırdı, biz onunla dostluq edirdik. İndi sənin dövlətinin şimalında bizim tayfalarımız kimi çoxlu köçəri tayfa yaşayır, mən bilirəm ki, onlar səni necə narahat edirlər. Bu tayfaların basqını çəyirtkədən də pis olur. Mən hər dəfə növbəti yürüşdən sonra onların vəhşi çığırtılarını eşitdikdə sənin atanın bu tayfalarla dostluğunu xatırlayıram: o buna yol verməzdi. Mən qardaşım Toğrul bəy Məhəmmədlə bu haqda danışmışam.
Köçəri öskürürdü. O, Mahmudla olan dostluğunu bir qədər şişirtmişdi. Amma Məsudun bundan xəbəri vardı. Bundan başqa diplomatiyada mübaliğə etməyə yol verilir.
– Tayfamız artmışdır. Yeni köç yerləri tapmaq tələb olunur. Əgər sən Mərv, Sərəxs, Əbiverd və Nis rayonlarında bizə torpaq versən, biz buna görə sənin xidmətində durmağa və dövlətini düşmən hücumundan qorumağa hazırıq.
Məsudu başdan çıxaran şey çox idi. İndi o bu ağır vaxtlarda ucuz başa gəlməyən şimal sərhədlərindən öz qoşunlarını götürə bilərdi. Digər tərəfdən, müttəfiqlər etibarlıdırmı? Onlar öz təbəssümləri arxasında qılınc gizlətmirlər ki? Ona etibar etmək olarmı? Düzünü desək, dişi maral öz erkəyini axtarırsa, deməli sümsüyə gedir. Dövlət daxilində yaranmış vəziyyət hər hansı bir yolu seçmək imkanı qoymamışdı. Və sonra… Hər hansı bir adamı öz yeni dostları ilə daim qorxutmaq mümkündür. Məsuda elə gəlirdi ki, o hiyləgər və uzaqgörən bir siyasətçidir.
Bu söhbətdən heç üç il keçmədi, zaman Sultanın necə bir səhvə yol verdiyini göstərdi. 1037-ci ildə Mərv Çağrıbəyin əlinə keçdi. 1038-ci ildə isə Toğrul Nişapur şəhərini tutdu. Səlcuqlar sonrakı döyüşlərdə dəfələrlə məğlub olsalar da, bununla belə, 1040-cı ildə Məsudun şəxsən rəhbərliyi altında Mərvə yürüşü qəznəvi sultanının böyük məğlubiyyəti il başa çatdı.
Amma Məsud zəngin Xorasanı özü üçün geri qaytarmaq ümidindən qətiyyən imtina etmədi. O, oğlu Mödüdü Bəlxdə qoyaraq özü isə köçərilərə–səlcuqlara qarşı vuruşmaq üçün yeni böyük qoşun toplamaqdan ötrü Hindistana yola düşdü. Lakin Sultan qoşununun tez-tez məğlubiyyətə uğraması türk əmirləri arasında daha çox narazılıq və inamsızlıq yaradırdı. Hindistan sərhədlərini keçdikdən sonra qoşunun bir hissəsi üsyan edib, Məsudun daim hər yerə öz arxası ilə daşıdığı qardaşı Məhəmmədi əsarətdən xilas elədi. Üsyançılarla Sultana sadiq qalmış qoşun arasında döyüş baş verdi, bu döyüşdə ilk dəfə olaraq, üsyançılar qalib gələrək Məsudu əsir aldılar. Onu qalaya saldılar, bir il sonra isə quyuya atıb üstünü daşla örtdülər.
Tusun barısında, gördüm ki, bir quş
Caynağında Keyin başını tutmuş,
Kəlləyə söyləyir, əfsuslar olsun,
Zənglərin səsini aləm unutmuş.
«Hə, indi narahat zamandır, – deyə İbrahim fikirləşir. Belə deyirlər ki, İsfahan vahəsində yerləşən kənd dördayaqlıların məskun olduğu münbit bir yerdir. Səlcuqlar buranı: yerlə yeksan etmişlər, insanlar isə hara gəldi qaçıb dağılmışlar. Heç kim bilmir ki, Toğrul bəy sabah nə edəcək. O bu gün torpaq sahibkarları, tacirlər, imamlar və şeyxlər ilə mehriban və xoşrəftardır. Bəs sabah nə olacaq? Amma digər tərəfdən, çadırçı düşünməkdə davam edir, elmlə mənim tanışlığım olmasa da görürəm ki, imam və tacirlər Toğrul bəyə öz müdafiəsi üçün lazımdır. Toğrul bəy özü də alver etməkdən imtina etməzdi. Biz ustalar nədən qorxmalıyıq? Axı, yeni padşahımızın bu qədər can atdığı ticarət öz mahiyyətinə görə bir gün də sənətkarlarsız yaşaya bilməz. Digər tərəfdən, ticarət olduqca sənətkarlıq da olacaq. Yox… Yeni hökumət əvvəlkindən çox yaxşıdır. Başlıcası odur ki, vergilər adama bir o qədər də əzab vermir. Doğrudur, firavan yaşamasaq da, amma yaşamaq olar.
May axşamı yalnız yaxşı şeylər haqqında fikirləşmək istəyirdim.
…Çığırtı və səs-küy onu həyata qaytardı. İbrahim gözlərini açdı. Məlum oldu ki, o özündən xəbərsiz möhkəm yatmışdı. May gecəsi qısa olur: şərqdə artıq çıxmaqda olan günəş qızarırdı. Bəs bu nə səs-küydür belə?
– Sevin, usta, oğlun olub!
İbrahim üçün bu gün – 1048-ci ilin 18 may tarixi xoşbəxt gün idi.
…Həmin dövrün heç bir tarixi xronikasında Ömər Xəyyamın anadan olduğu il haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Tarixçilərdən heç biri onun dünyaya gəldiyi günü xatırlamır. Əl-Beyhəqqi «Müdrikliyi mühafizə edənlər»ə Əlavələr»də məlumat verir ki, «Xəyyam həm doğuluşu, həm valideynləri, həm də əcdadları etibarilə Nişapurdandır». Tarixçi Əhməd Tatəvi özünün «Minlərin tarixi» əsərində yazır ki, Ömər Nişapurda doğulmuşdur, onun əcdadları da həmçinin nişapurludur».
Əl-Beyhəqqi həmçinin Ömər Xəyyamın doğulduğu anda göy cisimlərinin vəziyyəti barədə də məlumat verir. Ömər Xəyyamın qohumları ilə onun tanışlığını nəzərə alaraq, Əl-Beyhəqqinin verdiyi məlumata kifayət qədər ciddi yanaşılmalıdır: «Əkizlər bürcü onun (Xəyyamın) ulduzlar cədvəli idi: Günəş və Merkuri əkizlər bürcünün üçüncü dərəcəliyində, Merkuri birləşmiş vəziyyətdə (Günəşlə) idi, Yupiter isə ona nisbətən üçbucaq vəziyyətində olmuşdur».
Hind tədqiqatçısı Svami Qovinda Tirtha orta əsrlərdə hind efemerid cədvəli3 üzrə Merkuri və Yupiterin geosentrik uzunluğunu təhlil edərək belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, Xəyyam 1048-ci il mayın 18-də anadan olmuşdur. Sovet alimi Ş. Q. Şərəf Tirthinin nəticələrini yoxlayaraq sübut etmişdir ki, Merkuri 1015–1054-cü illər arasında 17–18–19 may tarixində yalnız üç dəfə–1022, 1035 və 1048-ci illərdə Günəşlə birləşmiş vəziyyətdə olmuşdur. Amma Yupiter yalnız 1048-ci ildə üçbucaqlı şəklində olan şərtləri təmin etmişdir.
Hər üç gündən – 17, 18 və 19 may tarixindən daha çox 17 may günü ehtimal olunur, çünki həmin gün Günəş və Merkurinin geosentrik uzunluğunun fərqi 4 dərəcə əvəzinə 6 dərəcə və mayın 18 və 19-da isə 2 dərəcəyə bərabər olmuşdur. Sonuncu iki tarixdən günəş uzunluğu cədvəlində göstərilən 18 may tarixinin 63 dərəcəsi tam uyğun gəlir.
Bilinməz nə vaxtdan hərlənir bu tas,
Nə zaman pozular bu gözəl əsas
Belə nazik fikri dərindən duyub,
Ağıl ölçüsüylə dərk etmək olmaz.
Uşağın dünyaya gəlməsi evdə həmişə sevincə səbəb olur. Yolu səbirsizliklə gözlənilən evdə isə oğlan uşağının doğulması ikiqat şadlıqdır. Təsadüfi deyil ki, hər bir mömin müsəlman «Qadir və Qüdrətli allaha çox şükür ki, o məni kişi yaratmışdır» sözlərini təkrar etməlidir. Oğul – bu, atanın köməkçisi, qocalıqda etibarlı dayağı, onun işlərinin davamçısı, ananın fərəhi deməkdir. Allah oğula ağıl-kamal verərsə onu oxutmaq da olar (İbrahim bunun üçün əvvəlcədən pul yığmağa başladı), kim bilir, bəlkə oğlu böyük bir adam olacaqdır. Necə deyərlər, böyük səy göstərilsə, daşda da ot bitər. Həqiqətən, Allah böyükdür. Belə deyirlər ki, iki yüz il bundan əvvəl Xorasanda Abdulla ibn Tahir adlı hökmdar var idi. Onun dövründə elmlə məşğul olmaq istəyən hər bir kəsin üzünə elmin qapıları açıqdı. Xalq, xüsusilə əkinçilər çox yaxşı yaşayırmış, o, əkinçiləri bütün yerdə qalan əhalinin dayəsi adlandırırdı.
Nişapurun tozlu küçələrilə bazara tərəf gedən çadırçı İbrahim belə düşünürdü. Yeni doğulmuş uşağı və onun anasını çoxlu mamaçanın və xidmət göstərən qonşuların himayəsində qoyaraq, o özünə hörmət edən hər bir nişapurlunun getdiyi yerə gəldi. Bugünkü səhərin ona gətirdiyi xoşbəxtlik haqqında tanış tacirə və sənətkara xəbər vermək, onu qonaq çağırmaq xoşdur. Amma ən başlıcası, qədim adətə görə arvada hədiyyə almaq lazımdır. İndi bu nişapurlu ənənə barədə bir o qədər fikirləşmirdi. O, xoşbəxt bir insan olmuşdu, bu səadəti ona sevimli Fatiməsi vermişdi.
Nişapurun cənub tərəfində bazarlar yerləşirdi. İbrahim şəhristan darvazalarından çıxan vaxt dilənçi bir dərviş gördü. Dərviş yerdə oturmuşdu, o yırğalanaraq dodağının altında nə isə mızıldanırdı.
– Al bunu, ey allahın mücahidi. Mənim oğlum olub.
İbrahim ona dirhəm uzatdı. Sufinin göz qapaqları açıldı, çıxardılmış gözlərini bir neçə saniyə çadırçıya dikdi.
– Mən səni tanıdım. Sən çadırçı İbrahimsən. Talançılıqla və adamöldürmə ilə əldə etdiyin murdar pullar hesabına öz bədənini yağlı yeməklərlə əzizləyən həmin o şəxssən. Sən öz əlaltılarının damarlarını sorursan. Sən soxulcanlara yem olacaqsan. Hələ sən mənə öz mənfur pulunu da təklif edirsən? Rədd ol buradan!
İbrahim tələsik geri çəkildi. O, ətrafında kiçik dükanları olan daş döşənmiş yola çıxdıqda dərvişin az başa düşülən qarğışlarını hələ uzun müddət eşidirdi, bu yol baş bazar meydanına aparırdı.
Belə gözəl başlanan gün korlanmaq təhlükəsi altında idi. İbrahim mövhumatçı idi. Bu hər hansı pis əlamət deyildimi? Oğlu fitnəkar, yaxud allah tərəfindən istənilməyən insan olmayacaqmı? İbrahim bir tərəfə çəkilərək namaz qılmağa başladı.
Bütün bunlara baxmayaraq sevinclə nurlandırılmış səhər öz işini görmüşdü. İnsan əgər özünə pis gün arzulamasa, heç vaxt o özünü pis hiss etməz. Artıq şəhərdə canlanma əmələ gəlmişdi. Budur, sudaşıyan bulağa tərəf tələsir. Su şəhərə kanal vasitəsilə gətirilir, amma bu kanallar torpağın dərin qatlarında qazılıb gizlədilmişdir (bulağa tərəf gedən pillələrin sayı hətta yüzə çatırdı), şəhərə gələnlərin heç də hamısı bu kanallara gedən yolu tanımırdı. Hətta onlar yolu tanısalar belə, çətin ki, ondan istifadə edə bilərlər, çünki bu kanalları xüsusi adamlar mühafizə edirlər. Bununla belə cümə günündə, bazar vaxtının hər dəqiqəsinin qızıla bərabər olduğu bir vaxtda, yəqin ki, belə bir işlə məşğul olmaq heç kimin ağlına gəlməzdi. Bir parç soyuq suya görə cingiltili sikkə vermək daha yaxşıdır.
Hələ xeyli vaxt vardır. Amma özlərinin uzunqulaq və dəvələrini qovan tacirlər dərsə gecikən məktəblilər kimi tələsirlər. Heyvanlara ağır taylar yüklənmişdi. Bacardıqca qızğın və gur alver gedən yeri tez tutmaq, malları elə yerləşdirmək lazım idi ki, oradan (tacirlər bu ustalığı heç kimdən öyrənməməlidirlər) bir alıcı belə laqeyd keçə bilməsin. Nallanmış uzunqulaqların saldıqları tappıltılar ev heyvanlarının mələməsinə və movultusuna qarışmışdı. Heyvandarlar öküzləri, qoyunları, keçiləri və hər cür ev heyvanlarını bazara aparırdılar.
Çörəkbişirənlər öz təndirlərinin yanında ovsunçuluğa başlayır, yol ətrafında olan aşxanaların və karvansaraların sahibləri ocaq yandırırdılar. Günortaya yaxın bütün bazar əhli yemək istəyəcəkdi (İbrahim bir dəfə məscidin imamından eşitmişdi ki, Nişapurda 200 min yerli əhali yaşayır, gəlmələr isə allah bilir nə qədərdir), odur ki, yeməyi əvvəlcədən, həm də çox hazırlamaq lazımdır. Çox da baha olmayan qiymətə isti arpa kökəsi, varlılar isə buğda kökəsi, düyü, yaxud paxla şorbası, qızardılmış ət-kabab ala bilərlər.
İbrahim bu gün tələsmirdi. O, böyük dördkünc meydana, bazarın mərkəzinə tərəf gedir, yolda bu yaxınlarda yeni düyü növü ilə gətirilmiş xurmanın qiymətini soruşur, başı çıxan bir adam görkəmi alaraq onun qozla birgə dadına baxırdı.
Nişapur kiçik şəhər deyil. Onun ətrafı bir fərsəng olar. Böyük bir hissəsini rabad– şəhərkənarı tutur. Onu dövrə vurub hər bir tacir və sənətkarla salamlaşmaq üçün bir həftə belə çatmaz. İbrahimin ağlına nə isə gələrək tələsməyə başladı. O əsas ticarətin genişləndiyi yerə getməli idi.
Bazar… İbrahim bura gələrkən tanış və əziz bir mühitə düşürdü. O bilirdi ki, hər bir tacir özünün ən yaxşı malını ona göstərəcək. Əgər təbiətdə yalnız yeddi rəng vardırsa, Nişapur bazarında minlərlə rəng tapmaq olar. Şirazdan, Qəzvindən, Reydən, İsfahandan gələn tacirlər ipək, zərxara, yun, pambıq parçalar gətirmişdilər.
Xalça satılan cərgədə Şirazdan və Reydən gəlmiş tacirlər daha çox idi. Belə deyirlər ki, bu şəhərlərdən olan ustalar hazır xalçaları tozlu küçələrə atır və hər gün minlərlə adam həmin xalçaların üstündən keçir. Bununla da onlar evləri və sarayları bəzəyən öz məmulatlarının möhkəmliyinə və zərifliyinə nail olurlar. Amma emal olunduqdan sonra xalçalar elə bir mükəmməl görkəm alır ki, qonşu ölkələrin hakimləri qəbahət hesab etmədən onları bir-birinə hədiyyə verirlər. Doğrudan da xalçaya vurulmuş naxışlara çox baxdıqda, adamın başı hərlənə bilər.
Bazar meydanının mərkəzindən dörd istiqamətə məscidin yerləşdiyi şərqə tərəf, İbrahimin gəldiyi şəhristandan şimala tərəf, Hüseynin nəsli dəfn olunmuş cənuba tərəf yol ayrılır. Yolun hər tərəfində karvansara və dükanlar durur. Ən qızğın yol isə kiçik dördkünc meydana tərəf aparan qərb yoludur. Ondan bir qədər aralı, Hüseynin nəsli dəfn olunmuş meydanda Əmir ibn Leys tərəfindən ucaldılmış əla bir saray durur. Saraya bitişik isə sonralar həbsxana tikilmişdir (eh, taleyin acı zarafatına bax).
İbrahim bazarı keçib, uzun ağac ayaqlarla gedişi və ağzından od püskürməsi ilə xalqı məşğul edən hoqqabazların yanında durdu, kiçik dördkünc meydana tərəf getdi. Burada sıra ilə düzülmüş dükanlar «Min bir gecə nağılı»nı xatırladırdı: Reydən, Kaşan və İsfahandan gəlmiş tacirlər müxtəlif saxsı qablar satırdılar. Öz malları ilə onlar yerli rəqiblərini sıxışdırmışdılar. Nişapurlular günbəz və binanın üz tərəflərinə çox vaxt mavi, yaxud firuzəyi rəngdə bəzək vurmaq üçün onlardan qab və lövhələr alırdılar.
Sonra misgərlər, güləbatınçılar, dabbaqlar cərgə ilə düzülmüşdülər. Buradan xış və ya kotan, toxa–kimə nə lazımdısa almaq olardı. Alverçilər mis qabları və səhəngləri cingildədirdilər. Parlaq təmizlənmiş bürünc günəşin altında bərq vururdu. Metal güzgülər günəşin şüalarını əks etdirirdi. Qəşəng tikilmiş araqçınlar və xalatlar qarmaqlardan asılmışdı, yaxında isə yumşaq dəridən və tumacdan tikilmiş uzunboğaz çəkmələr gorunürdü. Amma, pul olarsa, bu cərgələrdə başdan-ayağa qədər nəinki təkcə geyinmək, həm də bəzənmək asan idi: sırğalar, üzüklər, qaşlı üzüklər, qolbaqlar, toqqalar, qızıl və gümüşdən hazırlanmış boyunbağılar nəinki dəbpərəst kişi və qadınları, həm də çöldə yaşayan insanları da heyran edə bilərdi. Bir qədər aralı fil sümüyündən və kömür kimi qapqara olan abnos ağacından hazırlanmış zərif əşyalar satan tacirlər oturmuşdular.
Yalnız ədviyyat: istiot, zəncəfil, zirişk, mixək və hətta İbrahimin adını bilmədiyi onlarla dikər bitkinin satıldığı cərgədən başqa səs-küy, qışqırtı, basabas, mübahisə hər yerə hakim kəsilmişdi. Çalsaqqal qocalar uzunsov qarabuğdayı sifətləri ilə alıcının ardınca qaçmırdılar, gözləri onun gözündə qalmırdı. Elə bil ki, onlar müəyyən bir sirr bilirdilər, heç də hamıya deyil, seçdikləri şəxslərə yaxınlaşa bilərlər. Çadırçı buradan gül cövhəri və gül yağı aldı. O zərgərlərin yanına qayıdaraq başına araqçın qoymuş cavan dikburun yəhudi ilə sövdələşməyə başladı, tələb olunan qiyməti dörddə bir dəfə uğurla aşağı salaraq, xoşuna gələn tünd qırmızı rəngli daşı olan qızıl üzüyü aldı.
Günorta yaxınlaşırdı. Bütün dindar müsəlmanlar rabadın şərq hissəsinə tərəf, məscidin olduğu yerə axışırdılar. Adamların izdihamla getməsi tozu ərşə qaldırmışdı, toz bazarın və bütün ətrafın üstünü qalın bir divar kimi örtmüşdü. İbrahim ibadətə gedənlər arasında tanış tacirləri, sənətkarları, dehqanları gördü. Onların çoxu İbrahimin başına gələn xoşbəxt hadisədən xəbərdar idi. Uşağın və anasının şərəfinə təbriklər, diləklər deyilirdi.
– Qırx gündən sonra hamını evimə bayrama dəvət edirəm, – deyə sevinc içində olan xoşbəxt ata cavab verdi.
Təzə doğulmuş uşağı ancaq ən yaxın qohumlar, bütün yerdə qalanlar isə yalnız qırx gündən sonra görə bilərdilər. Belə bir inam mövcud idi ki, bu, uşağı pis gözdən və xəstəlikdən qoruyur. Mövhumat, amma təzəcə şölələnən həyat işığının sönə biləcəyinə görə daha çox qorxu hissi çadırçını ənənələrə ciddi riayət etməyə məcbur eləyirdi. O, hələ uşaq anadan olmamışdan xeyli əvvəl ona ad fikirləşmişdi: Ömər, mənası «həyat» deməkdir. O, Allahın uşağa uzun xoşbəxt həyat verməsi üçün bütün günü dua edir, indi isə məscidin müqəddəs divarları arasında yenə o barədə ibadət etmək istəyirdi.
Məhəmməd peyğəmbərin yaratdığı dinin bəzi ardıcılları bildirirlər ki, məscidə getmək vacib deyildir: Allah hər yerdə mövcuddur, o əsl mömin bəndənin daim ürəyindədir. Onunla ünsiyyət saxlamaq üçün məbədlər və beş qat adamlar dolu ibadətxanalar lazım deyildir – bu canatma kütlə üçündür, əslində ürək boş olduqda bu aldatmaqdır. Bir sufi deyib: «Mən peyğəmbərin izlərinin arada olmağını güman edərək Allahın evini və müqəddəs yerləri axtarıb tapmaq üçün səhralardan və xəlvət yerlərdən keçənlərə təəccüb edirəm. Nə üçün onlar Allah izi olan öz ürəklərini ələ almaq üçün şəxsi səy və ehtiraslarını nəzərdə tutmurlar. İbrahim bir dəfə belə sözləri şeyxdən eşitmişdi, lakin bu sözlər barədə fikirləşməməyə çalışmışdı. Təəccüblüsü budur ki, şeyx başqa məsələlərdən də çox danışmışdı, ağıllı sözlər demişdi, amma onların heç biri yadda qalmamışdı. Bu sözləri isə o, nə qədər başından qovurdusa, yenə də yaddaşında oyanırdı.
İmamın iqamətgahı olan əsas bina lap çoxdan tikilmişdi, yəqin ki, bundan üç yüz ilə yaxın vaxt keçmişdi. Bu bina məşhur Əbu Müslüm tərəfindən inşa edilmişdi. Bu həmin o Əbu Müslim idi ki, kafir Ömərin sülaləsini devirməyə kömək etmişdi və doğrudur, birbaşa deyil, onun əmisi Abbasın şəcərəsi üzrə hakimiyyəti peyğəmbərin ailəsinə qaytarmışdı.
Müqəddəs məbədin bir hissəsi dairəvi kərpic sütunlarının üstündə dayanmışdı. Məscidin ətrafında üç portik4 ortasında isə on bir qapılı və müxtəlif rəngli mərmər sütunlu gözəl zərli günbəz inşa edilmişdi. Burada uca bir minarə var idi. Onu Xorasanın başqa bir hakimi Abdullah ibn Tahir tikdirmişdi. İbrahim bu məscidi Qəznədəki məscidlə müqayisə etdi, əlbəttə, o daha zəngin və parlaq idi, buna baxmayaraq, o öz məscidinə üstünlük verdi. Müsəlman imperiyasının hakimləri, sələfləri və varisləri arasında memarlıq hissələri üzrə məxfi rəqabət gedirdi. Sonralar nişapurlunun məşhur oğlu yazacaq; «Onlar binalar ucaltmağa qızğıncasına can atırdılar… əgər şah uca bir saray, şəhər, kənd, karvansara, qala tikdirirdisə, yaxud kanal çəkdirirdisə, əgər tikinti onun vaxtında başa çatdırılmırdısa, onun oğlu, yaxud varisi dövlətin taxt-tacına sahib olduqdan sonra əvvəlki şahın başa çatdıra bilmədiyi binanı tikdirməkdən başqa heç bir şeyə diqqət yetirmirdi… Şah oğlu bu cəhətdən atasına nisbətən daha xəsis idi».
Bu köhnə saray ki, adıdır aləm,
Gecəyə, gündüzə qapardır hər dəm.
Burda şahlıq edib məzara girmiş,
Yüz minlərlə Bəhram, yüz minlərlə cəm.
İndi ibadətdə kimlər çoxdur– sünnilər yaxud şiələr? Kim dəqiq deyə bilər? Nişapur qədim zamandan şiə təriqətlərinin və sufizmin mərkəzi olmuşdur. Amma hər dəfə yürüşdən əvvəl xəlifədən müharibə aparmaq üçün icazə və dinsizlər arasında təmiz islamı təsdiqləmək və bərqərar etmək üçün xeyir-dua alan Mahmud hakimiyyətə gəldi. «Təmiz islam» adı altında sünni forması nəzərdə tutulurdu. Onun yanında Nişapur rabadının cənub hissəsində dəfn olunmuş Hüseynin nəslinin qəbirlərini xatırlamaq qadağan olunmuşdu. Səlcuqlar həm buna, həm də başqa məsələlərə dözümlə yanaşırdılar.
Burada 160 il bundan əvvəl vəfat etmiş sufi şeyxi Həmdun əl-Qəssabı indiyədək xatırlayırlar. İlk dəfə olaraq o «pisləmək yolunu» tutdu. O belə hesab edirdi ki, onun ad-sanı kölgədə qalmışdır, Allahdan üz döndərməklə daha çox mənsəbə çatacaqdır.
Həmçinin belə deyirlər ki, Nişapur məscidinin divarlarında nə vaxtsa «təmiz islamın» tərəfdarları üçün elə qəribə, amma sufilər üçün dərin mənalı sözlər yazmışlar: «Ey Allah, əgər cəhənnəm qorxusuna görə mən sənə xidmət edirəmsə, onda məni cəhənnəmlə lənətlə, əgər mən sənə cənnətə düşmək həvəsi ilə xidmət edirəmsə, onda məni bu imkandan məhrum elə, amma əgər mən sənə təmiz istəklə xidmət edirəmsə, onda özün istədiyin kimi mənimlə hərəkət et».
Sufilər İbrahimin qəlbində iki cür hiss yaradırdılar. Onlar özlərini müxtəlif adamlar kimi qələmə verirdilər. Bəziləri ən yüksək məqsəd – Allahı dərk etmək naminə təcrid olunmuş, münzəvi, şəhvətləri öldürülmüş həyat keçirirdilər. Bunun əvəzində onlar hörmət qazanmaya bilməzdilər. Onlar həqq-taala işinin əsl tərəfdarları idilər. Başqaları isə sufi təlimindən öz məqsədləri üçün istifadə edirdilər. Onlar deyirdilər: kim ən yüksək qüdsiyyət pilləsinə çatıbsa, o dini ayinlərə – ibadət etməyə, oruc tutmaya, ehsan verməyə bilər, əxlaqsızlıq, şərab içmək kimi qadağan olunmuş keyfiyyətlərə icazə verilir. Hətta bu səbəbə görə başqalarının arvadlarına əl atmağı belə özlərinə rəva bilirlər. Onlar belə bir fikri təsdiq edirlər: biz Allahı gorurük və onunla danışırıq, onun dedikləri həqiqətdir. İbrahim bu adamlara etiqad bəsləməkdən imtina elədi.
Namaz qılmağa gələnlər arasında şiələr də var idi. Şiə təriqətinin tərəfdarları deyirdilər ki, yalnız peyğəmbərin nəslindən olanlar dindarlar üzərində istisnasız hakimlik edə bilər. Bəli, Məhəmməd Allahın yer üzərində elçisidir, o müqəddəs keyfiyyətlərə malikdir. Onun yer üzərində zühur etməsinin məqsədi təkcə həqiqi etiqadı gətirmək deyil, həm də varislik üzrə öz keyfiyyətlərini verməkdir ki, dünyada Həqiqət və Ədalət hökm sürsün. Bu anlayışların mahiyyətini allahın nişanələri keçmiş şəxslər bilə bilərlər. Dindarları öz arxalarınca aparacaq düzgün yolu onlar bilirlər.
Məhəmmədin ölümündən sonra övliyalıq kimə keçməli idi? Əlbəttə, onun əmisi oğlu və kürəkəni, onun yeganə qızının əri, Allaha əsl sadiq olan Əliyə keçməli idi. Belə də ola bilərdi: Məhəmməd və Əli bir-birinə həddən çox oxşadığına görə məlakə Cəbrayıl onları sadəcə olaraq qarışdırır və peyğəmbər başqası olur. Həqiqi imamlar, dindarların mürəbbiləri və rəhbərləri Əlinin nəslindən olan şəxslərdir. Bu, ən əvvəl onun oğulları Həsən və Hüseyn, onların uşaqları və nəvələridir, Məhəmmədin yeniyetmə yaşlarında gizlicə yoxa çıxmış on ikinci imamı da bura daxildir. Bu gözəgörünməz imam tez ya gec yenidən zühur edib, xilaskar Mehdi məsihə kimi insanların yanına gəlib, özüylə həqiqət və ədalətlilik səltənəti gətirəcək. İmamilər bunu təsdiq edirdilər.
Şiəliyin çoxsaylı digər təriqəti – Əlinin kiçik oğlu, imam əl-Hüseynin tərəfdarlarının təriqəti onlara yaxındır. Əl-Hüseyn etiqada görə şəhid olmaq şərəfi qazandı, şiəliyin bu təriqətində ən nüfuzlu imam oldu. Hər il məhərrəm ayının müəyyən günlərində təriqətin tərəfdarları şəhid təsvir olunmuş yürüşün arxasınca gedərək bədənlərinə xəsarət yetirərək fərəhlə «Ya Hüseyn, vay Hüseyn» çığırırdılar. Onlar belə düşünürdülər ki, bununla imam yolunda şəhid olan müqəddəslərə qoşulurlar. Belə yürüşlərdən sonra çox vaxt yollarda cansız cəsədlər qalırdı.
Şiəliyin digər təriqətləri də olmuşdur, çadırçının gördüyü kimi şiələrin əsas hissəsini sadə adamlar – su satanlar, çobanlar, kasıblaşmış əkinçilər, varlı sənətkarlar təşkil edirdilər.
Sünni müsəlmanlar arasında isə, əksinə, bir çox dövlətli adamlar: tanınmış tacirlər, iri torpaq və mal-qara sahibkarları var idi. Peyğəmbərin həyatı və kəlamları haqqında hədislərdəki dinlə əlaqədar olan rəvayətlərdə sünniliyi qəbul edən bütün şəxsləri sünni adlandırırlar. Əməvilər sünni olmuşlar, əl-Hüseyn onların əli ilə öldürülmüşdür. Bu, iki cərəyan arasında barışmaz düşmənçiliyin başlanmasına səbəb olmuşdur.
Onlar Allahın evində bir-birlərindən uzaqda dayanırdılar. Bu, lap keçmişdən qəbul edilib. Bunun öz izahı vardır. Əvvəllər Nişapurda olan məscid evsiz-eşiksizlərin və zəvvarların, daha çox şiələrin gecələmək yeri olmuşdur. Lazım olmadıqda, dövlətli heç bura gəlmirdi. Ümumiyyətlə əvvəllər xoşbəxt Nişapur şəhərindəki məscid heç vaxt boş olmamışdır.
Qazı bütün gün ərzində burada ədalət məhkəməsinə baxırdı. Mübahisələr müxtəlif məsələlər ətrafında olurdu. Bazarda ən əlverişli yeri öz aralarında bölə bilməyən tacirlər, indi gəlib alıcıları qovmaqla sahibinə zərər vuran, keçmiş səhlənkar şagirdindən şikayət edən sənətkarlar da bura gəlirdilər. Mübahisələri ayırd etmək məqsədilə bura daha ciddi şikayətlərlə və xahişlə gəlirdilər: məsələn, dörd qardaş arasında ata mülkünü necə bölmək olar, yaxud borcunu ödəyə bilməyən şəxsə öz borcunu qaytarmağı necə məcbur etmək olar. Qazının hansı dini təriqətə mənsub olmasından asılı olaraq müxtəlif qərarlar qəbul olunurdu. Amma çox vaxt borcludan əmlakı alınır, onun özünü isə həbsxanaya salırdılar, gecələr onu orada saxlayırdılar, səhər isə o ayaqlarına zəncir və kündə vurulmuş vəziyyətdə borc sahibinin xeyrinə sədəqə yığmalı idi.
Avara adamlar çox idi. Qış gecələrində orada söhbət etmək üçün həmişə adam tapmaq olardı. Buraya şəhərdə baş verən hadisələri müzakirə edən, şeir oxuyan kişilər toplaşırdı. Yaxın adamını itirdikdən sonra başsağlığı qəbul eləməkdən ötrü onlar üç gün müntəzəm məsciddə oturardılar.
Burada qəribə hadisələr də baş verirdi. Belə söhbət edirlər ki, bir dəfə cümə günü yaraşıqlı geyinmiş bir hindli Allahın evinə yaxınlaşıb ehtiram əlaməti olaraq ondan xeyli uzaqda ibadət etmək üçün xalça salır. Adamların suallarına o belə cavab verir: «Tezliklə ağam namaz qılmağa gələcək». Saat dörddə yəhəri qızıla tutulmuş qatırın üstündə zəngin geyinmiş üç nəfər qulun müşayiətilə bir atlı məscidə yaxınlaşıb nəvazişlə təzim etdi. Adamlar baxıb gördülər ki… bu meymundur. Hindli ehtiramla qaçıb meymunun yəhərdən tullanmasına kömək etdi. Sonra meymun xalçaya yaxınlaşıb namaz qılmağa başladı. hindli, meymun barədə soruşanlara belə cavab verdi: «Bu, Hindistanın qüdrətli şahının tilsimə salınmış oğludur. Allaha and olsun, vaxtilə bu meymundan gözəl və mömin adam yox idi. Amma axı mömin adam da həmişə allahın himayəsi altındadır. Arvadı onu tilsimə saldı, atası isə oğlundan utanaraq onu qovdu. Bu qadın tilsimi onun üstündən yüz min dinara götürməyə vəd verib, hələlik onun on min dinarı vardır. Tayfası, vətəni olmayan, məcburiyyətlə siması meymun qiyafəsinə salınan bu gəncə rəhminiz gəlsin». Meymun axırıncı sözləri eşidərək qurşağından yaylıq çıxarıb, gözlərini silməyə başladı. Bu hadisəyə baxan bütün adamların ürəkləri yumşaldı, qulun əlində tutduğu məcməyiyə pullar töküldü. Bu hadisə iyirminci əsrin adamına inandırıcı görünməyə bilər: bizim günlərdə öyrədilmiş heyvanlar heç də az qəribə möcüzələr göstərmirlər.
Bəli, Nişapur məscidinin ətrafında müxtəlif hadisələr baş verirdi. Lakin zaman dəyişir. Hazırda məscid Allaha ibadətetmə yeridir, bütün başqaları üçün onun yolu bağlıdır.
İbrahim başındakı bütün kənar fikirləri qovaraq namaz qılmağa başladı. O, namazı lazım olduğu qədər uzun müddət qıldı. Ürəyindəki bütün fikirləri anlamadığı, guya sehrkar qüvvəyə malik ərəb sözləri ilə ifadə etməyə cəhd göstərdi. Yuxusuz gecələrdən qurumuş dodaqları namazın sözlərini təkrar edirdi. Namaz qurtardıqdan sonra sədəqə yığan məscidin tikintisi üçün ondan çoxlu pul aldı.
İbrahim bürüncdən hazırlanmış içməli su borularının yanına toplaşmış adamların arasından keçərək küçəyə çıxdı. Onsuz da bazara gəlişi onun həddən artıq vaxtını almışdı. Artmaqda olan həyəcanı (ana və oğul axı evdə idi) isə onu evə tələsdirirdi.
İbrahim bazardan çıxmağa macal tapmamış uşaqlar qarşısına çıxdı.
– Ah, şeytan balası, – deyə o qaçaraq düz onun qarnına dəymiş bir uşağın arxasınca çığırdı. Amma uşaq arxaya baxmayaraq, yeraltı kanalların torpağın altından üzə çıxdığı və sahələrin becərilməsində sudan istifadə olunduğu yerə, şəhərdən kənara çıxmağa tələsən dostlarına çatmaq üçün qaçdı. Belə isti havada İbrahim özü də məmnuniyyətlə çimərdi.
Nişapurun yanında kiçik çay axır, suyunun həddindən artıq şorluğuna görə onu Şorrud adlandırırlar. Dünyanın bir çox yerlərində olmuş adamlar onun belə xüsusiyyətlərinə görə təəccüblənirdilər. Qocalar belə əfsanə söyləyirdilər ki, itaət etmədiyinə görə şər qüvvələr bu suyu zəhərləmişlər. Amma İbrahim hər şeyin mahiyyətini öyrənməyi sevən bir adam kimi ağlının gücü ilə belə nəticəyə gəlmişdi ki, dağdan axıb gələn su müəyyən mineralları yuduğuna görə onun tamı dəyişir. İçməyə yararsız suyu olan bu çaya indi Nişapurun əhalisi çirkli su və zir-zibil atırdılar.
Əllərini dalında çarpazlayaraq Allahın bəlli olmayan yolları haqqında fikirləşən İbrahim evə gəlib çatdı, burada onu xoş xəbər gözləyirdi: oğlu və onun anası özlərini yaxşı hiss edirdilər. Sonra o xeyli vaxt arvadının yanında oturub anasının döşlərini əmən oğluna baxdı. Uşaq dodaqlarını marçıldadır və yuxuda nəyə isə gülümsəyirdi. «Ömər, qoy sənin ürəyində Allaha qarşı daim sevgi yaşasın. Sən elə bir dünyaya gəlmisən ki, orada yalnız güclülər yaşayırlar. Sən də güclü ol. Amma öz vicdanını satma. Səni yaradan Allah bizim dərk edə bilmədiyimiz ölüm, qəsd göndərə bilərdi. Həyatında yalnız savab işlər gör. Heç vaxt yalan və hiylə hesabına yüksək ad və vəzifə qazanmağa can atma. Hətta sənə məhrumiyyətli və əziyyətli bir yol keçmək qismət olsa belə, necə varsansa, olduğun kimi də görün. Daima biliyə can at, bu yolu kitabları oxuyub dərk etmək vasitəsilə tuta bilərsən. Sənə həyat vermiş ananı yadından çıxarma, əgər ürəyində kiçicik bir yer qalmış olsa, oranı tutmağa mən razıyam». Yorğan-döşəyin yanında oturan İbrahim bu sözləri əlaqəsiz və qarışıq şəkildə pıçıldayırdı, son günlərdə keçirdiyi gərginliklər hələ keçməmişdi, onun kirpikləri qapanırdı.
Amma İbrahim bir vərəq kağızı möhkəm gizlətdi, bazarda avara-avara gəzən astroloqun ona aşağı qiymətə söylədiyi, sözlər kağızda yazılmışdı: «Oğlum Ömərin xoşbəxtliyi–əkizlər bürcünə düşür; o anadan olduğu gün Günəş və Merkuri əkizlər bürcünün üçüncü dərəcəsində göyə qalxmışdı, Merkuri perigey, Yupiter isə hər iki planetə baxaraq üç dəfə artırılmış vəziyyətdə idi».
Nişapur həqiqətən bütün Şərq alimlərinin mərkəzidir. Xorasanın hər yerindən, İranın və Ərəb dünyasının başqa hissələrindən biliyə doğru can atan cavan və yaşlılar bura gəlirdilər. Təsadüfi deyil ki, burada belə bir atalar sözü gəzirdi: «Almaz cilalanmalı, insan təhsil almalıdır». Adlı-sanlı adamlar, təkcə onlar deyil, elə hamı özləri üçün kitabxana yaratmağa və onu kitablarla zənginləşdirməyə səy göstərirdilər.
Kitablar, kitablar… Əl ilə yazılmış kitablar ucuz olmasa da, varlı adamların əksəriyyəti onları alırdı. Buna görə də kitaba qayğı və həssaslıqla yanaşılırdı. Amma heç bir qiymətə baxmayaraq, bir təsiredici xüsusiyyət var idi: hər bir adam bilik əldə etmək üçün kitabxanalara gedə bilərdi. Məsələn, qazı İbn Hibban Nişapur şəhərinə gəlməmiş alimlərə kitabxananı və yaşayış otaqları olan evin, buna əlavə olaraq onlara böyük məbləğdə təqaüdün verilməsini vəd etmişdi. IX əsrin ortalarında saray əhli Əli ibn Yəhya əl-Münəccim öz evində «Xəzineyi əl-hikmət» – «Müdriklik xəzinəsi» adlı gözəl bir kitabxana yaratmışdı. Elmlə məşğul olmaqdan ötrü bura hər tərəfdən adamlar gəlir və kitabxana sahibinin hesabına orada qalırdılar. Bir İsfahan ilahiyyatçısı və torpaq sahibkarı öz kitablarına 300 min dirhəm xərcləmişdi. Əs-Sahib samanilər hökmdarının vəziri olmaq təklifini başqa səbəblərlə yanaşı yolun ağırlığını da bəhanə gətirərək rədd eləmişdi, çünki başqa kitabları nəzərə alınmazsa, onun yalnız ilahiyyata aid 400 dəvə yükündə kitabı var idi.
Qazı Əbu-əl-Mütrifin vəfatından sonra onun kitablarını düz bir il sataraq, onlardan 40 min dinar qazanc əldə etdilər. Vəzir İbn Killis özü xüsusi akademiya saxlayırdı, burada alimlərin, kitab üzü köçürənlərin, cildləyicilərin saxlanmasına hər ay 1000 dinar sərf edirdi. 1024-cü ildə vəfat etmiş vəzir Ərdəşir ibn Səbur «Elm evini» yaratdı. Ən yaxşı xəttatlar tərəfindən üzü köçürülmüş yalnız 100 nüsxə Quran, əvvəllər adlı-sanlı adamlara məxsus olan, başlıcası imzaları yazılmış 10400 nüsxə başqa kitab burada saxlanırdı. Belə deyirlər ki, xəlifə əl-Əzizin kitab kolleksiyasında 120 mindən 200 minədək kitab var imiş.
Bu gözəl məbədlərdə və elm Evlərində, əlbəttə, aydındır ki, Qurandan başqa daha hansı kitablar yox idi? Bəs bu kitablar hansı müəlliflərin qələminə məxsus idi? Peyğəmbərin vəfatından sonra keçən ilk illərdə müsəlman icmalarının başçıları islam elmindən başqa (təfsir və hədis) heç bir elmi qəbul etmirdilər. Belə hesab olunurdu ki, Quranda bütün suallara cavab verilmişdir. Əməvilər dünyəvi elmə ehtiyatla yanaşırdılar. Ancaq kitaba, xüsusilə təbabət kimi sırf praktik elmə aid kitablara açıq-aşkar tələbat hiss olunurdu. Odur ki, məşhur şərqşünas Y. E. Bertelsin yazdığı kimi «artıq VIII əsrdə zəruriyyətin nəticəsində» hətta çoxallahlıların dedikləri kimi müdrikliyə yiyələnin», yaxud «beşikdən qəbrə qədər elmə (yaxud bilik axtarın) səy göstərin» kimi hədislər meydana çıxır. Tərcüməçilərin böyük və məhsuldar fəaliyyəti başlanır, bu, Xəlifə Mömünün hakimiyyəti illərində (813–833) islam mötəzililəri rasionalistlərin öz dini bayramlarını keçirdiyi vaxt xüsusən geniş şəkil alır. Bu dövrdə qədim yunan alimlərinin fəlsəfəyə və məntiqə aid əsərləri ərəb dilinə tərcümə olunur. Mömün xüsusi tərcüməçilər dəstəsi yaradır. Müsəlman dünyası onların sayəsində Qalend və Aristoteldən tutmuş Ptolomey və Evklidə qədər Qədim Yunanıstanın ən böyük zəkalarının əsərləri ilə geniş tanış olur.
Ömər Xəyyam Nişapurda adlı-sanlı alim və ruhani Nəsirəddin Şeyx Məhəmməd Mənsurun yanında təhsil almışdır. Müəllim məşğələlərdə Pifaqorun aşağıdakı sözlərini təkrar eləməyi sevirdi: «İnsanın firavanlığı idrakın qanunlarına əsaslanarsa çox yaxşı olar». Şagirdləri ona zövq vermək üçün Sokratın belə bir kəlamını da əlavə edirdilər: «Anlayışların dəqiq məntiqini müəyyən etmək – həqiqi biliyin ən başlıca şərtidir». O, idrak və məntiqi təhsildə ən vacib hesab edirdi. Onun tədris sistemi bunun üzərində qurulmuşdu.
Ömər doğulmamışdan təqribən yüz il əvvəl Bəsrə şəhərindən olan bir qrup alim (Əbu Süleyman Məhəmməd ibn Məşar əl-Büsti əl-Müqəddəsi, Əbül-Həsən Əli ibn Harun əz-Zəncani, Əbu Əhməd əl-Mehrcani əl-Aüfi və Zeyd ibn Rüfəa) tərcüməçilik fəaliyyətinə və qazanılmış biliklərə özlərinə məxsus şəkildə yekun vurmaq və təhsili sistemləşdirmək qərarına gəlirlər. «İhvan əs-səfa (Təmizlik qardaşları») dərnəyi islama daxil olmuş cəfəngiyyatı fəlsəfi fikrin köməyi ilə təmizləmək məqsədini öz qarşısına qoymuşdu. Risalədən və dərd bilmədən ibarət orijinal biliklər ensiklopediyası yarandı. Bu ensiklopediya hələ bir çox illər ərzində müsəlman dünyasında tələbələr üçün ən başlıca vasitələrdən biri olaraq qalacaqdır. Çox ehtimal ki, Ömər də bu ensiklopediyanın proqramına müvafiq təhsil almışdır.
Təhsilə neçə yaşdan başlamaq lazımdır barədə uzun müddət mübahisə gedirdi. Bəziləri təhsil almağa iyirmi yaxud otuz yaşdan başlamağı təklif edirdilər. Bu adamlar hələ də öz əhəmiyyətini itirməyən köhnə hədis məktəbinin tərəfdarları idilər. Onlar belə hesab edirdilər ki, insan məhz bu yaşa çatdığı zaman allahın sözlərini qavramaq üçün yetişir. Başqaları isə artıq beş yaşından uşağın təhsilə cəlb olunmasını tövsiyə edirdilər. Hər şeydə məntiqi aydınlığı və ahəngdarlığı sevən «Təmizlik qardaşları» bu məsələyə biganə qalmadılar. Onlar təhsilə 10– 12 yaşdan etibarən başlamağı təklif edirdilər.
Nəsirəddin öz şagirdlərinə deyirdi: – sığırçının beş qabiliyyəti var, ancaq heç bir istedadı yoxdur. O qaçır, amma sürətlə qaçmağı bacarmır; uçur, ancaq yüksəklikdən uça bilmir; sürünür, lakin yalnız yerdə sürünməyi bacarır: üzür, amma az üzə bilir, torpağı qazıyır, lakin dərin qazımır. Sizin hər birinizdə də qabiliyyət vardır. Bu qabiliyyət nə qədərdir? Hələlik mən bunu bilmirəm. Mənim vəzifəm bu qabiliyyətlərin heç olmasa birini təkmil səviyyəsinə çatdırmaqdan ibarətdir. Əgər əlimizdə allahı arayıb-axtarmaq yollarını göstərən «Təmizlik qardaşları»nın bu iri həcmli kitabı olmasaydı, biz kimik və nəyə lazımıq sualına cavab tapmaq üçün gözləri açılmamış küçüklər kimi hər yerə burnumuzu soxardıq. Gəlin idrakın avarlarını əlimizə alaq və müdriklik qayığına inanaq.
«Təmizlik qardaşları»nın ensiklopediyası 51 risalədən ibarət olub dörd bölməyə bölünür:
1) Giriş kursu və məntiq 1–dən 13–dək olan risalələr), 2) təbii elmlər və insan haqqında təlim (14–30); 3) gözəl qəlb haqqında təlim (31–40), 4) ilahiyyat elmləri (41–51). Bu ensiklopediyada qəbul edilmiş yunan sisteminə görə əvvəlcə şagirdi giriş kurslarını, yəni riyaziyyat elmlərini mənimsəmək yolu ilə məntiqi təfəkkurə hazırlaşdırır, onu hesabla tanış edir (ən sadə rəqəmlərin, natural ədədlərin və kəsrlərin xassələri və onlar üzərindəki əməliyyatlar öyrənilirdi), sonra Evklidin həndəsəsini öyrənməyə başlayırdılar. Ehtimal ki, bu mərhələdə Ömər ilk dəfə olaraq Evklidin həndəsəsindəki beşinci postulatla5 qarşılaşmışdır. Bu, onu o qədər maraqlandırmışdır ki, sonralar riyaziyyatçı Xəyyam ona bütöv elmi risalə həsr edəcəkdir.
Sonra təlim proqramında astronomiya və coğrafiya gəlirdi. Bu təlim əsasən Ptolomeyin «Almagesta» və «Coğrafiya» əsərlərinə əsaslanırdı. «Almagesta» əsərində 1028 ulduzun vəziyyəti və parlaqlığı göstərilmiş, dünyanın geosentrik modeli müfəssəl işlənib hazırlanmışdı. Sonra şagirdlər musiqi nəzəriyyəsi və riyazi nisbətlər haqqında təlimlə tanış olurdular.
Təlimin sonrakı mərhələsinə fəlsəfə daxil idi. «Elmlər elmi» kimi qiymətləndirilən fəlsəfə bu cür öyrədilirdi: Əvvəlcə şagird elmlərin nəzəriyyəsini və təsnifatını möhkəm mənimsəməli, onların praktikada necə tətbiq olunmasını dərk etməli, tipologiyanı6 fərqləndirməyi bacarmalı idi. Bundan sonra Aristotelin kəlamlarındakı məntiq öyrədilirdi. Bu məntiq bütünlüklə qədim yunan mütəfəkkirinin məntiqə dair əsərlər külliyyatından irəli gəlirdi. Aristotelin ardıcılları həmin əsərlərə sonralar «Orqanon» adı vermişlər. Bu elmlərin öyrənilməsinə başlamazdan əvvəl şagirdlər öz müəllimlərinin rəhbərliyi altında Aristotelin «Kateqoriyaya giriş» yaxud neoplatonçu filosof Porfirinin «Beş ümumi anlayış haqqında» əsərlərini dərindən öyrənirdilər. Porfiri bu əsərində soy kökünün, görkəmin, fərqləndirici əlamətin, əsas əlamətin və təsadüfi əlamətin tərifini vermişdir. Orta əsrlərdə Aristotelin məntiqi ilə tanış olmaq üçün Porfirinin bu əsəri əsas mənbə idi. Lakin məntiqin öyrənilməsi əsas məqsəd deyildi. Aristotel özü məntiqi analitik təhlil hesab edib göstərirdi ki, məntiq elmi tədqiqat üçün bir alət kimi lazımdır. «Təmizlik qardaşları» da şagirdləri məhz buna istiqamətləndirirdilər.
Porfirinin «Giriş» əsərindən sonra şagird «Orqanon»un birinci hissəsi olan «Kateqoriyalar»ı öyrənməyə başlayır. «Kateqoriyalar» da öz növbəsində üç hissəyə bölünürdü. Bu hissələrin hər birində şeylərin mahiyyətindəki semantik fərqlər, termionoloji təriflər, predikatların7 və onlara müvafiq olaraq varlığın növlərinin təsnifatı verilirdi. «Kateqoriyalar»ın ikinci və üçüncü hissələrinə «Germenevtika» və «İlk analitik həndəsə» daxil idi. «Germenevtika» fikri dil ilə ifadə etmək haqqında elmdir». Burada hökm və mühakimə nəzəriyyəsi işıqlandırılır. «İlk analitik həndəsə»də sillogizm nəzəriyyəsi, «İkinci analitik həndəsə»də isə sübutetmə, prinsiplərin müəyyən olunması və dərk edilmasi nəzəriyyəsi gətirilir. Bununla «Təmizlik qardaşları» dərnəyində, hazırlanmış proqramın birinci hissəsi qurtarırdı.
Şagirdlər idrakın zəruri vasitələrinə yiyələnərək, artıq təbiətin öyrənilməsinə başlaya bilərdilər. Sonrakı səkkiz risalədə–14-cüdən 21-dək –şagirdlər Aristotelin fizikası, materiya, onun forması, yeri, zaman, hərəkət haqqında təlimlə, səma və yer, dörd ünsür, fəzada baş verən hadisələr (matereologiya), minereologiya haqqında təlimlə tanış olurdular. Sonra botanika və zoologiya gəlirdi.
Şagirdlər heyvanata aid bilikləri mənimsədikdən sonra insanı öyrənməyə başlayırdılar. Buna görə də «Təmizlik qardaşları»nın ensiklopediyasında 21-ci risaləyə əlavə olaraq insanın heyvanatla mübahisəsi haqqında gözəl ibrətamiz rəvayət daxil idi. Bu rəvayətdən aydın olur ki, insan nöqsanlar içində olduqca ən mənfur heyvandan belə aşağı hesab olunur. İnsan haqqında olan bu səkkiz risalədən sonra gələn risalələr də həmçinin Aristotelə görə qurulmuşdur. Həmin risalələr aşağıdakı qaydada verilmişdir: insan bədəninin quruluşu; qavrayış orqanları və onların obyektləri; astrologiya ilə əlaqədar embriologiya, mikrokosm8 olan insan haqqında təlim; fərdi qəlb barədə təlim; idrakın sərhədləri haqqında; həyat və ölüm haqqında; zövq almaq və əzab-əziyyət haqqında; dillərin fərqi haqqında. Bütün bu bölməni Aristotelin özünün sözləri ilə səciyyələndirmək mümkün olardı: «Aləmin sistemində bizə qısa müddətdə yaşamaq imkanı verilmişdir, bu həyat gözəl və əvəzsizdir. Ayıqlıq, hiss etmək, təfəkkür yüksək nemətlərdir, görülmüş işdən həzz almaq… təfəkkür – insanın həyatında, rəşadətli məşğuliyyətində eyş-işrət və sevinc içində yaşamaq deməkdir».
«Təmizlik qardaşları» ensiklopediyasının ikinci bölməsini oxuyub qurtardıqdan sonra şagirdlərin Aristotel fəlsəfəsi ilə tanışlığı başa çatır. Sonra tərtibçilər neoplatonizm zəminində duraraq metafiziki problemləri öyrənməyə keçirlər. Erkən antik dövrün çox məlumatlı və orijinal mütəfəkkiri olan Plotin neoplatonizmin ən iri nümayəndəsi idi.
Plotin eramızın 204-cü ilində Misirin Likopole şəhərində anadan olmuşdur. O, müəllim Ammaniya Sakkasdan fəlsəfə kursunu öyrənmişdir. Öz biliyini artırmaq məqsədilə imperator III Qordianın İrana yürüşündə iştirak edib. Təqribən 244-cü ildə o qayıdaraq, Romada müəllimliklə məşğul olur və 269-cu ildə özünün Kampanye malikanəsində vəfat edir.
Bəs onun təlimi nədən ibarətdir? Plotinin yazdığı «Enkeada» (Doqquzlar) əsəri bu suala cavab verir. Bu əsər ona görə belə adlanır ki, o doqquz kitabdan, hər kitab isə doqquz fəsildən ibarət olmalı idi. Plotin həyatında özünün ən başlıca əsərini bitirə bilmədi. Amma yazdığı hissələr bütün qarşıya qoyulmuş suallara cavab verir . Plotinin əsərində «allah» sözü yoxdur, xudavəndi aləm dərkolunmazdır. Allah bütün əksliklərdə mövcud olan varlıqdır, o saf nemət, ilkin qüvvədir. Aləm–allah tərəfindən yaradılıb, lakin allah aləmi öz iradəsi ilə yaratmayıb, aləmi zəruriyyət nəticəsində, əbədi və zaman ölçüsündən kənarda yaradıb. «Allah sözü əvəzinə «ilkin», «qeyri-adi» sözləri işlədilir. Plotində bütün mövcudiyyatın varlığı, başlanğıcı nemət adlanır və günəşlə müqayisə olunur. Axıntı daşqından əmələ gəldiyi kimi aləm də varlıqdan yaranmışdır, ancaq axıntı zamanı Varlıq heç nə itirmir, işıq kimi dəyişməz qalır. İlk mənbədən uzaqlaşdıqca əmələ gələn emanasiya9 mənbəyindən ayrılaraq sönən işıq kimi sıxlıq yaradır. Plotin bildirir ki, emanasiyanın beş pilləsi mövcuddur: varlıq – idrak – ruh– materiya – fiziki aləmin təzahürləri, hər bir aşağı pillə yuxarı pillədən yaranır, yuxarı pillə aşağı pillələri yaradarkən özü heç nə itirmir.
Dünyəvi idrak – varlığın inikasıdır, artıq bu inikasda ikili anlayışın əsası qoyulmuşdur. Burada gələcək aləmin bütün çoxtərəfliliyi real vəziyyətdə deyil, dərk olunan formada öz əksini tapmışdır. Ruhda yüksək və aşağı məqamlar vardır. İnsanın ruhu hələ yer üzündə həyat olmazdan əvvəl mövcuddur və insanın xidmətindən asılı olaraq o müxtəlif vücudlara keçə bilər. Materiya varlığın tamamilə bir-birinə əks olması deməkdir. Bu, ibtidai zülmət, «mövcudolmayandır», «hər cür heçlik», «ilkin bəladır». Varlıq özünün son dərəcə gözəl şəfqətləri ilə daim işıq saçır, insanın qəlbi həmişə ona doğru can atır. Fiziki cisimlərdə olan bəlalardan qəlbini azad etmək və onu ilahi həyata yaxınlaşdırmaq insanın vəzifəsidir. İdrak yolu ilə buna nail olmaq mümkün deyil. Vahid yol vəcdəgəlmədir, bu zaman insan bir fərd kimi özünü dərk edə bilmir. Bu vəziyyət «təmaslıq» yaxud «birlik» adlanan son məqsədə doğru aparıb çıxarır.
«Təmizlik qardaşları»nın üçüncü bölməsi əsasında aparılan təlim Plotinin məhz bu fəlsəfəsi üzərində qurulmuşdur. Bu fəlsəfə ədədlər nəzəriyyəsinin şərh edilməsi, yəni rəqəmlərdən ibarət bütün ədədlərin emanasiyası və həmin rəqəmlərin yenidən təkrarlanması barədə təlimlə başlanırdı. Sonrakı risalə ilkin ruhdan və candan ibarət olan aləmin emanasiyası barədədir. Sonra makrokosmos, ruh və ruhi qavrayış, ulduzların dairəvi hərəkəti, məhəbbətin mahiyyəti, nəfs və diriltmə, müxtəlif hərəkətlər, səbəb və nəticə, düzgün təyinetmə haqqında təlimlər öyrənilirdi.
Və nəhayət dördüncü bölmə sözün dar mənasında ilahiyyat elmlərinə həsr olunmuşdu. Son on risalə isə aşağıdakı mövzulara: dində müxtəlif təlimlər, allaha doğru düzgün yol, «Təmizlik qardaşları»nın həyat tərzi, islam, ilahi buyuruq və peyğəmbərlik, təmizliyə və sevgiyə ilahi çağırış, mənəvi varlıqların insana təsiri, dövləti idarəetmənin müxtəlif növləri, çərxi- fələk çarxı kimi fırlanan dünya, sehrbazlıq və cadugərlik haqqında mövzulara həsr olunmuşdu.
Görünür, orta müsəlman şərqinin bir çox başqa alimləri kimi, Ömər Xəyyam da gəncliyində belə mürəkkəb təlim məktəbi keçmişdir.
Lakin İbrahimin oğlu təkcə öz təhsilini kitablarla almamışdır. Bəziləri üçün fərəhli və acı, gözlənilməz, ağır, bəzən isə dözülməz keçən Nişapur həyatı həssas uşağa təsir göstərir. Gəncliyimizdə az dövrlər olur ki, biz hətta bunu çox vaxt bilmədən sanki ətraf aləmi xırdalığına və incəliyinə qədər bütün varlığımızla hiss edirik. Sonra isə bir qədər gec bu xatirələr gözlənilmədən və şüurumuzun dərinliklərindən baş qaldıraraq naməlum səbəblərə görə qəribə bir tərzdə bizim adi fikirlərimizə, təəssüratımıza, hissiyyatımıza, davranışımıza təsir göstərir. Təsadüfi deyil ki, deyirlər: nəyi xatırlamaq və nə barədə fikirləşmək istəmədiyini mənə bildir, səni nə gözlədiyini deyim.
Bir dəfə Ömərin səkkiz-doqquz yaşı olduğu vaxt, o atası ilə birlikdə yaxınlıqdakı təpəyə getmişdi. İbrahim rənglərin hazırlanmasında istifadə etdiyi bəzi otları yığmalı idi. İsti keçən yaz öz yerini tezliklə qızmar yaya vermişdi. Atası üç saat ərzində öz torbasını doldurdu. Onlar soyuq və şəffaf suyu olan bir çayın kənarında dincəlmək üçün oturdular. İbrahim nə üçünsə qüssəliydi: o kədərin xəsiscəsinə ürəyini necə bürüdüyünü hiss edirdi. Nədənsə bədxah hisslər onun ürəyini bürümüş və keçən illərin üst-üstə topladığı qalın və sərt örtükdən keçə bilməmişdi; bəlkə məhz burada, belə bir cənnət guşəsində yaxınlaşmaqda olan qocalıq onun gözlərinə qəfildən düz baxa bilmişdi. O köks ötürdü, özü də gözləmədən danışdı:
– Oğlum, sənə bir nağıl danışmaq istəyirəm. Bu nağılı mənə sən doğulmamışdan üç il əvvəl bir dərviş danışmışdır. O isə bu nağılı oğuzlardan eşitmişdir.
Biri vardı, biri yoxdu, bir tacir vardı. O yer üzünü çox gəzmiş, böyük sərvət toplamışdı. Bir dəfə o öz karvanı ilə böyük bir ticarət şəhərinə yaxınlaşarkən, belə bir mənzərə gördü: əkinçi yer şumlayırdı, onun qoşqusuna öküz və əldən düşmüş qul qoşulmuşdu. Tacir gözəl qəlbə malik idi, onun qula yazığı gəldi. O, qulu və onun sahibini çağıraraq bildirir ki, qulu almağa və onu azadlığa buraxmağa hazırdır, Amma bu vaxt gözlənilməz bir iş oldu: qul tacirə təşəkkür edib dedi ki, onu almağın mənası yoxdur. O, tacirə, karvana sakitcə baxaraq dedi: «Ey nəcib cənab, hər şey ötüb keçir. Bu da ötüb keçəcək». Bu söz tacirə pis təsir etsə də o heç nə demədi. Karvan yoluna davam etdi.
Bir neçə il keçdi. Tacirin yolu yenidən həmin şəhərə düşdü. O, qul ilə olmuş əhvalatı artıq yadından çıxarmışdı. Tacir öz mallarını satıb qazanc götürdü, burada qoyulmuş adətə görə o başqa gəlmə tacirlərlə birlikdə padşahın sarayına dəvət olundu. Tacirlər şaha zəngin hədiyyələr verdilər, şah isə onların şərəfinə böyük bir ziyafət təşkil etdi. Tacir bol süfrə arxasında oturaraq, birdən vaxtilə azad etmək istədiyi adamı gördü. O zəngin pal-paltar geyinmiş və padşahın sağ tərəfində oturmuşdu. Tacir keçmiş qulun hökmdarın birinci vəziri olduğunu eşidəndə daha çox təəccübləndi.
Vəzir də həmçinin öz köhnə tanışını xatırladı, ziyafətdən sonra onu yanına dəvət etdi. Tacir qəşəng hədiyyələr alaraq, keçmiş qulun əhvalatını eşitdi. Vəzir ona danışdı ki, şəhər saysız-hesabsız düşmən qoşunu tərəfindən mühasirə olunmuşdu. Padşah naümid vəziyyətdə idi. «Mən təsadüfən padşahla goruşüb düşməni bir-birilə savaşdırmaq barədə ona məsləhət verdim. O, mənim dediyim kimi hərəkət etdi, biz qələbə qazandıq». Tacir vəzirin başına gələn qeyri-adi macəraları eşidib valeh oldu, nəhayət dedi, onun indiki tutduğu mövqe əvvəllər qul olduğu vaxt çəkdiyi əziyyətlərə görə taleyin ona verdiyi töhfədir. Vəzir gülümsünərək bildirdi: «Hər şey ötüb keçir, bu da ötüb keçəcək». Tacir bu fikri başa düşməyərək, onu tərk etdi.
Daha bir neçə il keçdi. Tacir yenə də öz ticarət işləri ilə əlaqədar bu şəhərə gəlib çıxdı. O, öz tanışı ilə görüşmək istərkən, ona dedilər ki, keçmiş padşahın ölümündən sonra onun tanışı şəhərin hökmdarı olmuşdur. Tacir axşam onun qəbuluna gəldi. Yeni hökmdar onu yaxşı qarşıladı, onun başına qiymətli daş-qaş və qızıl pul tökdürdü. Onlar bütün gecəni insanların həyatında baş verən qəribə hadisələr barədə söhbət elədilər. Tacir səhərə yaxın padşaha dedi ki, allah-taala hər şeydən xəbərdardır, şahın həyatı buna sübutdur. Şah heç bir söz demədi. Amma taciri yola salıb vidalaşarkən, hökmdar alçaq bir səslə həmişəki kəlamı təkrar etdi: «Hər şey ötüb keçir, bu da ötüb keçəcək».
Bir neçə ildən sonra tacirin bu şəhərə yenidən yolu düşdü. Burada o heyrətli bir xəbər eşitdi. Keçmiş padşah bu yaxınlarda vəfat etmişdi. Tacir bu xəbərdən qəlbən yanaraq, tanışının dəfn olunduğu qəbiristana getdi. Onun qəbrini taparaq belə hallarda müsəlman üçün oxunan yasin oxudu. O göz yaşlarını silərkən, iri qara daşın üstündə yazılmış tanış sözləri gördü: «Bu da ötüb keçəcək». Tacir daha hönkürtü ilə ağlayaraq, öz-özünə təkrar etməyə başladı: «Əziz dostum, sən indi səhv edirsən, təəssüf ki, bu artıq ötüb-keçmir».
Xeyli qocalmış tacir yeddi il sonra tanış olduğu şəhərə gəldi. Öz ticarət işlərini başa çatdıraraq, özünün qəribə tanışının qəbrini ziyarət etmək istədi, amma qəbiristanı nə qədər axtardısa tapa bilmədi. O, yerli sakinlərdən bu işdə ona kömək göstərməyi xahiş etdikdə, baş vermiş aşağıdakı hadisəni danışdılar. Üç il bundan əvvəl bahar xeyli tez gəlmişdi. Çay gecə vaxtı öz məcrasından çıxmışdı. Şəhər sakinləri böyük bədbəxtliklər gətirən güclü daşqına məruz qalmışdı. Amma ziyan təkcə sakinlərə dəyməmişdi. Gecə daşqının qəzəbli axını bütün qəbiristanı da yuyub aparmışdı. Qəbiristanın yerində hamar və sakit bir düzənlik yaranmışdı.
Tacir heç bir söz deməyib, elə həmin gün şəhəri tərk etdi.
İbrahim susdu. Uzaqdan iri bir cırcıramanın ahəngli səsi gəlirdi. Ata oğluna baxdı. Ömər heç nə demir və soruşmurdu: o kiçik, parlaq göy rəngli çiçəyə diqqətlə baxırdı. İbrahim birdən yüngülcə köks ötürdü: Allaha çox şükür, oğlum heç nə başa düşmədi. Bir də natəmiz dərvişin bu əhvalatını yada salmaq onun nəyinə lazım idi. Bunun nə faydası vardır? O gülümsədi: insanın yaddaşı da çox qəribədir. Amma İbrahim o vaxta qədər yaşasaydı, söylədiyi əhvalatın əks-sədasını oğlunun şeirlərində görmüş olardı:
Biz getsək yenə də duracaq cahan
Bizdən qalmayacaq bir iz, bir nişan
Biz yoxkən çəkmirdi o heç bir zərər,
Getsək də görünməz onda bir nöqsan.
Mədrəsədə elmlər necə tədris olunurdu? Keçmişdə Şərq elminin mərkəzi sayılan Nişapur bu tipli tədris müəssisələrinin vətəni idi. Ömər hələ anadan olmamışdan xeyli əvvəl imla demək tədrisdə yüksək mərhələ hesab olunurdu. Belə deyirlər ki, mötəzil əl-Cübbəi heç bir kitaba və qeyd dəftərinə baxmadan 150 min vərəq imla demişdi. Əbu Əli əl-Qali isə beş cild kitabdan ibarət imla deməyi bacarırdı.
Lakin artıq onuncu əsrdə tədrisin yeni növü yaranır. Bu tədrisin mahiyyəti ondan ibarət idi ki, dinləyicilərdən biri mətni oxuyur, müəllim isə ara-sıra onu saxlayır, mətnin çətin yerlərini izah edir, yaxud təfsir eləyirdi. Bu, mütləq elmi mübahisələrə gətirib çıxarırdı. Adətən ilahiyyat elmlərinin tədrisi məsciddə keçirilirdi. İbrahimin cavanlığında və hətta bir qədər sonra Allahın evində kişilər və yeniyetmələrin mübahisəsinə rast gəlmək mümkündüsə, sonralar belə tədris üsulu mühakimə olunurdu. Məscidlər mübahisə üçün əlverişli yer hesab olunmurdu. Tədrisə yiyələnmək sayəsində dərs demək metodlarının dəyişdirilməsi mədrəsələrin meydana gəlməsi üçün şərait yaratdı.
Artıq bir neçə ildən sonra Ömər ərəbcə tələsik oxuyur və Qurana baxmadan bir-birinin ardınca bir neçə surə təkrar edə bilirdi. Bu, öz oğlunun aydın olmayan boğaz tələffüzünə maraqla qulaq asan İbrahimi xüsusilə riqqətə gətirirdi. Amma Ömər bütün öz vaxtını təkcə müqəddəs kitaba sərf etmirdi. Elə vaxt olurdu ki, oğlunun sualları çox da savadlı olmayan, amma təcrübəli, bu dünyada xeyli yaşamış atasını çətin bir vəziyyətə salırdı.
O, istirahət dəqiqələrində oğlu haqqında düşünərkən (bir valideyn kimi deyil, ona kənardan baxan bir şəxs kimi) dəfələrlə belə bir əqidəyə gəlirdi ki, Ömər öz yaşıdlarından xeyli irəli getmişdir. Bunun yaxşı yaxud pis olmasını İbrahim bilmirdi. Ömərin dostları yox idi, onun ən yaxşı yoldaşları kitablar idi. Lakin İbrahim üçün ən qorxulu başqa şey idi: oğlu ilə onun arasındakı qarşılıqlı anlaşılmazlıq getdikcə artırdı.
Nişapurlu çadırçı oğlı Ömərin riyaziyyata, coğrafiyaya lazımı səylə can yandırmamasının səbəbini heç cür başa düşə bilmirdi. Əlbəttə astronomiyanı, həndəsəni, musiqini və fəlsəfəni öyrənmək də yaxşıdır. Amma bu elmlər daha çox adlı-sanlı adamların: vəzirlərin, qazilərin, rəislərin uşaqları üçündür. Sənətkarların və tacirlərin uşaqları isə daha çox təcrübi elmlərlə məşğul olurlar. Axı, hər dəfə hakimiyyətin dəyişməsi ilə qazı və şəhərin rəisinin də dəyişdiyi bir vaxtda necə olur-olsun, hər hansı ağır keçən illərdə belə ticarət və sənətkarlıqla məşğul olan adamı acından ölməyə qoymaz. Əlbəttə, oğulu böyük vəzifədə görmək çox yaxşıdır (İbrahim hərdən Ömər anadan olan zaman özünün saf arzularını xatırlayırdı), amma oğulu cüzi firavanlıq içində yaşayan, bütöv, sağ-salamat görmək daha yaxşıdır. Bununla belə, hər kəs bilir ki, adlı-sanlı adamların həyat yolu çox vaxt cəllad əli tərəfindən vaxtından əvvəl dayandırılır.
…Bu hadisə yayın əvvəllərində olmuşdu. Ömər mədrəsədən qayıdıb yuyunurdu, açılmış kitabla uzun müddət arxın kənarında oturaraq nə haqdasa fikirləşirdi. Son vaxtlar bu mənzərə ətrafındakılar üçün adiləşmişdi. İbrahim işlə möhkəm məşğul olduğundan, vaxtın çox keçdiyini hiss etmədi, başını qaldırarkən, Ömərin eyni vəziyyətdə oturduğunu gördü.
– Oğlum, xəstələnməmisən ki? – deyə çadırçı həyəcanla soruşdu.
– Xəstələnmişəm? – Ömər sanki dərin yuxudan ayılan adamlar kimi başını yellədi – Yox, yox. Bilirsən, bu bəlkə də sənin üçün gözlənilməz olacaq… Qorxma, ağlım özümdədir. Amma başımda qarmaqarışıq fikirlər vardır. Hamısı da dünya haqqında düşüncələrimlə bağlıdır. Aristotel təsdiq edir ki, Yer kürə şəklindədir və o Kainatın mərkəzidir. Arximed isə deyir ki, kürəvari şəklində olan Yer çox da böyük olmayan planetdir. Bu planet odlu buludun– Günəşin ətrafında fırlanır. Bir qədər də irəli baxaq. Mən Ptolomeyin mədrəsədə öyrəndiyimiz «Almagest» əsərini əlimdə tutmuşam. Bu müdrik insan nəyi təsdiq etmək istəyir. Ptolomey də Yeri kürə şəklində, amma hərəkətsiz vəziyyətdə görür. Şəffaf buludla müxtəlif ulduzların birləşdiyi kürələr Yer ətrafında fırlanırlar. Yerə ən yaxın olanı Ay kürəsidir. Sonra Merkuri, Venera, Günəş, Mars, Yupiter, yeddinci isə Saturn kürələri yaxın hesab olunur. Bütün hərəkətsiz ulduzlar səkkizinci kürəyə birləşmişdir. Doqquzuncu kürədə isə planetləri və bütün ətraf aləmi hərəkətə gətirən ilkin hərəkətveriçi kürə yerləşir. Lakin bu hələ heç də hamısı deyildir. Bax, bu kitab bağlamasında böyük Biruninin iki əsəri vardır. Bu qalın kitabda mən maraqlı fikrə rast gəlmişəm. Kitabın adı belədir: «Ağlın hindlilərə məxsus qəbul etdiyi yaxud qəbul etmədiyi təlimlərinin izahı». Hə, belə. «Ariabhatın tərəfdarları belə hesab edirlər ki, Yer kürəsi hərəkətdə, göy isə hərəkətsiz vəziyyətdədir. İnsanlar bu fikri təkzib etməyə çalışaraq deyirdilər ki, əgər bu belə olsaydı, onda daşlar və ağaclar Yerdən çıxıb aşa bilərdilər… Yer kürəsinin hərəkətsiz vəziyyətdə olduğunu irəli sürən alimlərə görə hindu astronomlarının ehkamında başlıca bir əsas vardır, amma bu əsas bir çox və böyük çətinliklərə malikdir». İndi isə mən əlimə bu əsəri götürüm. Biruni onu «Astrolyabiyanın10 hər cür növlərinin hazırlanmasının müxtəlif üsulları haqqında» adlandırmışdır. Həmin kitabda oxuyuruq: «Mən Əbusəiddə başqa növlərdən fərqlənən astrolyabiya görmüşəm… Mən belə hesab etdim ki, bu astrolyabiya gözəl ixtira olunmuşdur, onun işləmə prinsipi Yer kürəsinin hərəkət etməsinə, göy qübbəsinin gözəgörünməyən hərəkətinə aid möhkəm inama əsaslanmışdır». Mən bunlar barədə xeyli fikirləşmişəm. Göyə baxmışam. Düşünmüşəm. Amma, bəlkə də biz heç vaxt dünyanın sirlərini öyrənə bilməyəcəyik (sonralar şair Xəyyam bu şübhələrini özünün dörd misralıq rübaisində ifadə edəcəkdi).
İbrahim Ömərə diqqətlə qulaq asırdı.
– Mən Ptolomeyi oxumağı çox sevirəm,– deyə gənc sözünə davam etdi. – Mənə elə gəlir ki, onun təlimi daha çox dərk ediləndir. Şübhələr içində nə üçün əbəs yerə gəzək? Onun sis- temindən bitkin hansı sistem ola bilər!
Lakin tezliklə məmnunluq yenidən məni tərk etdi. Doğrudanmı biz və bizim Yer kürəsi dünyanın mərkəzi hesab olunur? Aydın gecələrdə ulduzlara bir bax. Orada minlərlə ulduz var. Ən yüksək minarəyə, dağ zirvəsinə qalx. Bu ulduzlar nə yaxınlaşdı, nə də uzaqlaşdı. Amma mənə elə gəlir ki, onlar o qədər uzaqdadır ki, bizim məhdud idrakımız həmin məsafəni təsəvvürünə belə gətirə bilməz. Lakin bu mahiyyətcə o qədər də vacib deyildir. Vacib olan başqa şeydir. Sənə elə gəlmirmi ki, Yer kürəmiz bu ulduzlar üçün sonsuz göy okeanında cüzi zərrəcikdir? Əgər bu dünyabaxışını qəbul etsək, onda belə çıxır ki, ulduzlarda da bizdə olduğu kimi varlıq vardır. Ata, fikirləş: nə üçün Venera, Merkuri, Saturn yaxud digər planetlər deyil, məhz Yer kürəsi çərxi-fələyin məhvəri hesab olunur. Fikrimcə, Arximed və Biruni Ptolomeyə nisbətən həqiqətə daha yaxındırlar. Bununla da mən özümün şəxsi kəşfimə lap yaxınlaşmışam. Bir dəfə mən öz əlimə diqqət yetirib orada çoxlu qəhvəyi ləkələr gördüm. Bu ləkələrin sayı ondan, bəlkə də iyirmidən çox idi.
Anam deyir ki, bu ləkələrə xal deyilir. Axı çox adamın xalı vardır. Əvvəlcə mən möhkəm inanırdım ki, hər bir xal bir ulduz deməkdir (Bədəndəki xallar göyə gümüşü rəngdə səpilmiş xırda və böyük ulduzlara çox bənzəyir). İnsanın bədənində olan xallar onun özünün doğulduğu gündə göy cisimlərinin vəziyyətini göstərir. İndi mən buna bir qədər başqa cür baxıram. Amma əvvəlcə səndən soruşuram: insanın bədənindəki xallar əgər heç bir şeyə lazım deyilsə, nə üçün yaradılmışdır? Sən bu haqda fikirləşmisənmi? Biz burunla nəfəs alırıq, dillə danışırıq, dişlə yemək çeynəyirik, dəri daxili orqanlarımızı qoruyur, bəs xal nə üçündür?
– Bilmirəm. «Bütün bunlar allahın əlindədir, ondan asılıdır… Bəli, hə, sən bunu çox yaxşı dedin. Allahın o qədər müdrik və onun dindarları barədə qayğısı o qədər hüdudsuzdur ki, o bizim bədənimizdə ulduzların yerləşməsi sistemini yaratmışdır. Biz öz yaxın qonşularımızı, idrakı eyni, hətta qanı eyni olan qardaşlarımızı belə buna görə tapa bilərik. Bütün başqaları kimi biz də köy qübbəsində ulduzuq.
– Bu ola bilməz!– deyə çadırçı biixtiyar çığırdı.
Azsavadlı çadırçı Ömərin sözlərində qiyamçılıq əhvali-ruhiyyəsi hiss etdi. Belə çıxır ki, bizim dünyamıza bənzər dünya nə qədər istəsən ola bilər? Axı Quranda yazılıb ki, yalnız iki dünya: fani dünya və axirət dünyası, əbədi dünya vardır. Dünən imam özünün cümə namazında məhz bu barədə danışmışdır. Ömərin fikrindən isə belə çıxır ki, saysız-hesabsız miqdarda dünya mövcuddur. Hər şeyi bilmək istəyən Ömər Xəyyam şeylərin mahiyyətini öyrənməyə səy göstərirdi, məntiqi, təbiət elmlərini eyni cəhdlə öyrənirdi, astronomiya, həndəsə və cəbr, habelə ilahiyyat elmləri ilə maraqlanırdı («Əgər öz qəlbinin xilası barədə narahat olan bu qədər adam dərk etmək vasitəsilə allaha doğru yol axtarırsa, deməli, həqiqət-kitablar kitabında, ilahi vəhydədir»). Dərsləri öyrənməyə xüsusi cəhd göstərdiyinə görə müəllim onu özünün köməkçisi (müstəmli) təyin etmişdi. Ömərin vəzifəsi ondan ibarət idi ki, o hündür bir kürsüdə oturaraq auditoriyada sakitliyi izləməli və muəllimin sözlərini uzaqda əyləşmiş şagirdlərə çatdırmalı idi.
Müəllim Quranı və müxtəlif mətnləri oxumaqla dərsə başlayır, sonra peyğəmbərin hədislərinə keçir və yalnız bundan sonra, «Təmizlik qardaşları» ensiklopediyasının bilavasitə hazırda öyrənilən hissəsi üzərində dururdu. Əgər tədris vaxtı çətinliklərlə, az işlənən ifadələrlə qarşılaşırlarsa, müəllim onları izah edir, şərh eləyir və öz dinləyicilərindən onların əhəmiyyəti barədə soruşurdu. Şagirdlərin dərs vaxtı ayağa qalxmağa və suallar verməyə ixtiyarı var idi. Dərs yenə də «kumu» – «ayağa qalxın» sözü ilə yerinə yetirilən namazla başa çatırdı.
Ömər müstəmli rolunda çox qalmadı. Adam bezikir, özünü təhqir olunmuş hesab edir. Hər gün heç kimə lazım olmayan salamlama qaydalarını təkrar eləməkdən adam özünün bir qədər kiçildiyini hiss edir. Həm də belə bir rolu öz yaşına görə məğrur və şöhrətpərəst olan Ömər deyil, başqa xarakterli adam aparmalı idi.
Xəyyam, əsası 1027-ci ildə əl-İsfaraini tərəfindən qoyulmuş mədrəsədə təhsil alaraq onun yaradıcısına qarşı edilən hörməti görməyə bilməzdi. Görkəmli alimin mənsub olduğu əşarilərin Toğrulbəyin hakimiyyəti dövründə qəddarcasına təqib olunmasına baxmayaraq, İsfarainin adı geniş yayılmışdı. O, Nişapurun alimləri arasında birinci olaraq «rükn əd-din» – «dinin sütunu» titulunu almışdı. O dövrdə adət üzrə elm və ilahiyyat nümayəndələrinə getdikcə daha təmtəraqlı yeni titullar fikirləşib tapılırdı. Əvvəlcə fəxri ad kimi, sonra isə şeyx əl-islam çox vacib titula çevrildi. Bu adı qabaqcıl ruhanilərə verirdilər. Şübhəsiz ki, gənc Xəyyam da Quranı oxumağa çox vaxt sərf edirdi. Gənclik məğrurluq deməkdir, kim bilir, bəlkə də fikrində o, «Allah sözü»nün bilicilərinə verilən fəxri adları özü üçün ölçüb-biçirdi. Bundan başqa, aldığı tərbiyə, ətraf mühit və tarixi şərait, gənc nişapurlunun şəxsi keyfiyyətləri: ağlı, gözəl yaddaşı (artıq yeniyetmə yaşlarında Xəyyam Quranın istənilən yerindən əzbər deyir, mətn variantları gətirir, bununla da ciddi dəlillər əsasında bu variantlardan birinə üstünlük verir) ilahiyyata maraq göstərməsinə həlledici təsir edir. Sonralar onun «Qiyas əd-din» – «Dinin köməkçisi» fəxri adını alması ilahiyyat sahəsində böyük müvəffəqiyyətlər qazanmasını sübut edir.
Amma bu sonralar olacaq. İndi isə o hələ oxuyur. Müşahidə edir. Şübhələnir. Düşünür. O dövrdə elmin nüfuzunu belə bir fakt göstərir. Dilşünas əl-Cövhərinin başını yazdığı əsər gicəlləndirmişdi. O, öz lüğətini «dad» hərfinə qədər yazaraq Nişapurun köhnə məscidinə gəlib günbəzə çıxmış və çığırmışdı: «Ehey, insanlar! Mən öz həyatımda elə bir şey etmişəm ki, hələ heç kimə bu nəsib olmayıb, indisə mən axirət dünyası üçün elə bir şey etmək istəyirəm ki, hələ heç kim bunu edə bilməyib». O, qapının hər iki layını rəzəsindən çıxarıb ip ilə onları əllərinə bağladı, sonra məscidin ən yüksək zirvəsinə qalxaraq uçmağa hazırlaşdı. Aşağıya toplanmış camaat mübahisə edirdi. Bəziləri bədbəxtin yerə düşüb öləcəyini təsdiq edir, başqaları isə dindarlığa aid yazdığı kitablara görə ona ilahi bir qüdrətin verildiyindən və sanki onun quş kimi indi uçacağından danışırdılar. Əl-Cövhəri qabağa gəldi… və aşağı uçaraq yerə dəydi və öldü.
Bu hadisə 1000-ci ildə baş vermişdir. Çox çətin ki, Xəyyamın bundan xəbəri olmasın. Əlamətdar haldır ki, burada iki əsas prinsip birləşmişdir: belə bir dərin inam vardır ki, elm adamları mömin adamlardır, onlar inanırlar ki, allah ədalətlidir, qüdrətlidir və bəndələrinə xidmətlərinə görə əvəz verir.
Belə bir sual ortaya çıxa bilər: «İhvan əs-səfa» dərnəyinin gözəl əsəri qədim dövrdə böyük yunanların nəhəng fikrinə və fəlsəfəsinə əsaslanır, lakin doğrudanmı Şərqin bərəkətli torpağı ayrıca orijinal mütəfəkkirlər yaxud fəlsəfə, riyaziyyat, astronomiya, təbabət elmlərini dərindən işləyib hazırlayanlar yetişdirməmişdir? Bu suala cavab vermək üçün Əs-Sahibin dəvələrə yüklənməmiş kitab dolu taylarına baxaq. Əlbəttə, burada Aristotelin, Plotonun, Plotinin və başqa alimlərin əsərləri vardır. Tarix Ömər Xəyyamın sələfləri olmuş bir çox şərq alimlərinin əsərlərini qoruyub saxlamışdır.
Ömər böyük həmyerlilərinin bazardakı bukinistdən və ya kitabxanadan aldığı kitablarını kətan parçaya bükərək evə aparırdı. Onların arasında yəqin ki, Qərbdə Əlhazen kimi məşhur olan Əbu-Əli İbn-Haysənin də kitabı var idi. Orta əsrlərdə bütün mədəni dünya onun Optikaya aid əsərlərini öyrənirdi. O, Evklidin «Əsaslar» əsərinə yazdığı şərhlərdə paralel xətlər nəzəriyyəsini təhlil edir. Sonralar bu nəzəriyyə Xəyyamın da diqqətini cəlb etmişdir.
Razes və Abubater. Avropada «Yatrokimyanın atası»nı, yəni kimyadan hazırlanan dərmanların, təbabətə və kimyaya aid yazılmış «Böyük kitab»ın və «Mansurun kitabı» adlı əsərin müəllifi, şərq təbabətinin əsasını qoymuş Xorasanlı Əbubəkr Məhəmməd ibn Zəkəriyyə Razini (855 – 923) bu adla tanıyırdılar.
Dövrümüzə gəlib çatmış əsərlərdən aydın olur ki, Xəyyam şübhəsiz daha uzaq sələfinin – zərdüştilik kahinlərinin varisi (buna görə də onu məcusi də çağırırdılar) olan Məhəmməd ibn Musa Xarəzminin (780 – 850) əsərləri ilə də tanış idi. O, təxminən iyirmi il Bağdad xəlifəsi Möminin sarayında yaşayıb yaratmışdır. Xəlifənin himayədarlığı sayəsində o çörək pulu qazanmaq barədə düşünməmiş, bütünlüklə özünü elmə həsr etmişdir. Adından göründüyü kimi o Xarəzmdəndir (Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, sonralar «alqorizmus» və «alqoritmus» sözləri əl-Xarəzm sözündən yaranmışdır, bu da «alqoritm» sözünün meydana çıxmasına səbəb olmuşdur). Orta Asiyanın və onunla sıx bağlı olan hind riyaziyyatının nailiyyətləri ilə Ərəb dünyasını tanış etmək ilk dəfə ona nəsib olmuşdur. Hazırda bütün dünyada qəbul edilmiş onluq say sistemi onun «Kitab əl-cəm vəl təfrinbi hesab əl-hind» risaləsi – «hindlilərin hesab üzrə toplama və çıxma kitabı»na əsasən ərəblərin hesab olunur. Halbuki kitabın adından göründüyü kimi o hind alimlərindən götürülmüşdür. Başqa bir əsər, «Əl-kitab əl-müxtəsər fi hesab əl-cəbr vəl müqəbəla» – «əlcəbr və əlmüqəbəlanın hesablanması barədə qısa kitab» cəbrə həsr olunmuşdur. Bu əsərlər latın dilinə çevrilmiş və Qərbi Avropada cəbr və hesabın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Xarəzmi həmçinin astronomiya və coğrafiyaya aid əsərlər də yazmışdır.
Evklidin «Əsaslar» əsərini ərəb dilinə tərcümə edən «Sabit ibn Korra Xarraninin (826–901) sayəsində Ömər Xəyyam yunan riyaziyyatçısının əsəri ilə tanış olmuşdur. Qərbdə Əl-Batekni kimi tanınan Məhəmməd Battani (850–929) astronomiyaya və triqonometriyaya aid yazdığı əsərləri ilə məşhurlaşmışdı. O, astronomiyaya aid əsərlərində Ptolomeyin əldə etdiyi nailiyyətləri dəqiqləşdirmişdi. Hindulardan götürülmüş sinus və digər triqonometriya funksiyaları ilk dəfə olaraq ərəb dilində onun əsərlərində verilmişdir.
Şərq fəlsəfəsində Aristotel məktəbinin əsasını Orta Asiyadan çıxmış türk, «İkinci müəllim» kimi fəxri ad qazanmış olan görkəmli alim Əbu Nəsr Fərabi (870 – 950) olmuşdur. O, həm də Platon təliminin şərhçisi idi. Əsərlərində sufizmə sıx meyl edən emanasiyalar barədə aristotelçiliklə neoplatonçuluq təlimini birləşdirmişdi. Fərabi sosial-etik mövzuda yazdığı risalələrində filosof tərəfindən idarə olunan, eyni zamanda imam kimi, dini icmanın başçısı kimi çıxış edən və onların həqiqət allahından aldıqlarını xalqa vermiş «Səxavətli şəhər» haqqında təlimi inkişaf etdirir. Görünür, Ömər Xəyyam Şərq musiqisi və qədim yunan musiqisi sistemi haqqında mühüm məlumatları özündə birləşdirən «Musiqi haqqında böyük risalə» əsərini oxumuşdu. Bu əsər sonralar çadırçı oğlunun bu predmet barədə şəxsi mühakimələrinin formalaşmasına kömək etmişdir.
Keçmişdə deyirdilər: «Lampanın nə günahı vardır, axı o yuxarıdan oturacağa bərkidilmişdir». Bu o demək idi ki, əgər sən alimsənsə, öz biliyini gizli saxlama, imamlara ver. Böyük alim Əbu Reyhan Məhəmməd ibn Əhməd əl-Biruni özündən sonra təqribən 150 əsər qoyub getmişdir. O, Ömər doğulduğu il vəfat etmişdir, bu özü də rəmzi məna daşıyır. Gələcəyin şair və alimi sərin arx kənarındakı kölgəlikdə oturaraq onun «Əl-əsr əl-bakiyə akkurun əl-xaliya» – «Keçmiş nəsillərdən qalmış izlər» adlı tarixi mövzuda yazdığı risaləsini xeyli müddət həzz ala-ala oxuyurdu. Bu əsərdə müxtəlif xalqların keçmişi, onların bayramı, qədim nəslin astronomiyaya aid fikirləri barədə aydın və maraqla danışılırdı. Görünür ki, Biruninin «Təhrir ma mil-hind min makala-makbula filakl au marzula» – «İdrakla qəbul edilən, yaxud idrakla təkzib olunan hindlilərə mənsub təlimlərin şərhi» və ya sadəcə olaraq «Hindistan risaləsi» gənc nişapurluda canlı maraq oyatmışdı. O həmin kitabdan oxuyurdu: «Ariabhatın tərəfdarları belə hesab edirlər ki, Yer kürəsi hərəkətdə, göy isə hərəkətsiz vəziyyətdədir. İnsanlar bu fikri təkzib etməyə çalışmışlar. Belə izah etmişlər ki, bu əgər həqiqətən belə olsaydı, daşlar və ağaclar torpaqda qalmayıb aşardılar. Ancaq Bramaqulta onlarla razılaşmayıb bildirir ki, nəzəriyyələrindən heç də bu aydın olmur. Görünür o belə hesab edirdi ki, bütün predmetlər Yer kürəsinin mərkəzinə doğru cəzb olunur…» «Ömər VII əsrdə Bramaqulta və VI əsrdə Aribata kimi hind astronomları ilə beynində hipotetikcəsinə mübahisə edir, ortaya çıxan ideyaları özündən bir qədər sonra doğulmuş bacısı ilə bölürdü.
Biruni ilk dəfə olaraq Yer kürəsinin qlobusunu yaratmış, üfüqi müşahidə üzrə onun həcmini müəyyən etmiş, triqonometrik cədvəllər tərtib eləmiş, mineralları onların xüsusi çəkisinə görə təyin etmək metodunu elmə gətirmişdir. Bundan əlavə, o farmalogiyaya, fizikaya, coğrafiyaya, fəlsəfəyə, ədəbiyyatşünaslığa, tarixə aid əsərlər yazmışdır.
Əgər Biruninin yazdığı əsərlərin beşdə bir hissəsi gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanıbsa, Şərqin başqa bir mütəfəkkirinin, ərəb dilində dörd yüzdən artıq, farsca iyirmi əsər yazmış Əbu Əli Hüseyn ibn Abdullah İbn Sinanın (latınca Avisenna) yaradıcılıq irsi demək olar bütünlüklə bizə gəlib çatmışdır. Xəyyam həmin əsərləri öyrənibmi? Buna şübhə etməmək olar. Çünki o İbn Sinanın «Şəfa kitabına» bütün ömrü boyu müraciət etmişdir. Belə danışırlar ki, onun ölumqabağı əlində tutduğu sonuncu kitab «Şəfa kitabı» imiş. O, həmin kitabın təkallahlılıq və çoxallahlılıq fəslini oxuyurmuş.
İbn Sina (980– 1037) Buxara yaxınlığındakı Əfşan kəndində anadan olmuş və gənclik illərini də orada keçirmişdir. Artıq on yaşına çatdıqda Əbu Əli Quranı əzbər bilir və ədəbiyyat elmlərini mənimsəmişdi. «Atam məni tərəvəz satan və hesabını hind haqq-hesabı ilə aparan bir şəxsin yanına göndərirdi ki, mən ondan bu elmi öyrənəm. Sonra Buxaraya fəlsəfi bilikləri mənimsəmiş Əbu Abdullah ən-Natili gəlib çıxdı. İbn Sina sonralar öz tərçümeyi halında yazacaqdı: «Mən ondan fiqh elmi ilə məşğul olan adamlarda qəbul olunmuş müzakirə metodlarını və müsahibinə etiraz etmək üsullarını öyrəndim. Mən tibb elmlərinə müraciət etdim və təbabətə aid kitabları öyrənməyə başladım. Mən həmçinin həkimlik təcrübəsi ilə də məşğul oldum, elə yalançı şəfaverici üsullara və təcrübələrə rast gəldim ki, onları yazmaq belə olmaz. O vaxt mənim 16 yaşım var idi.»
Coşqun elmi yaradıcılıq dövrü başlanır. Əbu Əli atasının vəfatından sonra Xarəzmin paytaxtı Ürkənc şəhərinə köçməyə məcbur olur. O on ildən çox burada yaşayır. Sonra səyahət illəri başlanır. Ürkənc, Dəhistan, yenə Ürkənc və Rey şəhərlərinə gedir. İbn Sina Həmədanda vəzir vəzifəsinə qədər yüksəlir, sonra isə saray çəkişmələri, bədxahların paxıllığı nəticəsində dörd ay həbsxanaya düşür. Lakin bir qədər sonra o İsfahanda əmir Əlaüddövlənin sarayında yeni sığınacaq tapır. Burada o bütünlüklə yaradıcılıqla məşğul olur. Əvvəllər məlum olmayan astronomik alətlər ixtira edir, rəsədxananın tikintisinə başlayır. Məntiq, riyaziyyat, fizika, poetika və musiqinin problemləri haqqında yazır.
Bununla belə, İbn Sinanın həsrət çəkdiyi yerin məhz İsfahan olması barədə danışmaq düzgün olmazdı. Onun bir çox əsərləri səyahət etdiyi illərdə yazılmışdır. Amma qüdrətli dühasının çiçəklənməsi məhz İsfahan dövrünə (1023– 1037) təsadüf edir. O, bu dövrdə «Şəfa kitabı»nı, iri həcmli «Təbabət elminin qanunu» əsərlərini yazıb başa çatdırır.
Zəruri varlıq və ehtimal olunan varlıq haqqında təlim İbn Sina fəlsəfəsinin əsas prinsipidir. «Zəruri varlıq – zərurinin mahiyyətidir, mütləq varlıqdır. Zəruri varlıq öz mahiyyətinə görə özü vasitəsilə mövcud olan varlıqdır. O tayı-bərabəri olmayan varlıqdır, ona şərik və rəqib olan varlıq yoxdur, o hər cəhətdən vahiddir, aktual, ehtimal deyildir, idrakta hissələrə bölünmür, çünki onun varlığı mənəvi varlıqlardan ibarətdir…» Bu, saf iş, saf həqiqət, saf idrak deməkdir. Burada İbn Sinanın Zəruri varlığı, bir tərəfdən Platonun və Plotinin Təki (Xeyirxahlıq) ilə, digər tərəfdən isə Aristotelin təkanverici qüvvəsi ilə bağlıdır. Bu, müsəlman Allahı anlayışı ilə də uyğun gəlir. Amma o dünya sistemində Allahın rolunu başqa cürə izah edir.
İbn Sina belə bir fikirdən çıxış edir ki, zəruri varlıq və ehtimal olunan varlıq arasında daim səbəb-nəticə əlaqəsi mövcuddur, «xaliq və onun yaratdıqları arasında belə əlaqə yoxdur. Zəruri varlıq səbəb, ehtimal olunan varlıq isə onun nəticəsidir. Lakin səbəb-nəticə əlaqələri sonsuz müddətdə davam edə bilməz. Ali ilkin səbəb olmalıdır ki, bununla da bütün səbəblər başa çata bilsin. Allah səbəblər səbəbidir.
Lakin burada düzəliş edilməlidir. İbn-Sina ümumi idrakı yaratmış allahın bilavasitə fəaliyyət dairəsini məhdudlaşdıraraq, onun dünya işlərinə daim müdaxilə etməsi haqqında islam kəlamçılığı konsepsiyasını mahiyyət etibarilə rədd edir. E. Renanın obrazlı ifadəsi ilə desək, İbn Sinada allah dünyanın yaranmasına təkan verərək, zahiri cəhətdən özünün hərəkət etməsinə imkan yaradır.
İbn-Sina zəruri varlıq və ehtimal olunan varlıq arasındakı qarşılıqlı nisbətlər haqqında təlimi konkretləşdirərək Plotinin emanasiya prinsipinə yaxınlaşır. Bu prinsip onun «Mabda və Maad» əsərində (Səyahətəçıxma və qayıtma) daha ətraflı verilir. İbn-Sinaya görə tək, qeyri-maddi, əbədi, müstəqil, mütləq zəruri varlıq olan allah zəruriyyət tələb olunduqda dərk olunaraq heç bir vasitə olmadan ümumi idrak yaradır. Bu, o idrakdır, həm özünü, həm də öz yaradıcısını dərk edir. Bu ümumi idrakdan mühit və onların ruhları emanasiya olur. Ay mühitində emanasiya silsiləsi başa çatmışdır, «çünki burada dünya adi varlıqlarındır və yolgetmə xətti qurtarmış, qayıtma xətti başlamışdır. Dörd ünsürün (od, hava, torpaq, su) əlaqələndirilməsi və onların qarışığının təkmilləşdirilməsi əsasında bu xətt üzərində tədricən minerallar, bitkilər və insan yaranır. İnsan saflaşdıqca fəal idraka, peyğəmbər və mələk mənsəbinə yiyələnə bilər. Ömrünün son illərində yazdığı, onun fəlsəfi ideyalarının yekununu şərh edən «göstərişlər və təlimatlar kitabı»nda sufizmə aid çox şey vardır. İbn-Sinanın fəlsəfəsi böyük nişapurlunun həyatına, dünyagörüşünə və yaradıcılığına bu və ya digər dərəcədə böyük təsir göstərəcəkdir.
Görünür, Ömər Xəyyam məşhur sələfinin əsərlərindən özünün həkimlik təcrübəsindən də istifadə etmişdir. Axı həm orta əsrlər İranında, həm də bütün dünyada olduğu kimi o dövrdə «alim» mənsəbinə «təbib» – «həkimlik» anlayışı da daxil idi.
Biz gənc Ömərə nişapurlu sufi alimlərin konsepsiyasının və ideyalarının necə təsir göstərməsini dəqiq bilmirik. Lakin onun bu və ya digər sufi baxışları ilə tanış olması şübhəsizdir. Bu ehtimal böyükdür. Y. E. Bertels yazmışdır: «Xüsusilə Səlcuqilərin hakimiyyəti dövründə şeyxlərin (sufizmdə mənəvi hamilik – müəllif) nüfuzu xeyli artmışdır. Səlcuqlar ən əlverişli hallarda daim yerli şeyxlərə öz hörmətlərin bildirməyə və onları müdafiə etdiklərini göstərməyə çalışırdılar. Səlcuqların bunu nə üçün etməsini demək hələlik çətindir. Bu, səlcuqlara sanki şamanlar təsiri bağışlayan şeyxlərin ecazkar qabiliyyəti qarşısında qorxu hissi idimi, yaxud Səlcuqlar onların artmaqda olan qüvvəsini hiss edir və onların köməyi sayəsində şəhər əhalisilə yaxşı münasibətləri qoruyub saxlamağa çalışırdılarmı?
Ömər kitabı bağladı. Bu, Aristotelin «Siyasət» əsəri idi. Gecədən keçmişdi, o isə yatmaq istəmirdi. Haradasa şəhristandan uzaqlarda karvansara yaxınlığında it hürürdü. Gecə gözətçisi öz toxmağını ahənglə vurub səs çıxarırdı. Bir qədər sonra bu səslər də kəsiləcək. Yeniyetmə isə lampanın işığına heyranlıqla baxır. İşığın ətrafında pərvanələr uçurlar. Pərvanələrdən ən cəsarətlisi işığa doğru can ataraq qanadlarını yandırıb mizin üstünə düşdü.
Ömər yenicə oxuduğu barədə düşünür. O yunan necə yazmışdı? Səadət hər yerdə mövcuddur və hər yerdə iki şərtə əməl olunmaqdan asılıdır: birincisi, hər cür fəaliyyətin son məqsədini düzgün müəyyənləşdirməkdən, ikincisi, son məqsədə doğru aparan müvafiq vasitələri axtarıb tapmaqdan. Necə də gözəl deyilmişdir. Dəqiq və yığcam. Həyat qısadır, insan isə dünyada hər şeyi dərk etmək istəyir. Amma, təəssüf ki, onun bir qarış hissəsini belə dərk etməyə vaxt çatmır. Bununla belə gənclik ömrün baharıdır. Qüvvə çoxdur. Elmə maraq sonsuzdur. Elmlərin içində isə bir bütöv, ən ciddi və dəqiq elm vardır. Bu riyaziyyat elmidir. Lakin bu elmdə də nə qədər qaranlıq səhifələr və həll olunmamış problemlər vardır. Deməli, məqsədim bax bu olmalıdır. Bəs hansı vasitələrlə? İdrakımla, sağlamlığım və gəncliyimlə bu məqsədə çatacağam.
Bu torpaq ki, onu tapdayır heyvan,
Olmuş bir zamanlar gül üzlü canan,
Eyvanda gördüyün kərpic yaranmış
Vəzir barmağından, sultan başından.
Xilqətin başlıca mehvəriyik biz,
Dərk etsən, bəsirət cövhəriyik biz.
Cahan dairəsi qızıl bir üzük,
Onun ən dəyərli gövhəriyik biz.
II FƏSİL
MAVƏRAÜNNƏHR
(1066 – 1074)
Orta əsr müsəlman coğrafiyaçıları və səyyahları Mavəraünnəhri Amudərya və Sırdərya hövzəsinin islamlaşdırılmış ərazisi hesab edirdilər. Şimalda Mavəraünnəhr türk və monqol köçəriləri məskunlaşmış Türküstanla sərhəd idi. Cənubda və cənub-şərqdə Çeyhun (Amudərya) İran və Mavəraünnəhr arasında daha çox rəsmi sərhəd idi.
Yaradıcı şəxsiyyət həqiqi ardıcıl təfəkkürlə məşğul olarkən, son nəticədə özü üçün özünün məhdudluğunu aşkara çıxarmalıdır. O, faciəli dilemma qarşısında qalır: ya şübhələri başından çıxarıb atmaqla şəxsi etiqad sistemini yaratmağa başlamaq, ya da son nəticədə onun da məhdud olduğunu dərk etməklə daha mürəkkəb və harmonik təfəkkür sisteminin axtarılmasını davam etdirmək lazımdır.
* * *
Hava tezdən sərin idi. Günəş hələ ağımtıl səmada görünmür, onun yandırıcı şüaları hələ şəhəri etinasızcasına bürküyə bürüməmişdi. Amma Səmərqənddə artıq hava işıqlaşmışdı. Bağlarda və üzümlüklərdə müxtəlif quşların civiltisi və qurultusu eşidilir, küçələr adamların getdikcə daha güclü səs-küyü ilə, arabaların cırıltısı, atların kişnəməsi, eşşəklərin və dəvələrin nəriltisi, qoyunların və keçilərin mələşməsi ilə dolur. Bu gün böyük bazar günüdür, mömin müsəlmanlar, şiştəpə papaq qoymuş atəşpərəstlər, araqçınlı yəhudilər şəhərin əsas bazarlarının yerləşdiyi Ras ət-tək tərəfə tələsirdilər.
Amma, görünür cavan oğlan Səmərqənddə olan adi səs-küyü hiss etmirdi. O, ətrafdakılara baxmayaraq tələsmədən yol gedirdi. Orta boydan uca, sifətinin cizgiləri bir qədər uzun, kiçik saqqalı səliqə ilə qırxılmış olan bu adam, görünür, ya acıqlı idi, ya da möhkəm yorulmuşdu. Ömər həqiqətən yorğun idi: o son bir neçə həftəni demək olar qətiyyən yatmamış, son bir neçə ay ərzində məşğul olduğu riyazi tənliklərin həllinə təkrar-təkrar qayıtmışdı. Hələ Səmərqəndə gəlişinə qədər o məşğul olduğu riyazi tədqiqatlar sahəsində gördüyü işlərə möhkəm aludə olmuşdu, indi bütün maneələrin dəf olunduğu, meydana çıxan problemlərin həll olunduğu və riyazi tənliklərin tapılmış sistemlərini yalnız birləşdirmək lazım olduğu bir vaxtda, bütün bunlar nədənsə qəflətən gözlənilmədən dayandı.
Onun həm özünə, indi ona gərəksiz görünən öz işinə, onunla birlikdə Səmərqəndin came məscidinin kitabxanasında işləyən başqa alimlərə, şəhərin baş qazisinə, bütün aləmə acığı tutmuşdu. O öz idrakı ilə başa düşürdü ki, ona sadəcə olaraq yaxşı yatmaq lazımdır və onda acığı da keçib gedəcəkdir. Amma daxilində nə isə onun taqətdən düşməsinə mane olurdu. Ömər artıq onu bezikdirən işi mümkün qədər tez başa vurmaq arzusu ilə təkcə yaşamırdı. O başqa bir şey – bu riyazi tənliklərlə məşğul olduğu vaxt başına gəlmiş olan yeni ideyalar və obrazlar haqqında sakitcə düşünmək istəyirdi.
Budur, artıq neçə həftə, hətta həftə yox, bir neçə aydır ki, o özünü xüsusilə tənha hiss edirdi. O demək olar heç kəslə danışmırdı, onu çağırdıqda isə özünü eşitməzliyə qoyurdu. Yaxud təngəgətirici suallardan və danışıqlardan yaxa qurtarmaq üçün məscidin uzaq bir küncünə çəkilirdi.
Bu tənhalıqda insan özünü sanki əzilmiş, heç nə hesab edir, adama elə gəlir ki, bu qaranlıq həyatda təkcə sənin naməlum və nə üçünsə vird edən vücudun qalmışdır. Amma Xəyyam tənhalığı ilhamlandıran və ona yüksək sevinc bəxş edən başqa şey də bilirdi, ona elə gəlirdi ki, bütünlüklə sən, sənin vücudun və sənin qəlbin keçici, fanilikdən məhrum olmuş yüksək harmoniyanın doğulmasını hiss edən, görən vahid gözdür. Və birdən hiss edirsən ki, bu yüksək, ahəngdar, hələ haqqında söylənməmiş və əbədi bir şeylə sən də bağlısan. Təsadüfi deyil ki, bir qədər sonra, XX əsrdə belə bir nəticəyə gələcəklər ki, insanın yaradıcı potensialı yüksəldikcə, ona tənhalıq, öz tədqiqat işlərinə inam hissinin və fikir cəmləşməsinin olmaması daha çox xas olur.
Bəzən o dua edirdi, müqəddəs kitabdan xüsusilə qəribə ayələri təkrar edərək qəzəblə və xeyli dua oxuyurdu. Amma məhvedici tənhalıq hissi onu tərk etmirdi. Bir neçə dəfə sanki ayıqlıqda öz atasını görmüşdü, atası kirpiklərini qırpmadan və danışmağa cəhd etmədən ona baxırdı. Ömər sentimental deyildi, cavanlığına baxmayaraq, hisslərinə bir o qədər də inanmırdı. Amma iki il bundan əvvəl həyatdan köçmüş atasının zillənmiş və diqqətli baxışını hiss edərək ağlamaq istəyirdi. Onun özünə, atasına, qohumlarına yazığı gəlirdi. Amma nədənsə gözündən yaş axmırdı.
Nişapurlunun yaşını müəyyən etmək istəyənlərin demək olar hamısı səhv edirdi. Çox vaxt ona 26 yaş verirdilər.
«Axı bir neçə gündən sonra mənim yalnız iyirmi yaşım tamam olur», – deyə Ömər gülümsədi. O, çuxura düşmüş gözləri ilə mavi səmaya laqeydcəsinə baxan və arıq, demək, olar, qanı qaçmış dodaqları ilə nəyisə səssiz təkrar eləyən dilənçi qocanın yanında dayandı. 1068-ci ilin may ayının ortaları idi. Qarşıda Mavəraünnəhrin adi isti yayı gəlirdi. Ömər qocanın qabağına yarım dirhəm atıb, tez ondan uzaqlaşdı.
Əgər ondan Səmərqəndin xoşuna gəlib-gəlmədiyini soruşsaydılar, iyirmi yaşlı Ömər Xəyyam təəccüblə sual verənə baxardı. Gənclik həmişə və hər yerdə, heç nəyə baxmadan hər şeylə maraqlanır. Səmərqənd – Mavəraünnəhrin birinci şəhəri, alimlərin sığınacaq yeridir, onun kitabxanalarına, daş və gil lövhələrdə öz əksini tapmış keçmişin böyük və sirli yaddaşına məkər o laqeyd qala bilərmi?
Amma çox vaxt izdiham narahat və sərt xarakterli Öməri əsəbiləşdirirdi. O vaxt şəhərdə yarım milyona qədər hay-küylü və qarışıq əhali yaşayırdı. Səmərqənd qədim dövrlərdən Hindistandan (Bəlxdən), İrandan (Mərvdən) və türklərin hüdudsuz torpaqlarından keçən başlıca ticarət yollarını birləşdirirdi. Ətraf yerlərin qeyri-adi məhsuldarlığı da həmçinin adamların külli miqdarda bir yerə yığılmasına səbəb olurdu.
O vaxt şəhər öz ətrafındakılarla birlikdə 12 fərsəngdən (təxminən 80 kilometr) ibarət ikiqat divarla əhatə olunmuşdu, divarların iki hissədən ibarət 12 darvazası vardı. Hər darvazanın arxasında başqa, həmçinin ikiqat darvaza var idi. Birinci və ikinci darvazaların arasında qapıçıların yaşayış məskəni yerləşirdi.
Səmərqənd şəhər kənarında yerləşən qəsəbələrlə 6000 (1 çərib 1952 kvadratmetrə bərabər tutulur) ərazini əhatə edir. Səmərqəndin tarixi mərkəzi sayılan şəhristanda məscid və hökmdarın istinadgah olan saray yerləşirdi.
Şəhristana dörd darvazadan keçdikdən sonra düşmək olardı: Şərqdə hündür yerdə olan Çin darvazasından çoxlu pillələrlə Zərəfşana tərəf aşağı düşürdülər; qərbdə Növbahar, yaxud Dəmir darvazaları, şimalda – Buxara yaxud Osruşan darvazaları, cənubda isə Kəş yaxud Böyük darvazalar var idi. Şəhristanın qüdrətli divarları hələ Ərəb istilasından əvvəl tikilmişdi. Tikinti çoxlu gil tələb etdiyindən divarın yanında böyük xəndək yaranmışdı. Bu xəndəklə şəhərə su gətirmək üçün əs-Saffarun deyilən yerdə daşdan bənd tikilmişdi. Su şəhristana arxla Kəş darvazasından daxil olurdu. Arx divarın xəndəyi üzərindən keçirdi. Arxın sahillərində yerləşdirilən torpaq sahələrindən əldə olunan gəlir onun saxlanılmasına sərf olunurdu. Səmərqənddə yaşayan atəşpərəstlərin natural mükəlləfiyyətini bəndin təmirində işləmək təşkil edirdi, buna görə də onlar can vergisindən azad edilmişdilər.
Şəhristanın xarici tərəfində Kühək adlı təpə var idi. Şəhər tikintiləri, qabların hazırlanması və digər əşyalar üçün buradan daş və gil götürüb aparırdılar. Çin darvazasından başlanan yol çaya doğru aşağı düşürdü, buradan isə körpü vasitəsilə keçirdilər. Körpünün altından axan çayın dərinliyi 2 kəmala (təxminən 3,7 metrdir) bərabər idi. Dağlarda qar əriyərkən su bəzən körpüdən yuxarıya qalxır və Səmərqəndin əhalisi daşqının qarşısını ala bilmirdi.
Şəhərdə çoxlu bağ var idi: bu bağlar Səmərqəndin fəxri hesab olunurdu. Demək olar hər bir evdə meyvə ağacları və üzümlüklər var idi. Ömər bir dəfə şəhərdə ən hündür bir yerə qalxmışdı. Oradan yaşıllıq dənizi gözü qarşısında canlanmışdı.
Bağçılıq süni becərmə sayəsində inkişaf etmişdi. Şəhərə çəkilmiş su dörd qola, onların də hər biri iki qola bölünmüşdü. Bütün iri arxların sayı səkkiz idi. Səmərqənddə cəmi 680 bənd var idi.
Ömər iqamətgahın yaxınlığında yerləşən came məscidinə tərəf gedirdi. Onun keçdiyi küçələrə, demək olar, başqa küçələrin əksəriyyəti kimi daş döşənmişdi. Səmərqənd bir maraqlı xüsusiyyəti ilə məşhur idi: şəhərdə buzlu suyu havayı verən 2000-ə qədər yer var idi. Su fontanlarda saxlanar, yaxud mis səhənglərdə və gildən hazırlanmış cürdəklərdə verilərdi. Şahidlərdən biri bunu belə təsvir etmişdir; «Mən karvansarada, küçələrin tinində, meydanda və ya divarın yanına yığılmış insan qruplarına Allah naminə paylanan buzlu suyu nadir hallarda görmürdüm; həm kərpic anbarlardan, həm də bürünc çənlərdən 2000 yerdə ianə məqsədilə su paylayırdılar».
Şəhərdə çoxlu sənətkar yaşayırdı, qışda və yayda qızğın ticarət gedirdi. İri ərəb səyyahlarından biri olan Məqdisi Mavəraünnəhrdən gətirilən malları sayaraq yazmışdır: «Səmərqənddən gümüşə tutulmuş parçalar və Səmərqənd parçaları, böyük mis qazanlar, qəşəng küplər, çadırlar, üzəngilər, dəhnələr, qayışlar, türklərə göndərilən zərxara və qırmızı qumaş parçalar, fındıq və qoz aparılırdı. Buxara ətinin və Buxarada «əş-şaq» adı ilə məşhur olan yemiş növünün, xarəzm soğanının, şaş11 qab-qacağının və Səmərqənd kağızının tayı-bərabəri yoxdur».
Səmərqənd kağızı təkcə müsəlman mədəniyyətinə deyil, həm də Avropa mədəniyyətinin inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Belə hesab olunur ki, ərəb sərkərdəsi Ziyad ibn Sahibin əsir aldığı çinlilər səmərqənd ustalarına kağızın hazırlanmasını öyrətmişlər. Çində aşqarlanmamış əski kağızlar artıq II əsrdə hazırlanırdı. XI əsrin əvvəllərində Səmərqənddə hazırlanan kağız papirus və perqamenti müsəlman ölkələrindən tamamilə sıxışdırmışdı. Səmərqənd həm də burada yerləşən Şərqdə ən böyük qul bazarı ilə tanınırdı.
Yenidən Ömər Xəyyama qayıdaq. Onun adının xatırlandığı? bütün məşhur tarixi mənbələrdə Ömər Xəyyamın nə üçün Səmərqəndə gəlməsi, öz vətəni Xorasanı tərk etməsi barədə izahat belə verilmir. Biz gənc Xəyyamı Mavəraünnəhrə getməyə məcbur edən səbəbləri yalnız güman edə bilərik.
1066-cı ildə onun atası vəfat edir, o Öməri oxutmuş və gözəl təhsil verdirmişdir. Həmin vaxta qədər istedadlı nişapurlunun həyat yolunun, demək olar ki, əsas cəhətləri– həqiqəti dərk edən nəcib yol müəyyən olunmuşdu. Hətta güman etmək olar ki, atasının ölümündən sonra onun maddi vəziyyəti kəskin şəkildə pisləşmişdir, çünki adi şəraitdə o müsəlman dünyasının o vaxt ən böyük elmi mərkəzi olan Nişapurda qalıb işləyə və öz dərslərini davam etdirə bilərdi.
Amma hansı səbəblərə görə isə o Xorasanda qala bilmədi. Bundan başqa, Xəyyam düşmən Səlcuqilər dövlətinə gəlib düşür. 1064-cü ildən etibarən Mavəraünnəhrin qaraxanilər dövlətinə Alp-Arslanın daimi hücumları başlanır. Güman etmək olar ki, Xəyyam təqiblərdən xilas olmaq üçün Nişapurdan qaçmağa məcbur olmuşdur. Bunu o özü də heç gizlətmirdi. Mavəraünnəhrə gəldiyi vaxt yazdığı riyaziyyat əsərinin giriş hissəsində o deyir: «Mən… sübutlara əsaslanaraq bütün bu növləri tədqiq etmək və bu növlər arasında mümkün və qeyri-mümkün hadisələri bir-birindən fərləndirmək üçün daim qızğın səy göstərmişəm, çünki bu növlərdə mən nə qədər çətin misalların olduğunu bilirdim. Amma mən bu işlə müntəzəm məşğul olmaq imkanından məhrum idim, hətta bəxtin dönüklüyündən mənə maneçilik olduğuna görə onun barədə fikrimi cəmləyə bilmirdim. Biz alimlərin məhv olmasının şahidi olmuşuq, indi çox iztirab görmüş bır yığın alim qalmışdır. Bu dövrdə taleyin sərtliyi onların özlərini elmin tam təkmilləşməsinə və dərinləşməsinə həsr etməsinə maneçilik törədir. Hazırda alim görkəmində olan şəxslərin böyük bir «hissəsi həqiqəti yalan kimi qələmə verir, elmdə saxtalaşdırmadan kənara çıxmır və özünü bilikli göstərməyə çalışır. Onlar malik olduqları bilik ehtiyatlarını yalnız alçaq şəhvətlik məqsədləri üçün istifadə edirdilər. Əgər onlar həqiqət axtaran və həqiqət sevən, yalan və ikiüzlülüyü dəf etməyə alışan, lovğalıqdan və yalan danışmaqdan imtina eləyən bir insana rast gələrlərsə, onda həmin adamı özlərinin nifrət və gülüş obyektinə çevirərlər».
Gənc riyaziyyatçının yazdığı bu sətirlərdə aşkar kədər və qəzəb duyulur. Ömər Xəyyam təkcə özünün «elmlə müntəzəm məşğul olmaq imkanından deyil, həm də ona «taleyin dönüklüyünə görə» maneçilik törədildiyi üçün hətta fikrini cəmləşdirə bilmədiyindən danışır. O əsl alimlərin məhv olduğunu, «çox az, bir yığın iztirab çəkən insanın qaldığını» görmüşdü. Nişapurlu «bu dövrdə taleyin sərtliyi» dedikdə nəyi nəzərdə tuturdu? Əgər Xəyyamdan əvvəlki dövrün dramatik mərhələsinə nəzər salmasaq bu şəraiti (bu şərait Ömər Xəyyamın sonrakı həyatında mühüm rol oynayacaqdır) tamamilə aydın təsəvvür etmək çətin ola bilər.
VII əsrin birinci rübündə Məkkədə, Qərbi Ərəbistanın dağları və daşlı-kəsəkli yarımsəhrası arasında salınmış kiçik ticarət şəhərində bir-birinin dalınca hadisələr baş verdi. Bu hadisələr dünya tarixinin gedişinə qətiyyətlə təsir göstərdi, qəflətən və əbədi olaraq nəinki Ərəbistan bütpərəstlərinin, həm də bir çox başqa xalqların taleyini dəyişdirdi, dünyanın ən iri sivilizasiyasını yaratdı.
Burada, Məkkədə, rəvayətdə deyildiyi kimi, yetim, çoban, sonra isə varlı dul qadının ticarət işlərini aparan Abdulla oğlu Məhəmməd12 çığıraraq öz qəbilə üzvlərini meydana toplayır, göydən ona «ilahi vəhy» göndərildiyini elan edir. Onu daşa, söyüşə basır və hədələyir, sonra isə doğma şəhərdən qaçmağa məcbur edirlər. Amma artıq heç nə hadisələri saxlaya bilmir: «vəhydən» islam dini yaranır. «İş» isə dünya üçün xalqların nəhəng hərəkatına, yüz illərlə saysız-hesabsız vuruşmalara, İranda, böyük Sasanilər imperiyasının və İspaniyada Vestqot krallığının süqutuna, Bizans imperiyasının ağır məğlubiyyətinə, İranın, Suriyanın, Misirin, Şimali Afrikanın ərəblər tərəfindən istila edilməsinə gətirib çıxartdı.
VII əsr böyük fəlakətlər və dəyişikliklər dövrü oldu. Bir çox xalqların mədəniyyətinin inkişafını müəyyənləşdirən, həm Avropa, həm də bütün ümumdünya sivilizasiyasının formalaşmasına böyük töhfə vermiş olan ərəb-müsəlman sivilizasiyasının yaradılması həmin dəyişikliklərin nəticəsi idi.
630-cu ildə Məhəmmədin başçılığı altında Ərəbistanın siyasi cəhətdən birləşdirilməsi başa çatdı. Eyni zamanda (imam) və siyasi (əmir) başçı hesab olunan «müavinlər» (xəlifələr) onun varisləri oldular. İlk dörd xəlifə (mömin xəlifələr)– Əbubəkr (632-634-cü illərdə idarə etmişdir), Ömər (634 – 644-cü illər) Osman (644 – 656-cı illər) və Əli (656 – 661-ci illər) Məhəmmədin qohum və yaxın silahdaşları sırasına mənsub idilər.
Xilafət dövrünün mövcud halda ən əvvəl əhəmiyyəti ondadır ki, məhz o zaman orta əsrlərin gözəl müsəlman mədəniyyəti yaranmışdır. Nəticəsinə görə onun mürəkkəb, ziddiyyətli və zəngin olan tarixi tükənməyən və kəskin dini mübahisələrin gedişində yaranmış dünyanı dərketmənin, dünyabaxışının əsas formalarının, təfəkkürün əsas tiplərinin inkişafı ilə sıx bağlı olub bir-birinə qarışmışdır. Bunun da nəticəsində o dövrün fəlsəfi dini sistemi formalaşmış, cilalanmış və dağılmış, zəngin intellektual mühit yaranmışdır.
Əsl fikir nəhəngləri təkcə öz dövrünün deyil, həm də keçmişin məhsuludur. Amma onların yaradıcılığı hökmən gələcəyə də gəlib çatır. İnsan meydana gəldiyi və yaşadığı cəmiyyətdə hətta mürəkkəb sosial-iqtisadi, siyasi, ideoloji əlaqələri kor-koranə yaratmır. Yaradıcı şəxs elə ona görə yaradıcı insan sayılır ki, onlar bizim planetdə gah burada, gah da orada meydana çıxan tarixə nəinki cəlb olunurlar, həm də ondakı intellektual sıçrayışların dərinliyini və genişliyini müəyyən edirlər.
Yaradıcı şəxsiyyət – bu, bəlkə də tarixin hər mərhələsinin daha mürəkkəb ziddiyyətidir. Axı həqiqi yaradıcılığın əsl stimulu – bu, tarixin mövcud anında yaşayan təfəkkürün bütün tiplərinin qeyri-mükəmməl olmasını dərindən şəxsən dərketməkdir.
Sadəlövh könlümdən mən cana gəldim,
Cəfakeş canımdan fağanə gəldim.
Mənsiz də dünyanın işi keçərmiş,
Əcaba, nə üçün Cahana gəldim?
Böyük Ömər ibn İbrahimin həyatı intellektual mühiti müəyyən edən fəlsəfi-dini doktrinaların və cərəyanların yaranması və mübarizəsi kontekstində nəzərdən keçirilməsə, Xəyyam kimi belə mürəkkəb və nadir şəxsiyyəti tam mənada çətin qiymətləndirmək mümkündür. İnsanın gizli fikrini açmaq üçün sxolastika geyimləri çox vaxt həddən artıq sıx olurdu; dünya dərk olunandırmı; əgər dərk olunursa, onda necə dərk olunur; insan idrakının hüdudu vardırmı; bu hüdudun arxasında nə durur; insan həqiqət naminə etdiyi öz əməllərində, hərəkətlərində azaddırmı; əgər azad deyildirsə, onda bunun səbəbi nədir və s.
Cəhənnəmdən qorxan, cənnət axtaran,
Əl çəkməz məsciddən, gəlisalardan
Allahın sirrindən olan xəbərdar
Qəlbində bu toxmu əkməz heç zaman.
Lakin yenidən VII əsrin birinci yarısına qayıdaq. Alim Y. E. Bertels bu dövrü xarakterizə edərək yazmışdır: «İstər Məhəmmədin hakimiyyəti illərində, istərsə də onun ilk iki «müavini» Əbubəkrin və Ömərin hakimlik etdiyi illərdə Məkkə və Mədinənin ərəb cəmiyyəti özlüyündə dini icmanı təmsil edirdi, sözün tam mənasında bu icmada mahiyyət etibarilə kübar hakimiyyəti yox idi, burada qanunvericilik və inzibati sərəncam bilavasitə Allahın hökmü kimi qəbul edilirdi. Ehtimal etmək olar ki, Əbubəkrin və Ömərin həyat tərzi icmanın hər hansı bir üzvünün, o cümlədən, hətta maddi cəhətdən az təmin olunmuş üzvün həyat tərzindən belə həqiqətən az fərqlənirdi.
Lakin artıq üçüncü xəlifənin– Osmanın vaxtında hər şey dəyişməyə başladı. Onun vaxtında başlanmış çaxnaşma axırda özünün məhvinə gətirib çıxardı. Öz sələflərinin qoyduğu qaydaları açıq-aşkar pozması buna səbəb olmuşdu. Müsəlman icması qəzəblənmişdi, o bir neçə ev almış, sürülərini artırmış, torpaq sahələrini ələ keçirmiş və həmçinin xəlifənin bütün qohumlarının varlanmasına kömək etmişdi.
Osmanın öldürülməsi kəskin və şiddətli siyasi-dini mübarizənin başlanmasına səbəb oldu, bu mübarizə xəlifə Əlinin bütün qısa hakimiyyəti dövründə davam etdi, Əməvilər nəslinin nümayəndəsi Müaviyə ibn Əbu Süfyan daxili müharibələrdən məharətlə istifadə edərək 661-ci ilin payızında hakimiyyəti ələ aldı.
Əməvilər zəbt etdikləri mövqeləri möhkəmləndirmək üçün xəlifənin taxt-tacına yiyələnmək iddiasında olanların, ilk növbədə Əlinin varislərini aradan götürməkdə bütün vasitələrdən istifadə edirlər. Artıq onları heç bir ənənə saxlaya bilmir, hətta Müaviyənin vaxtında müqəddəs Məkkə şiddətli toqquşmalar meydanına çevrilir.
Lakin Əməvilər özlərinin xüsusi ardıcıllarını çoxlu gözəl bəxşişlərlə ələ almağa çalışırdılar, buna görə də xəzinənin fasiləsiz olaraq doldurulması tələb olunurdu. Hərbi qənimət bölüşdürülərkən, peyğəmbərin vaxtında olduğu kimi, bu işdə bütün icmanın iştirak etməsi barədə artıq söhbət belə ola bilməzdi. Sürətlə əmlak differensiyası başlanır.
Əməvilər dövləti möhkəmləndikcə, müvafiq dini-ideoloji əsasların Məhəmmədin vaxtında yaranmış ənənələrdən uzaqlaşması tələbatı da güclənirdi. Quran bütöv məlumatları özündə yazılı əks etdirməsinə baxmayaraq, müxtəlif həyati vəziyyətlərdə meydana çıxan hər bir suala heç də cavab verə bilmirdi. Müqəddəs kitaba əlavələr edilməsinə tələbat artırdı. Eyni hadisə barədə peyğəmbərin nə deməsi və o vaxt onun hərəkətinin necə olması haqda Məhəmmədin ən yaxın tərəfdarlarının xatirələri belə əlavələrin təbii mənbəyi idi.
Lakin Osmanın ölümündən sonra qəsbkarlıq müharibələri və başlıca olaraq daxili mübarizə Məhəmməd haqqında belə xatirələri saxlamış olan bir sıra adamların xeyli sürətlə azalmasına gətirib çıxardı. Beləliklə, bu rəvayətlərin (hədis) toplanması və yazılması ən mühüm hüquqi, əxlaqi, ideoloji vəzifələrdən biri hesab olunurdu. «Mühəddislər» (hədisləri toplayan və izah edənlər) peşəsi yaradılır, onlar hədis toplamaq üçün xilafətin getdikcə genişlənən ən uzaq guşələrinə gedirdilər.
Ən məşhur və nüfuzlu ilahiyyatçılar hansı hədisin düzgün, hansı hədisin isə qeyri-düzgün olmasını deməkdə çətinlik çəkirdilər. Bəziləri yalnız on yeddi, başqaları isə üç yüz həqiqi hədis olmasını hesab edirdilər. Məşhur Əs-Səhih hədislər külliyyatının tərtibçisi tanınmış Əbu Abdulla əl-Buxari hədisin miqdarını doqquz min iki yüzə çatdırmışdır, imam Əhməd ibn Hənbal isə əlli min hədisin olmasını hesab edirdi.
Birinci mühəddislər ən müxtəlif sosial təbəqələrdə böyük nüfuza malik idilər. Lakin müsəlman icmalarının sıravi üzvləri arasında əməvilərin hərəkəti narazılıq doğuraraq bir sıra üsyanlara səbəb oldu, bu vaxt sadə adamlar inanmağa başlayırdılar ki, mühəddislər icmanın hüquqlarını nəinki müdafiə etmir, həm də çox vaxt açıq-aşkar hakimiyyət tərəfinə keçirdilər. Vəziyyət dəyişirdi.
Narazı şəxslərin arasından qanunauyğun olaraq yeni tipli mühəddislər meydana çıxdılar. Bu adamlar aşağıdakı son dərəcə ağıllı və praktik meyar irəli sürdülər: mühəddisə yalnız o halda etimad (deməli, onun məlumatına da həmçinin) etmək mümkündür ki, o nəinki hədisləri danışır, həm də həqiqi müsəlman üçün qadağan olunan hər şeydən qaçaraq tərki-dünya həyatı keçirməklə onlara riayət edir. Heç də təsadüfi deyildir ki, bu ikinci tipli mühəddislər arasında tərki-dünyalıq cərəyanı inkişaf etməyə başlayır. Belə adamlara adətən zahid (münzəvi, tərki-dünya) deyirdilər.
Əvvəllər zahidlərin hərəkatının əsasında heç bir mürəkkəb nəzəriyyə durmurdu. Dinin, məlum xüsusiyyətlərdə dini praktikanın emosional qavrayışının yüksək intensivliyi onları geniş dindarlar dairəsindən fərqləndirirdi. Məsələn, Quranın «xatırlayın məni ki, mən də sizi xatırlayım» ayəsindən (şeirdən) çıxış edərək, onlar bütün asudə vaxtlarında müqəddəs «Allah» sözünü təkrar etməyə can atırdılar.
Nəyə «icazə verilməsi» və nəyinsə «qadağan olunması» mövzusunda uzun və mürəkkəb mübahisə aparılırdı. Belə bir fikirdən çıxış edirdilər ki, hakimiyyət daşıyıcılarından və ya onların əhatəsində olan şəxslərdən alınmış hər cür ianə danışıqsız olaraq «qadağan» hesab olunmalıdır, çünki hökmdarların sərvəti halal zəhmətlə qazanılmamış, zorakılıq yolu ilə əldə edilmişdir. Xəlifədən və ya onun əhatəsində olan şəxslərdən hər hansı bir bəxşişi almaqdan bu mömin ərlərin tamamilə imtina etməsinə dair hekayətlər bütün zahidlərin tərcümeyi-halında çoxdur. Hətta onlardan biri qonşunun – xəlifənin ordusundan olan döyüşçünün damına uçub qonduğuna və orada dən dimdiklədiyinə görə öz şəxsi toyuğunu natəmiz hesab edirdi. Hökmdarlara nəsihət verməyi onlar öz borcları hesab edir, amma onlardan bir tikə çörək almağı belə arzulamırdılar.
Şübhəsiz ki, islamda tərki-dünyalıq cərəyanı Ömər Xəyyamın dünyaya münasibətinin formalaşmasına öz təsirini göstərmişdir. Bu, sonralar onun fəlsəfi əsərlərində öz əksini tapacaqdır.
Erkən dövrlərdə yaşayan zahidlərin tərcümeyi-halında maraqlı xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, bu adamların əksəriyyəti özü üçün çörək qazanmağın yalnız iki üsulundan birini yerinə yetirirdilər: onlar ya çöldən tikan yığır, onu bazarda satır, ya da su daşıyırdılar. Əsas fikir tamamilə aydın idi. Həm tikan, həm də su (ictimai yerlərdən və çaylardan) heç kəsin deyildir, qiymətləri yoxdur. Onlar yalnız uzaq yerlərdən gətirildiyinə, istifadə üçün yararlı olduğuna görə qiymət kəsb edirlər. Deməli, onlar üçün haqq alan şəxs satdığı mala görə deyil, yalnız onun gətirilməsinə görə pul alır. Başqa sözlə desək, zahid burada ancaq öz şəxsi fiziki əməyini satır.
Zahid, tənə vurma bizə sən müdam,
Deyilik dünyada sənin kimi xam.
Sənin istədiyin namaz, təsbehdir,
Mənim sevdiyimdir canan, bir də cam.
O vaxt zahidlərin tərki-dünyalığı ortodoksal teoloqlar tərəfindən tez-tez güclü müqavimətlə və düşmənçiliklə qarşılanırdı. Axı, islamın ilk illərində, xüsusən Əməvilərin hakimiyyəti dövründə tərki-dünyalığa qarşı əhvali-ruhiyyə hakim idi. «Din uğrunda müharibələr» həddən çox sərvət gətirdi. Geniş istilalar və külli miqdarda hərbi qənimətlərin ələ keçirilməsi qanuni olaraq özlüyündə zənginləşmə etikası növünün yaranmasına gətirib çıxarmalı idi, «qanuni» və Quran tərəfindən təqdis olunmuş ümidlə «din uğrunda müharibədə» iştiraka görə bir mükafat kimi nəzərdə tutulan hərbi qənimətlərdən varlanmaq həmçinin tərki-dünyalıq əhvali-ruhiyyəsini müdafiə edirdi. Buna cavab olaraq zahidlər bildirdilər ki, Allaha «dünyəvi tamah naminə» deyil, «gələcək həyat naminə» cahadda iştirak edənlər lazımdır.
Zahidlər hərəkatı təkcə ictimai cərəyan deyildi. Tədricən müvafiq nəzəri zəmin yaranmağa başlayırdı. Bu zəmin boş yerdə deyil, xilafətdə müxtəlif fəlsəfi-dini cərəyanların kəskin surətdə fəallaşması şəraitində yaranırdı. Biz onlardan Ömər Xəyyamın həyatına və yaradıcılığına hiss ediləcək dərəcədə, həm də mürəkkəb təsir göstərən yalnız bəzilərini nəzərdən keçirəcəyik.
Onlar ki, oldular ağıl dəryası,
Saçdılar ellərə irfan ziyası
Qaranlıq gecədən baş çıxarmadan
Bir əfsanə dedi: çatdı röyası.
Bu dövrdə mötəzililər intellektual tarixdə xüsusi rol oynamışlar. Vasil ibn-Əta onların təlimlərinin banisi hesab olunur. Vasil özü və onun bütün yaxın varisləri yuxarıda deyilən tərki-dünyalıq təriqətinin nümayəndələri idilər. Onlar müxalifətçiləri təmsil edirdilər, amma bu müxalifətçilər azlıq təşkil edərək fasiləsiz olaraq məğlubiyyətə uğrayırdılar.
Mötəzililər islamda ilk dəfə olaraq səmərəli arqumentlərin köməyilə dini və dünyəvi problemlərin izah edilməsi və əsaslandırılması metodunu geniş tətbiq etməyə başladılar. Söhbət yunan məntiqi və fəlsəfəsi, habelə fəlsəfə terminologiyası metodlarından geniş istifadə edilməsindən gedir. Mötəzililər hətta atomlar barədə təlimi qəbul etmiş, məkan və zamanın atomların birləşməsindən ibarət olduğunu bildirmişlər.
Onlar Allahın insanabənzər görkəmdə təsəvvür edilməsinə qarşı inadla çıxırdılar. Mötəzililər qeyd edirdilər ki, Allaha insani xüsusiyyətlər vermək, onun insan görkəmində taxt-tacda əyləşməsini təsəvvürə gətirmək qədər sadəlövhlükdür. Allah – insan düşüncəsində saf və müəyyənedilməz tamlıqdır, öz yaratdıqlarına (insanlara) bənzəmir və onlar tərəfindən dərkolunmazdır. Allahın tamlığı, diniliyi, qeyri-müəyyənliyi və dərkolunmazlığı – allah haqqında təlimin mahiyyəti bax bundan ibarətdir. Buna görə də onlar allahın intuisiya yolu ilə, ürəklə dərk olunması və insanın allahla bilavasitə ünsiyyətinin mümkünlüyü haqqında təlimi rədd edirdilər.
Yalnız Qadir Allah əbədidir və heç kim tərəfindən yaradılmamışdır, buradan belə nəticə çıxır ki, Quran əbədi deyildir, vahid allah tərəfindən yaradılmışdır. Bir halda ki, Quran Allahın böyük yaratdıqlarından yalnız biridir, onun hər bir yerini hərfi mənada və düşüncəsiz qəbul etmək olmaz və lazım da deyildir. Quran – müqəddəs kitabdır, lakin mötəzililər deyirdilər ki, o allah tərəfindən yaradıldığı üçün bu müqəddəslik Quranın hər ifadəsinə, hər hərfinə deyil, Quranın yalnız ruhuna, ümumi məzmununa, onun prinsiplərinə və ideyalarına aiddir. Buna görə də Quranın ayrı-ayrı yerlərini alleqorikcəsinə izah etmək, «Allahın kitabının» daxili məzmununu açmağa çalışmaq zəruri hesab olunurdu.
Mötəzililər allahın ədalətli olması haqqında ümumislam təlimindən iradə azadlığı təlimini çıxarmış və alın yazısını inkar etmişlər.
Allah ədalətli olduğu üçün, o son nəticədə yalnız ədalətli, ağıllı və məqsədyönlü olanı yaradır, buna görə də o şərin və ədalətsizliyin mənbəyi, insanlar tərəfindən edilən pis işlərin və ağılsız hərəkətlərin yaradıcısı ola bilməz. Şərin mənbəyi Allah deyil, allah tərəfindən yaradıcılarına verilmiş azad iradədir. İnsanlar allahın onlara verdiyi azad iradədən istifadə edərək özlərinin xeyir və şər əməllərini yerinə yetirirlər. Odur ki, mötəzililər deyirdilər ki, cənnət və cəhənnəm insan həyatının işlərinə görə ədalətli əvəzdir.
Nəhayət, mötəzililər belə hesab edirdilər ki, imam-xəlifənin təkcə dil və əl ilə deyil, həm də qılıncla etiqadı təsdiq etdirmək hüququ vardır və hətta buna borcludur, başqa sözlə desək, o təkcə yaymaq və yazmaqla deyil, həm də bütün kafirləri təqib etməklə etiqadı təsdiq eləməyə borcludur. Mötəzililər özlərinin rasionalizmində heç də dini azadfikirliliyin azadlıq tərəfdarları deyildilər və təcrübədə başqa cür düşünənlər və başqa dinə inananlar üçün iradə azadlığını inkar edirdilər.
Antik elmin tətbiqi üçün hamıdan çox iş görmüş olan abbasilərin yeddinci xəlifəsi əl-Məmunun vaxtında mötəzililik xilafətdə dövlət ideologiyası oldu. Məmun bütün müsəlmanlar üçün vahid, icbari etiqad müəyyən etməyə çalışdı. Bu, çox zəruri idi, çünki xəlifənin siyasi düşmənləri dini şüarlar altında çıxış edirdilər.
Məmunun hərəkəti islamda xeyli yeniliyə səbəb oldu. İslam özünün yarandığı ilk iki ay ərzində müxtəlif fikirlərin, məktəblərin, qanun təriqətlərinin plüralist məcmusunu təmsil edirdi.
Bu zaman islamda ortodoksal islamdan ayrılmış – şiələrə oxşar nəinki «kafirlər» – «sünnə və icma adamları» meydana çıxır. Hətta bu sonuncular arasında müxtəlif məzhəblər (yəni dini məktəblər) o vaxt bir-birilə mübahisələr edir və düşmənçilik saxlayırdılar. Bu günədək islamda dörd əsas mömin məzhəbi olmuşdur: hənəfilər, malikilər, şəfailər və hənbəlilər. Onlar başlıca olaraq hüquq və mərasimkeçirmə məsələlərində fikircə ayrılırdılar. Onların hamısının eyni bir mömin sünni icmasına mənsub olmasına baxmayaraq bununla belə tarix bu məzhəblər arasında gedən qatı, kəskin və qanlı toqquşmalarla doludur. Xəyyamın taleyinə üç belə təriqət: hənəfilər, şəfailər və hənbəlilər bilavasitə yaxud dolayı yolla xüsusi təsir göstərmişdir.
Xristianlıqda olan dini məsələlər üzrə hamı üçün məcburi qaydaları qəbul edə bilən məclisin islamda olmaması o vaxt hansı fikrin dini, hansı fikrin isə küfrliliyini müəyyənləşdirməkdə çətinlik törədirdi.
Xəlifə Məmun rəqabət aparan təriqətlərdən mötəzililər təlimini seçmişdi, çünki bu, ən çox işlənib hazırlanmış məntiqi dini sistem idi, bundan əlavə, bu doktrina daha zərif idi və fəlsəfi fikir ruhuna müvafiq olaraq müsəlman dünyasında yayılmağa başlamışdı.
Ücretsiz ön izlemeyi tamamladınız.
