Kitabı oku: «Вершы»

Тодар Кляшторны
ВЕРШЫ

«Белыя паляны, белыя гаі…»

 
Белыя паляны, белыя гаі…
Пчолы ледзяныя кружацца ў галлі,
Кружацца раямі, сыплюцца на дол,
Апушылі хвоек срэбраны прыпол.
А з-за лесу-гаю скача па лугах
Хтосьці незнаёмы ў ледзяных санях.
З сіняватых даляў, з сіняватай цьмы
Хтосьці напявае залатыя сны.
Хай галосяць ветры ў цемені начной,
Сядзем, дарагая, пасядзім з табой.
Раскажы мне шчыра, праўду раскажы, —
Хто ў чароўных вочах зоры патушыў?!
Хто замёў снягамі у душы вясну?
Сэрца хто параніў – вымеў цеплыню?!
Хто распяў з каханнем сэрца на крыжы,
Раскажы мне праўду, любая, скажы?!
І маўчаць пацёмкі… любая маўчыць....
Ледзянеюць словы, і душа баліць…
Белыя паляны, белыя гаі,
Пчолы ледзяныя кружацца ў галлі.
І мярцвеюць змрокі між сівых завей,
Прытуліся бліжай, сэрца абагрэй…
 

[1926]

Восень

I

 
Слаўны вечар… Пагода ліпнёвая,
А у садзе красуецца верасень…
Колькі яблыкаў восень ружовая,
Залацістая восень развесіла.
 

II

 
Блудзяць хмаркі – вандроўнікі дальнія,
Месяц косіць абмежкі ліловыя,
Загарэлі затоны крыштальныя,
Засмуцілася сінь вераснёвая.
 

III

 
Плачуць гусі – асеннія здраднікі,
Плачуць гусі, як сэрца дзяўчыны…
Заглядзеліся ў даль канаплянікі
Над бялявым вянком павучыння.
 

IV

 
Эх вы, сцежкі, – дарожанькі вузкія,
Эх ты, просінь, тыняная просінь…
Хоць прыгожа вясна беларуская, —
Прыгажэй беларуская восень.
 

V

 
Як прыгожы сады вераснёвыя…
Закахаўся я ў казачны верасень…
Колькі яблыкаў восень ружовая,
Беларуская восень развесіла.
 

[1928]

«Завечарылася бярозавая просінь…»

 
Завечарылася бярозавая просінь,
У далях вечар дым пераліваў.
А Млечны Шлях
На сіняватых плёсах
Заранкамі дарогу вышываў.
Мне марыцца:
Нібыта той дарогай
З адвечнасці вярнуліся гады…
Я не паэт,
А хлопчык басаногі, —
За рубяжамі свет і гарады.
Нібы з туманаў выплыла паданне
Пра гэта возера,
Як сведку дзіва-дзей;
Я ўспамінаю першае каханне
І першы хмель разбураных надзей.
З тае пары я шмат перамяніўся
(Цвітуць да часу ў жыце васількі),
О вечар, вечар,
Што завечарыўся,
Куды сплылі ружовыя вянкі?!
 

[1927]

«Задыміўся імжою сыр-бор…»

 
Задыміўся імжою сыр-бор,
Дробны дожджык – туман заімжыўся…
Мне прысніўся квяцісты прастор,
Мне наш край беларускі прысніўся.
Бачу сон:
Дзе у цемры вякоў
Смуткавалі рачныя затоны,
Зняты палкія душы з крыжоў,
І няма ні жальбы, ні праклёнаў.
І вось тут прыдняпроўскую Русь
Прадавала панам Кацярына,
Прамяняў селянін-беларус
Сашнікі і саху на машыну.
У вячэрнюю цемру і стынь
Не палае лучына у хаце,
Прамяняў беларус-селянін
Сінявую страху на палацы.
І пад новай жалезнай страхой,
Дзе спляліся світальныя цені,
Нарадзіўся Шэкспір і Талстой,
Заспяваў беларускі Ясенін…
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Мы ідзём не плятні апяваць,
Мы складаем паэмы машынам…
О краіна – азёрная гладзь,
О мая дарагая краіна…
 

1927

Зазімак

 
Мёрзлы месяц з-за гор васількамі
Перасыпаў азёрную сінь.
Стыне ўсё…
Ледзянымі сярпамі
Выйшла восень рабіну касіць.
Тоўпы зор снегавым пералівам
Разматалі ў палях павады.
Быццам коні з намыленай грывай,
У пацёмках застылі сады.
Хтосьці там, у шырокім прыволлі,
Дзе узмежкі гараць серабром,
Заспяваў пра шырокае поле,
Засвістаў ледзяным салаўём…
Эх, як рвецца душа у прасторы,
Штосьці хочацца вечна кахаць
І дзіцячае радасці зоры
Ў ледзяных перазвонах збіраць.
Мёрзлы месяц з-за гор васількамі
Перасыпаў азёрную сінь.
Стыне ўсё…
Ледзянымі сярпамі
Выйшла восень рабіну касіць.
 

[1927]

«За кроснамі часу не прыкмеціш…»

 
За кроснамі часу не прыкмеціш,
Дзень прабег так хутка, хоць не вер…
Што-та робіцца цяпер на свеце,
Што на свеце робіцца цяпер?
Вечар гасіць сонечныя плёсы.
Усплываюць зоры ў сіняве.
Нудна звон надломлены галосіць
У заседжанай варонамі царкве.
А у клубе чуюцца цымбалы, —
Многа чутак, радасці, надзей…
Дзень папоўз за сонныя абвалы,
Лёг туман на дрэмлючай вадзе…
У душы дзяўчыны парыванні
Сэрца паляць радасцю надзей.
Нат пастылае зблудзілася ў тумане,
Нат нялюбае зрабілася мілей.
Смуту дзён кудысьці ветры гоняць,
Гоняць марныя нязбыўчывыя сны…
Сёння ўсё на свеце камсамоліць
Ціхаструнным водгуллем вясны.
І цяпер,
Калі ў нябесных плёсах
Усплываюць зоры ў сіняве,
Нудна звон надломлены галосіць
У заседжанай варонамі царкве.
Стары поп гнусавіць ад сівухі
За прагорклы ладанам прастол…
Дзве ці тры бяздомныя старухі
Галавой схіляліся на дол.
За амбонам свечкі дагараюць.
На мурах, як лапы мерцвякоў,
Пахавальнай дрожжу паміраюць
Светацені пройдзеных вякоў.
А у клубе чуюцца цымбалы, —
Многа чутак, радасці, надзей…
Дзень папоўз за сонныя абвалы,
Лёг туман на дрэмлючай вадзе.
Што-та робіцца цяпер на свеце, —
Што на свеце робіцца цяпер…
За кроснамі часу не прыкмеціш,
Дзень прабег так хутка, хоць не вер…
 

1927

«Зацвілі сярэбраныя росы…»

 
Зацвілі сярэбраныя росы
У кілішках выцвілых лістоў,
Запалілі зоры папяросы
Над буланай грывай туманоў.
Залатой мякінай лістападу
Сыпле клён над скронямі акон,
А ў галлі абветранага саду
Месяц сплёў паўтысячы карон.
Ледзянее ў шэрані рабіна
Па адцвіўшай сонечнай вясне.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Уміраюць палкія гадзіны,
І зямля бялее пакрысе.
Але дні златымі павадамі
Не завяжуць сонечных пуцін.
Не заплача сэрца з журавамі
У туман ажвіраных далін.
Не шкада рассыпаных гадзінаў:
«Мы жылі, жывём і будзем жыць»,
Бо зіяюць зоры над краінай
І ў туман схіляюцца крыжы.
Залатой мякінай лістападу
Пашумяць, сумуючы, гаі…
Скора ў сінь сталёваю брыгадай
На палях засвішчуць салаўі.
Зацвітуць сярэбраныя росы
У сталёвым колеры машын,
І запаляць зоры папяросы
Над зялёнай пражаю далін.
 

1926

«Зноў вясна…»

 
Зноў вясна.
Зноў купаюцца далі ў разлівах,
Зноў так чыста блакітная гладзь…
І так хочацца ў думках маўклівых
Залатыя палі цалаваць.
Зноў так радасна шэпчуць дубровы,
Зноў гамоніць аб нечым быльнёг…
Надрываецца плачам карова
На прыволлі ў шырокіх палёх.
Цэлы дзень снегавыя праталкі
Цэдзяць мутныя пырскі з гары…
На страсе агалцелыя каўкі
Не сціхаюць да позняй пары.
А як вечар датлеіць за хатай,
А як змрокі прылягуць к акну,
За аколіцай ходзяць дзяўчаты
І гукаюць красуню вясну…
Эх, вясна!
Нат нялюбаму хочацца верыць, —
Нат пастылае стала мілей…
Зноў палае бунтарскае сэрца
У бязмежжы юнацкіх надзей.
Цэлы дзень снегавыя праталкі
Цэдзяць мутныя пырскі з гары…
На страсе агалцелыя каўкі
Не сціхаюць да позняй пары.
 

[1927]

Кляновыя завеі

 
Як сумна, любая, дакоры
З твайго кілішка дапіваць,
Калі так свецяць,
Свецяць зоры,
Калі так зоры зіхацяць.
Пайсці б у ноч,
Пайсці далінай,
Пайсці чорт ведае куды…
Не ўсе пратоптаны пуціны,
Не ўсе стаптаны гарады.
Пайсці, дзе ветры на азёрах
З лістоты выткалі абрус…
Люблю я шыр,
Люблю я поле,
Люблю я маці Беларусь.
Тут кожны куст пяе каханне,
Тут рэчка казкаю журчыць,
Аповесць доўгую змагання
Тут навявае кожны крыж.
Дарогай ў далечы пайду я,
Пайду часамі без дарог
І кожны кусцік расцалую
У растрывожаных палёх.
Калі над цінаю імшараў
Засвішча волат гарадоў,
Я разаб'ю пустую чарку
На полі выпітых гадоў.
Не буду, любая, дакоры
З твайго кілішка дапіваць,
Калі над шляхам будуць зоры
Сталёвай раніцай зіяць.
 

1926

Ліст да дзяўчыны

 
Скацілася сляза на чыстую паперу,
А думкі кружацца, як тысячы лістоў…
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Патоптаных дарог ужо не мераць,
Не заплятаць расплеценых вянкоў.
Усё мяняецца,
Усё ў жыццёвых хвалях
Ляціць у небыццё, згубіўшы павады.
Зачым я сэрца кволае параніў,
Калі любоў закрэслілі гады?
Цябе я не люблю…
Ніколі не бывае,
Каб двойчы мералі жыццёвыя пуці.
Я новыя зарніцы сустракаю,
Ды толькі шчырасці мінулай не знайсці…
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Жыццёвы спад мяняецца прыбоем,
А па далёкаму далёкі перазвон…
Ў душы знайшоў я месца для другое,
Акорды свежыя у пералівах дзён.
Зіялі зорамі, то крыліся туманам
Нямыя далечы нязведаных шляхоў.
Я па другой нашу другія раны,
Ды толькі шчырасці ўчарашняй не знайшоў.
Кругом снягі і мёрзлыя шыпшыны,
Кругом балоціцца атручаная муць.
Не вінавачу я
Няшчырую дзяўчыну,
Калі за грошы шчырасць прадаюць.
Мне не шкада, што сэрца пакалечыў,
Узбіў душу на стынучую квець;
На сечы быць і выйсці з поля сечы
Не тое, што прыйсці на сеч.
Усё мяняецца,
Усё ў жыццёвых хвалях
Ляціць у небыццё, згубіўшы павады.
Зачым я сэрца чулае параніў,
Калі любоў закрэслілі гады?
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Мінае сум…
Я расчыняю дзверы
Ў прастор яшчэ нязведаных шляхоў…
А ноч бялёсая, нібыта на паперы,
Скрыпіць марозамі на аркушах снягоў.
І хочацца сказаць:
Жыццёвыя крыніцы
Ну хто, ну хто слязамі не муціў?!
Хто не збіраў срабрыстыя зарніцы
На пустырах завеяных пуцін?!
Але ў марозах сэрца не астыне,
Калі вясною вее з-за гаёў…
Мы ўсе нясём,
Нясём сваёй краіне
У падарунак сілу і любоў.
І мы па-рознаму з табою, дарагая,
Прыносім дані сонечным гадам.
Але ідзём адзінымі шляхамі,
Адзінай сцежкаю к вялікім маякам…
 

[1927]

Ліст у Сібір

 
Засыпан Менск халоднымі снягамі,
Пад палазамі гойсае зіма…
Астрыжан клён асеннімі сярпамі —
Лістоў няма…
А помніш ростань,
Помніш, дарагая,
Як дагарала восеньская медзь,
Так і душа ў шуканнях дагарае,
Каб не гарэць…
Тады плылі,
Плылі на поўдзень гусі,
Будзіў лясы
Асенні свіст і гуд…
А ты мяняла поле Беларусі
На дальнюю тайгу…
Цяпер зіма скрыпіць пад палазамі,
Заледзянела дарагая шыр…
І часта, часта
Думаю начамі
Я пра Сібір.
За тою хмураю,
Таемнаю тайгою,
Шукае золата
І ненец і тунгус…
Здружыўся з лыжамі
І цёплаю дахою
Там беларус.
Хачу да слёз расквечанай вясною
Паездзіць там
І ўдоўж і папярок,
Дзе між сібірскіх зёлак галавою
Ківае васілёк.
Цяпер снягі…
Вячэрняю зарою
З пунсовай шклянкі белая зіма
Частуе Менск наліўкай ледзяною…
…Цябе ж няма…
 

1927

Мая любімая

 
Сумна тут у мурах да адчаю,
Здэцца, просіцца сэрца ў палі,
Дзе вясна залатымі ключамі
Адмыкае таемнасць зямлі.
Эх, вясна!.. Жартаўлівая казка…
Што папішаш?! Вядома, вясна…
Нават камень,
Засыпаны камень,
Зварухнуцца прымусіць яна.
Дайце рады!..
На гэтай кватэры
Кот-мурлыка ў зямлю паглядаў,
А сягоння такім кавалерам
Выглядае,
Ну проста бяда!..
Свецкім тонам гарэзлівым дамам
Спазаранку спявае амаль:
«Ваши лапки пахнут ладаном,
А в ресницах спит печаль».
Сумна тут у мурах да адчаю,
Здэцца, сэрца – не сэрца, а лёд.
Колькі тут сінявымі начамі
Напаткаеш шчаслівых істот…
Я адзін…
Мо за гэтым і горна,
Але што?! Хіба свет у акне?!
Не журыся, таварыш Кляшторны,
Не рыдай аб далёкай вясне.
Не рыдай!..
Там пад месяцам недзе,
Дзе склікаецца тайна начэй,
У гаі беларускую лэдзі
Аклікае паэт-салавей.
І яна – векавая бяроза —
Лепш умее каханне дарыць…
Ты прыпомні юнацкія крозы,
Ты прыпомні далёкія дні.
Помніш тую?!
Калісьці, калісьці
(Мабыць, горна аб тым памінаць)
Вы ля гэтай бярозы кляліся, —
Абяцаліся вечна кахаць.
А пасля?!
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Вы пайшлі… Разышліся… Чужыя…
Ты рыдаў,
Безнадзейна рыдаў…
Дзеўку сваталі людзі чужыя,
Сівы конь на канюшні іржаў.
Галасілі вятры да адчаю,
Сумавала асенняя даль…
Дарагую з другім заручалі, —
Ты радзіму сваю пакідаў.
Без радзімы,
Пад небам чужацкім,
За гадамі ляцелі гады,
І гарэзлівасць гордай казачкай
Уступала шляхі маладым.
Шмат нязвыклага блудзіць па свету,
Шмат з'яўляецца новых імён…
Ты прыехаў на вёску паэтам,
Апрануўшы другі палітон.
І сябе не пазнаў і здзівіўся:
Кожны жук ад цябе уцякаў,
Кожны шпак з перапуду маліўся,
Кожны певень з пуці саступаў,
Не смяяліся дальнія мілі,
Не схіляла вярба галавы…
Прывіталася мілая з мілым
Афіцыйна, далёка, на «вы»…
А калісьці яна шкадавала…
Безнадзейна рыдала без слоў…
Праклінала,
Сябе праклінала,
І жыццё, і няўдалых сватоў.
Муж – гультай,
І на ніве, і ў клеці
Пустата… недарод… неўмалот…
«З-пад чужое рэдакцыі дзеці»
У яе прыбывалі штогод.
Што за проза?!
І слёзна, і горна…
І міжвольна заплакаць гатоў…
Але што?!
Не журыся, Кляшторны,
На закаце юнацкіх гадоў.
І цябе шмат разоў разлюбілі…
Перамераны дальнія мілі,
І не трэба ні марыць, ні сніць.
Недзе там векавая бяроза
Лепш умее каханне дарыць…
Ты прыпомні жыццёвую прозу,
Ты прыпомні далёкія дні…
Ля кастра сінявога світання,
У малінава-дымнай цішы,
Яна скажа адвечную тайну,
Зразумелую толькі душы.
Колісь прадзед яшчэ за прыгонам
Тут слязамі яе паліваў…
На плакучых галінах з праклёнам
Ён бярозавы гальштук прыдбаў.
А пад вечар і слёзна і горна…
Ад вяльможнага пана загад:
«Ўсю сям'ю катаваць без разбору,
На падмогу паклікаць салдат».
Астрыгалі з бярозы убранне,
Без віны катавалі дзяцей…
Нават месяц хаваўся ў тумане,
Назіраючы скаргі людзей…
Дні ішлі…
На бярозе галіны
Адрасталі і зноўку раслі…
Ад бацькоў пераходзіла к сыну
Векавечная крыўда зямлі.
І нібы неразгаданы клічнік
Над каронай павіс уначы…
Падышоў неўзабаве Кастрычнік,
Загулялі на полі мячы.
За адвечную крыўду і слёзы