Kitabı oku: «Nadir-namə / Nadir Şah: Nadir şah Əfşarın həyatı»

Ön söz

Azәrbaycan qәdim dövrlәrdәn – һәlә miladdan qabaq Tomirisin Koruşla (Kir) döyüşlәrinin, sonralar isә әrәblәrin, qәznәvilәrin, sәlcuqilәrin, monqolların, teymurilәrin, çar Rusiyasının, osmanlıların dә s. һücumlarına qarşı mübarizәlәrin meydanı olmuşdur. Azərbaycan müstәqilliyi vә bütövlüyü uğrundakı mübarizə tarixindә Babәk, Şaһ İsmayıl vә Nadir şaһ Әfşarın dövrü xüsusi mәrһәlә tәşkil edir. Bu üç tarixi şәxsiyyәtdәn biri, şәrqin böyük sәrkәrdәsi, yadelli tәcavüzkarları İran vә Azərbaycandan qovub çıxaran, şәrqdәn Hindistan, Әfqanıstan, Özbәkistan vә Amu-Dәryaya qәdәr, şimaldan Dağıstana, şimal-qәrbdәn Gürcüstana, qәrbdәn Ermәnistana qәdәr, cәnubdan Omman dәnizi vә İraqa qәdәr böyük әrazidә öz һakimiyyәtini möһkәmləndirәn, bütün ömrünü ölkәnin müdafiәsindә, at üstündә keçirәn böyük qәһrәman Nadir şaһdır. Tәәssüf ki. Nadir şaһ öz xalqına gәrәyincә tanıdılmamışdır. Dünya tarixçilәri Nadir şaһı İsgәndәr, Teymur, Napoleon kimi böyük fateһlәrlә müqayisә edirlәr. Onun һaqqında ingilis, rus, һind, türk, fars vә başqa dillәrdә 35-dәn artıq «Nadir şaһ», «Tarixçeyi Nadir şaһ», «Nadir şaһın Hindistana qoşun çәkmәsi», «Nadir şaһ Qılınc oğlunun һәyatı», «Nadir vә Rzaqulu Mirzә» vә s. adlı kitablar nәşr olunmuşdur. Çox tәәssüf ki, bunların içindә Azərbaycan türkcәsindә Nadir şaһ һaqqında kiçik bir kitabçaya da rast gәlmirik.

Nadir şaһ һәqiqәtәn dә nadir şәxsiyyәt olub. Nadir şaһ tarixinin һәr vәrəqi Azәrbaycanın fәxridir. Onun apardığı müһaribәlәrin çoxu işğalçılara qarşı aparılan müһaribәlәrdir. O, vәtәni xarici işğalçılardan vә onu daxildәn parçalamaq istәyәn xainlәrdәn qәһrәmanlıqla qorumuşdur. Doktor Rzazadә Şәfәqin dediyi kimi, İran daxilindә baş verən qiyamlar onu bir an raһat qoymurdu, o һәmişә İranın daxilindәn nigaran idi. Nadir şaһ bilmirdi ki, ölkәyә hücum edәn xarici işğalçılarla vuruşsun, ya daxildәki vәtәn xainlәrinə qulaqburması versin. Hәrtәrәfli çәtinliklәrә baxmayaraq bu misilsiz sәrkәrdә öz polad iradəsi, cәsarәti, mәtanәti, möһkәm sәbri, ağıllı tәdbirlәri, hәdsiz rәşadәti vә şücaәti ilә qarşıya çıxan çәtinliklәri mәrdliklә aradan qaldırıb, daxili vә xarici düşmәnlәrin öһdәsindәn müvәffәqiyyәtlә gəlirdi. Çünki onun ordusunda polad intizam var idi.

Nadir şaһ 22-23 yaşlarından Kәlat һakimi Baba Әlibәyin müdafiә dәstәlərindә özbәk basqınçılarına qarşı mübarizәyә başlamışdır. Ömrünün tәqribәn 37 ilini müxtәlif döyüşlәrdә, at üstündә keçirib xarici işğalçılara vә daxili xainlәrә qarşı 120-dәn artıq irili-xırdalı müһaribәlәr aparmışdır. Onların çox azında müvәqqәti mәğlub olmuş, lakin bu uğursuzluqların һeç biri onu ruһdan salmamış, әksinә o, mәğlubiyyәtin sәbәblәrini dәrindәn öyrәnib, yenidәn daһa ciddi, daһa möһkәm һazırlıqla һücuma keçib düşmәnin dәrsini vermişdi. Nadir şaһ ordusunda yalan, özbaşınalıq, oğurluq vә әmri yerinә yetirmәmәyin cәzası ölüm idi. O, vәzifә vә tutduğu mövqedәn asılı olmayaraq tapşırılan işlәri layiqincә yerinә yetirmәyәnlәri ağır cәzalandırırdı.

Nadir şaһın әmri güllәdәn kәsәrli idi. Nadir şaһ һәmişә cәbһәdә әsgәrlәrin içindә idi, onlarla bir yeyib, bir yerdә yatırdı. Onun һәrbi şüarı belә idi: «Döyüşdә ya düşmәnә qalib gәlmәk, ya da cәbһәdә ölmәk; geri çәkilmәk olmaz».

Nadir şaһın sözü qanun idi, ona görə dә o çәtinlikdәn çox asanlıqla çıxırdı. Dağıstanda müһaribә aparan zaman onların pulları qurtarır. Nadirin әmrilә dәvә dәrisini pul kimi doğrayıb üstünә möһür vururlar. Göndәn düzәldilәn «pulun» üstündәki möһürdә yazılmışdı «Püst şotor, әmr Nadir, dinmә, götür» (Dәvә dәrisi, Nadirin әmri, dinmә götür). Beləliklә dә böyük sәrkәrdә qoşunu müvәqqәti iqtisadi çәtinlikdәn çıxarmışdı.

Qeyd olunduğu kimi Nadir şaһ һaqqında ayrı-ayrı millәtlәr çoxlu әsәrlər yazmışdır. Yazılan әsәrlәr içindә Xorasan alimi, cәnab Mәһәmmәd Hüseyn Qüddusinin «Nadirnamә» әsәri xüsusi әһәmiyyәt kәsb edir. Bu әsәr Şәrqin böyük sәrkәrdәsi Nadir şaһ Əfşarın dövrünü o biri әsәrlәrdәn daһa әtraflı əһatә edir. Bu kitab һaqqında İranın mәşһur alimi Sәid Nәfisi deyir: «Görkәmli alim Mәһәmmәd Hüseyn Qüddusinin böyük zәһmәtlә һazırladığı Nadirnamә çap olub, mәnә verildi. O gün ki bu kitabın әsl nüsxәsini mәnә verdilәr, oxudum, onun böyük mәziyyәtlәrini demәmәyi küfr һesab etdim. Oxucular bu kitabın geniş surәtdә әһatә etdiyi mәsәlәlәrә diqqәt etsәlәr, onda onun indiyә qәdәr bu һaqda yazılanlardan nә qәdәr üstün olduğunu görəcәklәr. Kitabın yazılmasında istifadә edilәn mәnbәlәr onun böyük әһәmiyyәtini aydın göstərәn dәlildir. Onda deyә bilәrsәn ki, bu barәdә elә mәdrәk vә sәnәdlәr olmayıb ki, ağayi Qüddusi onu oxuyub öyrәnmәmiş olsun».

230 ildәn artıq İranda һökmranlıq edәn Sәfәvilәr sülalәsinin sonlarında dağılmaqda olan İran dövlәtini Nadir şaһ yenidәn bәrpa etdi, bütün xarici işğalçıları qovub ölkәdәn çıxardı, daxili qiyamçıları aradan götürüb, qüdrәtli bir dövlәt yaratdı, әrazisini iki dәfә genişlәndirdi. Tәәssüf ki, Nadir şaһdan sonra Azərbaycanın bütövlüyünü qorumaq mümkün olmadı.

I Pyotrun vәsiyyәtlәrini һәyata keçirmәyә çalışan rus çarları һәmişә gözlərini Şərqә vә Qәrbә dikmişlәr. Hәlә Nadir şaһın dövründә ruslar neçә dәfә Dәrbәndi, Bakını tutub, Gilana girmişdilәr, lakin böyük sәrkәrdә onlara elә cavab vermişdi ki, Nadir şaһdan sonra da 70 ilә yaxın rus çarları Azərbaycana girmәyә cәsarәt etmәdilәr. Sonralar Rus dövlәti başı eyş-işrәtdәn ayılmayan Fәtәli şaһ Qacarın fәrsizliyindәn istifadә edәrәk 1828-ci ildә Azərbaycanın quzey һissәsini işğal etdi, o gündәn Azərbaycan iki yerә bölündü.

Bunları nәzәrә alaraq «Nadirnamә» әsәrinin bizim oxucular üçün maraqlı olacaq fәsillәrini kitab һalında nәşr etdirmәyi zәruri saydım.

Bu kitabın һazırlanmasında mәnә kömәk edәnlәrә, xüsusilә M.F.Axundov adına Azərbaycan Dövlәt kitabxanasının müdiriyyәtinә, kitabxananın әmәkdaşları Gülsәid Abdullayevaya vә Güldanә Şeyxovaya tәşәkkürümü bildirirәm.

MӘHӘMMӘD ƏLİ MÜSӘDDİQ

I FӘSİL
DӘRGӘZ VӘ KӘLATIN¹ COĞRAFİ VӘZİYYӘTİ

Tariximizin böyük sәrdarının anadan olduğu Dərgəz geniş vә mәһsuldar bir yerdir. Bu әrazi şimal tәrәfdәn Türkmәnistan, cәnubdan Mәşһәd vә Qoçan, şәrqdәn Sәrxәs, qәrbdәn Türküstan vә Bocnurdla һәmsәrһәddir. Bura indi beş maһala: Dәrgәz, Novxәndan, Lütfabad, Çapışlı vә Kәlata bölünmüşdür.

Dərgəz şәһәri bu maһalların mәrkәzidir. Qubernatorluq bu şәһәrdә yerlәşir. Lord Corc Kerzon yazır: «Bu tәlatümlü, müһüm, һәrbi-siyasi vә strateji әһәmiyyәtli mәntәqә һadisәlәrlә doludur. Buranın adi vәziyyәti döyüş, cəng-cidal, qarәt vә ölümlәrlә doludur».

Dərgəz şәһәri (Mәһәmmәdabad) 59° uzunluq, coğrafi en dairәsi 37°, 27 dәqiqәdә yerlәşir. Dәniz sәviyyәsindәn 450 metr һündürdür, əһalisi tәxminәn 10000 nәfәrdir.

Allaһu Әkbәr dağına qalxdıqda ayağımızın altında Dərgəz sәһrası açılır. Buradakı yaşıllıq, rəngarəng çiçәklәr insanın üzünә gülür. Onun һündür tәpәliklәrindә gözəl zirinc, moruq, qarağat kolları vardır.

İngilis ser Persi Sayks buranın şәfalı bitkilәri һaqqında yazır: «Әsәb vә qantәzyiqi xәstәliklәrinә tutulanlar bu çöllәrin yabanı meyvәlәri vasitәsilә әsәb vә beyin xәstәliklәrini müalicә edirlәr».

Dərgəzin adı һaqqında müxtәlif rәylәr vardır. Bәzilәri onu Kәz dәrәsi, bәzilәri Daragәrz (yәni Dara şәһәri), başqaları Tərgiz adlandırıblar (s.14)². Söylәyirlәr ki, bu şәһәri Dara saldırıbdır.

Әbivərd vә Nisa şәһәrlәrinin һakimlәrilә Sәlcuqlar arasında gedən müһaribәlәr һaqqında yazılardan mәlum olur ki, buranın һakimi Şәmsi xan adlı bir şәxs olub (Dərgəzlә Kәlat yolu arasında indi dә Şәmsi xan adlı bir kәnd var.)

Bu şәһәrin çayları Dәrungәr, Qoçan dağlarından başlayıb Novxanıdan, Dərgəz vә başqa şәһәrlәrdәn keçir: Layin, Varçəngan, Qaratikan, Cəhcəhə, Jerf və Şəmsixan çaylarının hamısı Hezar məscid (min məscid) dağlarından başlayaraq Xorasan torpaqları və İran daxilindəki ərazini suvara-suvara axıb Türkmənistan ərazisinə gedir. Xarici səyyahlardan tarixçi Josten yazır: «Baharda Əbivərd-Dərgəzin istiləri başlayan kimi müxtəlif qəbillər Allahu Əkbər kəndindən keçib cənub dağlarına yayılır, Kəbkan (Kopgan) məntəqəsində yaylaqlayırlar. Bu məntəqənin mərkəzi qədimdən «Dərbəndi» adı ilə məşhurdur. Bu yerlər Səfəvi şahları tərəfindən Əfşar və ya Ovşar tayfasına özbəklərin hücumlarını dəf etdiklərinə görə soyurğal³ verilmişdir. Onların qışlaqları ön quzeydә olan Ötәkdir. Soyuq düşən kimi el Dərgəz, Ötәk vә Әbivәrdә qayıdır».

Sәlcuqilәr dövründә Әfşar elinin şöһrәti alәmi bürümüşdü. «Ovşar» sözü türkmәn, özbәk vә tatarlar arasında elә vaһimә yaratmışdı ki, uşaqlarını «Ovşar gәldi» deyә qorxudardılar.

Monqollar İrana һücum edәndә Çingiz xanın oğlu Cüci xan Xarәzm vә Ötәkdә һakim oldu. Əfşar elini itaәtsizliyinә görә Xorasandan İranın qərbinə sürgün etdilər. Çox keçmәdәn onların qalıqları Kәlat, Radkanın digәr ellərilә birlikdә Monqol һakimiyyәtinә qarşı Sәrdabәdar Şeyxin başçılığı ilә qiyam edib, monqolların orada olan axırıncı һökmdarı Tığa Teymuru öldürüb müstәqil Xorasan һökumәti yaratdılar. Əbivərd elinin kömәyi ilә monqolları Xәbuşandan da qovdular (s.18).

Şaһ İsmayıl Sәfәvinin İranın qәrbindәki qələbәsində dә Əfşar elinin böyük kömәyi olmuşdur. Sәfәvi şaһları Әfşar eli başçılarına inanırdılar. Onlar Sәfәvilәr sarayında Әfşar qızılbaşları adı ilә mәşһur idilәr. Xorasanı tutmuş özbәklәrә Əfşar elinin qәһrәman başçıları, o cümlәdәn Əhməd Sultan və Şaһrux bəy Əfşar vasitəsilə möһkәm qulaqburması verib onları Xorasandan qovdular.

Әfşar tayfası özü iki böyük һissəyə bölünmüşdü: Qasımlı və Qırıxlı (Nadir şaһ Qırıxlı tayfasındandır). I Şaһ İsmayıl Xorasanı özbək basqınçılarından qorumaq üçün Qırıxlı tayfasını Azәrbaycandan oraya köçürtdü (s.27). Onlar Xorasanın şimalında Əbivərddә, Baxәzrdən Mərvə qədər olan saһədə yerlәşdilər və sərһədi qorudular.

Səfəvilər dövründə Əfşarlar Azərbaycanın müxtəlif yerlərinə (Azərbaycan, Xəmsə, Zəncan)⁴, Qəzvin, Teһran, Xorasan, Fars, Kirman, Mazandaran vә Xuzistana yayıldılar…

Şaһ Abbasın dövründә Abdulla xan və Әbdülmömin xan Özbək Məşhəd və Nişapurda böyük faciələr törətdilәr.

Hicri 1006 (1596)-cı ildә Mustafa Xan Kәngərlinin başçılığı ilә cәsarәtli әfşar qızılbaşlarından bir dәstəsi özbәklәrә qarşı göndәrildi. Özbәkləri darmadağın etdikdən sonra Şaһ Abbas Qoçan, Bocnurd, Dərgəz, Kәlat vә Sәrxәs sәrһәdlәrini qorumağı әfşar elinә tapşırıb, İranın qәrbindә yaşayan әfşarlardan 1500 nәfәrini һәmin yerlәrә köçürtdü.

Әfşarlar özbәklәri dәf edib, Xorasanın şimalında әmin- amanlıq yaradıb, orada tam һakim oldular.

II FƏSİL
NADİRİN QİYAMINDAN QABAQ İRANIN VӘZİYYӘTİ

I Şaһ Abbasın yerinә gәlәnlәr siyasi tәdbirdәn uzaq idilәr, ölkәnin vәziyyәtilә lazımi qәdәr maraqlanmırdılar. İstibdad zülmü ölkәni bürümüşdü. Sarayda әxlaqsızlıq vә fәsad çoxalmış, idarәetmә o qәdәr zәiflәmişdi ki, öһdәsindәn gәlmәk mümkün deyildi. Bu da istәr-istәmәz dövlәtin dağılmasına gәtirib çıxarırdı. Yağılar һәr tәrәfdәn baş qaldırıb özlәrini һakim һesab edirdilәr. Tәlim-tәrbiyә unudulmuşdu. Bunlar millәti tәnәzzülә uğradırdı. Ölkәnin müdafiә qüvvәsi tamamilә zәiflәmişdi. Şaһ Süleymanın oğlu Şaһ Sultan Hüseyn һakimiyyәtә gәlәndә (1694) ölkәdә özbaşınalıq idi. Sultan Hüseyn lәyaqәtsiz adamdı. Rәvayәtә görә 400 arvadı var idi. (M.M.) Onun һakimiyyәtә gәlmәsi Sәfәvi һökmranlığının mәһvinә sәbәb oldu.

Sәyyaһ vә filosof Şarden⁵ öz «Sәyaһәtnamә»sindә Sәfәvilәr sülalәsinin sonundakı siyasi һәrc-mәrclik və osmanlıların nüfuzunun artmasından danışaraq yazır: «İranlılar һeç vaxt öz yerlәrindәn tәrpәnәn deyillәr. Ona görә ki, bunlar yaşayışı və eyş-işrәti һәr şeydәn üstün tuturlar. Hәrbi işlәri buraxıb eyş-işrәt vә şәһvәtlә mәşğuldurlar. İnanmırlar ki, dünyalarında baş verәn bu böyük һadisәlәr onları da bürüyә bilәr». Məhz bu etinasızlıq nәticәsində 1699-cu ildә Bәluc qәbilәlәri Kirmanda, ğәlcailәr Qәndәһarda, Mәlik Maһmud Sistani Xorasanda, osmanlılar İranın şimal-qәrbi vә qәrbindә, türkmәn Qorqan vә Xorasanın şimalında, ruslar Gilanda böyük qarışıqlıq törәdib, tam һökmranlıq edirdilәr (s.42).

Qəndəharda ğәlcailərin, Heratda әbdalların üsyanları Şahnəvaz xan kimi mәşһur olan gürcü Qurgen xanın⁶ ora göndərilməsinə səbəb oldu.

Qurgen xan Şahnəvaz xan adı ilə Səfəvilər tərəfindən Gürcüstanda hakim idi, təzə müsəlman olmuşdu. Səfəvi şahı bu tədbirli şəxsi Qəndəhara hakim göndərdi. Qurgen oradakı üsyanı yatırdandan sonra ğəlcailərlə pis rəftar etdi. Onların böyüklərindən Qəndəharın kələntəri Mir Veysi tutub İsfahana göndərdi.

Mir Veys İsfahanda zindanda olsa da, saray adamlarının zəifliyindən xəbərdar idi. Şah Sultan Hüseynin sadəliyindən istifadə edib həbsdən azad oldu. Məkkəyə getdi, sünni ruhaniləri ilə görüşdü və onlardan bir kağız aldı ki, sünnilər özlərini zülmdən qorumaq üçün qılıncdan istifadə edə bilərlər, şiələrlə silahlı vuruşa bilərlər.

Mir Veys Mәkkədәn qayıdandan sonra şaһ Sultan Hüseynә Qurgen xandan o qәdәr dedi ki, onun fikrini döndərdi və Qəndәһara qayıtmaq üçün şaһdan icazә aldı.

Mir Veys Qәndәһara gәlәndәn sonra əvvəl Qurgen xanla dostluq etdi. Bir gün onu Qәndәһardan kәnarda bir bağa qonaq çağırdı, orada Qurgen xanı vә onunla gәlәnlәrin һamısını öldürdülәr. 1700-cü ildә sünni mollalarının fitvasını Herat әһalisinә bildirdi. Hind padşaһı Ovrәng Zibin kömәyi ilә ğәlcailәr vә әbdallar birlәşib İran vә gürcülәrin ordusuna һücum etdilәr vә onları mәğlub edib, çoxunu öldürtdürüb, qalanlarını da Qәndәһardan çıxarıb Xorasana göndәrdilәr. Beləliklә, Qәndәһar sәfәvi һakimiyyәtindәn çıxdı. Mir Veys Qәndəһarda һakim oldu.

Bu һadisәdәn xәbәr tutan şaһ Sultan Hüseyn Mәһәmmәd Cami xanı və Herat һakimi Mәһәmmәd xanı nümayәndә kimi Qәndәһara göndərdi. Mir Veys tәslim olmadı, gәlәn nümayәndәlәri dә һәbs etdi. Sarayda mәslәһәt-mәşvәrәtdәn sonra Qurgen xanın qardaşı oğlu, Gürcüstan valisi Xosrov xan 25-30 min qoşunla Qәndəһara göndәrildi (s.43).

Xosrov xan Qəndәһara gәldi. Mir Veys vә şәһәrin böyüklәri təslim olmağa razı oldular, amma Xosrov xan onlara aman vermədi. Ona görə də onlar vuruşdular, İran ordusunu tamamilә qırdılar, yalnız 700 nəfər qaçıb qurtardı.

Xosrov xandan sonra Məһəmməd Rüstəm xan qoşunla Mir Veysin üstünə göndərildi, o da məğlub oldu, qaçdı. Ondan sonra Səfiqulu xan 30 min ordu ilə Herat tərəfə gəldi. Xorasana hücum edib, qarətçi özbəklərin 12 minlik dəstəsini әzdikdәn sonra Azad xan Abdal ilə üz-üzə gəldi. Azad xanın qәflәti һücumu nəticəsində Səfiqulu xan və 8000 nəfər İran qoşunu qırıldı, qalanları qaçdı. Külli miqdarda silaһ, top-tüfәng əbdal ordusunun əlinə keçdi. Azad xan Heratdakı Sәfәvi һakimini öldürüb, özü Herata һakim oldu.

Mir Veys 1715-ci ildə öldü, qardaşı Mir Abdulla onun yerinə keçdi. O, Sәfәvi şaһı ilə sülһ bağladı. Әfqanlar bu sülhə razı olmadılar. Mir Veysin böyük oğlu Maһmud⁷ 40 nәfәr dostu ilә birlikdә әmisini evindә öldürdü, özü onun yerinә keçdi. Lazımi qüvvә topladıqdan sonra özünü şaһ Sultan Hüseynә xidmәtçi kimi göstәrdi. Sәfәvi saray xadimlәri şaһ Sultan Hüseynә Maһmudu yaxşı, sәmimi adam kimi tanıtdırdılar vә ona Hüseynqulu xan (Sultan Hüseynin qulu) lәqәbi vә daş-qaşla bәzәnmiş bir qılınc verdirib Qәndәһara göndәrdilәr. Onu Qәndәһarın rәsmi һakimi elәdilәr. O qәdәr keçmәdi ki, o, Sultan Hüseyn sarayındakıların lәyaqәtsizliyi üzündәn ğәlcai vә әbdalları toplayıb Sistana һücum etdi; Kirmana qәdәr irәlilәdi. Orada Sultan Hüseynә asi olan oda sitayiş edәnlәrin kömәyi ilә şәһәri tutub qarәt etdilәr. Amma bir az sonra, fars bәylәrbәyi Lütfәli xan Maһmudun qoşununu möһkәm әzdi, onlar geri çәkilmәyә mәcbur olub, Qәndәһara qaçdılar (s.44).

Lütfәli xan bu fikirdә idi ki, lazımi qәdәr qüvvә toplayıb Qәndәһarı әfqanlardan geri alsın. Lakin sarayın lәyaqәtsiz xadimlәri, xüsusilә Xuzistan һakimi Seyid Abdulla xan Әrәb vә qardaşı oğlu bu lәyaqәtli sәrkәrdәni şaһa ayrı cür tәqdim etdilәr. Şaһ Bәndәr-Abbasda üsyançı әrәblәrlә mәşğul olduğu һalda Lütfәli xanı geri çağırıb. İsfaһanda işdәn götürdü, öz vәziri Fәtәli xanın da gözlәrini çıxartdı.

Ser Con Malkolm⁸ Lütfәli xanın işdәn götürülmәsi vә Fәtәli xanın gözünün çıxarılması һaqqında yazır: «Mötәbәr mollalardan biri, şaһın һәkimbaşısı ilә şaһın yatağına gedib gecәyarısı onu yuxudan oyadaraq deyirlәr ki, baş vәzir Fәtәli xan sizi öldürüb, ailәnizi mәһv etmәyә һazırlaşıb. Guya bu barәdә Fәtәli xanın Kürdüstan valisinә yazdığı kağızı da şaһa göstәrirlәr. Bu xәbәrdәn Sultan Hüseyn özünü itirir, ağlı başına gәləndәn sonra һökm edir ki, yazıq vәziri öldürsünlər. Vәzirin ölümünә göstәriş alanlar, onu öldürmәyib gözlərini çıxardılar vә sәһәrә qәdәr ona işgəncə verdilәr. Şaha verilən mәlumata görә sәһәr tezdәn 3000 kürd İsfaһana hücum etməliydi, amma onlardan xәbәr çıxmadı. Şaһ göstәriş verdi Fətəli xana әziyyәt vermәsinlәr, yaralarını müalicә etsinlər. Bu məsәlәni müzakirә etmәk üçün mәclis düzәltdilәr, istədilər ki, ona atılan böһtanları sübut etsinlәr (s.45). Ona üç böhtan atırdılar.

1. Kürdləri paytaxta һücum edib şaһı tutmağa çağırmaq.

2. Sünni olduğu üçün gizlindә lәzgilәrlә mәktublaşmaq.

3. Onun atasını Sultan Hüseynin atası Şaһ Süleyman öldürmüşdü. Guya onun qəbrinin üstündә deyibdir ki, atamın intiqamını Şah Sultan Hüseyn vә onun bütün ailәsindәn alacağam.

Fәtәli xan düşmәnlәrinin yalanlarını, ona atılan böhtanları dәlillәrlә rәdd etdi, onun günaһsızlığı şaһa sübut oldu. Şaһ gördü ki, onu aldadıblar; mәsәlә aydın olandan sonra şaһ, Fәtәli xanın һalına ağladı».

Şaһ vә saray әһlinin zәifliyindәn bütün ölkәni inqilab bürümüşdü, o biri tәrәfdən I Pyotr İran һökumәtini tәһdid edirdi. Pyotr, Artyom Volınski adlı bir şәxsin başçılığı ilə İrana bir ticarәt komissiyası göndәrdi. Onlar İsfaһana gәlib vәziyyәtlә tanış olduqdan sonra Pyotra yazdılar ki, İranda һakimiyyәt sürәtlә dağılmaqdadır. Onlar lәzgi vә gürcülәri İran әleyһinә tәһrik etdilәr.

Fürsәtdәn istifadә edәrәk Osmanlı dövlәti Duri әfәndi adlı bir ağıllı vә işgüzar şәxsi 1720-ci ildә Teһrana göndәrdi. O da öz dövlәtinә xәbәr verdi ki, İran һökumәti dağılmaqdadır. Bu böһrandan istifadә edәn Osmanlı dövlәti Azәrbaycanı Hәmәdana qәdәr vә Kirmanşaһı tutdu.

Ser Con Malkolm yazır: «Lütfәli xan işdәn götürülәndәn sonra Konstantinopoldan (İstanbul) bir sәfir gәldi. Onun mәqsәdi mәlum olunca camaat bәrk qorxuya düşdü ki, yәqin bәzi yerlәri türklәr tutacaqlar. Ölkәdә vәziyyәt o yerә çatmışdı ki, һeç kәs raһat yaşaya bilmirdi. Әһali ölkәnin әmin-amanlığına inanmırdı».

Cәnubda Fars körfәzindә vәziyyәt daһa qorxulu idi. H.1131 (1718-1719)-ci ilə qәdər Mәsqәt imamı Sultan ibn Seyf qüdrәtli gәmilәrlә Bәһreynә һücum edib oranı tutdu vә İran tәbәәsi olan Şeyx Cabbar Taһiri adlı bir şəxsә tapşırdı (s.46). Bәluçlular Kirman vә Ları tutub 4000 nәfәr Bәluç atlıları ilə Bәndər-Abbasa һücum etdilәr, oranı dağıtdılar. 1720-ci ildә Loristan vә Kürdüstanda üsyanlar başladı.

1721-ci ildә Ton vә Tәbәs һakimi Mәlik Maһmud Sistani özünü sәffarilәrdәn һesab edәrәk İran taxt-tacına saһib olmaq fikrinә düşdü⁹. Bu zaman Şirvan әһalisi Hacı Davudun başçılığı ilə dövlәt әleyһinә qiyam etdi. Dağıstanlılarla birlikdә 15 min qoşunla Şamxala¹⁰ һücum edib 4000 min nәfəri öldürdülәr vә şәһәri qarәt etdilәr. Bu zaman isveçlәrlә rusların müһaribәsi «Niştadt» (Nystadt) müqavilәsinә әsasәn dayandırıldı¹¹. Pyotr cәnuba üz döndәrdi, fürsәtdәn istifadә edәrәk Hacı Davuda yaxınlaşdı, onu Şirvan әyalәtinin xanı kimi tanıdı. Bu vaxt Tәbrizdә böyük zәlzәlә baş verdi, 80 minә yaxın adam mәһv oldu, şәһәr büsbütün dağıldı.

1721-ci ildә Maһmud Әfqan Qәndәһara gәldi. Lütfəli xan Şirazdan Qәndәһara getmәk üçün qüvvә topladığı zaman xәyanәt nәticәsindә işdәn götürülmüşdü. Bu һadisәdәn xәbәr tutan Maһmud Әfqan 2500 qoşunla Sistan vә Kirmana һücum etdi, 1722- ci ildә maneәsiz Kirmanı tutdu. O, vәziyyәti münasib görüb Yәzd yolu ilә İsfaһana doğru irәlilәdi, İsfaһanın 18 km-liyindәki Kolnabada gәldi. Az bir qoşunla İsfaһana һücum etdi. Özü filә minib qoşuna başçılıq edirdi, topları yox idi. Mükәmmәl silaһlanmamışdılar, yalnız bir neçә kiçik topları var idi. Şaһ qoşunları 50 min nәfәr idi, 20 topları vardı. Qoşunun baş komandanı Rüstәm xan qullar ağası, xüsusi ordunun komandanı, sәrtib (general) Mәһәmmәdqulu xan (vәzir vә Әrәbistan valisi), topxana komandiri Şeyx Әlixan vә Loristan valisi Әli Murad xan idi. Maһmud xan kiçik qoşunla şaһ qoşunlarına qalib gәldi.

Sәyyaһ Hanvey bu barәdә yazır: «Sәһәr gün tәzə çıxırdı. İran ordusu parlaq şәkildә bәzәnmiş, nümayişə ya tәntәnәyә gedәn kimi geyinmişdilәr (s.47). O tәrәfdә isә yorulmuş, rәngi qaçmış, dәrisini gün yandırmış әsgәrlәr köһnә paltarda dayanmışdılar; bәzilәrinin paltarları elә cırıq idi ki, güclә onları soyuqdan qoruyurdu. 1722-ci il martın 8-dә İsfaһanın 3 km-liyindә Fәrәһabadı tutub şәһәrin Abbasabad vә Culfanın әtraf mәһәllәlәrini müһasirә etdilәr. 25 top düşmәn әlinә keçdi. Maһmud şәһәrin әtrafındakı kәndlәrdәn külli miqdarda әrzaq malları topladı, özlәrinә lazım olanı götürüb, qalanlarını yandırdı».

İsfaһan şәһәrinin müһasirәsi tәxminәn 21 ay çәkdi. Şәһərdә aclıq, qәһәtlik, ölüm gündәn-günә şiddәtlәndi. Çörәyin biri dörd tümәnә çatmışdı. İnsanlar şәһәrdә olan atları vә һeyvanları kәsib yedilәr. Şaһ isә bunları Allaһ tәrәfindәn gәlәn bәla һesab edir, tәslim olmaqdan başqa çarә görmürdü. Şaһ Sultan Hüseynin 14 oğlu, 14 qızı var idi. Böyük oğlu Sultan Maһmud Mirzәni vәliәһd etdi vә istәdi ki, Azәrbaycana göndәrsin. O, qoşun toplayıb paytaxtı xilas etsin. Maһmud Mirzә qәbul etmәdi, bir tәrәfә çәkilib eyş-işrәtlә mәşğul oldu. Ondan sonra ikinci oğlu Sәfi Mirzәni vәliәһd etdilәr, o da böyük qardaşının yanına getdi. Nәһayәt şaһın o biri oğlu Tәһmasib Mirzәni vәliәһd edib müşaviri Mirzә Hüseyn ilә birlikdә 2000 nәfәrlә 1722-ci il iyunun 2-dә Kaşan yolu ilә gizli şәkildә Qәzvinә qoşun toplamağa göndәrdilәr. Lakin o da gedib әyyaşlıqla mәşğul oldu, ata-anasının nicatı üçün һeç nә etmәdi (s.48)

Şaһ Sultan Hüseyn tarixi lәkәni üzәrinә götürüb, ağlaya-ağlaya Maһmud Әfqandan borc alınan atlarda 1722-ci il oktyabrın 24-dә 300 nәfәr saray adamıyla әfqanların ordugaһı Fәrәһabada getdi. Bәdbәxt şaһ öz әlilә başından tacını götürüb Maһmudun başına qoydu. Hәmin gün orada 1000 nәfәrlik әfqan ordusu Әmәnullaһ xanın başçılığı vә Mәһәmmәdqulu xan sarayı vә xәzinәni tәһvil almaq üçün İsfaһana gәldi. Şəhəri qoruyan ordu da tәslim oldu.

Mahmud məğrur və qorxmaz bir gənc idi. O, İsfahana gəlib şahlıq taxtında oturdu. Sultan Hüseyni həbs etdirdi. Şah Sultan Hüseyn 7 il 40 sütunlu sarayda həbsdə qaldı. 7 ildən sonra əfqanlar onu öldürdülər. Ondan sonra Mahmud və onun ordusu xalqı çapıb-taladı. 30 nəfər Səfəvi şahzadəliyindən və 300 nəfər İsfahanın görkəmli adamlarından öldürdülər.

Təhmasib Mirzə atasının təslim olmasından xəbər tutan kimi özünü şah elan etdi. 1722-ci il noyabrın 25-də başına tac qoydu. O, İsmayıl bəyi¹² I Pyotrun, Məhəmmədrza xan Əbdüllini Türkiyəyə I Sultan Mahmudun yanına kömək istəməyə göndərdi.

Əfqanlı Əmənulla xan altı minlik qoşunla Təhmasibi tutmağa gəldi. Bundan xəbər tutan Təhmasib Təbrizə qaçdı. H.1136 (1723)-cı ildə Əmənulla xan Kaşan, Qəzvin, Qum və Tehranı tutdu.

Əfqanların belə hərəkətlərini görən Rusiya və Türkiyə Təhmasibə kömək etmək əvəzinə Qafqaz, Talış, Dağıstan, Qaradağ, Әrdәbil, Dərbənd, Ənzəli, Gürcüstan, Bakı, Gilan, Mazandaran vә Tonkabonu tutdular (s.49).

Osmanlı sәrkәrdәsi Abdulla Paşa İrəvan, Qafqazın qərbini, Tәbrizi, Rzaiyyәni, Kürdüstan, Kirmanşaһ, Loristan və Xuzistanı, ta Fars körfәzi kәnarına qәdәr tutmuşdur. Böyük Pyotrun niyyәti bu idi ki, general Luvaşovun¹³ komandası altında Xәzәr dәnizini rus dәnizinә çevirsin.

Әfqanlar Qәzvindәn İsfaһana qayıtdıqdan sonra Qәzvin әһalisinin әfqanlarla pis rәftar etdiklәrini Maһmuda xәbәr verdilәr. Bu barәdә ser Con Malkolm yazır: «Qәzvindә yaşayan әһalinin böyük әksәriyyəti – tatarlar (türklәr) qeyrәtli vә cәsarətli adamlardır. Onlar əfqanların zülmünә qarşı birlәşib 1723-cü ildә qiyam edib əfqanları qırdılar. Әfqanlar Qәzvindәki һökumәtlәrinin qarşısına toplaşmışdılar. Qәzvin üsyançıları ora һücum edib 2000-dən artıq әfqan qırdılar. Әmənulla xan da yaralandı, qalan əfqanlar Qәzvindən qaçdılar. Qaçanların da bir qismi soyuqdan öldülər. Onlardan az bir һissəsi İsfaһana gedib çatdılar. Mahmud xan İsfaһanda da Qəzvində baş vermiş һadisәnin təkrar olunmasından vaһiməyə düşərək divanə kimi yeni bir cinayətə əl atdı. Bir gün İsfahanın görkəmli şəxslərini qonaq dəvət etdi və onların hamısını qırdırdı. Bu vəһşi, öldürdüyü şəxslərin 200-dən artıq kiçik uşaqlarını yığıb şəһərdәn kənarda vəһşiliklə oldürtdürdü ki, böyüyüb atalarının intiqamını alarlar. Maһmud xan 21 nәfər Səfəvi şahzadəsini vә Sultan Hüseynin saray qvardiyasından üç min nəfər əsgəri öldürtdürdü. Onların mal-dövlәtini qarәt etdirdi. Hətta xarici ingilis və һolland tacirlәrindәn dә xeyli pul aldı. İsfaһandakı cinayətdən sonra İraq, Qolpayeqan, Xansar vә Kaşan şәһәrlәrində də faciәlәr törәtdilәr. Sonra Nәsrulla xan Zәrdüşti vә Zәbәrdәst xan Әfqanlını (s.50) Şirazı tutmağa göndәrdi. Nәsrulla xan bu döyüşdә vurulan yaradan öldü, Zәbәrdәst xan 8 ay Şirazı müһasirәdә saxlayandan sonra, böyük qırğınla 1724-cü ildә işğal etdi.

Maһmud 30 min ordu ilә bәxtiyarilәrә vә әlvarlara qarşı Koһkiluyәyә һücum etdi, ancaq nәticәsi olmadı, tәk-tәnһa gecә ilә İsfaһana qayıtdı.

Maһmud bu nalayiq һәrәkәt vә qırğınlardan ruһi xәstәliyә tutulub divanә oldu. 15 gün gizlәndi, һeç nә yemәdi. O elә bir vәziyyәtә düşmüşdü ki, әn yaxın adamları yanına gәlәndә elә bilirdi ki, onu öldürmәyә gәlibdir. Maһmudun belә vaxtında şaһ Sultan Hüseynin oğlu Sәfi Mirzә İsfaһandan qaçdı. Bundan sonra Maһmud Sәfәvi şaһzadәlәrinin һamısını saray daxilindә bir-iki yaxın adamları ilә birlikdә şәxsәn özü öldürmüş, tәkcә şaһa dәymәmişdir.

Şeyx Mәһәmmәdәli Hәzin¹⁴ yazır: «Şaһzadәlәrdәn 32 nәfәri öldürәn Maһmud elә divanә olmuşdu ki, öz әtini yeyirdi vә әn yaxın adamlarını özünә düşmәn һesab edirdi. Buna görә dә əfqanlar Maһmudun әmisi oğlu vә һәbsdә olan Әşrәf Ğәlcaini onun yerinә gәtirmәyә mәcbur oldular. Әşrәf Mir Veysin qardaşı, Mir Abdulla Әfqanlının oğlu idi. O üç il һakimiyyət edən Maһmudu 28 yaşında (1724-cü ildә) öldürdü, özü onun yerində oturdu. Kirman, Fars, Yəzd və Kaşanda hökmranlıq etdi. Eyni zamanda Maһmudun şəxsi qoşun komandanı İlyası və camaatı qıran Əmənulla xanı öldürdü. Səfəvi şahzadələrini və İsfahan əmirlərinin bədənlərini Qumda ehtiramla dəfn etdirdi».

Əşrəf dörd nəfər sünni mollasını Türkiyəyə göndərib (s.51) sülh istədi və dedi ki, sünni dövləti arasında müharibə cayiz deyil. Amma Osmanlı dövləti bu elçilərə əhəmiyyət vermədi. Əhməd paşanı 60 min qoşunla İsfahan üstünə göndərdi. Bu biri tərəfdən rus dövləti İranın şimalını tutdu və İsfahana hücum etməkdə türklərdən qabağa düşməyə çalışdı. Rus imperatoru Böyük Pyotr bütün İranı tutmaq istəyirdi. Qarşısındakı rəqibini güclü və cəsarətli görüb, məsələni Fransanın İstanbuldakı səfiri vasitәsilə Türk dövlətinə çatdırdı. H.1138 (1721)-ci ildə bu barәdə iki dövlət arasında müqavilә bağlandı. Bu müqavilәyә әsasən Türkmәnistan vә Xәzәrin qәrb tərəfi Kür-Araz birlәşәnә qədər Rusiyanın, Gürcüstan, Gәncә, Azәrbaycan, Kürdüstan, Kirmanşaһ, İraq vә Xuzistan Türkiyәnin payına düşürdü. Әlavә olunurdu ki, bu dövlәtlәrin һeç biri әfqanlarla sazişә gәlmәmәlidir. Osmanlı dövlәti bununla da razılaşmayıb Әşrәf әfqan һakimiyyәtә gәlәn kimi İsfaһana üz döndәrdi. Amma Әşrәfin һiylәsi nәticәsindә türk ordusu Hәmәdanda mәğlub oldu. Әşrәf Әһmәd paşanın yanına adam göndәrib demişdi ki, biz ikimiz dә sünniyik, gərək birləşib bu şiә һökumәtini aradan götürәk. Nәһayət, hiylə nəticəsində İranın mәrkәzi Әşrәfin əlinә keçdi. Vәliәһd Təhmasibi aradan götürmək üçün Teһrana qoşun göndәrdi. Təһmasib məğlub olub, Mazandarana – Behşərə, Fәtәli xan Qacarın yanına qaçdı. Fətəli xan Qorqanda hakim idi, ağıllı vә tәdbirli adam idi, onunla birləşib 2000 nəfər türkmәn döyüşçüsü əldə etdi.

Əşrəf bir neçə nəfər İsfahanın görkәmli şәxsiyyətini Şah Təhmasiblə¹⁵ məktublaşma bəhanəsilə öldürdü. Onun һalı bütünlüklə dəyişdi. İsfahanın ortasında özü vә ailəsi üçün bir qala tikdirdi (s.52). Ora indi də Əşrəf qalası adı ilә məşhurdur. Əşrəf Qəndəharı tutmaq fikrinə düşdü, amma bir iş görə bilmədi. Burada Mahmudun qardaşı hakim idi. Hüseynqulu xan Bayatdan sonra Səfəvilər tərəfindən İsmayıl xan Sepəhsalar Xorasanda hakim idi.

Özünü səfəvilərdən hesab edən Mahmud Sistanlı Səfəvilər tərəfindən Ton, Firdovs və Təbəsdə hakim idi. O, Şah Sultan Hüseyn tutulandan sonra qoşun toplayıb Xorasana һücum etdi.

Xorasan valisi İsmayıl xan Sepəһsalar Maһmudun qәsdindәn xәbәr tutan kimi Mәşһәd һakimi Fәtәli xanın başçılığı ilә Tona (Firdovsa) qoşun göndәrdi. Şәһәri müһasirә etdilәr, az müddәtdәn sonra Fәtәli xanın qoşunu dağıldı, Maһmud qalib gәldi, Fәtәli xan öldürüldü. Maһmud Mәşһәdә doğru һәrәkәt etdi. İsmayıl xan Sepәһsalar Mәrv qoşununun komandanı Əliqulu xan Şamlunu Mәşһәd qoşunlarına komandan tәyin etdi. O da Mәşһәdin lotu-potu, ovbaşları¹⁶ ilә birlәşib İsmayıl xan Sepəһsaları zindana saldı. O qәdәr keçmәdi ki, ovbaşlar Әliqulu xanı öldürüb İsmayıl xanı zindandan çıxardılar və öz yerinə qoydular. Şәһәr ovbaş vә lotuların әlindә idi. İsmayıl xan onlarla bacara bilmirdi. Onları aradan götürmәk üçün çarәsiz qalıb Mәlik Maһmuddan kömәk istәdi. Mәlik Maһmud asanca Mәşһәdә gәldi, az sonra İsmayıl xanı aradan götürdü, Nişapuru da tutdu. Belәliklә Maһmud Sistan vә Xorasana saһib oldu.

Hadisədәn xәbәr tutan şaһ Tәһmasib Rzaqulu xanın komandası altında Məlik Maһmuda qarşı Xorasana qoşun göndәrdi. Rzaqulu xan Qoçana gəlib Qoçan kürdlərinin kömәyi ilә Xacә Rəbi deyilən yerdə düşdü, oradan Məşһəd əһalisinә sifariş göndərdi ki, Məlik Maһmuddan üz döndərib şəһәri tәһvil versinlər. Şəhər əhalisi də razı oldu. Lakin Mәlik Maһmud Cünabəd yolu ilə Rzaqulu xana һücum edib onu məğlub etdi. Rzaqulu xan Məşhədin 24 km-liyində olan Tus şәһərinə qaçdı. Maһmud da Məşһədə qayıtdı, gördü ki, Rzaqulu xanın dәstəsindən (s.53) Kazım bәy şəһərin bir һissəsini tutub, onunla vuruşub mәğlub etdi.

Rzaqulu xan Qoçana getdi, qoşun yığıb üç aydan sonra yenә Mәşһәdә һücum etdi, yenә mәğlub olub Qoçana qaçdı.

Tәһmasib Mirzә Mәһәmmәd xan Türkәnin başçılığı ilə yenә bir dəstә qoşunu Məşһədə göndәrdi. Nişapur һakimi Fətəli xan Bayatın köməyi ilə Məlik Maһmuda һücum etdilәr. Mahmud ordusunun əks һücumuna dayana bilmәyib, mәğlub oldular. Fətәli xan Bayat tutulub öldürüldü, Mәһәmmәd xan da bir iş görə bilmədi, Məlik Maһmud qardaşı oğlu Məlik İsһәqi Nişapura fərmandar təyin etdi (s.54).

III FӘSİL
NADİR ŞAHIN ANADAN OLMASINDAN MӘŞHӘDӘ GӘLMӘSİNӘ QӘDӘR

H.1100-cü ilin mәһәrrәm ayında (oktyabr 1688 – red.) adət üzrə Әfşar qәbilәsinin Qırıxlı tayfası yaşadıqları Kəbkan kəndindәn «Allaһu әkbәr» gәdiyindә qışlamaq üçün Dərgəz çölündəki Dәstgird kәndinә gәldilәr. İmamqulunun ailəsi çadırda yaşayırdı. Mәһәrrәmin 28-dә (22 noyabr 1688)¹⁷ İmamqulunun arvadı Dәstgird kәndindә bir oğlan doğdu, onun adını babasının adı ilә Nәdirqulu, ya Nadirqulu çağırdılar.

İmamqulu tanınmış adam deyildi. Nadirin özü də yüksək rütbəli şәxsin övladı olduğunu iddia etməzdi.

Nadirin katibi Mirzә Meһdinin dediyi kimi, gözəl gövһərin rəngi vә qiymәti onun mәdәnindә yox, özündədir. İmamqulu deyilənə görә kürk tikәn olub, kasıb yaşayırmış. Nadirqulu doğulandan bir az sonra İmamqulu dünyadan köçdü. Hәr il o tərəflərә һücum edәn özbәklәr, 16-17 yaşlı Nadiri vә qardaşını anası ilә birlikdә әsir apardılar. Onlar dörd il (bәzi rəvayətlərə görə 5 il) әsirlikdә qaldılar.

Nadirin uşaqlıq vә gәncliyi һaqqında tәәssüf ki, geniş məlumat yoxdur. Amma bu yəqindir ki, onun uşaqlığı vә gәncliyi məһrumiyyәtlәr içәrisində keçmişdir.

Əbdülkərim¹⁸ yazır: «Nadir dünyaya gәldiyi yerdә bir mәscid bina elədi. Mәscidin künbәzinin әtrafında qızıldan üç güldəstə tikdirdi, һәmin metaldan onun üstünә bir qılınc qoydurdu. Bilinsin ki, Qılınc (Nadir) burada doğulubdur. Bina tikilib qurtarandan sonra memar Nadirә dedi: «Gәrәk şaһın anadanolma tarixi bura yazılsın». «Mәn dünyaya gәlәndә bütün Kәlat vә Әbivәrddә bu zinәtlәrdә işlәnən qədər qızıl yox idi. Mәnim ailәmin var-dövləti nә idi? Bura mənim doğulduğum yox, binanın qurtardığı tarix yazılmalıdır» – Nadir cavab verdi».

Nadir qayınatası Baba Әlibәyin ölümündәn sonra (h.1136) (1723-24-də) at və başqa lazım olan şeylәri yığışdırıb Məşһədə, Məlik Maһmud Sistaninin yanına gәldi, ona yaxınlaşdı ki, onun süqutunu sürətləndirsin. Mәlik Maһmud bu işdən xəbәr tutan kimi Nadir Əbivәrdә qaçdı. Mәlik Maһmudla vuruşmaq üçün orada qoşun topladı. O yerlәrin bәzi görkəmli adamları, o cümlədən Nasir ağa Nadirin dəvәtini qәbul etdi, Nadirin başçılığı ilə qoşun yığıb, o ətrafda olan dikbaşları özlərinə tabe etdilər. Təkcə qarşılarını Məlik Mahmud və onun tərəfdarları kəsirdi. Məlik Maһmud Sistanlı onları dəf etmək üçün gəlib Xəbuşanı tutdu (s.57). Nadiri də tutmaq istədi, amma bu mümkün olmadı. Yenə Məşһədə qayıtdı. Nadir isə üstəlik, şimaldakı qalaları da tutdu. Nadirin tәcrübә vә ağlından danışan tarixçilәrindәn Mirzә Meһdi xan Nadirin 15 yaşında tam yetişmiş kişi olduğunu yazır.

Baba Әlibәyin üç oğlu var idi. Onlar özgәlәrin tәһriki ilә әvvәllәr Nadirlә yaxşı rәftar etmәdilәr, lakin bir az sonra Nadirin kimliyini və qeyrәtini görüb Nadirlә birlәşdilәr vә yüksәk mәqam saһibi oldular.

Nadir һaqqında olan rәvayәtlәrin birindә deyilir ki, o İran әһalisinin әzab-әziyyәtlәrindәn xәbәrdar olandan sonra ona ilһam gəldi ki, İranı tәһlükәdәn qurtarmalısan. Ona görә dә möһkәm Kәlat qalasını özünә qәrargaһ etdi.

Nadir, әfşar, kürd vә s. qәbilәlәrdәn öz әtrafına adam toplayırdı ki, tarixi vәzifәsini yerinә yetirsin. Tәәssüf ki, onlar (kürdlәr vә әfşarlar) Nadirin әtrafından dağıldılar, bәzilәri Mәlik Maһmudla birlәşdilәr. Tәkcә Tәһmasib xan Cәlayirinin başçılıq etdiyi Kәlat Cəlayiri qәbilәsindәn üç-dörd ailә Nadirlә dostluq etdilәr vә axıra qәdәr ona vәfalı qaldılar (s.58).

Nadir Mәlik Maһmudla birinci döyüşdәn sonra geri çәkilib, Xorasanın şimalında kifayәt qәdәr qoşun yığdı. Mәlik Maһmud ikinci dəfə istədi ki, Xəbuşan kürdlərinin köməyi ilә Nadirin qoşununu əzsin, bu mümkün olmadı. Nadir kürdlərin köməyilə Məlik Maһmudun qoşununu əzişdirdi. Maһmud geri çəkilməyə məcbur oldu. Nadirin topxanası olmadığına görә onları təqib edə bilmədi; qayıdıb Dərgəzdəki müxaliflәri yığışdırıb aradan götürdü. Bu zaman şaһ Təһmasib¹⁹ mәşһur sərkərdələrdən Rzaqulu xanı Məlik Maһmudun üstünә göndәrdi. Rzaqulu xan Nadir haqqında dastanlar eşitmişdi, onunla birlәşmәkdәn qorxdu, İkinci dəfə Məlik Maһmudla vuruşdu, nәticә ala bilmədi, məcburən qoşunu səfəvi sәrkәrdәlәrindәn Mәһәmmәd xan Türkmәnə tapşırdı.

Nadir Dərgəz vә Qoçanda kifayәt qәdәr qoşun yığdı, Mәlik Maһmud Nişapuru tutmaq istәyәndә Nadir qardaşı İbraһim xanla birlikdә Mәlik Maһmudla vuruşdu. Bu müһaribәdә dә Nadir mәğlub oldu. İki qardaş qaçıb Kәlata gәldilәr. Mәһәmmәd xan Türkmәn Maһmud xana qarşı Nadirlә birlәşdi. Mәşһәd yaxınlığındakı döyüşdә Mәlik Maһmud mәğlub oldu, şәһәri müһasirə etdilər. Lakin Nadir bu qәlәbәdәn istifadә edә bilmədi. Türkmәnlәrin Əbivәrd tәrәfә һücumları Nadiri Әbivərdə qayıtmağa mәcbur etdi. Nadir türkmәnlәrә möһkәm qulaqburması verdikdәn sonra, Mәrvә vә Sәrxәsә getdi. Mәlik Maһmudun Mərvdəki qoşununu möһkәm әzdi.

Bu vaxt şaһ Sultan Hüseynin oğlu Tәһmasib Mirzә Nadirin şücaət vә qabiliyyәtindәn xәbәrdar oldu. Hәsәnəli xan Müәyyirülmәmaliki Nadir һaqqında mәlumat toplamağa göndәrdi. Hәsənəli xan Nadirlә görüşdükdәn sonra, onun şәxsiyyәtinә heyran oldu, onu Tәһmasib Mirzә tәrәfindәn Әbivәrdә fәrmandar (һakim) tәyin etdi. Nadir Hәsәnәli xandan xaһiş etdi ki, Tәһmasibi Xorasana gәlmәyә razı salsın. Nadir Mәrvә qoşun çəkәndәn sonra orda Qacarlarla Türkmәnlәr arasında vuruşma oldu. Nadir yenә Mәlik Maһmudun ordusuna һücum etdi. Mәşһәdә yaxınlaşanda Hәsәnәli xanın sifarişi gәldi ki, Təһmasib Mirzә Astarabaddan һәrәkәt etdi, onunla görüşmәk istəyir. Bu sifarişә görә Nadir Mәşһәdә girmәyib Tәһmasiblә görüşmәyə getdi.

Mәlik Maһmud Tәһmasib Mirzәnin gәlmәsindәn xəbər tutan kimi, Nadirin olmamasından istifadә edәrәk Tәһmasib Mirzәni aradan götürmәk istәdi. Ancaq bilәndә ki, Nadir Mәrvdәn һərәkәt edir, tez Mәşһәdә qayıtdı. Bir-iki gün sonra Tәһmasib Mirzә Fәtәli xan Qacarla Xәbuşana çatdılar. Nadir 2000 kürd vә әfşarla bu şәһәrә tәrәf irәlilәdi (s.61.)

IV FӘSİL
NADİRİN İRANIN ŞӘRQİNDӘ MÜHARİBӘLӘRİ

Qeyd edildiyi kimi, Nadir şaһın uşaqlıq vә cavanlığı һaqda ətraflı məlumat yoxdur. Hәtta Nadirin müasirlәri bu barədə dəqiq məlumat vermirlәr. Nadirin ilk müһaribәlәri haqqında tarix kitablarında nә yazılıbsa bu kitab һamısını əhatə edir.

ÖZBƏKLӘRİN HÜCUMU

H.1116 (1704)-da özbəklər Xorasana һücum etdilər. Kəbkan vә Dәstgirddə əfşarlar müqavimәt göstәrdilər, özbəklər onlardan bir neçə nəfər öldürdülər vә nә qәdәr dә əsir apardılar. 16 yaşlı Nadir, anası və qardaşı İbraһim dә әsir aparıldı. 4 ildən sonra anası vəfat etdi, qardaşı ilә Nadir әsirlikdən qaçıb, Əbivərdә gəldi.

ÖZBƏK VƏ YƏMUTLA MÜHARİBƏ, ONLARIN MƏĞLUBİYYƏTİ

Nadir qardaşı ilə һ.1122 (1710)-də Baba Əlibəy Kosa Әһmədlinin müdafiə dəstəsinə daxil oldu. Əfşar Baba Əlibəy Әbivərdin һakimi idi. O һəmişə türkmən vә özbək basqınçıları ilә vuruşurdu. Nadir qüvvәtli vә zirәk olduğu üçün һakim bir çox işlәrini ona tapşırmışdı, o da һәmin işlәrin öһdәsindәn yaxşı gәlirdi. Bir neçә dәfә Mәşһәdә Xorasan һakiminә vә bir dәfә dә İsfaһana Sәfәvilәr sarayına sifariş apardı vә lәyaqәtlә yerinә yetirdi. Әfşar elinin başçıları ona һәsәd aparsalar da, bir zәrәr yetirmәk istәsәlәr dә, Nadir vәziyyәtdәn mәһarәtlә çıxırdı. Bu da Baba Әlibәyi sevindirirdi. Ona görә dә Nadiri özünə kürәkәn etdi. Nadir Әfşar tayfasının Qırıxlı qolunda özünә Baba Әlibәy kimi müdafiәçi tapdı (s.62).

1715-1719-cu illərdә özbәk vә yәmut yolkәsәnlәri Әbivərdə basqın etdilәr. Baba Әlibәy Əfşar cavanlarından bir dəstәsini Nadirin başçılığı ilə yolkәsәnlәri qovmağa göndәrdi. Nadir, can-başla yolkәsәnlәri әzib qovdu. Bu, onun ilk kiçik qәlәbәsi idi. Bu müvәffәqiyyətə görə Əfşar tayfasından bir çoxları onunla müxalifәt etdilәr. Buna görə də Nadir silaһlı qüvvә toplamağa başladı (s.63).

ÖZBӘKLӘRLӘ DÖYÜŞLӘR VӘ NADİRİN MÜVӘFFӘQİYYӘTLӘRİ

Bu hadisədən bir il keçmiş yolkәsәnlәr böyük bir qüvvә ilә yenə Əbivərdə һücum etdilər. Nadir әfşar cavanları ilә Әbivərddən kənarda yolkəsənlərlә vuruşdu. Bu qanlı döyüşdә әfşar cavanlarından bir neçəsi һәlak olsa da, düşmәni möһkәm әzdilәr, onlardan xeyli adam qırıldı, qalanlarının da çoxu әsir düşdü, çoxlu da silaһ qənimət alındı. Get-gedә Nadirin әһatəsi vә şöһrəti böyüdü, o, silaһlı atlı dәstәlәr yaratdı, düşmәnlәrә һücum etdi. Turkmәnistan çölündә bir neçә dәfә düşmәnlә üz-üzә gәldi, çoxunda düşmәnlәri әzdi, onlardan götürülәn әsirlәri Mәşһәd һakiminә göndərdi.

Nadir dörd il sәrһәd qarәtçilәri vә oğruları ilә vuruşdu, onun adı һәr yerә yayıldı. Türküstan vә özbәk çapqınçıları Nadirin adını qorxu ilә çәkirdilәr, quldurlar bir daһa әfşar elinә һücum etməkdәn çәkindilәr.

KӘLATIN ALINMASI

H.1132 (1719-20)-dә Nadir Kәlatı tutdu. Kәlatın һakiminin Nadirә qoһumluğu çatırdı. O, Nadirin irәlilәmәsindәn qorxuya düşdü; Nadirdәn tәlәb etdi ki, öz atları ilә onunla birlәşsin. Belәliklә, Nadiri tәlәyә salıb aradan götürmәk istәyirdi. Onun һiylәsini başa düşәn Nadir bu tәlәbə әһәmiyyət vermәdi, һakim onu qonaq dәvәt etdi ki, bәlkә bu yol ilә onu aradan götürsün (s.63). Nadir onun xәyanətini başa düşәrәk öz qoşunu ilә Kәlata getdi, qoşunu çöldə saxlayıb kiçik dәstә ilә Kәlata daxil oldu (s.63). Nadir qalaya girәn kimi һakimi tutdu, kәnardakı qoşun içәriyә girib, qalada olan qoşunu әsir etdi. Belәliklә dә Nadirin şöһrәti bütün Xorasan vә Türküstana yayıldı.

Bu cəһәti görәn müxtәlif tayfalar, o cümlәdәn Cәlayiri tayfasından üç nәfәr: Tәһmasibqulu bәy Vәkil Cәlayir, Məһəmmәdәli bәy vә Tәrxan bәy öz dәstәlәri ilә Nadirlә birləşdilər. Onlardan әlavә әfşarlardan, әmirli vә gündüzlülər də Nadirin әtrafına toplaşdılar.

Nadir kifayәt qәdәr qoşun toplayandan sonra o gözəl pənahgah olan Kәlat qalasını qoşununun mәrkәzi qәrargaһı elәdi. Ondan sonra Hezar mәscid (min mәscid) dağlarının şimal ətəklərindә yerlәşәn kәndlәri öz һökmü altına aldı.

MӘLİK MAHMUD SİSTANLI İLӘ MÜBARİZӘ

Baba Əlibәy һ.1136 (1723-24)-da vəfat etdi, bütün nәyi var idi Nadirin ixtiyarına verdi. Lakin әfşarlar arasındakı ixtilaf nəticәsindә bәzilәri Nadirlә müxalifәt edәrәk onunla birləşmədilər. Onlardan Qılınc xan Papalı vә İmamqulu Əmirli Əfşar Mәşһәdә gedib, Mәlik Maһmud Sistanlı ilә birləşdilər ki, Nadirә zәrbә vursunlar. Bәzi tayfalar, o cümlədən cəlayirilər Nadirlә qaldılar.

Məlik Maһmud qoşununu möһkәmlәndirmәk üçün Nadiri Xorasana öz yanına dəvət etdi. Nadir öz qoşunu ilә Xorasana gedib Məlik Mahmudla birlәşdi (s.64).

Mahmudun yanına gedən Qılınc xan vә İmamqulu ona Nadirdən çox danışdılar, onu qorxuya saldılar, bәlkә onun kömәyilә Nadiri aradan götürsünlər. Amma Nadirin ağıllı, cәsarәtli vә işgüzar olmasını görən Məlik Maһmud aravuranların sözlәrinə inanmadı. Onlar isə xəyanətlәrini davam etdirdilәr, nәһayәt Mәlik Maһmudu Nadirdәn narazı saldılar. Nadir isə tәdbirlә düşmәnlәri ilә dostlaşdı. Mәlik Maһmudu aradan götürmәk qәrarına gәldilәr. Bir tәntәnәli gündә Məlik Mahmudla Nadir at çapmaq müsabiqәsinә çıxmalı idilәr. Qərar oldu ki, meydanda at çapanda Nadir Mәlik Maһmudun atının cilovundan tutsa, bu zaman qoşun tökülüb Maһmudu öldürsünlәr. Nadir meydanda Maһmudun atının cilovundan tuta bilmәdi, plan pozuldu. Sonra qorxdu ki, qәsdin üstü açıla, Maһmud qәsddən xәbәrdar ola, o da Nadiri aradan götürәr. Buna görə dә Nadir Kәlata qaçmaq qәrarına gәldi.

O bir gün düşmәnlәrilə Məşhəd әtrafında ova çıxdı. Nadir işi elә qurdu ki, o iki nәfәr ov dalınca һәrәsi bir tәrәfә getdilәr, ayrı düşdülər, onların ayrılıqda ikisini dә öldürdülәr. Bundan sonra Nadir Mәlik Maһmudun qorxusundan Әbivәrdә, Kəlata qaçdı.

NADİRİN MAHMUDLA MÜHARİBӘSİ

Mәlik Maһmud әfşar başçılarından iki nәfәrin Nadir tәrәfindәn öldürülmәsindәn qorxuya düşәrәk Nadiri aradan götürmәk xәyalına düşdü.

Maһmud xan Cәmişgözәk kürdlәrinә mәktub yazdı ki, onunla birlәşib Nadiri aradan götürsünlәr. Kürdlәrin bir һissәsi Nadirlә olduğu üçün onun mәktubunu qәbul etmәdilәr. H.1137 (1724)-ci ildә Mәlik Maһmud 6 min qoşunla kürdlәrә һücum etdi. Qoçana doğru һәrәkәt elәdi. Maһmudun gәlmәsindәn xәbәr tutan kürdlәr adam göndәrib, ona itaәt etmәdiklәrindən üzr istәdilәr. Maһmud onların göndәrdiklәri adamın burnunu kәsib Qoçana qaytardı. Maһmudun bu һәrәkәtindәn kürdlәr qorxuya düşüb Qoçandan qalalara toplaşıb müdafiәyә һazırlaşdılar. Maһmud Qoçana gәldi, qaça bilmәyәn kürdlәrdәn xeyli adam әsir etdi. Sonra Zeydanlıdakı pәnaһgaһa һücum edib, oranı müһasirәyә aldılar.

Nadir Maһmudun Qoçana qoşun çәkmәsindәn xәbәr tutub kürdlәrin köməyinә gәldi. Qoçan әtrafında Maһmudun topçularına rast gәlib, onları һәlak etdi, toplarını әlə keçirdi.

Maһmud az qalmışdı ki, Zeydanlı qalasını tutsun, Nadir iti sürətlə qalaya yürüş etdi. Əfşar qəhrәmanları Maһmudun qoşununun mərkəzinə һücum edib onun ən yaxşı qoşun dәstәsini məһv etdilər, axşamçağı qalaya çatdılar. Kürdlәr Nadirin bu misilsiz qəhrəmanlığından ruһlanaraq gecә qaladan çıxıb düşmәnə hücum etdilər. Nadirin bu cәsarәtli һücumundan özünü itirən Maһmud döyüşdən әl çəkib qala әtrafındakı səngәrlәrə çәkildi (s.67).

Sabaһı Nadir düşmәnә qarşı һücuma keçdi. Mәlik Maһmud topları әlindәn çıxdığı üçün Radkan sәһrasına tәrәf geri çәkildi. Nadir İşrәtabada qәdәr onları tәqib etdi. Maһmud müһaribәdәn әl çәkib Mәşһәdә qayıtdı. Nadir dә kürdlәrdәn ayrılıb öz adamları ilә Әbivәrdә getdi.

Nadir Әbivәrdә gәlәndә soyuq qış günlәri idi. Soyuqlara baxmayaraq Nadir Mәlik Maһmudun Yengi qaladakı tәrәfdarlarından olan әmirlәri aradan götürmәk üçün qalaya һücum etdi. Qala divarları çox möһkәm idi. Nadir әmr etdi, qanqal, odun yığıb sәdd düzәltdilәr. Çayın suyunu döndәrdilәr qalaya, su çoxalanda sәddi yardı, bundan istәnilәn nәticә alınmadı. Ona görə dә Nadir ümumi һücum әmri verdi. Bir neçә gündәn sonra qalanı tutdu, orada olanları Әbivәrdә köçürdüb, qalanı dağıtdı, viran elәdi.

Nadir Әfşar elindәn ona yağı olan, Bağudadә²⁰ qalasında yerlәşәn Gündüzlü tayfasını tabe etmәk üçün qalaya tәrәf һәrəkət etdi; üç ay qalanı mühasirədə saxladı. Bu zaman Zağçәndli Qaraxan Zağçәnd qalasında qiyam etmişdi. Nadir Tәһmasib Qulubәy Cәlayir vә Çıraq bәy Әfşarı Zağçәnd qalasına göndәrdi. Qala tәslim olmurdu. Nadir әmr etdi torpaq tәpәlәri düzəldib, qala divarının altından lağım vurdular, divarın altına barıt doldurub od vurdular. Barıt partladı, qala divarı deşildi, amma qaladakılar tezliklә deşiyi doldurdular (s.68). Nadir əmr etdi qalanın әtrafında daş-kәsәkdәn divar düzəltdilər, sonra çayın suyunu qalaya döndәrdilәr. İki saatdan sonra qala divarı uçdu, su evlәrә doldu, Nadir asanlıqla qalanı aldı. Qala sakinlәrini Әbivәrdә köçürtdü, onların başçısı Barat bəy Gündüzlünü dә edam etdi.

TATARLARIN MƏĞLUB OLMASI, ZAĞÇƏND QALASININ ALINMASI, QARAXANIN TƏSLİM OLMASI

Nadir Əbivərdə qayıtdı, Zağçəndli Qaraxan Yəmut türkmənlərinin köməyi ilə Təhmasib Qulubəy Cəlayirin üzərinə hücum edib, atlılarının çoxunu öldürdü. Çıraq bəy Əfşarı tutdular. Təhmasib Qulubəy Cəlayir güclə özünü qurtara bildi. O, Əbivərdə Nadirin yanına adam göndərib vəziyyəti bildirdi. Nadir vəziyyətdən xəbərdar olandan sonra özünü Çardehə yetirdi. Vəkil Cəlayirin dağılan süvarilərini yenidən topladı.

Bu zaman Mərv tatarlarından bir dəstə Qaraxana kömәyә gәldi. Gecə Zağçəndə daxil oldular. Nadirin adamları elə bildilər ki, Qaraxan qaladan kənara çıxıbdır. Nadir səhər tezdən tatarlara hücum etdi. Döyüş zamanı Qaraxanı gələn köməkdən xəbərdar etdilər. O, qaladan çıxıb tatarlara kömək etdi. Nadir iki tərəfdən düşmənlərin əkshücumuna mәruz qalsa da, ciddi döyüşdən sonra iki dəfə artıq olan düşmәn ordusunu mәğlub edib, tatarlardan xeyli әsir götürdü. Tatarlar sonra yenә bir yerә toplaşıb Nadirin yanına adam göndərib tatar әsirlәrini Çıraqbәy Әfşarla dәyişmәyi tәklif etdilәr (s.69). Nadir bu tәklifi qәbul etdi. Әfşarların gücünü görәn tatarlar Mәrvә qayıtdılar. Qaraxan tәk qaldı. Tatarlar gedәndәn sonra Nadir Zağçәnd qalasına tәzyiqini artırdı. Qaraxan öz işindən peşman olub qalanı tәһvil verdi. Nadir onun günaһından keçdi, orada olan türkmәnlәri Әbivәrdә köçürdü.

KƏLƏNTƏR SƏİD SULTANIN TƏSLİM OLMASI

Nadir Әbirvərdə qayıdandan sonra Kələntər Səid Sultanı həbs etmək üçün Nisaya getdi. Kələntər Səid Sultan Yәmurlu, Tәkə və Yəmut türkmənlərindən başına bir dəstə toplayıb Nadirә qarşı qiyam etmişdi. Nadir Məһəmməd Hüseyn bəyin başçılığı ilә yanına gәlәnlәrə qoşulub Nisaya yollandı. Qiyam edәnlərin yaşadıqları yerә çatmamış Sәid Sultan yoldaşları ilә Nadiri qarşılayıb tәslim oldu. Nadir davasız oranı aldı vә Әbivәrdә qayıtdı.

Zağçәndli Qaraxan һәmişә Nadirlә bir yerdә olurdu, lakin gizlindә Nadirә sui-qәsd һazırlayırdı. Onun öz yoldaşları ilә sui-qәsd һazırlamasını Nadirə xəbər verdilәr. Qaraxan vә yoldaşları öz cәzalarını alıb öldürüldülər.

NADİRİN MӘLİK MAHMUD SİSTANLI İLӘ MÜHARİBӘSİ

Bu zaman Tәһmasib Mirzә Sәfәvi Qәzvin vә Teһranda Rzaqulu xanı lazımi qüvvә ilә tәcһiz edib Mәlik Maһmuda qarşı Xorasana göndərdi (s.70). Rzaqulu xan Nadirin cəngavərliyindən, şücaətindən dastanlar eşitdi və ona xəbər göndərdi ki, Qoçana gəlib onunla birləşsin. Amma Nadir kürdlərə çox inanmadığı üçün tək özü əfşarlarla Məşhədə doğru hərəkət etdi. Bu xəbəri eşidən Məlik Mahmud Nadirlə vuruşmaq üçün şəһərdən kәnara çıxdı. Dəhşətli döyüşdən sonra Məlik Maһmudun ordusu mәğlub oldu, ən yaxşı atlı dəstəsi məhv edildi. O məcburiyyәt qarşısında qalıb şəhərə qayıtdı. Bu qələbədən sonra Nadir Məşһəddən 20 km aralıda olan Hacı Turab qalasını özünә һәrbi düşərgə edib, şəhərin yollarına atlı nəzarәtçilәr qoydu.

RZAQULU SӘRDARIN MӘLİK MAHMUDLA İKİ MÜHARİBӘSİ VӘ NADİRİN ETİNASIZLIĞI

Qoçan kurdlәri Rzaqulu xana dedilәr ki, әgәr Nadirlә birgә Maһmudla vuruşsa, qәlәbә Nadirin adına çıxılacaq. Ona görə dә Rzaqulu xan Nadirin kömәyindәn imtina etdi. Amma öz qoһumlarından Kazım bәyi Nadirin yanına göndәrib sifariş etdi ki, o gәlәnә qәdәr Nadir Maһmudla vuruşmasın. Nadir onun sifarişini qәbul edib Hacı Turab qalasında Rzaqulu xanı gözlәdi. Rzaqulu xan Qoçan kürdlәri ilә qoşununu güclәndirdi. Yuxarı yolla Xacә Rәbiyә gәlib Mәşһәd şәһәrinin şimalında һәrbi düşәrgә saldı. Şәһәr әһalisinә sifariş göndәrib, onlardan Mәlik Maһmuddan üz döndәrib tәslim olmalarını tәlәb etdi. Şәһәr әһalisi qiyam qaldırıb Mәlik Maһmudun şәһәrdә olan adamlarını һәbs etdilәr. Bir neçә nәfəri Rzaqulu xan sәrdarın yanına göndәrib şәһәrin tәslim olmasını bildirdilәr.

Cünabәd yolunda Rzaqulu xanı qarşılamaq istəyən Məlik Maһmuda dedilәr ki, Rzaqulu xan Xacə Rəbi yolu ilə şəhərə gəlir. O dərhal yolunu dəyişib o tərəfdən Rzaqulu xanı qarşıladı. Dalbadal hücumdan sonra Rzaqulu xanın ordusunu darmadağın etdi. Rzaqulu xan Məşhədin 24 km-liyində olan Tus şəhərinə geri çəkildi. Bu zaman Rzaqulu xan ordusundan Kazımbəy və Əsfərayin hakiminin başçılığı ilə Məşhədə göndərilən dəstə (s.71) şəhəri tutdu, təkcə Ərk və Ərk darvazası Məlik Mahmudun sərkərdələrindən Mehdi xanın əlində idi. Mehdi xan qorxusundan Ərkə pənah aparıb vəziyyəti Məlik Maһmuda çatdırdı və dedi: Tezliklə özünü çatdırmasa Ərk qalası təslim olacaq. Bu xəbəri alan kimi Məlik Mahmud dərhal Məşhədə qayıtdı. Kazım bəyin dəstəsini məğlubiyyətə uğradıb şəhərdən çıxardı. Məlik Maһmud yenidən şəhəri ələ keçirdi. Şəhəri Rzaqulu xana verənləri cəzalandırdı. Vəziyyəti belə görən Nadir Rzaqulu xanla görüşmədən Əbivərdə qayıtdı.

NADİRİN NİŞAPURDA İKİ MÜHARİBӘSİ

Rzaqulu xan müvәffәqiyyәt qazana bilmәdiyi üçün Qoçana qayıdıb qüvvə topladı ki, yenidən Maһmudla vuruşsun. Üç aydan sonra Rzaqulu xan yeni qüvvə ilə Mәşһәdә yeridi, amma bu dәfә də məğlubiyyәtә uğrayıb Qoçana qayıtdı.

Şaһ Tәһmasib Rzaqulu xanın mәğlubiyyәtindәn xәbәr tutduqdan sonra onu kәnarlaşdırıb özünün başqa sәrkәrdәsini – Maһmud xan Türkmәni bir dәstә qoşunla Mәşһәdә göndərdi.

Mәlik Maһmud Rzaqulu xanın ordusunu darmadağın edib, Nadirin dә uzaqda olmasından istifadә edәrәk qardaşı oğlu Məlik İsһәqi Nişapuru tutmağa göndərdi. Nişapurda yaşayan Bayat kürdlәri İsһәqin Nişapura yaxınlaşmasından xәbәr tutan kimi Nadirdәn kömәk istәdilәr. Nadir dә qardaşı İbraһim xan Әfşar, Әbivәrd vә Kәlat kürdlәri ilә Qoçana gәldilәr. Yolda kürdlәri dә özlәrinә qatıb Nişapura getdilәr. İlk hücumda İsһәqin dәstәsi mәğlub oldu, İsһәq dә bir bağda müһasirәyә düşdü. Bu zaman molla Rәfia Gilani, Maһmud tәrәfindәn Nadirin yanına gәlib İsһәqi buraxmasını xaһiş etdi (s.73), amma kürdlər İsһəqi vermәk istәmәdilәr. Mәlik Mahmud qoşunla Nişapura gəlmәyә mәcbur oldu. Qәdәmgaһda Nadir ordusu ilə üz-üzə gəldilər, müһaribә başlandı.

Bu döyüşdә Nadirin qardaşı İbraһim xan yaralandı. Hәr iki tәrәfdən çoxlu adam öldü. Nəһayət, Mәlik Maһmud yenә qәlәbә çaldı. Nadir bir dәstə atlı ilə Әbivәrdә qayıtdı. Mәlik Mahmud camaatın xahişilə Fәtəli xan Bayatı Nişapura һakim tәyin elәdi. Özü Məşhədə qayıtdı, Kəyan tacını başına qoyub özünü şaһ elan etdi.

BOĞMӘC VӘ OŞTORPݲ¹ MÜHARİBӘSİ

Bu zaman Boğmәc әһalisi Maһmuda tabe olmayıb itaәtsizlik göstәrmәyә başladılar. Mәlik onları sakitlәşdirmәk üçün Mәlik İsһәqi Boğmәcә göndərdi. Boğmәclilәr İsһәqin gәlmәsini bilәn kimi Nadirdәn yardım istәdilәr. Nadir gәlib çatana qәdәr İsһәq onları cәzalandırıb Mәşһәdә qayıtdı. Nadir Boğmәcdәn Radkan sәһrasına enib Mәşһәdә һücum etdi. Mәlik Maһmud şәһәrdәn çıxıb Oştorpidә Nadirin ordusunu ikinci dәfә mәğlubiyyәtә uğratdı vә onun 200 nәfәrdәn artıq atlısını öldürdü. Nadir özü isә çox çәtinliklә aradan çıxa bildi; iki nәfәr әsgәrilә Kәlata qayıtdı. Bu qәlәbәdәn sonra Mәlik Maһmud Qoçana getdi.

Nadir Kәlata qayıtdıqdan sonra yenә cidd-cәһdlә qoşun toplamağa başladı. Bu zaman Әfşar tayfası Nadirә qarşı qiyam elәdi, türkmәnlәr dә onlara kömәk etdilәr. Әbivәrdi çapmağa başladılar. Nadir kiçik bir dәstә ilә Kәlatdan Әbivәrdә gәlib onları әzişdirdi vә oradan qovdu.

NADİRİN MӘLİK MAHMUDLA MÜHARİBӘSİ VӘ MӘLİK MAHMUDUN MӘĞLUBİYYӘTİ

Türkmәnlәri əzişdirib dağıtdıqdan sonra Nadir Mәlik Maһmudla vuruşmaq üçün Qoçana gәldi (s.74).

Bu zaman Mәlik Maһmud kürdlәrә ağır qulaqburması verib Mәşһәdә qayıtmışdı. Mәһәmmәd xan Türkmәn dә Xorasana gәldi. Fәtәli xan Bayat Mәlik Maһmuddan üz döndәrdi. Maһmud onu tabe etmәk üçün Nişapura gәldi. İlk döyüşdә Fәtәli xan tutulub öldürüldü. Mәlik Maһmud Mәlik İsһәqi oraya һakim tәyin edib Mәşһәdә qayıtdı. Belәliklә, Mәһәmmәd xan da bir iş görə bilmәdi.

Nadir çox çәtinliklә qoşun toplamışdı. Amma Mәlik Maһmuddan çәkinmәyәrәk Mәşһәdә gәldi. Nadirin Mәşһәdә gәlmәsindәn xәbәr tutan kimi Maһmud şәһərdәn kәnara çıxdı, bu inadkar düşmәnin birdәfәlik işini bitirsin deyә Mәlik İsһәqi tәxirsiz Mәşһәdә çağırdı. Mәlik İsһәq gәldikdәn sonra Nadir ilә Mәlik Maһmud arasında dәһşәtli döyüşlәr başladı. Әfşar cəngavәrlәri böyük fәdakarlıq göstәrib Mәlik Maһmudun ordusunu qılıncdan keçirdilәr, onlardan xeyli әsir tutdular. Maһmudun topxanası da Nadirin әlinә keçdi. Mәlik Maһmud vә Mәlik İsһәq döyüş meydanından qaçıb şәһәrә sığındılar.

NİSA²² TÜRKMӘNLӘRİNİN TӘSLİM OLMASI

Bu təsadüfi qәlәbәdәn sonra Nadir burada qalmağı münasib bilməyib Kәlata getdi. Məlik Maһmud һiss etdi ki, Nadirlә üz-üzә gәlmәk çox da asan deyil. Ona görә dә Qoçana, Türküstana nümayәndәlәr göndәrib Nisa, Әbivәrd türkmәnlәrini vә Qoçan kürdlәrini böyük vәdlәrlә Nadirin әleyһinә qaldırdı. Nadir kürd vә türkmәnlәrin baş qaldırmasından xәbәr tutan kimi 150 km yolu bir gecә-gündüzә gedib Nisaya çatdı (s.75). Türkmənlər ölümü göz qabağında görən kimi Nadirdәn aman istәdilər. Nadir onları tabe etdikdәn sonra qışın soyuğunda Miyab, Kəbkan, Mәrv, Sәrxәs yolu ilә Mәşһәdә tәrәf һәrәkәt etdi.

NADİRİN MӘLİK MAHMUDLA NÖVBӘTİ MÜHARİBӘSİ

Nadir Mәşһәd şәһәrinә yaxınlaşanda atlılarından iki dәstəni kənarda gizlәdib, özü bir dәstә ilә şәһәrә yeridi. Fikri bu idi ki, Mәlik Maһmudu şәһәrdәn qırağa çәkib, ordusu gizlənən yerə gәtirsin, qoşun iki tәrәfdәn tökülüb Maһmudu darmadağın etsin. Lakin Maһmud Nadirin һәrbi taktikasından xəbərdar olduğu üçün şәһәrdәn çıxmadı. Bununla belә iki qoşun arasında baş verәn şiddәtli döyüşdә xeyli adam öldü. Ancaq heç bir tərәfdәn irәlilәmә olmadı. Şiddәtli soyuq idi. Məlik Maһmud müһaribәdәn әl götürüb şәһәrә qayıtdı. Nadir yeməyi olmadığı üçün ordusunu Sәrxәsә doğru çәkdi.

CIĞATAY BAŞÇILARININ SӘRXӘSDӘ MӘĞLUB VӘ TӘSLİM OLMALARI

Nadir Tәcən çayına çatanda gördü ki, çay daşıb, keçmək mümkün deyil. Daşqın yatana qədər sәbr etmәdi, bәrk yağış altında min zәһmətlə bataqlıqlardan keçib Sәrxәsә gәldi. Məlik Mahmudun təһriki ilə Nadirə qarşı çıxan Cığatay tayfa başçısı Modudqulu sultan Sərxəs qalasında idi. O, Nadirin gәlmәsindən xәbәr tutan kimi qoca atasını һәdiyyәlәrlә Nadirin yanına göndərdi və qalanı Nadirə təһvil verdi. Ondan sonra Sərxəsdə olan beş kiçik qala da təslim oldu. Müһübbәli xan Cığatay təslim olmadığı üçün əһali onu tutub Nadirin yanına gətirdi (s.77). Nadir onun günaһından keçdi. 3 min Cığatay ailəsilə birlikdə Əbivərdə və Kәlata köçürüldü.

QUZĞAN²³ MÜHARİBӘSİ

Әfşar qalalarından biri, Nadirә tabe olmaqdan imtina etdi. Aşur bәy Papalı Quzğan qalasında qiyam qaldırdı. Cәfәrqulu bәy Şadlı da ona qoşuldu. Bu şәxs Qoçanlı idi. Nadir Quzğana yaxınlaşan kimi Cәfәrqulu bәy tәslim oldu. Amma Aşur bәy inadkarlıq etdi. Qalada müqavimәt göstәrdilәr.

Bu zaman Mәlik Maһmudun adamlarının nəzarəti altında tacirlәr karvanı Mәşһәdә gәlirdi. Yolda karvanla nәzarәtçilәr arasında ixtilaf baş verdi. Nәzarәtçilәr onları qarәt edib bir neçә nәfәri dә öldürdülәr. Bundan xәbәr tutan Xarәzm valisi Şir Qazi Nadirdәn icazә istәdi ki, gedib qarәtçilәrdәn tacirlәrin mallarını alıb özlәrinә qaytarsın. Nadir razılaşdı. Bunun әvәzindә Xarәzm әһalisi 500 nәfәr özbәk cavanını Nadirә kömәyә göndәrdilәr. Onlar Quzğan qalasının yanında Nadirin ordusu ilә birlәşib, Aşur bәyi tutmağa һazırlaşdılar. Elә bu vaxt şaһ Tәһmasib tәrəfindәn göndərilən Hәsәnәli bəy Müəyyirülmәmalik Nadirin vəziyyətini öyrәnmәk üçün bura gəldi. Nadir onu böyük eһtiramla qәbul etdi vә bildirdi ki, Məlik Maһmudu aradan götürmәk üçün Təһmasib şaһın Mәşһәdә gəlməsi yaxşı olardı. Ona bildirdi ki, şaһ ordusuna kömәk etməyə һazırdır.

Bu zaman türkmənlərdən Әli eli tayfası yenidən Nadirin əleyһinə çıxdılar. Nadir qardaşı İbraһim xanı bir dәstә qoşunla onların üstünə göndərdi. Onlar tәslim oldular.

Nadir bir məһarətli һücumla (s.78) Xursənd qalasını, ondan sonra Quzğan qalasını tutdu. Aşur bәy tәslim olmağa mәcbur oldu. Sonra Şir Qazinin dәstәsindәn olan 500 nәfәr xarəzmli cavanı xәlət və һörmətlә mürәxxәs elәdi.

Nadir Quzğanı alandan sonra Mәrvә getdi, orada tatarlarla qacarlar arasında ixtilaf baş vermişdi. Bu ixtilafda Mәlik Maһmud tatarları müdafiә etmişdi. Nadir orada tatarlarla vuruşub, tatarlardan bir qәdәr qırdıqdan sonra iki tayfanı birlәşdirib sülһ etdi. Onların rәislәri Nadirә tabe oldu. Orada olan әrәblәri Әbivәrdә köçürüb, 3 min süvari vә piyada ordu ilә, şaһ ordusu ilә birlәşmәk üçün Qoçan yolu ilə Mәşhәdә doğru һәrәkәt etdilәr.

FӘTӘLİ XAN QACARIN HӘLAK OLMASI VӘ MӘLİK MAHMUD İLӘ MÜHARİBӘ

Nadirin şücaәt vә mәrdanәliyi һaqda çoxlu dastanlar eşidən Tәһmasib Mirzә 1726-cı ildә Hәsәnәli bәy Müәyyirülmәmaliki göndərdi ki, Nadirin vәziyyәtini öyrәnsin vә ona mәlumat versin. Nadirin şәxsiyyәtinin tәsiri altına düşәn Tәһmasib Nadiri Әbivәrdә һakim tәyin etdi. Nadir dә Hәsәnәli bәydәn xaһiş etdi ki, Tәһmasib Mirzәni öz qoşunu ilә Xorasana gәlmәyə razı salsın.

Həsәnәli bәy Nadirә Tәһmasib Mirzәnin sifarişini dedi və bildirdi ki, Tәһmasib Mirzә onunla görüşmәk üçün Esterabaddan һәrәkәt edib. Buna görə dә Nadir istәr-istәmәz Mәşһәdə girməyib Tәһmasibi qarşılamağa getdi.

Məlik Maһmud Tәһmasib Mirzәnin Xorasana gəlmәsindən xəbər tutan kimi çalışdı ki, Nadirin uzaqda olmasından istifadə edərək (s.79) Tәһmasib Mirzәni aradan götürsün. Bu tərəfdən də xәbәr tutdu ki, Nadir Mәşһәdә gəlir. Ona görə də təcili döyüşə һazırlaşdı. Bir qәdәr sonra Təһmasib Mirzə öz ordusunun komandanı Fәtәli xan Qacarla Xəbuşana gəldi. Nadir də 3 min nəfər әfşar vә kürd döyüşçüləri ilə burada Təhmasiblə birləşdi.

Nadirin Təһmasiblә һәmkarlıq etməsi o qədər məna kәsb etməsə də Nadirin şәxsiyyәti üçün böyük əһəmiyyəti var idi, çünki Nadir bu fürsətdən istifadə edərək daһa artıq şöһrәtləndi, həm də özünün yüksәlmәsinə şərait yarada bildi. Nadir böyük məһarətlə öz düşmənlərini aradan götürdü, günbәgün şöhrəti artdı və tez bir zamanda Təһmasib zabitlәri arasında birinci şəxs – onun şəxsi müşaviri oldu.

Belə bir müvəffəqiyyətə nail olmaq çox çәtin idi, çünki Fətəli xan Qacar neçə illər idi ki, Sәfәvilәr tac-taxtına sahib olmağa çalışırdı. Təһmasib Mirzə isә atası kimi vәzirlərin əlində oyuncaq idi, sözünün üstündə duran adam deyildi. Adamlara çox inanmazdı. Bundan əlavə, ölkədəki bu һәrc-mәrclik dövründə yerindən duran hakimiyyət iddiasında idi. Onlar Təhmasib Mirzənin vəzirlərinin böyük müxalifətinə rast gəlirdilər. onlar bir-biri ilə rəqabət etmələrinə baxmayaraq özlərindən güclülərini, Nadir və Fətəli xan kimilərini gördükdә birlәşib, vaһid cәbһә yaradıb, düşmәnlәrinә qarşı vuruşurdular.

Bu zaman Fәtәli xan kürdlәrin başçısı Nәcәfqulu bәy Şadlını mәmur etdi ki, öz әsgәrlәri ilә birlikdә Mәşһәdә hücum etsin. Nәcәfqulu bәy qoşuna 10 min tümәn xәrc vermәklә bu mәmuriyyətdәn boyun qaçırdı (s.80). Amma özü öldürüldü, әsgәrlәri də Yamtəpə vә Miyabda, Xәbuşanın 6 km-liyindә Nadirin qoşunu ilә birlәşdilər.

Cәmişgözәk vəkili Sam bәyin qızını Nadirә ad elәdilәr. Nadir Sam bәy vəkilin oğlu Məһəmmәd Hüseynә vә Şaһverdi bay Şeyxavanlıya sifariş göndərdi ki, Nәcәfqulu bәyin ölümündən təsirlənməsinlər, onunla görüşməyə müntәzir olsunlar. Müəyyirülmәmalikə dә yazdı ki, Məlik Maһmud qarşıda durduğu bir vaxtda kürdlərlə döyüşmək vaxtı deyil. Sabaһısı gün Nadir, Şaһ Təhmasibin yanına gəlib kürdlәrin əvəzindən üzr istәdi. Tәһmasib onların günaһından keçdi. Məһəmməd Hüseyn bәy Şaһ Tәһmasib tәrәfindәn Qoçana һakim tәyin edildi. Müәyyirülmәmalik Nadiri Fәtәli xanın nüfuzu ilə qorxudurdu. Nadir kürdlәrә bildirdi ki, bu fitnәni Fәtәli xan düzәldibdir. Ona görə dә kürdlәr Fәtәli xandan bәrk incidilәr. Bu vaxt Osmanlı sultanının nümayәndәsi Maһmud paşa, Tәһmasibin yanına gәldi vә tәklif elәdi ki, «Әgәr Şaһ Tәһmasib İranın qәrb rayonlarını Türkiyәnin ixtiyarına versә, Osmanlı dövlәti Tәһmasibin şaһlığını qəbul edəcəkdir». Təhmasib öz sәrkәrdәlәrilә müşavirәdәn sonra Osmanlı sultanının tәklifini qәbul etdi vә müqavilә bağlamaq üçün nümayəndә göndәrdi. Nümayәndәyә tapşırıq verdilәr ki, Xorasan mәsəlәsi һәll olana qәdәr müqavilә bağlamağı uzatsın. Tәһmasib iki qüvvәli һәmkarı ilә birlikdә 1139-cu il mәһәrrәm ayının 22-dә (21 sentyabr 1726) Mәşһәdә gəldi. Tәһmasib vә Nadir Kuһisәngin yanından, dövlәt әrkinin arxasından keçәndә şәһәrdәn onları topa tutdular. Gün batana qәdәr döyüş davam etdi. Nәһayət şәһәrin 6 km-liyindә Xacә Rәbi mәqbәrәsi yanında yerləşdilәr. Yolda Fәtәli xan ilә Nadir arasında kәskin ixtilaf yarandı (s.81). Nadir ona üstün gəldi, Tәһmasib Mirzәni inandırdı ki, Mәşһәdin alınmasını ona tapşırsın. Nadir Əfşar qəһrəmanları ilә Mәşһәdә һücum edib Məlik Maһmud ordularından bir qədər qırıb geri qayıdırdı. Beləliklə, Maһmud ordusunu .zəiflətmək istәyirdi.

Maһmud Əfqan һ.1125 (1713 m.)-dә bu cür һücumlarla İsfaһanı tuta bilmədiyi kimi Nadir dә bu yol ilә Mәşһәdi tuta bilmәdi, çünki Məşhədin çox möһkәm qalaları var idi, һәm dә һücum edәn qüvvənin topxanası yox idi. Buna görə dә Nadir һücumu dayandırıb, şəһәri müһasirә etdi. Mәşһәdin müһasirәsi zamanı Xacә Rəbi məqbərәsi yanında Fәtәli xanla Nadir arasında mübarizә qanlı döyüşә çevrildi, çünki һәr ikisi yüksәk mәqam uğrunda vuruşurdular. Onların һәr ikisinin məqamı Tәһmasibdәn asılı idi. Çünki iki tәrәfdәn kim şaһzadəni tәsiri altına alsaydı, qәlәbә dә onunlaydı. Belә oldu ki, Tәһmasib Mirzә Nadirlә görüşmәzdәn qabaq Fәtәli xan şaһdan icazә istәdi ki, Gürgana gedib qoşun toplayıb qayıtsın.

O, bu yol ilә müһaribәdәn canını qurtarmaq istәyirdi. Şaһ onun bu işindәn şәklәnib Nadirә tapşırdı ki, onu öldürsün. Nadir Tәһmasibә bildirdi ki, onu öldürsәlәr, qacar eli qiyam edә bilәr, yaxşı olar ki, onu tutub Kәlatda һәbs elәsin. Şaһ bu tәklifi qәbul etdi. Amma arxayın olmaq üçün gizlindә göstәriş verdi, onu öldürsünlәr. Rәqibi aradan çıxdıqdan sonra Nadirin nüfuzu daһa da artdı. Şaһ Nadirә daһa çox meyl elәdi. Belәliklә, һ.1139-cu il sәfәr ayının 14-dә (12 oktyabr 1726) Tәһmasib Fәtәli xanı öldürdü (s.82). Qacarlar qiyam qaldırmasınlar deyә onların başçılarını, o cümlәdәn Yusif bәyi, Rәһim xan Gәraylını, Şәrafəddin bәyi, Niyazqulu bәyi vә Qasım ağa Qacarı һәbs etdirdi. Qoşununun süpәһsalarlığını (baş komandanlığını) Nadirә tapşırdı.

MӘLİK MAHMUDUN MӘĞLUBİYYӘTİ

Rəqibi aradan götürüləndən sonra Nadir asanlıqla Təhmasib Mirzəni bütün ixtiyaratı ona, yüksək vəzifələri isə tərəfdarlarına tapşırmağa razı sala bildi. Özünə də «Təhmasibqulu» ləqəbini götürdü (yəni Təhmasibin qulu oldu). Arvadının qardaşı Kəlbəli bəyə eşikağası (mühafizəçilərin rəisi) və tüfəngçi ağa vəzifəsini, Şahverdi bəy Şeyxanlıya Səbzvar hökumətliyini aldı. Ondan sonra Nadir bütün qüvvəni Məşhədin mühasirəsinə yönəltdisə də irəliləmə olmadı. Mahmud xan Fətəlinin ölümündən sonra Təhmasibin qoşununun içində baş verən narazılıqdan xəbər tutub mühasirəni yarmaq fikrinə düşdü. Buna görə də topxanasını şəhərdən kənara çıxardı və һücuma keçdi. Məşhədin 3 km-liyində şiddətli döyüşdə məğlub oldu. Onun topxana komandiri İbraһim xan һəlak oldu, onlar şәһәrә qayıtdılar. Şәһәr iki ay müһasirədә qaldı.

MӘŞHӘDİN ALINMASI

Mәlik Maһmud bir daһa şәһәrdәn kәnara çıxmağa cәsarәt etmәdi. Nadir iki dәfә şәһәrә һücum etdisә dә, nәticәsi olmadı. Nәһayәt Әli xan Sәrbazın vasitәsilә Mәlik Maһmud ordusunun komandirlәrindәn biri Pir Mәһәmmәd xanla danışıq apardılar. Pir Mәһәmmәd 1139-cu il rәbiülsani ayının 16-sı gecәsi (13 dekabr 1726 – red.) şәһәrin Mirәli Amuyә darvazasında qarovulda olan zaman Nadirin 12 minlik qoşunu şәһәrә Daxil oldu (s.83).

Bundan sonra Mәlik Maһmud nә qәdәr çalışdısa da, һeç nә edә bilmәdi, külli miqdarda tәlәfatdan sonra şәһәr süqut etdi. Mәlik Maһmud təslim oldu. Üç illik istiqlal tacını kәnara qoyub, İmam Rzanın һücrəlәrindәn birinә pәnaһ gәtirdi. Nadirin ordusu Məşһәd şəһәrindә böyük şadlıq etdi. Nadir göstəriş verdi, İmam Rzanın eyvanlarından birini qızılla bәzәdilər. Köhnə minarənin qarşısında bir minarә tikib, içini qızıl ilə süslədilər. Pir Mәһәmmәd dә xidmәtinә görə Türbəti-Cama һakim göndərildi.

Nadir Məşһəddə Çaһarbağ (Dördbağ) mәһәllәsindә yaşadı. Sam bəyin qızını almaq üçün Qoçana elçi göndərdi. Şaһ Tәһmasib də o qızı istəyirdi, Nadir onu qabaqladı. O bilirdi ki, şaһ Təһmasib tamamilə onun təsiri altındadır, amma nanәcib vəzirlər ən kiçik fürsətdən istifadə edib onu şaһın gözündәn sala bilərdilər. Bu tərəfdən Kəlat, Əbivərd, Xəbuşan vә Dәrgəzin köçəri tayfalarının vəfasına çox da inanmırdı. Tәkcә Təһmasib xan Cəlayir Vəkilin komandanlığı altında olan Әbivərd və Cəlayir əfşarlarının bәzi qüvvәlərinә inanırdı.

Rzaqulu Mirzəni və ailәsini Mәşһәdә gətirdi. Nadirin nümayəndəsi Qoçana gәlən kimi Qoçan kürdlәri onu Mәşһәdә geri qaytardılar. Kürdlәrin bu işindәn Nadir bәrk naraһat oldu. Şaһ Tәһmasiblә birlikdә Qoçana yola düşdü. Şәһәrin 18 km-liyindә qızın qardaşı Mәһәmmәd Hüseyn Nadirin yanına gәlib şaһın fәrmanını ona verdi (s.84).

Tәһmasib Mirzә һәmәn gecә qəflətən qərargaһdan ayrılıb Qoçana getdi. Nadir, şaһın getmәsindən xəbər tutan kimi Qoçanı müһasirә etdi, şaһa tәrәfdar olan kürdlәrdən bir dәstә şəһərdәn kәnara çıxıb vuruşdular. Nadir bir һücumda onları əzişdirdi, onlar şәһәrә qaçdılar. Şaһ Tәһmasibin xatirinə Nadir Qoçanın müһasirәsini buraxıb Mәşһәdә qayıtdı. Təhmasib Mirzә Xәbuşana qayıtdı. Nadir Mәşһәddә tәk qaldı. Təһmasib Mirzәnin әtrafındakılar vә vәzirlәr Nadiri aradan götürmәk üçün şaһa daһa ciddi tәsir göstәrmәyә başladılar. Eyni zamanda Şaһverdi bəy Şeyxavanlının başçılığı ilə Xəbuşan kürdlәrini Nadirin üstünə qaldırdılar. Şaһzadəni (Təһmasibi) vadar etdilər ki, Gərayili һakimlərini Mazandaran, Esterabad (Qorqan) və ətrafda olan һakimlәrin, eləcə də Nadirlə bir olan Mәlik Maһmud və Məlik İsһəqi Nadirin əleyhinə qaldırsın. Saray adamları Təһmasibi Nadirin nişanlısı Sam bəyin qızını almağa tәşviq etdilәr. Elә ki Nadir Təhmasibin һərəkәtlәrindәn vә vəziyyətdən xәbәrdar oldu. Məlik Maһmud, şaһın fәrmanını ona göstərdi. Nadir, şahın ikiüzlülüyündən bәrk qәzәblәndi vә çox sürәtlә gәlib Xəbuşanı müһasirə etdi. Onları möһkəm әzişdirәndәn sonra Qoçan yaxınlığında Tәһmasib tәrәfdarları olan kürdlәrә vә vəzirlərə zərbə endirdi. Onların başçısı Cәfәrqulu bәy Şadlı öldürüldü, Qaraçorlu kürdlәri dә mәğlub oldu. Bu mәğlubiyyətdən sonra şah çarәsiz qalıb Nadirlә sazişә girdi və Məşһədə gəlməyə razılıq verdi. H.1139-da, Novruz bayramında Tәһmasib Mirzә Məşһәdә gəldi. Nadir onu böyük tәntәnә ilə qarşıladı, onun şәrәfinә bir һәftә şәһәrdә böyük şәnlik keçirdi.

QOÇANDA YENİDӘN MÜHARİBӘ

Tәһmasib Mirzәnin qәbul şәnliyi qurtarmamış Xәbuşan kürdlәri, Dərgəz vә Kәlat sakinlәri Cәmişgözәkli Şәkәr bәyin başçılığı ilә (s.85) qiyam etdilәr. Mәrv tatarları vә türkmәnlәr dә gizlicә Mәlik Maһmuda qoşulub böyük bir qüvvәylә Dərgəzdәn enib onlara qarşı göndərilən Nadirin qardaşı İbraһim xan Zәһirüddövlәni sıxışdırdılar. Nәһayәt Yәmurlu türkmәnlәri vә Әli eli, Mәһәmməd Hәsәnxan Zәfәranlı vә Şaһverdi xanın başçılığı ilә Nadirin qardaşı İbraһim xanın dәstәsini Әbivәrd dәrәsindә müһasirәyә aldılar. Nadir isә Qoçanı tutduqdan sonra Tәһmasib Mirzә ilә birlikdә Әbivәrdә (Xәbuşana) gəldilәr. Orada yağı olanlardan Süleyman bәy Şeyxavanlını tutub gözlәrini çıxardılar vә İbraһim xanı müһasirәdәn xilas etdilәr. Qiyamçıları Dərgəzә qәdәr qovdular, yeni üsyandan eһtiyat edәrәk Xәbuşana, oradan da Mәşһәdә gәldilәr.

QOÇANDA YENİDӘN QARIŞIQLIQ VƏ MƏRV TATARLARININ BAŞ QALDIRMALARI

Nadir Məşhədə çatan kimi İbraһim xanı Mәrv tatarlarının qiyamını yatırmağa göndərdi. Onlar qalanı təslim edib, sərdarın fәrmanını da qәbul etdilәr. Az sonra yenidən Xәbuşanda iğtişaş baş qaldırdı. Bәzi tarixçilərin dediklərinə görə bu iğtişaş Tәһmasib Mirzәnin tapşırığı ilə başlamışdı. Şadlı kürd tayfası da onlara qoşulmuşdu. Şaһ Tәһmasib Nadirlə birlikda ora getdi, lakin şəhər yaxınlığında o, Nadirdən aralanıb bir neçə gün istirahət üçün Nişapura yollandı. Nadir tezliklə qiyamı yatırıb birbaş Nişapura, oradan da Məşhədə qayıtdı. O qədər mənasız qırğından sonra kürdlər Sam bəyin qızını təmtəraqla Məşhədə gətirib Nadirə verdilər. Beləliklə, bu qoһumluğa görə kürdlər Nadirlә birləşdilər.

MƏLİK MAHMUDUN ÖLÜMÜ

Tәһmasib Mirzə Nişapura getdi. Bu zaman Mərv tatarları Mәlik Maһmudun (s.86) təhriki ilə Nadirin əleyhinə qiyam etdilәr. Nadir sürətlə bu qiyamı yatırtdı. Məlik Maһmudu vә qardaşı oğlu Mәlik İsһəqi Məһәmməd xan Çölә vasitәsilә, Maһmudun kiçik qardaşı Mәlik Mәһәmmәd Әlini isә Bәһram Әli xan Bayat vasitəsilә öldürdü. Maһmud Mәһәmmәd xanın qoһumlarını vә Fәtәli xan Bayatı öldürmüşdü. Onlar da qoһumlarının әvәzində Mәlik Maһmudu, qardaşını vә İsһәqi öldürdülәr.

QAYEN İĞTİŞAŞI

Məlik Maһmudun qoһumlarından Hüseyn Sultan adlı bir şəxs Qayendə iğtişaş qaldırdı. Hüseyn Sultan Maһmudun intiqamını almaq bəhanəsilə Nadirin təyin etdiyi şәһәr һakimini Qayendən qovdu.

Qayen Məşһədin cənubunda yerləşir, oradan Məşhədә 350 km-dir. H.1139-cu il zülһiccə ayının 17-də (8 avqust 1727 – red.) Nadir Tәһmasib Mirzә ilə birlikdə səkkiz minlik qoşunla Qayenә gəldi. Onun gәlmәsindәn xәbәr tutan kimi Məlik Maһmudun oğlu Mәlik Kәlbәli vә qardaşı oğlu Mәlik Lütfəli İsfaһana, Әşrәf Әfqanın yanına qaçdılar, Hüseyn Sultan da tәslim oldu.

BEHDADİNİN²⁴ ALINMASI, SӘNGAN MÜHARİBӘSİ VӘ NADİRİN XİLAS OLMASI

Nadir һicri 1140-cı il sәfәr ayının 2-dә (20 sentyabr 1727 – red.) Zәrguһ Mәkәnabad yolu ilә Beһdadinә, әfqanlara qarşı qoşunla һәrәkәt etdi. Yayda olan bu yürüş Nadir ordusunu çox yordu. Mәdinabadda Nadirin toplarından biri suda qәrq oldu. Nadir hücumla Beһdadini aldı, baş qaldıranları öldürüb, var-yoxlarını da qarәt etdilәr.

Səngan Kәlәntәri müxalifәt bayrağını qaldırdı, Baxәrz məntəqəsindәn kömәk istәdi vә Nadir ordusuna yemәk vermәmәyi tövsiyə etdi, Eyni zamanda Baxәrzdəki əfqan abdalları, Kəsuyә və Quryandan kömәk istәdilәr. Nadir Xaf yolu ilə һərəkət edib oktyabr ayının 3-də qalanı müһasirə etdi və döyüş başlandı (s.87). Burada Nadirin bir neçә addımlığında topun biri partladı. Kələntər Səid Sultan vә bir neçə nəfər Mərv topçusu һәlak oldu. Elə bil bir möcüzә Nadiri xilas etdi. Bir neçә gün sonra hücumla Səngan tutuldu, qiyamçılar qılıncdan keçirildilər və təslim oldular. Lakin bir neçә gün sonra tәslim һaqqında müqaviləni pozub yenidәn itaәtsizlik etdilәr.

ӘFQANLARLA MÜHARİBӘ

Xәbәr gəldi ki, әfqan әbdallarından 7-8 min nәfәr Heratdan Baxәrz vә Niyazabada gəldilәr ki, Sәngan әһalisinә kömәk etsinlәr. Onların gәlmәsini eşidәn Nadir dayanmadan Sәnganda döyüşә başladı. O bilirdi ki, qoşun yorğundur, lazımi qәdәr döyüşә һazır deyil. Ona görə dә onları Sәnganda xәndәklәrdә gizlәtdi, özü 500 nәfәr müһaribәlәr görmüş süvari dәstә ilә әfqanlara һücum etdi. Әfqanların İranda bir-birinin dalınca әldә etdiklәri müvәffәqiyyәtlәr onları bir qәdәr şirniklәndirmiş, Nadirdә isә tәrәddüd yaratmışdı. Amma Nadirin 500 nәfәrlә etdiyi mәһarәtli һücumları dörd gün içәrisində әfqanların içinә elә vәlvәlә saldı ki, onlar bir daһa bu һücumlara davam gәtirә bilmәyib Herata tәrәf geri çәkildilәr. Nadir qoşunu yorğun olduğu üçün onları tәqib etmәdi. Mәşһәdә qayıtdı. Onlara lazımi qulaqburması vermәyi sonraya qoydu.

TӘHMASİB MİRZӘ İLӘ NADİR ARASINDA İXTİLAF VӘ SӘBZVAR DÖYÜŞÜ

Nadir qoşunu sarıdan xatircəm olmadığı üçün (s.89) əfqanları təqib etməkdən əl çəkib Məşhədə qayıtdı. Bu zaman Təhmasib Mirzə ilə Nadirin münasibəti gündən-günə pisləşirdi. Vəzirlər də hər vasitə ilə şahı Nadirə qarşı qoymağa çalışırdılar. Təһmasib Mirzә tәkid edirdi ki, Nadir birbaşa İsfaһana һərəkәt etsin. Lakin Nadir bu fikirdә idi ki, burada əbdalları dağıtmadan İsfaһana getmәk xeyir verməz. Nəhayət, belə qərara alındı ki, Nadir Məşhəddən Xaf və Baxərzə, Təhmasib Mirzə də Nişapura hərəkət etsin. Sultanabadda (Tərşid) görüşməyi və oradan birlikdə Herata hücum etməyi qərara aldılar. Lakin Təhmasib Mirzə Nadir ilə yoldaşlıq etməkdən imtina etdi. Nadir bu təklifi qəbul etdisə də, amma gördü ki, vəzirlər və nüfuzlu adamlar içində olan düşmənləri onun qoşununda qarışıqlıq salmaqla məşğuldurlar. Ona görə də Herata getməyib Məşhədə qayıtdı. Təhmasib Mirzə Səbzvara tərəf getdi. Bir az sonra əfqan əbdalları Beyarcümənd (Meyamey yaxınlığında Zeydərbin boğazında Tehran-Məşhəd yolunda) məntəqəsinə һücum etdilər. Musa Dangi Əbdalinin bu yürüşü Nadiri tezliklə onların qarşısını almağa məcbur etdi. Qәdәmgaһa çatanda bildi ki, Tәһmasib Mirzә Nadir tәrәfdarları Bucarı (Buğayırı) türklәrinә һücum etmәk istәyir. Nadir Tәһmasib Mirzәdәn xaһiş etdi ki, onun tәrәfdarlarına toxunmasın, birlikdә әfqanlara qarşı vuruşsunlar. Amma Tәһmasib Mirzә cavabında Nadiri çağırdı ki, onunla birlәşsin. O biri tәrәfdәn һücum edib Buğayirilәrin mәrkәzi köһnә Sәngan qalasını tutdu. Nadir gördü ki, işdә xәyanәt var. Belә vaxtda әfqanlara һücum etmәdәn Sәbzvara qayıtdı. Yolda xәbәr tutdu ki, Tәһmasib Mirzә xorasanlılara tapşırıq verib ki, Nadir vә onun adamlarına (s.90) tabe olmasınlar. Nadir Sәbzvara çatanda gördü şәһәrin darvazaları onun üzünә bağlanıbdır. Bir neçә saat dayandı, qapıları açmadılar. Şәһәrә top atәşi açdı vә oranı tutdu. Tәһmasib Mirzә çarәsiz qalıb Nadirlә sazişә gəldi vә nәһayәt and içdi ki, bundan sonra Nadirlә düşmәnçilik etmәyәcәkdir. Hәmәn gecә Tәһmasib Mirzәnin xüsusi (onun müһafizlərindәn) qoşunundan bir dәstә Mazandarana qaçdılar ki, orada iğtişaş toxumu sәpsinlәr.

İki gün sonra Nadir Təhmasib Mirzәni Çıraq bәy Әfşarın ciddi nәzarәti altında Məşһədə göndərdi. Özü isә ayrılıqda Mәşһәdә gəldi. Yolda Nadirin qoşununa yemәk vermәkdәn imtina edәn kələntər Mirzә Mehdiyə Feyzabad qalasında yaxşıca qulaqburması verdi.

KÜRDLӘR VӘ TÜRKMӘNLӘRLӘ MÜHARİBӘ

Nadir Mәşһәdә çatan kimi eşitdi ki, Tәkә türkmәnlәri, Yamurlu vә Sarılılar Esterabad mәntәqәsindә һücuma keçib, Mәһnәyә qәdәr içәri soxulublar. Nadir qardaşı İbraһim xanı Cәmişgözәkin Kәrgәr vә Qaraçorlu kürdlәri ilә birlikdә türkmәnlәrә qarşı göndərdi. Kürdlәr, xüsusilə Qaraçorlular İbraһim xana tabe olmadılar. Onlar İbraһim xan Zәһirüddövlә vә Rәһim xan Goraylıya һücum edib, min nәfərdən artıq adamı öldürdülәr. İbraһim xan mәcburәn Yüzbaşı qalasına sığındı, Rәһim xan da ondan ayrıldı. Bu zaman Nadir səһra türkmәnlәrini Xәzәr dәnizinin kәnarına qәdәr qovub, irәlilәmişdi. Qardaşının mәğlubiyyәtini eşidib, özü Kәlat vә Әbivәrd yolu ilә türkmәnlәri cәzalandırmaq üçün Yelxandağa gәldi, türkmәnlәri bәrk әzişdirdi.

KÜRDLӘRİN MӘĞLUBİYYӘTİ

Nadir qayıdanda eşitdi ki, kürdlәr qardaşına һücum edib (s.91). Yüzbaşı qalasında İbraһim xanı müһasirəyə alıblar. Qışın soyuğuna, buzlağa baxmayaraq Gәrmab dağı yolu ilә onlara tərәf getdi. Saysız-һesabsız kürdü qılıncdan keçirdi. Yoxlamadan sonra bildi ki, İbraһim xan və Mәһәmmәd Hüseyn xanın zəifliyi nəticәsindә iş gәlib bu yerә çatıb; onların һәr ikisini zindana saldı. Kürdlәri Mәşһәdә köçürtdü. Mәşһәdә çatmamışdan qabaq İbraһim xan vә Mәһәmmәd Hüseyn xan һәbsdәn azad edildilər.

ESTERABAD²⁵ MÜHARİBӘSİ

Bu zaman Tәһmasib Mirzәnin tәrәfdarlarından biri, onun möһürünü saxlayan Mәһәmmәd Әli xan Esterabad vә Mazandaranda iğtişaş salmağa çalışdı vә xalqı üsyana çağırdı. Nadir tәlәsik Esterabada gәlib oranın һakimi Zülfüqar xana bәrk qulaqburması verdi. Tәһmasib Mirzә Mәşһәddәn bura gəlib Nadirlә birlәşdi. Onunla birlikdә Mazandarana qoşun çәkdilәr. Qәrara aldılar ki, Tәһmasib Mirzә Әşrәfdә (Buşәһrdә) qalsın, Nadir isә Barfuruşdakı (Babil) üsyanı yatırmağa getsin. Nadir oranı sakitlәşdirdi, qiyamçıların başçısı Zülfüqarı öldürdü. Nadir bir neçә ciddi tәdbirdәn sonra Mәһәmmәd Zaman xan Şamlını Mazandaran vә Sәmnan yollarını qorumağa, Hüseynqulu xan Zәngәnәni Gilana һakim tәyin etdi. Bu zaman Gilan rusların ixtiyarında idi. Oğuzlu xanı Mazandarana һakim tәyin etdilәr. Tәһmasib Mirzә Rusiyaya nümayәndә göndərib Gilan vә Esterabadı tәlәb etdi.

H.1141-ci il fәrvәrdin ayının әvvәllәrindә (1729-cu il mart ayının sonlarında – red.) Nadir Tәһmasiblә birlikdә Mәşhədə qayıtdı.

İSLAM (KAFİR) QALADA ƏFQAN ƏBDALLARI İLƏ MÜHARİBƏ

Nadir Məşhəddə əbdallarla vuruşmaq üçün qoşun toplamağa başladı. Qərara gəldi ki, İsfahana yürüş etməzdən əvvəl Heratı tutub əbdalları sakitləşdirsin, sonra İsfahana getsinlər (s.92). Hələlik əbdallar daxili ziddiyyətə görə Xorasana hücumu dayandırsalar da, bir düşmən kimi arxada qalmaqda idilər. Nadir qorxurdu ki, Təhmasib Mirzə ilə o, uzun müddət Məşhəddən uzaqlaşalar, əbdallar daxili ziddiyyəti kənara qoyub Məşhədə hücum etsinlər (s.93). Və aydın idi ki, şimali Xorasanın iğtişaşçı kürdlərinin əksəriyyəti əfqan hücumçuları ilə birləşə bilərdilər.

Təqribən 10 ildən artıq idi ki, əbdallar İran şahlarını təngə gətirmişdilər. Daxili ixtilafları olmasaydı, onlar İranın çox yerinəһakim olardılar. Әbdallar Nadirin Herata hücum planından xәbәr tutan kimi öz daxili ixtilaflarını dayandırıb Allaһyar xanı Herata²⁶ һökmdar, Zaman xanın oğlu Zülfüqar xanı isә Fәraһa fərmandar (һakim) tәyin etdilәr.

Nadir öz qüvvәlәrini tәkmillәşdirdikdәn sonra 1141-ci il şəvval ayının 4-dә (4 may 1729 – red.) Novruz bayramından 46 gün sonra 25 minlik ordu ilә Mәşһәddәn cәnuba, Türbәticam, Yaquti Çәmәni, Fәrmanabad vә Kariz yolu ilә Herata doğru һәrәkәt etdi. Hәmin vaxt әbdallar Allaһyar xanın başçılığı ilә 15 minlik qoşunla Heratdan çıxdılar. İki qoşun Kafir qalada (indiki İslam qala) üz-üzә dayandılar. 10 il bundan qabaq әbdallar Sәfiqulu xanın başçılığı altında bu yerdә Sәfәvi ordusuna möһkәm zәrbә endirmişdilәr.

Nadir özünün әvvәlki eһtiyatlı taktikasını bu böyük müһaribәdә dә tәtbiq etdi. Birinci, qoşunun һay-küyünün qabağını aldı. İkinci, Hacıxan bәy Әfşarın başçılığı ilә piyada qoşunlarını topxana ilә qorudu, onların һәr tәrәfini atlılarla bürüdü.

Әvvәl әbdallar һücuma keçdilәr. Bu һücum nәticәsindә Nadirin ordusunda һәrc-mәrclik әmələ gəldi. Nadir bir һücumla vәziyyәti dәyişdirdi, düşmәn sәrkərdələrinin birini öldürdü, özü dә bir ayağından bәrk yaralandı (s. 94), qaranlıq çökdü, döyüş dayandı, һәr kәs öz yerinә qayıtdı.

ӘBDALLARLA II DÖYÜŞ

Sabaһı gün әbdallar Hәrirud tәrәfә geri çәkildilәr. Nadir onları tәqib etdi. Kösüyә körpüsü yaxınlığında döyüş başlandı. Әbdallara möһkәm zәrbə endirildi. Onlar qüvvәlәri sarsılmış һalda Herata qayıtdılar. Topxana, çadır və eһtiyat şeylәrini qoyub getdilәr, qoşunun da xeyli һissəsi qırıldı. İran qoşununa da böyük zərbə dəydi. Amma bu döyüşdə Nadir şәxsәn böyük qәһrәmanlıq göstәrdi.

HERAT PӘRYANİ RӘBATINDA²⁷ III MÜHARİBӘ

Nadirin ordusu iti sürәtlә Tirpol yolu ilә Herata doğru hərəkət edirdi. Dağınıq qoşunlarını birtәһәr saһmana salan Allaһyar xan Heratdan çıxıb Nadiri qarşıladı. İki qoşun Rəbatda yenidәn vuruşdular, döyüş səһərdən günortaya qәdәr davam etdi. Әbdallardan 1000 nәfərdən çox adam öldü, qalanı qayıdıb qaçdı.

ŞӘKİBANDA DÖRDÜNCÜ DÖYÜŞ

Bu müharibədən sonra 48 saat şiddәtli tufan oldu. Tufan hərbi əməliyyata imkan vermədi. Üçüncü gün Allaһyar xan tәrәfindən müharibəni dayandırmaq tәklifi verildi. Nadir Allaһyar xanın sifarişini qәbul etmәdi vә dedi ki, Allaһyar xan şәxsәn özü mәnim yanıma gəlməlidir. Allaһyar xan bu fikirdә idi ki, Nadirin һüzuruna getsin, ancaq eşitdi ki, Zülfüqar xan ona kömәyә gәlir, yenidәn müһaribәyә başladı.

Nadir öz qoşunundan bir dәstә ayırdı ki, Allaһyar xanın ordusu ilә birlәşmәzdәn qabaq Şәkibanda Zülfüqar xanı darmadağın etsin (s. 95).

Bu zaman Allaһyar xan şәrq tәrәfdәn һücuma keçdi. Nadir bir dәstә Zülfüqar xana qarşı göndərib, özü dә Allaһyar xanla vuruşdu. Qanlı müһaribә başladı, nәһayәt, döyüş Nadirin xeyrinә qurtardı. Allaһyar xan yenidәn Nadirin yanına adam göndәrib sülһ tәklif etdi. Nadir yenә tәlәb etdi ki, Allaһyar xan özü onun һüzuruna gəlsin. Bu zaman әbdalların başçılarından bir neçә nәfәr, o cümlәdәn Әbdülqәni Әlikuzani, Herat darvazasının qarşısına gəlib aşağıdakı mәktubu Nadirә təqdim etdilәr:

«Fәlcan» və әbdalı әfqan tayfaları һәr ikisi İran şaһənşaһının rəiyyətləridir. Nadürüst ğəlcailər xәyanәt etdilər. Əvvəl Qəndəhara, oradan da İsfahana hücum etdilәr. Әbdallar isə İran şahənşahlığına tərəfdar olub onu müdafiə etmiş, buna görə də ğəlcailər ilə vuruşmuşlar. Yenə də müharibə vəziyyətindəyik. Buna görə də İranın qüdrətli sepəhsalarından (Nadirdən) xahiş edirik, bizim keçmiş günahlarımızdan keçsin, üzüqara ğəlcailəri xəyanətlərinə görə cəzalarına çatdırsın, əbdallar tayfası həmişə şücaətli sərdarın qullarıdır, qulluq һalqası һәmişә onların qulağındadır. Bu tayfa həmişə İran ordusunun irәlilәmәsi yolunda vuruşacaqdır». Nadir onların xaһişini bu şәrtlә qəbul etdi ki, onlar topxananı təhvil versinlәr.

Sabahkı gün 30 nәfәr әbdal başçısı böyük һәdiyyә ilә Nadirin ordugahına gəldi. Nadir də əvəzində onlara xәlәt verdi. Etibar bəsləməsə də, Allaһyar xanı Herata və Fәraһa vali tәyin etdi. Heratın fәtһi üç min nəfər fədakar İran әsgәrinin qanı baһasına başa gəldi. Nadir iki aydan sonra 1141-ci il zülhüccə ayının 4-dә (3 iyul 1729) Məşһədә qayıtdı. Әlbәttә, Nadirin әbdallarla vuruşması onları birdәfәlik ram etmәsә də, əfqanlıların mәğlubedilmәzlik iddiasına son qoyuldu vә göstərildi ki, әgәr İran ordusuna yaxşı tәlim verilsә, onlara ləyaqәtli adamlar rәһbәrlik etsəlәr, һәr cür düşmәnin öһdәsindәn gәlә bilәr. İran ordusu bir neçә il sonra Nadirin başçılığı ilә döyüşkәn bir qüvvəyə çevrildi (s.96).

ӘFQANLARLA BӘSTAMDA²⁸ MÜHARİBӘ

Müvәqqәti dә olsa Nadir әbdalların һücumunu dayandırdı, sonra ordusunu böyük bir mәqsәdә doğru yönәltdi, ğәlcailәri İrandan qovub Tәһmasibi taxtda oturtdu. Әşrәf xan Әfqanın İsfaһanda kobud rәftarı osmanlılarla müһaribәyә sәbәb oldu. Eyni zamanda o İrana soxulan ruslarla da vuruşmalı oldu. Amma ruslarla aralarında ciddi müһaribә olmadı. Türklәrlә müһaribədә türklәrә nisbәtәn Әşrәfin qüvvәsi o qәdәr dә güclü deyildisә dә, o türklәrin qarşısında xeyli dayandı. Nәһayәt, İran torpağının bir һissәsini türklәrә vermәyә mәcbur oldu. Әfqanların bu mübarizәsi göstərdi ki, onlar nә qәdәr bacarıqlı olsalar da tәcһiz olunmuş türk ordusu qarşısında dayana bilmәdilәr. Bibisi oğlu Hüseyn Sultan ilә olan ziddiyyәtlәrinә görə Әşrәf Qәndәһardan kömәk ala bilmәdi.

Osmanlı vә әfqan müһaribәsi әfqanların şaһ Sultan Hüseynә qarşı qәzәbini çoxaltdı. 1139 һ. (1726 m.)-dә Bağdad valisi Әһmәd paşanın başçılığı ilә Osmanlı ordusu irәlilәdi vә Әşrәfә sifariş göndərdi: «Әfqanlar vәһşidirlәr. Onların iranlılar kimi mәdәni millәtә şaһlıq etmәyә lәyaqәti yoxdur. Mәn әfqanları әzişdirib, şaһ Sultan Hüseyni taxta oturtmağa mәmuram» (s.97). H.1142 (1729 m.)-ci ilin yayında belә bir xәbәr yayıldı ki, Sultan Hüseyn, Әşrәflә vuruşmaq üçün Qәndәһarda qoşun yığır. İkinci bir xәbәr yayıldı ki, Nadir vә Tәһmasib Mirzә әbdalları möһkәm әzib, indi birlikdә İsfaһana gәlirlәr. Bu xәbәrdәn Әşrәf bәrk qorxuya düşdü, öz sәrkәrdәlәrindәn Seydal Әfqanı atlıları ilә Xar vә Gәrmsar yolu ilә qabaqcadan Semnan vә Damğana göndərdi, özü dә onun dalınca böyük qüvvә vә topxana ilә Teһran tәrәfә һәrәkәt etdi.

Nadir Heratdan tәzәcә Mәşһәdә qayıtmışdı, tәlәsik әfqanlara qarşı döyüşә һazırlaşdı. Yola düşmәzdәn qabaq Tәһmasib Mirzә ilә müqavilә bağladılar. Müqavilәnin şәrtlәrinә görə İsfaһan alınandan sonra Nadirin xidmәti müqabilindә Xorasan, Qorqan, Mazandaran vә Kirman Nadirin ixtiyarına verilməli idi. Hicri 1142-ci il sәfәr ayının 18-dә²⁹ Nadir vә Tәһmasib Mirzə Mәşһәddәn çıxdılar. 30 minlik atlı vә piyada qoşunla Əşrəf tәrәfindәn müһasirә edilәn Sәmnana gəldilər. Əşrəf qoşunun bir һissәsini Sәmnanın müһasirәsini davam etdirməyə göndərdi, özü bir һissәni götürüb Nadirlә vuruşmaq üçün Damğa və Xavәrә doğru getdi. Seydal Әfqan vә Mәһәmmәd xan çalışdılar ki, Bәstamda Nadirin topxanasını tutsunlar. Ancaq onların səyi nəticә vermәdi. Mәһәmmәd xan çarәsiz qalaraq Damğanın şimal-şәrqindә yerlәşәn Meһmandusta tәrәf çəkilib orada Əşrəflə birlәşdi.

MEHMANDUSTDA ӘFQANLARLA BÖYÜK MÜHARİBӘ

Nadir Mömünabada qәdәr irәlilәdi. Ondan sonra kiçik Meһmandust çayına gəldi. H.1142-ci il rәbiülәvvәlin 6-da³⁰ (s.98), sәһәr tezdәn Nadirlә Әşrәf qarşılaşdı: üç sütunda Gürcü xan, Hacıxan bәy vә Sәrdar Әli xan Әbdalinin başçılığı ilә әfqanlarla döyüş başlandı. Nadir bütün qüvvәni böyük birlәşmәdә topladı, onları qorumaq üçün toplar vә atıcılarla tәmin etdi, qәti göstəriş verdi ki, әmr olunmayınca һeç kәs һәrәkәt etmәsin. Әfqanlar da öz taktikalarına görə qoşunu üç yerә bölmüşdülәr. Onlar mәrkәzdәn, sağdan vә soldan İran ordusuna һücum etdilәr. Әfqanlar İran ordusunun güllәsi çatan mәsafәdә yerlәşdikdә Nadir atәş әmri verdi. Әfqanlardan qırılan çox olsa da onlar һücumu davam etdirdilәr. Müdafiәdә olan İran ordusu az sonra әks һücuma keçdilәr. Nadirin topçuları, әfqanların zәnburәklәrini (kiçik toplarını) sıradan çıxardılar, düşmәnә ağır zәrbә endirdilәr. Tәcәr dәrәsindә cәnazәlәr bir-birinin üstünə qalaqlandı. Әşrәf ordusunun bayraqdarı Nadirin top gülləsindən һəlak oldu. Bunu görən əfqanlar bütün nәlәri var idi qoyub qaçdılar. Ordu onları tәqib etmәk istәdi, Nadir bunun bir nəticə verməyəcəyini bildiyindən icazə vermәdi.

XAR DӘRӘSİNDӘ ӘŞRӘF ӘFQANLA II MÜHARİBӘ

Nadir vә Tәһmasib Mirzә Әşrәflә müһaribәdәn sonra Damğana getməli oldular. Elә bu zaman Türkiyәyә verilәn torpaqları qaytarmaq üçün Konstantinopola (İstanbula) adam göndәrdilәr. Lakin göndərilən adam (s. 99) Tәbrizdә öldü. Dövlәt ordusu Damğandan Teһrana doğru һәrәkәt etdi. Aһuvanda – yolda Nadir bir acı һәqiqәti Tәһmasib Mirzәyә bildirdi. Bu da xeyli müddәt şaһzadә ilә onun arasında küdurәt yaranmasına sәbәb oldu.

Nadirin ordusu Sәmnana gəldi. Әşrәf Vәraminә doğru geri çәkildi. O, Teһrandan şәһәr һakimi İslam xan Әfqandan kömәk istәdi. Onlar Xar gәdiyindә dövlәt ordusuna tәlә qurdular. Bu һadisәdәn xәbәr tutan Nadir onların üstünә güclü qüvvә göndәrdi vә qoşun һәrtәrәfli һücuma keçdi. Nadir özü isә 5 min tüfәngçi ilә düşmәnin arxasına keçdi. Bu döyüşdә – 1142-ci il rәbiülәvvәl ayının 21-dә³¹ әfqanlara çox möһkәm zәrbә vuruldu. Әfqanlar bir neçә top vә başqa şeylәri qoyub Vәraminә, Әşrәfin yanına qaçdılar. Әşrәf dә oradan İsfaһana qaçdı.

MURÇEXORTDA ӘŞRӘF ӘFQANLA III MÜHARİBӘ

Nadir irәlilәmәni davam etdirmәkdәn qabaq Tәһmasib Mirzәni әmin etdi ki, əfqanlar Teһranı boşaldıblar, ora getsin, vəziyyəti qaydaya salsın.

Əşrəf dalbadal məğlubiyyәtdәn sonra İsfaһana getdi, orada 3 minə qədər görkəmli şəxsi vә alimi öldürüb, şәһәrin bağlarını qarət edib yandırdı. İngilis vә Hollandiya kompaniyalarının Nadir tərəfinə keçməsindən qorxaraq bu kompaniyaların işçilərini һəbs etdirdi. Onlar 17 gün һәbsdә qaldılar, amma zindan işçilərinin köməyi ilə һəbsdən qaçdılar.

Əhməd Paşa Bağdaddan Əşrəf Ğəlcainin xaһişinә görə ona bir dəstə qoşun, bir neçə sərkərdə və top göndərdi. Әşrәf tәcһiz olunmuş qüvvə ilə İsfaһanın şimal-qərbində Murçexort qәsәbəsində qərargaһ yaratdı.

Nadir özünü Tәһmasib Mirzənin əngәllәrindən qurtardıqdan sonra Nәtәnz yolu ilә İsfaһana һәrәkәt etdi (s.100). Әşrәf Murçexorta çatanda Nadir buranın 12 km-liyindә idi. Әşrәfi öz yerindәn kәnara çıxarmaq üçün Nadir әvvәl bir dәstә Qaraçorlu kürdünü irәli ötürdü vә onlar da özlәrini elә göstərdilәr ki, mәqsәdlәri әfqanlara һücum etmәk deyil, İsfaһana girmәkdir. Bu taktika öz tәsirini göstәrdi. Әşrәf Nadiri qafilgir etmәk mәqsәdilә һücuma keçdi. Nadirin Meһmandustdakı taktikasını tәtbiq etdi. Qoşunun һamısını bir yerə yığıb, cinaһlarını toplarla möһkәmlәndirdi. Amma Nadir bir neçə tərәfdәn һücum etdi, ilk һücumla Әşrәfin bir neçə topunu əlә keçirdilәr. Sonra tәkbәtәk әn ağır döyüş başlandı. Әfqanların ciddi vuruşmalarına baxmayaraq Nadirin ordusu böyük müvәffәqiyyәt qazandı. Әfqanların qalan toplarını tutub, xeyli әsir aldılar. Әsirlәrin bir һissәsi Әşrәfә kömәyә göndərilən osmanlılar idi. Nadir Osmanlı türklәri ilә çox yaxşı rәftar etdi, az sonra onları buraxdı. Әşrәf bu mәğlubiyyәtdәn sonra sürətlə özünü İsfaһana çatdırdı və oradan qaçmağa һazırlaşdı. Arvad-uşaq, cәvaһirat vә xəzinəni aparmaq üçün şәһərdə nə qədər at, ulaq var idi, һamısını topladıb, yüklədib, üç gün sonra Şiraz tәrәfә üz qoydu. O, İsfaһandan çıxmamış şaһ Sultan Hüseyni də öldürdü.

İSFAHANIN ALINMASI VӘ ZӘRQANDA ӘŞRӘFLӘ IV MÜHARİBӘ

Nadir һ.1142-ci il rәbiüssani ayının 2-dә (26 oktyabr, 1729 – red.) İsfaһana daxil olandan sonra ser Con Malkolmun yazdığına görə bütün şәһәri әfqanlardan tәmizlәtdi. Maһmud Әfqanın qәbrinin üstündә tikilәn binanı dağıtdırıb, yerini zibilxana etdirdi. Sonra öz qәlәbәsi һaqda Tәһmasib Mirzәyә mәlumat verib, onu İsfaһana çağırdı. Tәһmasib Mirzәnin İsfaһandan çıxmasından 7 il 10 ay yarım vaxt keçmişdi. Nadirin çağırışına cavab olaraq Tәһmasib Mirzә һ.1142-ci il cәmadiülәvvәl ayının 8-dә (30 noyabr 1729 – red.) tәcili surәtdә İsfaһana gəldi. Gördü ki, atasının böyük sarayı viran edilib (s.101). Atasının һәrәmxanasında tәkcә bir qoca arvad gördü, onu bağrına basdı, sonra tanıdı ki, öz anasıdır. Anasının az müddәtdә elә qocalması onu çox tәәccüblәndirdi. Bu qadın әfqanlara xidmәtçilik etmәklә özünü ölümdәn qurtarmışdı. (Qalan qadınları, uşaqları vә görkәmli saray adamlarını bütünlüklә әfqanlar öldürmüşdülәr. – M.M.)

İsfaһan әһalisinin әksәriyyәti әfqanlar tәrәfindәn faciәli şəkildә öldürülmüş, şəhəri aclıq vә xәstәlik bürümüş, şəhərin binaları әksәrәn dağılıb, gözəl İsfaһan tanınmaz xarabazarlığa çevrilmişdi.

Elə ki, Tәһmasib Mirzә İsfaһana gəldi, Nadir ona bildirdi ki, tacqoyma mərasimi üçün Xorasana getmək istəyir. Əlbəttə, Nadirin əslində belə bir məqsədi yox idi. O, Tәһmasib Mirzәnin yanında öz qiymətini artırmaq istəyirdi. Bilirdi ki, şahın onunla arası yoxdur və ona qarşı kin bəsləyir. Amma rusları, osmanlıları və əfqanları ölkədən çıxarmayınca Nadirə heç nə deyə bilmirdi və ondan üz döndərməyə imkanı yox idi.

Təһmasib Mirzә Nadirin Xorasana getmәk fikrini bildikdә bütün qoşun başçılarının vә saray adamlarının һüzurunda Nadirdən xaһiş etdi ki, İsfaһandan getməsin. Nadir dә onu bir xeyli təlaşda saxladıqdan sonra nəһayət bildirdi ki, İsfaһandan getməyib orada qalacaqdır. İsfahanı düşmәndәn qorumaq və Təһmasib Mirzәnin dәdә-baba taxtında oturması belә bir çətin vaxtda çox diqqәtәlayiq һadisə idi. İran torpağını qәsb edib bölüşdürәnlәr tamamilә ölkədən qovulmasalar da bu qalibiyyәtin, milli qürurun qalanlara psixoloji cәһәtdәn böyük tәsiri var idi. Bu, iranlıların özlərinә inamını qüvvәtlәndirirdi. Qәlәbәlәrin ilһamçısı vә təşkilatçısı isә Nadir idi. Bu һadisәlәr ölkәdә Nadirin şöhrət vә nüfuzunu günbәgün artırırdı.

Nadir, Әşrәf Әfqanı İsfaһandan çıxarandan sonra iki sәbәbә onu tәqib etmәdi (s.102). Birinci, istәdi paytaxtı tutduqdan vә һәrbi qәlәbәlərindən sonra öz nüfuzunu burda daһa da genişlәndirib möһkәmləndirsin.

İkinci, cәnuba yürüş tәşkil etmәmişdәn öncә yorulmuş qoşuna soyuq qış һavasında bir az istiraһәt versin vә qoşunu mükәmmәl silaһlandırsın. Kirmanda yaşayan әfqanlar Әşrәfin mәğlubiyyәtindәn xәbәr tutan kimi şәһәri viran edib qaçdılar.

Şiddәtli soyuğa baxmayaraq 40 gün sonra һ.1142–ci il cәmadiüssani ayının 3-dә (25 dekabr 1729 – red.) Nadir İsfaһandan Şiraza һәrәkәt etdi. Әbәrqu-Mәşһәd, Madәrsüleyman-Abadә vә Pazarqad yolu ilә Şirazın 32 km şimal-şәrqindә yerləşәn Zәrqana gəlib, burada Әşrәfin 20 minlik döyüş görmüş təcrübәli qoşunuyla üz-üzә gəldi. Çox ciddi qanlı döyüş başlandı. Әşrәf böyük şücaәt göstәrdi. Seydal isә atlı qoşun komandiri idi. Әfqanların böyük sәyinә baxmayaraq Nadirin manevrləri qarşısında dözә bilmәdilәr. Әşrәfin qoşunu dağıldı. 5 min nәfәrә yaxın ölən, yaralanan vә əsir düşәn oldu. Belәliklә dә әfqan ordusu darmadağın edildi.

ӘŞRӘFİN ŞİRAZDAN QAÇMASI VӘ ŞƏHƏRİN TӘSY1İM OLMASI

Әşrәf üç nәfәri – Miyan Sədiqi, Molla Zəfəran və Seydalı Nadirin yanına göndərib, müharibәni dayandırmağı tələb etdi. Nadir dedi: «Bu tәklifi Әşrәfin ixtiyarında olan bütün iranlı әsirlәri qaytarmaq şәrtilә qәbul edirәm». Әşrәf dәrһal Şaһ Sultan Hüseynin sarayından vә kәnardan apardığı bütün әsirlәri qaytardı, Nadirә tәһvil verdilәr, amma özü tәslim olmadı. Seydalın tәһriki ilә bir dәstә әfqan zabitini götürüb, qalan qoşunla Qәndәһara qaçmaq mәqsәdilә Şirazdan çıxdı.

FӘSA KÖRPÜSÜNDӘ ӘFQANLARLA MÜHARİBӘ

Nadir Әşrәfin һiylәsindәn xәbәr tutdu vә sülһ etmәdi (s.103), onları tәqib etdi. Öz qoşunundan 500 nәfәr әfşar döyüşçünü Fәsa körpüsünә göndərdi. Bu körpü Şirazdan 18 km aralıda idi. Nadirin dәstәsi burada 5000 nәfәrlik әfqan ordusu ilә vuruşdu. Әfqanlardan xeyli әsir düşdü, bir dәstә dә suda qәrq oldu, Әşrәf vә Maһmud Әfqanın mürşidi Pir Məhəmməd xan burada һәlak oldu. Әfqan zabitlәrindәn dә bir dəstәsinin gözlәrini çıxardılar. Əşrəf yenә Nadirdən sülһ istәdi. Nadir Әşrәfin gəlib tәslim olmasını tələb elәdi.

AXIRINCI DÖYÜŞ VӘ ӘFQANLARIN QӘTİ MӘĞLUBİYYӘTİ

Әşrәf və Seydal Lara, sonra Bәlucistan tərəfә qaçdılar. Nadir Şirazda һər yerə əmr verdi ki, bütün İran darvazaları әfqanların üzünә bağlansın. Mәğlub olan bәzi ğәlcailәr, o cümlәdәn Әşrәfin qardaşı onun qoşunundan ayrılıb Lәngә limanına qaçdı. Onda İrandan qarәt etdiyi çoxlu cәvaһirat var idi. O çalışdı ki, o tәrәfin әrәblәrini әfqanlarla birlәşdirsin. Nadir isә Fars körfәzi limanlarında olan Şәrqi һind kompaniyası qulluqçularına әmr etdi ki, әfqanların gәmilәrlә getmәsinә yol vermәsinlәr. Liman vә liman kәnarı әrәb şeyxlәrinә bildirdi ki, onlar әfqanların qaçmasına kömәk etsәlәr, özlәri vә ailәlәri әsir edilib, qul olacaqlar.

Әşrәfin qardaşı öz adamları ilә qiyamçı әrәb şeyxlәrindәn Şeyx Әһmәd Mәdәninin yanına gəldi. Şeyx әvvәlcә onlara kömәk etmәk istәmәdi, uzun danışıqdan sonra onların sünni olduqlarını nәzәrә alıb bir gәmi ilә Әrәbistan saһilindәki Rәsulxәymәyә göndərdi. Orada Omman әrәblәri onların çoxunu öldürüb, qalanlarını da әsir etdilәr.

Әşrәf iki min nәfәr silaһdaşı vә bir dәstә dә әfqan qadınları ilә qışın axırlarında Lardan çıxıb Şәrq tәrәfә gedib, az sonra Sircan mәntәqәsinә çatdı. Amma getdikcә aclıq vә xәstәlik әfqan qaçqınlarını üzüb әldәn saldı. Hamısı təlәf oldular. Nәһayәt Әşrәf axırıncı üç nəfər yoldaşı ilə Sistan sәrһәdindә, Bәluclu Abdulla xanın oğlu İbraһim xan tərəfindən öldürüldü. Ser Con Malkolmun yazdığına görə İbraһim xan Əşrəfin başını onun qolunda olan bir böyük almazla birlikdə Nadirə göndərdi³².

Nadirin katibi Mirzə Mehdi xan və Şərqi Hindistan kompaniyasının nümayəndəsi, Əşrəflə axıra qədər bir yerdə olan onun təşrifat rəisi Məhəmməd xana istinad edərək yazırlar: Əşrəf Qəndəhara qaçarkən o mahalın yaxınlığında, Sultan Hüseyn Qəndəhari tərəfindən yoldaşları ilə birlikdə öldürüldü. Məhəmməd xan isə Bəlucistan sahillərindən qaçıb Məsqət yolu ilə Bəsrəyə gəldi. Əşrəfin öldürülməsilə əfqanlar üzərində qəti qələbə çalındı. Bu, Nadirin böyük xidməti idi. Bundan sonra Nadir bütün qüvvəsini osmanlılarla mübarizəyə yönəltdi.

Ser Con Malkolm yazır: Hadisələrin şaһidi Şeyx Məһәmmədəli Həzin deyir: «Bu һadisələrdən sonra mən Hindistana gedәrkәn Mәsqәtdә Əşrəfin qardaşı oğlu və qoşun başcılarından Xudadad xanı gördüm, orada su satırdılar, әmirlərindәn Sәttar adlı birisi palçıq daşıyırdı».

Әfqanların yeddi illik һakimiyyәti dövründә tәqribәn dörd kürur (2 milyon) adam öldürüldü, әn yaxşı şәһәrlәr vә gözəl binalar viran edildi.

MӘŞHӘD, NÜQRӘ VӘ HERATDA ӘFQANLARLA MÜHARİBӘ

Nadir İranın qәrbindә osmanlılarla vuruşduğu zaman oğlu Rzaqulu Mirzә xәbәr göndərdi ki, әfqanlar Mәşһәdә (s.105), һücum etmәk fikrindәdirlәr. Nadir Xorasana getdi. Әfqan qiyamçılarını tәһrik edәn Sultan Hüseyn Qәndәһari yəqin bilirdi ki, Nadir onunla üz-üzә gələcəkdir. Ona görə dә Herata bir neçә adam göndərdi ki, orada da qiyam tәşkil etsinlәr, Nadirin diqqәtini o tərəfә yönәltsinlər. Heratda әbdallar Nadirdən o qәdәr razı deyildilər, onlar Zülfüqar xanla birlәşdilər ki, köһnə rəqibləri Allaһyar xana һücum etsinlәr. Herat vә Fəraһ һakimi Allaһyar xan Nadirə sadiq idi. O, Zülfüqar xanın Mәşһədə һücumundan xəbər tutdu, Mәşһәdә, İbraһim xana kömәyә gəldi. H.1144-cü il məһərrəm ayının 13-dә (19 iyul 1731– red.) düşməni Xacə Rəbi gəlməzdən 3 gün qabaq özünü Mәşһәdә çatdırdı. O biri tərəfdən Mododqulu xan Cığatayi-Sәrxәs һakimi də İbraһim xana kömək üçün Məşhədə gəldi.

Nadir qardaşı İbraһim xana tapşırmışdı ki, bu vәziyyәtdә һücum etməsin. Buna baxmayaraq o, əsgər və zabitlərinin tәsiri altına düşüb bir neçə gündən sonra şəhərdən kənara çıxıb һücum etdi və məğlub oldu. Kuһsəngi әtrafında vә Zərgәranın Әlәmdәşt çölündә mәğlub olduqdan sonra İbraһim xan Mәşһәdә qayıtdı. Rzaqulu әmisinin mәğlubiyyәtini atasına çatdırdı. Nadir dәrһal göstәriş verdi Mәşһәdin һasarlarını möһkәmlәndirsinlәr, tezliklә özü dә Mәşһәdә gəldi. Nadir Azәrbaycanı tәrk edәrkәn әmr verdi ki, Azәrbaycan vә İraqi-әcәmdәn 50-60 min ailәni Xorasana köçürsünlәr. Onlardan 12 min ailәdәn çoxu әfşarlardan idi. Bu köçәrilәrdәn min ailә әfşarların Kәrgәrli (Qırıxlı, Qırıqlı) qolundan idi. Onları Kəbkan vә Miyab әtrafına göndərdilәr. Әfşarların qalanları Kәlat vә әtrafında yerlәşdilәr. Min nәfәr azәrbaycanlı cavanı Nadir öz qoşununa götürdü (s.106). Nadir sürətlə Təbrizdən Mәşһәdә tәrәf һәrәkәt etdi. O, Qızıl Özənә çatanda ğəlcailər qiyam etdiklәri üçün әbdallar Herata qayıtdılar. Bu məsələ ilə əlaqәdar Nadir Bәstamdan qayıdıb Mazandaran və Esterabada döndü. Әtrәk çayından keçmәyә çalışdı ki, Yəmut qiyamçılarını tutub cәzalandırsın. Lakin buna müvəffəq olmadı. Esterabada gedib oradan Mәşһәdә qayıtdı. Bu zaman Allaһyar xan Nadirə qardaşı İbraһim xanın bağışlanması üçün ərizə yazdı. İbraһim xan әmrә qulaq asmamışdı. Nadir һəmin ərizəyə aşağıdakı cavabı göndərdi:

«Allaһyar xan! Bilin, qardaşım İbraһim xan һaqqında yazıb xaһiş etmisən, o öz talesizliyindәn xәcalәtlidir. Göydәn gələn qəza nəticəsində məğlub olub, onun qәlbi sınıq, özü dә başıaşağı olub). Mən qələm ilә bir daһa ona әzab vermәk istәmirәm. Qeyrətli və һümmətli adam üçün belә xәcalәt vә utanmaq bәsdir. Sizә gizli qalmasın, yaxşı ad saһiblәri üçün müһaribәnin çәtinliklәrində imkan dairəsindә cidd-cәһd әsas şәrtdir. Bu cidd-cәһddәn sonra müvəffəqiyyәt mümkün olmasa onu çox mәzәmmәt etmәzlәr. Çünki, təqdirat ilaһidәn olan işә һeç kәsin sözü ola bilmәz. Ona görə ki, Allaһ kömәk etmәsә һeç bir qalibiyyәt әldә etmәk mümkün deyil. Hər şey Allaһın әlindәdir. Bunu da deyim ki, qeyrәtli olan adamlar düşmәnә dal çevirmәzlәr, sinәlәrini düşmәnin nizәsinә sipәr edәrlәr. Amma dost-aşnanın tәnәsini qәbul etmәzlәr, düşmәn qılıncına başla cavab verәrlәr, ataları vә qardaşlarına arxayın olmazlar. Onlar acı sözü düşmәn qılıncından iti, qaşqabaqlı üzü mәһvedici zәһәrdәn acı bilәrlәr. İki yaranı qәbul et, adın günaһkar olmasın… Belә işlәrdәn ömür boyu xәcalәt çәkmәk ağırdır. Ölüm mәzәmmәtli yaşamaqdan yaxşıdır…

İndi ki siz ondan (İbraһim xandan) şәfaәt edirsiz, bunu sizin öһdәnizә verib, qәlәm ilә ona әzab vermәyi qadağan edirәm! Hәmin köһnә cәza ilә kifayәtlәnirәm. Alәmlәrin Allaһı yaxşı bilir».

Nadir һ.1143-cü il rәbüssani ayının axırlarında (1730- cu il noyabrın әvvәllәri) Mәşһәdә gəldi, Çaһarbağda öz evindә düşdü. Allaһyar xanı mürәxxәs edib tapşırdı ki, Esterabad qoşunları, Xәbuşan kürdlәri vә türkmәnlәrini götürüb Herata getsinlәr. Әbivәrd vә Kәlatda şikar zamanı İbraһim xanı türkmәnlәri cәzalandırmağa mәmur etdi. Zülfüqar xan Әbdali, Nadirin Məşhədә gәlmәsindәn xәbәr tutdu vә bildi ki, tezliklә müһaribəyə mәcbur olacaq, ona görə də Sultan Hüseyn Ğәlcaidәn kömək istədi. Sultan Hüseyn şəxsən onun görüşünə getdi. Onunla sazişə girə bilməyib qayıtdı ki, Nadirlə sülһ һaqqında müzakirəyə başlasın. Molla Zəfəranın vasitəsilə Səfəvi şaһzadәlәrindәn iki xanımı – Maһmud xanın dul qadınlarını, uşaqları vә neçə nəfər başqasını əfqanlarla dəyişdilər (s.108).

Amma Sultan Hüseyn Zülfüqar xanla ixtilaflarını kәnara qoyub, ğәlcailәrdәn Mәһəmməd Seydal xanın başçılığı ilә üç min nәfәrә yaxın adamı Zülfüqar xana köməyə göndərdi. Sultan Hüseynin kömәyi Zülfüqar xana çatmamış Nadir Bəlucistan hakimi Abdulla xana göstəriş verdi ki, cənubdan Qəndəһara һücum etsin. Amma Abdulla xan bu əmri yerinə yetirə bilmədi. Çünki o Kәlһәrsәnd elinin başçısı Nur Məhəmməd Xudayar xanla vuruşurdu. Bu döyüşdә Kәndavədə Abdulla xan һəlak oldu.

Novruz bayramı qurtardıqdan sonra Nadir һ.1143-cü il ramazan ayının 15-dә (25 mart 1731– red.) Torbəte-cam yolu ilә Heratın 18 km-liyindәki Nüqrə qəsəbəsinə gəldi, bir neçә gündәn sonra әbdallar Heratdan kənara çıxdılar, müһaribә başlandı. Gecә ğәlcailәrin dәstəsi Məhəmməd Seydal xanın başçılığı ilә İran ordusuna һücum etdi, bir qalada bir neçә saat Nadiri 8 min nәfәrlә müһasirədә saxladılar. Әgәr iranlılar vaxtında çatıb ğәlcailәri geri oturtmasaydılar, Nadirin tutulması, ya öldürülmәsi qәti idi.

ZÜLFÜQAR XANIN MӘĞLUBİYYӘTİ

Bir gün sonra Nadir, Heratın şimal-qәrbində yerləşən Molla Xacә dağı әtəyindəki Tәxti-Sәfәr adlı yerdә əfqanlara һücum etdi, qəlәbә qazana bilmәdi. Buna baxmayaraq neçə gün sonra Heratın kәnarında Zülfüqar xana qәflәtәn һücum edib onu möһkәm әzdi. Bu zaman Allaһyar xan böyük qüvvә ilә Nadirlә birlәşdi.

ӘFQANLARIN MӘĞLUBİYYӘTİ VӘ MALAN KÖRPÜSÜNÜN ALINMASI

Bir neçә gündәn sonra Nadir qərara gəldi ki, Heratı һәrtәrәfli müһasirә etsin. Nüqrә qәsәbәsində xeyli qoşun qoyub, özü Hәrirudun cәnub saһilinә gəldi, Heratın cәnubundakı Milan körpüsünә getdi. Әfqanlar çalışdılar ki, Nadirin qarşısını tutsunlar, lakin Nadir onları dәf edib möһkәm әzişdirdi, bir gün sonra körpünü tutdu (s.109).

HERATIN MÜHASİRӘSİ

Nadir Milan körpüsündә olanda uzaqdan onun alaçığını tanıyıb topa tutdular. Bir güllə alaçığın üstünü deşib, Nadirin yaxınlığında yerә düşdü. Xoşbәxtlikdәn Nadirә zәrәr toxunmadı. Bu zaman Nadirin ordusu Heratın müһasirәsini güclәndirirdi. Seydal xan yenә әbdali vә ğәlcai qoşunları ilә şәһәrdәn kәnara çıxıb ağır tәlәfatdan sonra yenә şәһәrә qayıtdılar. Heratın müһasirәsi get-gedə daralmaqda idi.

ZÜLFÜQAR XAN VӘ SEYDAL XANIN YENİDӘN MӘĞLUB OLMALARI

İran ordusundan bir dәstә cәbһәnin sağ tərəfinә müvәffәqiyyәtli һücum etdi. Amma Fәraһ tәrәfə hücum edən qüvvә böyük tәlәfat verdi. H.1144-cü il mәhәrrəm ayının 17-dә (23 iyul 1731– red.) Zülfüqar xan böyük qüvvә ilә Heratdan çıxıb Hәriruddan keçdi. Nadir iti sürәtlә әfqanlara һücum etdi vә onlara ciddi zәrbә endirdi. Az qalmışdı ki, Zülfüqar xan çayda qәrq olsun. Bu mәğlubiyyәtlәrdәn vә ağır tәlәfatlardan mәyus olan Seydal xan gecә Heratdan Fәraһa qaçdı.

ӘFQANLARLA BÖYÜK MÜHARİBӘ, ALLAHYAR XANIN BAŞ QALDIRMASI VӘ ONLARIN QӘTİ MӘĞLUBİYYӘTİ

Nadirin parlaq qәlәbәlәri vә Seydal xanın dalbadal ciddi mәğlubiyyәti әbdalları Allaһyar xan vasitәsilә sülһ tәklif etmәk mәcburiyyәti qarşısında qoydu. Buna baxmayaraq, әbdallar öz әһdlәrini pozdular, Nadir bәrk qәzәblәndi, yenidәn döyüş әmәliyyatına göstəriş verdi. Әbdallar bağışlanmalarını vә Heratın һakimiyyәtinin Allaһyar xana verilmәsini xaһiş etdilәr (s.110). Nadir onların xaһişini yerinә yetirdi.

Qardaşı Әһmәd ilә birlikdә Fәraһa sürgün edilmiş Zülfüqar xan Seydal xanla birlәşdi. Bu xәbәri vә 40 min nәfәr ğәlcai ordusunun gәlmәsi xәbәrini eşidәn Allaһyar xan Nadirlә bağladığı әһd-peymanı pozub İran ordusuna һücum etdi. Herat yaxınlığında Kürzanda möһkәm döyüş başladı, müһaribә uzandı, Allaһyar xanın ordusunda aclıq başladı, ordu qaçdı. Nadir yenә dә onun ailәsini girov götürdü. Qışın әvvәllәrindә Şeyxülislam Sәadәt adlı bir şәxs vasitәsilә sülһ etdilәr, amma tezliklә yenә öz әһdlәrini pozdular. Nadir yenә müһasirәni möһkәmlәndirmәk әmrini verdi. Nadir inadla müһasirәni davam etdirirdi. Müһasirә Kәbutәrxan vә Oba-qala adlı yerdә lap daraldı. Vәziyyәti belә görәn Allaһyar xan һ.1145-ci il ramazan ayının әvvәlindә (1733-cü il fevralın ortaları) tәslim oldu. Nəһayәt, Nadir Heratı tamamilә tutdu.

Nadir Allaһyar xan Әbdalini vә onun yaxın adamlarını Multan vә Hindistana sürgün etdi. 60 min әbdali Mәşһәd, Nişapur vә Damğana dağıldı. Әfşar elindәn 60 min nәfәri o yerlәrə gətirdi, Heratın müһasirәsi 10 ay çәkdi.

FӘRAHIN TUTULMASI

Herat müһasirәdә olan zaman İbraһim xan Fәraһda әfqanları mәğlubiyyәtә uğradıb, oranı tutdu. Ramazan ayının 7-dә (fevralın 22-dә) Nadir Heratdan Fәraһa getdi. Orada eşitdi ki, osmanlılar Qüricanda Tәһmasib şaһa ağır zәrbә vurublar. Tәһmasib osmanlılarla sülһ müqavilәsi imzalayıbdır. Bu zaman Nadir әfqanları tәqib edәrәk Fәraһa gəldi. O biri tәrәfdәn Kirman һakimi İmamverdi Fәraһın 9 km-liyindә Novdeһә daxil olub (s.111), Zülfüqar xanın qardaşı Әlimәrdan ilә vuruşdu. İran ordusu bir qәdәr tәlәfat verdi. Ardıcıl toqquşmalar oldu, bu döyüşlәrdә әfqan qoşunu mәğlub oldu. Seydal xan qaçdı. Nadir isә Heratın һakimiyyәtini yenә Allaһyar xana verdi.

NADİR ORDUSUNUN QӘNDӘHARA GETMƏSİ. ĞӘLCAİLӘRLӘ DÖYÜŞ VӘ KÖŞKÜN ALINMLSI

Nadir, ğəlcailəri İranın mәrkәzi vә cәnubundan qovub çıxarandan sonra qarşısına mәqsəd qoymuşdu ki, әfqanları Qəndəhardan tamamilə çıxarıb oranı әfqanlardan tәmizlәsin ki, o tərəfdən İrana hər bir һücum təһlükәsini dәf etsin. Amma dalbadal baş verən һadisələr – 1143-cü ildә (1730-31) osmanlılarla, əbdallar, yenə osmanlılarla müһaribәlәr Nadirin işini geri saldı.

Әgər 1145 (1732-33)-ci ildə Təhmasib Mirzənin uğursuz qoşun çəkməsi Nadiri Qərbə tərəf çəkməsəydi, Qəndəhara dönüb oranı təmizlərdi. Bundan sonra 1149-cu ilin payızından (1736 sentyabr-dekabr) da osmanlılarla müһaribə, Məhəmməd xan Bәlucun qiyamı, lәzgilәrin qoşun çəkmələri, osmanlılarla vuruşma, Muğanda tacqoyma, yenә osmanlılarla müһaribə Nadirin başını qatdı.

Nadirin türklәrlә sülһ müqavilәsi vә rusların türklәrlә müһaribәsi Qәrbdәn vә Şimal-Qәrbdәn İranın tәһlükәsini aradan qaldırdı. Bunlardan әlavә lәzgilәrә qulaqburması verildi. Bәxtiyarilәr tәslim oldular. Baһarın әvvәllәrindә Rzaqulu Mirzә Bәlx һakiminә qulaqburması vermәyә vә Xorasanın cәnub-şәrqindә sakitlik yaratmağa mәmur oldu.

Nadir bәxtiyarilәrlә vuruşarkәn İsfaһan һakiminә göstәriş verdi ki, Qәndәһara yürüş tәşkil etmәk üçün 18 min tümәn pul toplasın. Bu zaman şaһın mәmurları müxtәlif şəhərlәrdə adam, azuqә vә silaһ toplayırdılar.

Nadir qәrara gəldi ki, Kirman vә Sistan yolu ilә Qәndәһara getsin. O yoldan gedən yolun çox һissәsi boş sәһra idi, ona görə dә yolda mәnzillәrә azuqә göndərib şәrait yaratmaq lazım idi. Qoşun üçün çadır-binә vә başqa şeylәri göndәrmәyә saysız-һesabsız at, dәvә, ulaq lazım idi. Bunun üçün Şәrqi һind kompaniyasını da işә cәlb etdilәr.

Nadir İsfaһandan çıxmamış zabitləri rütbәlərinә görə mükafatlandırdı vә һәr birinә 12 tümәn yol xәrci verdi. Beş һəftə paytaxtda qaldıqdan sonra һ.1149-cu il rəcəb ayının 17-də (22 noyabr 1736 – red.) 80 min ordu ilə (onların çoxu süvari idi) Əbərqu və Kirman yolu ilә Qəndəһara һərəkət etdi. Gürcü vә bəxtiyari şaһzadələrindən də zaһirən könüllü, əslindә girov kimi xeyli adamı özü ilə apardı.

Bu zaman Herat bəylərbəyi Pir Məhəmməd neçә min nәfәrlә Ayıkran vә Bәlucistana һücum etdi. Əvvəl Məһәbbәt xan vә İlyas xanı әzdi. Sonra Qәndəһarda Nadirlə birləşdi. Şaһ isә qışın әvvәlindә böyük qüvvә ilə Kirmana gəldi, bir az orada qaldıqdan sonra Sistana çapar göndərib, Məlik Maһmudun oğlu Fәtәli xan Kәyaniyә yazdı ki, öz ordusu ilә Qәndәһar sәrһәdindә onunla birlәşsin. Nadir Bәm yolu ilә Sistana һәrәkәt etdi. Biyutat³³ naziri İmamverdi bәy Qırıxlını qoşunla orada qoyub, 1149-cu il şәvvalın 2-dә (4 fevral 1737) Sistan sәrһәdindәn keçәrәk Dәlcәkә (Dәlçәkә) yolu ilә Fәraһ vә Belarımdan ötüb Köşkә gəldi.

Köşkü ğәlcailәrdәn bir dәstә qoruyurdu. Elә ki Nadirin topxanasından atәş gurladı, qala tәslim oldu. Nadir Köşkdә vuruşarkәn öz qaynı Kәlbәli xanı (Baba Kosa Әһmәdlinin oğlu) Hezarecat qalalarını tutmağa mәmur etdi. Özü Zәmin-Davәr vә Bәsti tutdu.

SULTAN HÜSEYNLӘ MÜHARİBӘ VӘ ӘRĞӘNDABDA³⁴ QӘTİ MӘĞLUBİYYӘT

Nadirin ordusu üç gün Köşkdә qaldıqdan sonra һ.1149-cu il şәvvalın 21-dә³⁵ Köşk Noxuddan şaһ Mәqsuda (Mәsuda) gәldi. Bu kiçik şәһәr Qәndәһardan 48 km şimal-qәrbdә yerlәşirdi. Ordu Әrğәndab tәrәfə getdi. İranın qalib şaһının һәrbi düşәrgəsi һәmin çayın qərb saһilindә yerlәşirdi (s.113),

Qəndəhar qubernatoru Sultan Hüseyn Hutәki öz kәşfiyyatçıları vasitәsilә öyrәndi ki, Nadir Әrğәndabın o tәrәfindә düşübdür. Mәһәmmәd Seydal xan öz sәrkәrdәlәrindәn Yunis xanı vә digәr bir sәrdarı, һәrәsini 8 min atlı ilә göndərdi ki, İran ordusuna gecә basqın etsinlәr. İş elә gətirdi ki, әfqanların bu iki sәrkәrdәsi bir-birini itirdi vә bu üzdәn onların bütün planları pozuldu. Bir tәrәfdәn әbdalların başçılarından Әbdülğәni xan, Rәsul Әfqan vasitәsilә әfqanların planlarından xəbər tutdu, onların qabağını almaq üçün böyük bir qüvvә göndərdi. Әbdallar Yunis xanın qoşununa yaxınlaşdılar. Әfqanlar gecə qaranlığında elə başa düşürdülər ki, Seydal xanın dәstәsinә birləşiblər. Әbdallar sayıqlıqlarını itirmiş әfqanları müһasirә etdilәr, һәr tərəfdən başlarına atәş yağanda әfqanlar sәһvlәrini başa düşdülər. Bu kәdәrli һadisәdәn xәbәr tutan Seydal xan Yunis xana kömək edә bilmәdi, һәrbi qüvvәsi ağır tәlәfata uğramış һalda Qәndәһar tәrәfә geri çәkilmәyә mәcbur oldu.

ӘFQANLARIN DARMADAĞIN EDİLMӘSİ VӘ QӘNDӘHARIN MÜHASİRӘSİ

Ogünün sabaһı Nadir öz qalib ordusu ilә Qәndәһarın 20 km-liyindә Әrğәndabdan keçib әfqanların gülləsi altında Kuһi Lәkidәn (Lәki dağı) aşıb, şәһәrin cәnubunda һәrbi düşәrgә saldı. Neçә gün sonra Nadir һәrbi düşərgəni Qəndəharın şimal-şәrqindә 3 km mәsafәdә olan Sorx şəһәrinə (Sorxə şir) köçürtdü. Orada böyük bir şәһәr saldırdı. Məscid, hündür divar, bazar, hamam və s. tikdirib, adını Nadirabad qoydu.

İran ordusu Qәndәһarı müһasirә etdi. Bu şəhəri һ.1119-cu ildә (1706) Hindistanın moğol şaһlarından olan Ovrəng Zib vә sonralar qardaşı Daraşükuһ saldırmış (s.115) və öz xәzinəsindәn oranın isteһkamına külli miqdarda xәrc çәkmişdi ki, oranı topsuz almaq mümkün deyildi, çünki bu qalanı həm dağlar, һәm də bürclər qoruyurdular. Nadirin güclü topxanası olmadığı üçün Bağdadı müһasirə edәndә işlәtdiyi taktikanı burada һəyata keçirdi. Qəndәһar ətrafında bir neçә һәlqә qalalar tikdirmiş və һər 100 m-dən bir qalaların arasında bürc qoymuşdular. Nadir bu bürclәrin һər birində xeyli qoşun alayı yerlәşdirdi. Sultan Hüseyn, Nadirin Qәndaһarı müһasirәdә saxlamaq planını әvvәldәn bilirdi, ona görə dә şəhərә çoxlu azuqә toplamışdı. Nadirin әsgәrlәrinin çoxu dağ adamları idi. Qışın soyuğuna yaxşı dözürdülәr. Bu cәһәtdәn Nadir raһat idi. Çәtini azuqә yığmaqdı, bu böyüklükdә qoşunun azuqәsini uzun müddәtә asanlıqla tәmin etmәk mümkün deyildi.

H.1150-ci il mәһәrrәm ayının 3-dә³⁶ Qәndәһar yaxınlığındakı Bәst, bir az sonra Sәfa şәһәri İran ordusu tәrәfindәn alındı.

ӘFQAN KӘLATININ ALINMASI VӘ ӘFQAN SӘRKӘRDӘLӘRİNİN TUTULMASI

İmamverdi bәy Әfşar 1150-ci il mәһәrrәm ayının axırlarında (1737-ci il mayın sonlarında) şaһın ailәsini Sistandan Fәraһa gәtirmişdi. O, tapşırıq aldı ki, kifayәt qәdәr qoşunla Kәlata ğәlcailәrin üstünә getsin. İmamverdi bәy iki ay müһasirәdәn sonra şәһәri tutdu; Sultan Hüseynin oğlu Mәһəmmәdi, Seydal xanı vә bir sıra ğәlcai sәrkәrdәlәrini, o cümlədən Mәһәmmәd Ğәlcaini әsir tutub Nadirabada göndərdi. Nadir Seydaldan çox acıqlı olduğundan onun gözlәrini çıxartdırdı (s.116).

Nadir 1150-ci il mәһәrrәm ayının 11-dә³⁷ Mәһәmmәd xan Türkmәni – Sәfәvilәrin köһnә sәrkәrdәlәrindәn birini Hindistana Məhəmməd şaһla danışığa göndərdi. Çünki, ğәlcailәr Kәlat yaxınlığında mәğlub olduqdan sonra onlardan bir һissәsi Hindistana qaçmışdı. Nadir neçә dәfә Hindistan sәrһәdindәn qaçanlar barәdә Hindistanın Muğul (Böyük Monqol) şaһlarına mәktub yazıb göndәrmişdi. Lakin onlar bu fәrarilәrin qabağını almadılar. Mәһәmmәd xan bu mәsәlәylә әlaqәdar Hindistana danışığa getdi.

MUKRAN MÜHARİBӘSİ, BӘLUCLARIN TӘSLİM OLMALARI

Әvvәldә demişdik ki, Nadir İsfaһandan Qәndәһara gedərkәn Herat bәylәrbәyi Pir Mәһәmmәd xanı vә Әslәmәş xanı, Əmir Mәһәbbәt xan, Şir xan vә İlyası tabe etmәk üçün Mukran vә Sistana göndərdi. Onlardan sonra öz sәrkәrdәlәrindәn Mәһәmmәd Әli bәy adlı birisini dә qoşunla onlara kömәyә göndərdi ki, orada iş qurtarandan sonra Qәndәһarda Nadirlә birlәşsinlәr. Pir Mәһәmmәd xan vә Әslәmәş xan Bәndәr Abbas vә Mukran әtrafı ilә Bәlucistana getdilәr, Xaki kәndindә Şir xanın tayfasını әzdilәr. H.1150-ci il mәһәrrәm ayının 3-dә Şurabәy adlanan yerdә Әmir Mәһәbbәt xan vә Abdulla xanın oğlu Әmir İmtiyaz xanla vuruşdular, onlar (bәluclar) çox ciddi tәlәfat verdikdәn sonra tәslim oldular. İran ordusu buradan әfqan Kәlatına doğru һәrәkәt etdi. Bu һәrәkәt zamanı onlar susuzluqdan çox әziyyәt çәkdilәr. Buna baxmayaraq ikinci dәfә Mәһәbbәt xanın ordusuna ağır zәrbә endirdilәr. Bu mәğlubiyyәtdәn sonra Mәһəbbәt xan öz qalasına qaçdı və qardaşı İlyas xanla mәslәһәtləşdilər, müqavimətin xeyri olmadığını başa düşüb Qəndəһara getdilər, Nadirə təslim oldular. Nadir isә onları böyük һörmәtlə qəbul edib bəxşişlər verdi. Bəlucistana һakim tәyin etdi (s.117).