Kitabı oku: «Гунилгэн хохтолин»
Нё̄гӯ тӯрэ̄н
Сборниктӯ «Гунилгэн хоктолӣн» эвэды̄т дукувча̄л хава̄л ӣвувчэ̄л. Тарилва элэкэсипты̄ литературнай конкурс давдымнӣлин эвэды̄т дукуча̄тын. Эр конкурс эвэды̄ дукумнӣ, са̄врӣ учёнай Галина Варламова-Кэптукэ дя̄рин о̄вча̄н. Тэ̄лӣ Галина Кэптукэ надандя̄р анӈанӣлви дялувча̄н. Таӈдярӣл авады̄тыкир стихилвэ, улгурилвэ, нимӈака̄рва эвэды̄т таӈдяӈа̄тын. Тарилва элэкэс дукудярӣл дукумнӣл, са̄вдерӣл дукумнӣл-да дукуча̄тын. Тар дукумнӣл Красноярскай край, Иркутскай область, Амур Якутия-да дӯннэлдӯн бидерэ.
Бӯ элэкэсипты̄ литературнай конкурстула̄ эвэды̄т дукуча̄лвэ со̄т кэне̄дерэв. Жюридӯ Н.Я. Булатова, К.И. Макарова, Е.Ф. Афанасьева, Н.Ю. Ушницкая хавалча̄тын, нуӈардӯтын ня̄н хэгдыӈэ пахӣба.
Эр сборник эвэды̄ литература угиривдэ̄н о̄вча̄.Сборник кэтэ бэел таӈда̄тын о̄вувча̄.Проект хэгдыгӯн (бэгинин)филологическаил наукал кандидатынМария Дьяконова
Галина Ивановна Варламова-Кэптукэ
(18.01.1951 – 19.06.2019)
Галина Ивановна Варламова бикӣттӯ Кукушкадӯ Зейскай райондӯ Амурскай областьтӯ бэюмӣмнӣ кэргэндӯн балдыча̄н. Нуӈан 1974 анӈанӣдӯ севернай отделениевэ Ленинградскай педагогическай институтвэ А. И. Герцен дя̄рӣн гэрбивчэ̄вэ этэчэ̄н. Галина Ивановна лӯчады̄ тӯр̄эн литературава-да тадук эвэды̄-дэ тӯрэ̄н алагумнӣн о̄ран. 1973–1979 анӈанӣлдӯ Якутия таткӣчилдӯн хавалдяча̄н. Тадук 1979 анӈанӣдук будэлэ̄ви научнай институттӯ Якутскайдӯ хавалдяча̄н. Нуӈан упкат Россиядӯ бидерӣл эвэнкӣлдулэ̄ некэектэчэ̄н. Галина Ивановна эвэды̄л нимӈака̄рвэ, улгурилвэ, иты̄лва, одёкӣчилва-да тавдяча̄н. Ха̄ды̄лнун-да эвэнкӣлнун, Китайдӯ бидерӣлнун, бакалдыча̄н. Нуӈан дю̄рдя̄рдук хулэкэ научнай экспедициялдӯ бичэ̄н. Тавналви кэтэ нимӈака̄рвэ, эмата̄налва улгурилвэ нуӈан миттӯ книгалдӯви эмэ̄нэн.
Галина Ивановна – са̄врӣ дукумнӣ. Ге̄ гэрбивэн, Галина Кэптукэ, упкат эвэнкӣл до̄лдыча̄тын. Книгалван сагды̄л-да, илмактал-да эвэнкӣл, ая̄вденэл, таӈдяра. Нонопты улгур «Имеющая своё имя, Джелтула-река» 1989 анӈанӣдӯ ю̄чэ̄н. Ха̄ды̄л улгурил Галина Ивановна дукунан хуӈтул тӯрэ̄рди: немескай, испанскай, итальянскай, французскай, японскай-да тӯрэ̄рди о̄вукса̄л, ю̄вувчэ̄тын. 1999 анӈанӣдӯ Галина Ивановна Север хулукур тэгэ̄л Депутатскай Ассамблея премияватын «Звезда Утренней зари» гача̄н. Тар премиява книгалӣ «Маленькая Америка» бӯчэ̄тын. Ха̄ды̄л-да улгурил «Имеющая свое имя Джелтула-река» (Якутск, 1989, 2009), «Рассказы Чэриктэ» (Красноярск, 1989), «Маленькая Америка» (Москва, 1991), «Мой папа – Санта Клаус» (Якутск, 2010) ю̄чэ̄тын. Журналилдӯ «Розовая чайка», «Полярная Звезда», «Курьер ЮНЕСКО» хуӈтулду-дэ улгурил ю̄ӈкитын.
Нуӈан дялдукин эвэнкӣл омӈовчо̄лво эвэды̄лвэ иты̄лва, одё̄лва, икэ̄рвэ, нимӈака̄рва, со̄т кэне̄денэл, дё̄нчадяра. Галина Кэптукэ сагды̄лнун бэелнун умундӯ учэ̄лэпты̄лвэ праздникилва «Икэ̄нипкэ̄вэ», «Бакалды̄нма» дё̄нча̄тын. Эхиткэ̄н тарилва эвэнкӣл, ӣдӯ-дэ бичэ̄лӣвэр, урунчэденэл, эвӣдерэ, угиривдерэ-дэ.
Галина Ивановна 19 иркин бе̄гадӯ 2019 анӈанӣдӯ а̄чин о̄ча̄н. Нуӈан эвэнкӣлдӯ кэтэ научнай дукувурви, книгалви эмэ̄нэн. Эвэнкӣл Галина Ивановна Варламова-Кэптукэ гэрбивэн этэ̄рэ омӈоро.
Минӈӣ тэгэ̄в – эвэнкӣл
Нонон эвэнкӣл, булта̄дянал, ӣндеӈкитын. Эвэнкӣ аяткӯ гиркин – тар орон. Эвэнкӣл агӣдук мэ̄ндӯвэр упкатъя гавкӣл. Бэйӈэ̄л ирэ̄ксэлдуктын дю̄ва дасивувкӣл, тэткэ̄евэр, унталъявар-да улливкӣл. Мо̄лдук бэрилэвэр, бэю̄мэкӣт, олломокӣт-та идэгэлэн о̄дяӈкитын. Аямат эвэнкӣл агӣ бэйӈэ̄лвэр са̄рэ. Куӈака̄ндуквар омолгича̄р ургэпчу хава̄дӯ – бэю̄мэкӣттӯ – алагӯвдявкӣл. О̄н бэю̄дэ̄, олломӣда̄ нуӈарватын амты̄лтын алагӯӈкитын. Бэйӈэ̄лвэ гэлэ̄ктэденэл, эвэнкӣл орорди урэлӣ1 нулгиктэдеӈкитын.
Упкачил бэйӈэ̄л удялватын аят са̄ӈкитын. Нуӈартын мэ̄нӈӣвэр хоктовор аят са̄ӈкитын: ӣдӯ, э̄куды̄ бирака̄н, урэкэ̄н – упкатва дылдӯвар дявӯчадяӈкитын, ӈӣдӯ-кэт эрӯе энэл о̄ра, мэ̄нмэ̄рнунмэр боритма̄тчэнэл. Иты̄лвар, одё̄лвор энэл омӈоро, бидеӈкитын. Эхиткэ̄н-дэ ха̄дыл эвэнкӣл тыкэ̄н-дэ̄т ӣндевкӣл. Эхиткэ̄н эвэнкӣл хутэлтын таткӣчилдӯ, институтылдӯ татчара.
Бӯ эвэды̄лвэ иты̄лва, одё̄лво эӈнэрэв омӈоро. Урокилдӯвар эвӣкэ̄рвэ, тагивка̄лва, гунмэ̄килвэ са̄лиӈнарав.
Анӈанӣтыкин дюга бӣ эгдэ̄ндулэ̄2 ӈэнэктэӈнэм. Тадӯ минӈӣл амты̄лви ӣндерэ. Мунӈӣ урикӣтвун бира Коӈку гэрбичӣ дагадӯн илитчаран. Бирадӯ бӯ элбэскэ̄тчэрэв, оллолво олломӣдярав. Урикӣттӯ кэтэ хава̄ бивкӣ. Аха̄л инэӈӣтыкин дэвгэ̄лвэ ирӣдевкӣл, ирэ̄ксэлвэ монӈӣдявкӣл, тэткэ̄лвэ уллидевкӣл.
Тэгэлтэнэ, акнӣлви ама̄нун орорво, гиркунал, оно̄вкӣл. Нуӈартын нэ̄мэлвэр гавкӣл, орор удялдулӣтын оно̄вкӣл. Орорво бакакса̄л, угучакилвар гэлэ̄ктэвкӣл. Угучакилдула̄вар угикса̄л, нуӈартын орорво урикӣттулэ̄ илбэвкӣл.
Бӯ-кэ, куӈака̄р, урикӣттӯ самӈӣрва илаӈнарав, ирэ̄ктэ тэкэндӯн турукэвэ уӈкуӈнэрэв. Орор турукэвэ чивда̄вар ая̄вувкӣл. Орор, хуктынэл, эмэвкӣл, бӯ тарилва куре̄лэ̄ ӣвувкэ̄ниӈнэрэв. Нямӣлва куре̄лэ̄ илбэӈнэрэв, эӈнэкэ̄рвэ дяваты̄ӈнарав, головколо уйты̄ӈнэрэв. А̄хилтана энӣ экӣннунмэр нямӣлва сириливкӣл. Укумнӣ эдэ̄н идарилла ла̄лбука̄ до̄дӯн нэ̄вкӣл, оёлӣн ня̄н ла̄лбука̄т дасивкӣл. Депиксэ̄л, бӯ эвӣӈнэрэв, амака̄ адылва, сиргалва о̄ливкӣ, акнилви ля̄мпилва тугэнӣлэ̄ итыгаливкӣл.
Тыкэ̄н дюга бӯ урэдӯ биӈнэрэв. Урэдӯ со̄ ая!
Дукуран Кирилл Абрамов, 12 анӈанӣчӣ,бикӣттӯ Усть-Нюкжадӯ Тындинскай райондӯАмурскай областьтӯ бидерӣ,6 класстӯ Усть-Нюкжинскайобщеобразовательнайшколадӯ алагӯвдяри
Урикӣчилвун
Минӈӣл тэгэ̄лви эгдэ̄ндӯ3 ӣндерэ. Анӈанӣтыкин нуӈартын эгдэ̄ндулӣ нулгиктэдевкӣл. Мунӈӣл энты̄лдӯвун тадӯ кэтэ урикӣчилтын бихи. Неӈне эктэӈкирэдӯ, тура̄ндӯ, со̄нка̄ндӯ-да бе̄галдӯ бирадӯ Тунгурчадӯ, урикӣттӯ Неӈнекӣт гэрбичӣдӯ илгимадявкӣл4. Тала̄, каникулил о̄рактын, мунэвэ, куӈака̄рва, энты̄лвун бикӣттук орорди эмувувкӣл. Тадук мучӯн бе̄гадӯ ге̄ла̄ урикӣттулэ̄ нулгиӈнэрэв. Тар урикӣт гэрбин Устье-Коӈку, тадӯ бӯ нямӣлва уиӈнэрэв, бирала̄ элбэснэ̄ӈнэрэв, олломина̄ӈнарав. Тадук илӣ урикӣттулэ̄, Тунгурча гэрбичӣлэ̄, нулгиӈнэрэв. Тар урикӣттӯ со̄ ая! Хэгды бира Тунгурча эе̄ндерэн. Аяпчу инэӈӣдӯ бӯ инэӈӣвэ элбэ̄счэӈнэрэв, тар бирадӯ со̄ кэтэ оллол бихи.
Тадук бӯ дыгӣ урикӣттулэ̄, Амнӯннака̄н гэрбичӣлэ̄, нулгиӈнэрэв. Тадӯ со̄ хэгды ая амнӯнна. Урикӣтъевэр урэдӯ иливуӈнарав.
Тунӈӣ урикӣт гэрбин Коӈку, тадӯ хэгды куре̄ бихин. Бира Коӈку эе̄ндерэн, тадӯ хэгдыл майгӯл бивкӣл. Коӈкудӯ бӯ диктэлвэ тэвлэӈнэрэв. Тар урикӣттӯ горово эӈнэрэв урӣнэ.
Тадук амаргӯ бикӣттулэ̄, Болокӣт гэрбичӣлэ̄, нулгиӈнэрэв. Тадӯ бӯ няӈталва, дэвунӈэктэлвэ тавдяӈнарав. Эр урикӣттӯ орордӯ ая бивкӣ. Эр урикӣттук энты̄лвун упкат куӈака̄рва таткӣттула̄ орорди сурувувкӣл, дю̄р инэӈӣлӣ бӯ тала̄ ихиӈнарав.
Тыкэ̄н бӯ дюга эгдэ̄ндӯ энты̄лнунмэр биӈнэрэв!
Дукуран Сабрина Абрамова, 13 анӈанӣчӣ,городтӯ Нируӈнадӯ Саха Республикадӯ бидерӣ,8 класстӯ общеобразовательнайшколадӯ «Арктика» алагӯвдярӣ
Кумикэ̄р
(нимӈака̄н)
Нонон-нонон агӣдӯ булта̄мнӣ ӣндечэ̄н. Умнэ̄ нуӈан нулгилчэ̄н. Орорди нулгиденэ, авсави бурӣчэ̄н. Тар авсала̄ дылкэ̄н до̄ча̄н, тадӯ дю̄талча̄н.
Тадук авсала̄ ӈанмакта до̄ча̄н, дылкэ̄нмэ ичэчэ̄н, ха̄нӈуча̄н: «Дылкэ̄н, дылкэ̄н, дю̄ктэ билгэт!» Дылкэ̄н гунчэн: «Кэ, билгэт, билгэт!». Ады̄ка̄р инэӈӣл ӣлтэнчэ̄л, авсала̄ бадялакӣ эмэчэ̄н. Кумикэ̄рдук ха̄нӈуча̄н: «Иланӣ билгэт?».
«Билгэт, билгэт!», – кумикэ̄р бадялакӣва ӣвкэ̄нчэ̄л. Тадук, авсала̄ чиӈэрэкэ̄н эмэчэ̄н, ха̄нӈуча̄н: «Ӈӣ? ӈӣ? авсака̄ндӯ бидерэн?». Дылкэ̄н гунчэ̄н: «Бӣ, дылкэ̄н!». Ӈанмакта гунчэ̄н: «Бӣ, ӈанмакта!». Бадялакӣ гунчэ̄н: «Бӣ, бадялакӣ!». Чиӈэрэкэ̄н ха̄нӈуча̄н: «Бӣ суннун дю̄тадям?». «Дю̄такал, дю̄такал!», – кумикэ̄р нуӈанман ӣвкэ̄нчэ̄л. Авсадӯ дыгнӣ дю̄талча̄л.
Тымӣдала̄ туксакӣ агӣлӣ дыӈнӣмэдечэ̄н, авсава эчэ̄н ичэрэ. Туксакӣ авсала̄ тӯчэ̄н, нуӈанман кумтэвчэ̄н. Дю̄тадярӣл ӈэ̄лэлчэ̄л, хуктылчэ̄л, дэгӣлчэ̄л. Тар инэӈӣдук бэйӈэ̄л кумикэ̄р-дэ хэрэкэлтэт билчэ̄л. Дылкэ̄н – авданналдӯ, ӈанмакта – чӯкалдӯ, бадялакӣ – амуттӯ, чиӈэрэкэ̄н – авдука̄ндӯ.
Дукуран Борисова Алина, 12 анӈанӣчӣ,
Иеӈнэдӯ Нерюнгринскай райондӯ Саха Республикадӯ бидерӣ,6 класстӯ Г.М. Василевич гэрбивэн
гэрбитэдерӣ школадӯ алагӯвдяри
Энинми улгурин
Минӈӣ энинми, ха̄лдӯн, о̄н нуӈан куӈак̄андӯви энты̄лнунми эгдэ̄ндӯ ӣндечэ̄н, миндӯ улгурвэ улгучэ̄ниӈкин.
Минӈӣ амакав со̄ ая бэюмӣмнӣ бичэ̄н, нуӈан упкачил бэйӈэ̄л удялватын аят са̄ӈкин. Нуӈан мэ̄нӈӣви хоктови аят са̄ӈкин: ӣдӯ, э̄куды̄ бирака̄н, урэкэ̄н – упкатва дылдӯви дявӯчадяӈкин.
Куӈака̄ндукви анӈанӣтыкин энинми энты̄лдулэ̄ви эгдэ̄нтыкӣ ӈэнэктэдеӈкин. Энинми кэтэлвэ инемӯпчулвэ улгурилвэ миндӯ улгучэ̄нивкӣ, умун улгурвэ эхиткэ̄н улгучэ̄ндеӈэ̄в.
Иркин бе̄гадӯ вертолёт мунэвэ, алагӯвумнӣлва, гэннэ̄рэн. Энинми тар вертолётва ала̄тчача̄н, нуӈан химат палаткала̄ эмэрэн тадук тэткэ̄лви сумкала̄ чипчихинан, вертолёттыкӣ туксаран, ӣрэн, тадӯ тэгэрэн. Аминми нуӈантыкӣн дагамаран, ӈа̄лэлдукин гаран, вертолёттук ю̄вкэ̄нэн. Вертолёт дэгрэн, упкачил куӈака̄р бикӣттулэ̄ дэгиллэ. Минӈӣ энинми-кэ аминнунми эмэ̄нмурэн. Тэ̄лӣ энинми со̄т соӈодёчо̄н.
Тадук сирун бе̄гадӯ нуӈартын орорди базала̄ суручэ̄л, минӈӣ энинми аминми амардукин ӈэнэдечэ̄н. Амнӯнналӣ ӈэнэденэ, энинми, урэлӣ хуктыдерӣвэ оронмо, ичэрэн. Энинми аминдӯв тара гунэн. Аминми тэпкэхинэн, ха̄нӈӯран:
– Орондӯ се̄кан, печать бихин?
Минӈӣ энинми оронтыкӣ ичэхинэн, тар орондӯ се̄кан а̄чин бичэ̄н, печать а̄чин бичэ̄н. Тадук энинми аминдӯв гунэн:
– Се̄кан, печать а̄чин!
Тадук хима̄кунди тар орон урэлэ̄ хуктыллэн. Аминми угучактук хэтэкэнэн, урэлэ̄ туксахинан. Энинми ня̄н угучактук эврэн, аминми угучактула̄н туксаран, ухӣдукин гаран. Энинми умун хо̄да̄нмэ5 до̄лдыран. Тадук орорнунми ча̄скӣ ӈэнэхинэн. Бирака̄нтыкӣ дагамаран, орорво мо̄ла̄ уйрэн, самӈӣнма иларан.
Аминми эмэрэн, ха̄кинма эмуврэн, гунэн: «Тар эчэ орон бирэ, тар бэю̄н бичэ̄» Тадук нуӈартын ча̄скӣ сурухинчэ̄л. Хэгды бирала̄ Амнӯннала̄ эмэрэ, тадӯ дэрумкӣрэ, чайва хуюврэ, тар бэю̄н ха̄кинман силавундӯ ирӣрэ. Тадук эниндӯв со̄т урин энӯдечэ̄н!
Тыкэ̄н минӈӣ энинми аминнунми бикӣттулэ̄ орорди ӈэнэдечэ̄н.
Минӈӣ угучакив
Эгдэ̄ндӯ урикӣттӯ миндӯ угучак бихин. Тар оронмо миндӯ балдыдяк анӈанӣдӯв акинми анӣча̄н. Чоноку бичэ̄н тадук иктэ̄нэ о̄ран. Иктэ̄нэ о̄ча̄ла̄н, акинми тара татка̄лча̄н. Нулгихинденэл, бӣ угучактӯви тэгэм, тариӈив-ка со̄т халгардиви малтӯллан. Тадук бӣ угучактӯви гэрбиен Малтӯин бӯм.
Анӈанӣтыкин, таткӣтвэ этэксэ̄, бӣ эгдэ̄нтыкӣ энты̄лнунми ӈэнэктэӈнэм. Тадӯ акинми минэвэ угучактӯ угӯчада̄в татка̄вкӣ. Дюганӣва нулгиденэл, бӣ Малтӯиндӯ угӯчаӈнам.
Умун анӈанӣ ӣлтэнэн, дюга эгдэ̄нтыкӣ эмэм. Куре̄дӯ Малтӯинма ичэм, иелин хэгдымэмэл о̄ча̄л. Нуӈан эӈэхӣ о̄ча̄н. Кэӈгилэ̄нмэ угучактӯви тулэм. Орорво илбэденэл, бӣ Малтӯиндӯ угучаӈнам. Со̄ма хима̄ минӈӣ Малтӯин о̄ча̄.
Анӈанӣтыкин минӈӣ бикӣттӯв гукча̄нкӣт о̄вкӣ. Тар гукча̄нкӣттула̄ аминми Малтӯинма эмуврэн, гунэн: «Кэ, Малтӯиндӯ сӣ гукча̄ндяӈа̄с, энэ тыктэ, аят ухӣвэ дявӯчакал!».
Куӈака̄ды̄ гукча̄нкӣттӯ минӈӣ Малтӯин со̄т хуктыдечэ̄н. Малтӯин нё̄рача̄н, бӣ ухӣвэ аят дявучача̄в, эчэв тыкиврэ.
Тариптыдук хуктывундӯ бӣ Малтӯиндӯ гукча̄ниӈнам.
Дукуран Каргаполова Ольга, 13 анӈанӣчӣ,городту Нируӈнадӯ бикиттӯ Саха Республикадӯ бидерӣ, 7 класстӯ C.С Каримов гэрбивэн гэрбитэдерӣМОУ «Гимназия №1» алагӯвдярӣ
Энин
Энин аямама,
Ӈэ̄рипчу, дӯчама…
Дылача̄т ӈэ̄ридегин,
Мэргэндук дысӯтчэгин.
Неӈненӣ
Неӈненӣ эмэдерэн,
Дылача̄ хэкӯдерэн.
Иманна ӯндерэн,
Чипича̄л хэгэ̄дерэ.
Эӈнэкэ̄р балдыдяра,
Лэрукэ̄р дэгӣлдерэ.
Диктэкэ̄р ӣривдерэ,
Ме̄ванми урундерэн.
Дукуран Николаева Любовь, 11 анӈанӣчӣ, бикӣттӯУсть-Нюкжадӯ Тындинскай райондӯ Амурскай областьтӯ бидерӣ,5 класстӯ МОАУ «Усть-Нюкжинская СОШ» алагӯвдярӣ
Багдарика̄н
(улгур)
Орон – тар дю̄ды̄ бэйӈэ̄. Нуӈан дэттӯ-дэ, агӣдӯ-да ӣндевкӣ. Орон девгэ̄н лавукта, турукэ. Багдама лавукта – тар багдама колобо, сиӈама лавукта – тар коӈномо колобо, тара бӣ эвэмӈӯдук6 до̄лдыча̄в.
Орон аяткӯ бэлэмнӣ эвэнкӣдӯ. Орон гэрбиен хавалдя̄ктулӣн, анӈанӣлдулӣн ичэдэлӣн-дэ бӯвкӣл. Орон гэрбилин анӈанӣлдулӣ: сирӯ, иктэ̄нэ, е̄вка̄н, сачарӣ, нямӣ, эӈнэкэ̄н. Орон гэрбин хавалдя̄ктулӣн: угучак, нё̄рамнӣ, гилгэ. Эвэнкӣл орорди нулгиктэдевкӣл, булта̄дявкӣл.
Миндӯ орорви а̄чир. Бӣ бикӣттӯ ӣндем. Тэ̄лӣ миндӯ орокон бихин – эвӣкэ̄н. Нуӈанман миндӯ энинми анӣча̄н. Ороко̄нми-эвӣкэ̄нми бӣ Багдарика̄н гэрбичэ̄в.
Ороко̄нми-эвӣкэ̄нми гудейкэ̄н!
Ороко̄нми-эвӣкэ̄нми багдарика̄н!
Иекэ̄рин нуӈандӯн кирака̄р!
Халгака̄рин нуӈандӯн химака̄р!
Наннака̄нин нуӈандӯн нямака̄н!
Э̄хака̄рин нуӈандӯн бэрэмкэ̄р!
Ороко̄нми-эвӣкэ̄нми аяка̄н!
Эхиткэ̄н бӣ эвӣкэ̄ндиви эӈнэм эвӣрэ. Бӣ компьютернаилди эвӣрди эвӣӈнэм. Ороко̄нми-эвӣкэ̄нми а̄кӣттӯв книжнай полкадӯ илгимадяран. Долболтоно бӣ Багдарика̄ндӯви гуниӈнэм: «Ая долбонӣт!», эрдэт ме̄лмӣ, нуӈандӯн гуниӈнэм : «Аяткӯ инэӈӣт!»
Эвэнкӣлдӯ багдама орон – тар Сэвэк-орон.
Дукуран Хохленко София, 12 анӈанӣчӣ,Иеӈнэдӯ Нерюнгринскай райондӯ Саха Республикадӯ бидерӣ,5 класстӯ Г.М. Василевич гэрбивэнгэрбитэдерӣ школадӯ алагӯвдярӣ
Минӈӣ эвэды̄ тӯрэ̄нми
Аминми аямамат минэвэ эвэды̄ тӯрэ̄нмэ са̄да̄в алагӯча̄н. Тыкэ̄н гуниӈкин: «Эӈнэкэл сӣ мэ̄нӈӣви тӯрэ̄нми омӈоро, омӈодёӈо̄с, орор а̄чир о̄дяӈа̄тын!»
Бӣ эниннунми, н экнилнунми дю̄дӯви тадук таткӣттӯ эвэды̄т тӯрэ̄чиӈнэм, урэдӯ (эгдэ̄ндӯ) мунӈӣ урикӣттӯвун упкачил бэел эвэдэ̄тчэвкӣл.
Каникулил о̄рактын, бӣ аминнунми эниннунми-дэ эгдэ̄нтыкӣ орорди ӈэнэктэӈкивун, эхиткэ̄н ня̄н акиннунми Стасикнун ӈэнэктэдеӈнэм.
Нонон аминми миндӯ гуниӈкин: «Кэ, Артём, суругэт, улуминэ̄гэт, бӣ синэвэ о̄н улумӣдэ̄ алагӯдяӈа̄в, эвэды̄т тӯрэ̄ттэ̄с ня̄н алагӯдяӈа̄в».
Бӣ аминнунми тугэ агӣлӣ ӈэнэктэдечэ̄вун, иманна эчэ суӈта бирэ. Умнэ̄т бирака̄н дэрэ̄ндӯн улукӣл удялватын ичэрэв. Аминми миндӯ гунэн: «Эдӯ улукӣл бивкӣл!» Тадук аминми дягдадӯ улукӣвэ ичэрэн, гунэн:
– Тар ичэткэл, улукӣ тэгэтчэрэн! Аминми пэктырэ̄вунми тэвуксэ̄, миндӯ бӯрэн. Адыра̄ка̄н-кат бӣ пэктырэм, ура̄м. Аминми минэвэ алагӯллан, о̄н аят пэктырэ̄дэ̄. Амаргӯт бӣ ады̄лва-да улукӣлвэ ва̄ча̄в. Аминми гунэн:
– Аят улумӣлдеӈэ̄с!
Аминми миндӯ упкатва эвэды̄т гуниӈкин.
Анӈанӣтыкин дюга бӣ эгдэ̄ндулэ̄ ӈэнэктэӈнэм. Тадӯ минӈӣл амты̄лви ӣндерэ. Мунӈӣ урикӣтвун бира Коӈку гэрбичӣ дагадӯн илитчаран. Бирадӯ бӯ элбэсиӈнэрэв, оллолво олломиӈнарав. Урикӣттӯ кэтэ хава̄ бивкӣ. Аха̄л инэӈӣтыкин дэвгэ̄лвэ ирӣдевкӣл, ирэ̄ксэлвэ монӈӣдявкӣл, тэты̄лвэ уллидевкӣл.
Тэгэлтэнэ бӣ Стасикнун орорво, гиркунал, оно̄ӈноров. Бӯ нэ̄мэлвэр гаӈнарав, орор удялдулӣтын оно̄ӈноров. Орорво бакакса̄л, угучакилвар гэлэ̄ктэӈнэрэв. Угучакилдӯвар тэгэксэ̄л, орорво урикӣттулэ̄ илбэӈнэрэв.
Тадук урикӣттӯ самӈӣрва илаӈнарав, ирэ̄ктэ тэкэндӯн турукэвэ уӈкуӈнэрэв. Орор турукэвэ чивда̄вар ая̄вувкӣл. Орор, хуктынэл, эмэты̄вкӣл, бӯ тарилва куре̄лэ̄ ӣвувкэ̄ниӈнэрэв.
Тыкэ̄ урэдӯ (эгдэ̄ндӯ) бӯ бидерэв. Тар тадук бӣ эвэды̄вэ тӯрэ̄нмэ эӈнэм омӈоро. Ты̄кин тыкэ̄ ӈэнэдеӈнэм, о̄кин-кат этэ̄м мэ̄нӈӣви тӯрэ̄нми омӈоро!
Эхиткэ̄н аминми Угӯ бугадӯ, бӣ о̄кин-кат нуӈанман дё̄нчадям. Минэвэ аминми упкачилдӯ хавалдӯ алагӯча̄н: о̄н бэю̄дэ̄, улумӣдэ̄, орорво кулуйдедэ̄, о̄н урэдӯ (эгдэ̄ндӯ) бидэ̄ви алагӯча̄н.
Эр улгурвэ, аминми дё̄нчадяна, дукум.
Неӈненӣ эмэрэн
Неӈне эктэӈкирэдӯ бӯ урэлэ̄ неӈнекӣт бугала̄вар туктыӈнэрэв. Неӈнекӣттӯ иманнава эриӈнэрэв тадук палаткава тулэӈнэрэв, сэктэӈнэрэв, тар о̄вки мунӈӣ неӈнекӣчивун. Тадук нулгиӈнэрэв, орорво илбэӈнэрэв, девгэ̄лвэ сурувуӈнэрэв. Тэгэлтэнэ орорвор ичэнэ̄ӈнэрэв.
Тура̄н бе̄га калтакадӯн, иманна ӯнипкӣ, нямахал эӈнэкэ̄рвэ балдыливкӣл, тадук нямахал хутэлвэр дю̄ дагала̄н эмувупкӣл. Бӯ ӈинакирва уиӈнэрэв, эдэ̄тын эӈнэкэ̄ртыкӣ гогоро. Эӈнэкэ̄р дылача̄дӯ хулӣтчавкӣл. Нямахалдӯ кэӈгилэръетын о̄ӈнарэв тадук нямахалдӯ тулэӈнэрэв, эӈнэкэ̄р энты̄лвэр бодоктодо̄тын.
Со̄нка̄н бе̄гадӯ бирал дюкэлтын ӯниливкӣл, бирал со̄ хэгдыкӯр, мӯдэ̄кӯр бивкӣл. Нямахал бирава эӈэ̄тыл хэдэрэ о̄вкӣл, бӯ нуӈарватын ичэчиӈнэрэв, бэлэчиӈнэрэв.
Со̄нка̄ндӯ эӈнэкэ̄р ха̄ды̄л багдарӣка̄р, ха̄ды̄л коӈнорӣка̄р, ха̄ды̄л алака̄р бивкӣл, нуӈартыкӣтын ичэтмӣ, со̄ инемӯпчу бивкӣ. Ме̄вандӯв ая о̄вкӣ, ичэтмӣ, о̄н нямахал эӈнэкэ̄рвэ караивкӣл, иргивкӣл.
Мучӯн бе̄га о̄ракин, бӯ дюганӣтыкин урикӣттулэ̄ нулгиӈнэрэв, ирэ̄ктэл чӯтургавкӣл, чӯка чӯтургавкӣ, балдывкӣ, орордӯ ая о̄вкӣ. Эӈнэкэ̄чэ̄р хэгдыливкӣл, иекэ̄ртын балдыливкӣл. Иргактал эмэрэктын, орор урикӣттулэ̄ мэ̄ртын эмэливкӣл. Бӯ нямаха̄лва эӈнэкэ̄рвэ-дэ уйты̄ӈнэрэв, ухӣлтыкӣ татылда̄тын, инэӈӣ дулиндӯн нямахалва сириӈнарав. Тыкэ̄н бӣ кэргэннунми дюганӣва эгдэ̄ндӯ бидеӈнэрэв: олломӣӈнарав, бэю̄ктэӈнэрэв тадук укчакилвар татка̄ӈнарав, тадук нулгиӈнэрэв.
Со̄ ая миндӯ эгдэ̄ндӯ бивкӣ!
Болонӣ
Болонӣ эмэрэн,
Авданнал буруллэ,
Дэгӣл хоролилла,
Нямала̄ дэгилиллэ.
Куӈака̄р таткӣттыкӣ татна̄дяра,
Ӈинакир улумикӣттыкӣ гогодёро,
Орорво бэел агӣдӯ гэлэ̄ктэдерэ,
Со̄т икса̄дерэ,
Болокӣттула̄ илбэ̄рэ
Тадук тала̄ нулгирэ.
Дукуран Абрамов Артём, 15анӈанӣчӣ,бикӣттӯ Нируӈнадӯ Саха Республикадӯ бидерӣ,9 класстӯ ГБОУ ЭШИ РС(Я) «Арктика» алагӯвдярӣ
Мутӈӣ эвэды̄ тӯрэ̄н
Минӈӣ гэрбив Настя. Бӣ эвэды̄дӯ гӯлэсэгтӯ Нюгдедӯ кэргэннунми бидем. Нюгде – со̄ горопты гӯлэсэг. Минӈӣл амты̄лви – эвэнкӣл, бӣ ня̄н эвэнкӣ бихим. Амты̄лви урэдӯ бидевкӣл, энинми «Нулгиктэдерӣ таткӣттӯ» алагӯмнӣт хавалдяран. Аминми – этэе̄чимнӣ, булта̄мнӣ, эниндӯв бэлэчивкӣ. Нуӈартын аят эвэды̄т тӯрэ̄тчэвкӣл, бӣ ня̄н эвэды̄ тӯрэ̄нмэ аят са̄м.
Эвэды̄ тӯрэ̄н – т?? ??ар со̄ма кэтэ анӈанӣчӣ тӯрэ̄н. Нонон эвэнкӣл Сибирь дӯннэлӣн, Дальний Восток дӯннэлӣн нулгиктэдечэ̄тын. Эхиткэ̄н-дэ эдӯ эвэнкӣл бидерэ, эвэды̄т тӯрэ̄тчэрэ. Кэтэ городыл, гулэсэгил, бирал эвэды̄т гэрбивдерэ.
Мунӈӣ Тындинскай райондӯ ня̄н кэтэ гулэсэгил эвэды̄т гэрбивчэ̄л. Гӯлэсэгив Нюгде эвэды̄дук тӯрэ̄ндук «ню̄ксэ» гэрбичивчэ̄, лӯчады̄т Усть-Нюкжа. Станциял Ю̄ктэлӣ – эвэды̄дук ю̄ктэ лӯчады̄т гунмӣ ручей, Хорого̄чӣ – хорокӣ глухарь, Олёкма – олло рыба. Город Тында ня̄н эвэды̄дук тӯрэ̄ндук.
Эвэды̄ тӯрэ̄нми со̄ ая, со̄ гудей, бӣ до̄лчатта̄ви эвэды̄ви тӯрэ̄нми со̄т ая̄вдем. Эхиткэ̄н тӯрэ̄нми омӈовдёрон. Бӣ гунчэдем, эвэды̄ тӯрэ̄н этэ̄н сокоривра, кэтэлвэ анӈанӣлва бидедеӈэ̄н.
Дукуран Васильева Анастасия, 16 анӈанӣчӣ,бикӣттӯ Усть-НюкжадӯТындинскай райондӯ Амурскай областьтӯ бидерӣ,11 класстӯ алагӯвдярӣ
Сигука̄н
(нимӈака̄н)
Эр городӯ бичэ̄н. Хэгды агӣдӯ хуна̄тка̄н индечэ̄н, гэрбин Сигука̄н.
Нуӈан бикичин со̄ ая, ӈэ̄ри бичэ̄н. Дю̄н мэ̄римэмэ, чулама авлака̄ндӯ бичэ̄н. Мэ̄нин Сигука̄н со̄ гудей хуна̄тка̄н: ню̄риктэлин алтамал, э̄халин чуламал, дэрэкэ̄нин багдама, ме̄ванин бэрэм. Сигука̄н гиркичӣ бичэ̄н: улукӣ, улгукӣчэ̄н, некэ̄, токӣтка̄н, туксакӣ, хе̄лакӣ, хорокӣ, орон. Нуӈартын инэӈӣтыкин эвӣдевкӣл, хавалдявкӣл, хуӈтулдӯ бэйӈэ̄лдӯ бэлэтчэвкӣл. Умнэ̄ бэйӈэ̄л бумӯллэ. Тэ̄лӣ Сигука̄н диктэвэ тэвлэнэ̄чэ̄н. Тар диктэвэ депмӣ – авгарадяӈа̄тын гунчэ̄л. Сигука̄н орондӯви угучала̄ран, ӈэнэхинэн. Хоктон горо бичэ̄н. Алапчу диктэ сигӣдӯ, агӣ чагида̄дӯн, балдыдяча̄н.
Тар агӣдӯ хуӈту хуна̄тка̄н Бе̄гака̄н дю̄тадяча̄н. Нуӈан гиркилин бичэ̄тын: сулакӣ, иргичӣ, се̄ка̄лан, тура̄кӣ, кукты. Нуӈартын бикӣчитын сигима, коӈномо агӣдӯ бичэ̄н. Бе̄гака̄н са̄ча̄н, о̄кин Сигука̄н тэвлэнэ̄деӈэ̄н. Бе̄гака̄н Сигука̄нма дявада̄ви, мэ̄ндӯви эмэндэ̄ви дялда̄ран. Тэ̄лӣ нуӈан дю̄н, коӈномо агӣдӯ бидерӣ, ӈэ̄ри о̄дяӈа̄н. Бе̄гака̄н сигӣ се̄кталдӯн дыкэнэн, Сигука̄нма ала̄чиллан.
Сигука̄н ороннунми диктэвэ тэвлэрэн, дю̄ла̄ви мучӯллан. Нуӈартын сигӣ агилӣн ӈэнэдечэ̄тын. Сигука̄н оронин Бе̄гака̄н дыкэнчэдерӣвэн мэдэрэн, хуӈту хоктолӣ дыӈнӣмэрэн, Сигука̄нмэ айран. Нуӈартын дю̄ла̄вар мучӯра, диктэт бэйӈэ̄лвэ улӣрэ. Бэйӈэкэ̄р хима̄т авгарара. Сигука̄н агӣдӯн ня̄н сэвдепчу, инемӯпчу о̄ран. Эрдэлэ̄-дэ̄т нуӈартын аят бидерэ.
Ӈӣ аява хуӈтулдӯ о̄вкӣ – тар аят бивкӣ!
Дукуран Данилова Мария, 17 анӈанӣчӣ,Иеӈнэдӯ Нерюнгринскай райондӯ Саха Республикадӯ бидерӣ,11 класстӯ Г.М. Василевич гэрбивэнгэрбитэдерӣ школадӯ алагӯвдярӣ
Таткӣттӯ «Арктика»
Дорово, Арктика! О̄н биденни?
Бӣ аят бидем, минэ гэлэ̄линни?
Анӈанӣл ӣлтэнэ, бӣ тара са̄дем.
Таткӣт минӈӣ, бӣ синэ ая̄вдем.
Аяткӯл алагӯмнӣл эдӯ хавалдяра,
Минӈӣл иргимнӣл тадӯ эмэ̄нмурэ.
Кэтэвэ аява сӯ миндӯ о̄рас,
Бакадям хоктови, сӯ тара нуӈнӣрэс.
Таткӣт «Арктика» мунэвэ ая̄вувкӣ,
Мундӯ аяткӯ дю̄явун о̄вкӣ.
Таргачӣн таткӣт ӣдӯ-дэ а̄чин,
Ме̄ванми бӣ эдӯ эмэ̄нчэ̄в.
Мэ̄нӈӣвэр дю̄вар экэллу омӈоро,
Хутэлдӯвэр талӣ улгучэ̄ндекэллу.
Элэ эр таткӣттӯ омӣ бисин,
Бугды̄т гундем: «Эдӯ кэргэнми минӈӣ!».
Дукуран Каянович Кирилл, 17 анӈанӣчӣ,бикӣттӯ Нируӈнадӯ Саха Республикадӯ бидерӣ,11 класстӯ таткӣттӯ «Арктика» алагӯвдярӣ
Энӣ
Эр тӯрэ̄нмэ куӈака̄ндукви
Ме̄вандӯви дявӯчадям.
Эр тӯрэ̄нмэ эрэгэр7 бӣ,
Инемуденэ, синдӯ гундем.
Энинми минӈӣ ая̄врӣв,
Горово сӣ миннун бидекэл.
Со̄мат синэвэ ая̄вдем,
Дӯннэлӣ аят ӈэнэдекэл!
Энекэду
Ӈӣ митту кутуя бувкӣ,
Одёдёно мунэвэ бидевкӣ?
Ӈӣ митту урӯнэ бӯвки,
Ая̄вденэ мунэвэ̄ индевкӣ?
«Сӣ – мунӈи ӈэ̄рӣ гарпа!» —
Умнэ̄кэ̄н-нун тыкэ гундерэв, —
«Сӣ мунӈи ая̄ткӯ энекэ̄вун,
Синэвэ бӯ со̄т ая̄вдерэв!
Сомат а я̄т тара са̄кэл!».
Эдӣгэ̄н дӯннэв
Мэ̄нӈидӯкви дю̄дукви
Бӣ городӯ биде̄м.
Хунӈэл эдӯ эчэл хӯнӈэ̄дерэ,
Хола̄ӈэ эдӯ эчэ ӈэ̄ридерэ.
Иӈин дӯннэв нямаван дёнилим,
Салгина эрӣдэви гэлэ̄лим.
Эдӣгэ̄н дӯннэви би ичэглэ̄дем,
Биралӣ дюла̄ви дэгиглэ̄дем.
Эдигэ̄нду урэлэ туктыдеӈэв,
Бира̄ви ая̄вденэ ичэтчэӈэв,
Мэргэ̄нмӣ эдӯ сокорӣвдяӈан,
Ме̄вандув со ая эдӯ о̄лдяӈан.
Дукуран Саввина Альбина, 16 анӈанӣчӣбикӣттӯ Нируӈнадӯ Саха Республикадӯ бидерӣ,10 класстӯ таткӣттӯ «Арктика» алагӯвдярӣ
Дюгар улгур
Минӈӣ амака̄в о̄кин-да гундеӈкин:
– Сӣксэ дю̄ла̄ мӯвэ, мо̄ва ӣвувкэ. Чипича̄л ичэтчэрэ! Чипича̄л омӣлва ӈэнэвдерэ.
Дюга, я̄ӈдулӣ нулгиденэл, кэтэвэ-кэтэвэ дёлодук о̄вувча̄лва са̄малкӣлва ичэчэ̄вун. Тарил со̄ гороптыл бичэ̄тын. Эр са̄малкӣл хоктолво ичэвкэ̄нивкӣл, эвэнкӣл, я̄ӈдулӣ ӈэнэденэл, эдэ̄тын кэ̄йрэ. Тадӯ о̄кин-да тамнакса бивкӣ.
Ичэндекӣттӯ хэгды мэ̄римэ-мэ̄римэ8, ӈӯӈнэ-ӈӯӈнэ аглан ичэвдерэн. Тартыка̄кӣ упкаттук дӯннэлдук кэтэ хоктоко̄р ӈэнэвдерэ. Амака̄ улгучэ̄ндечэ̄н, нонон эвэнкӣл кэтэкӯр биӈкитын, тала̄ упкат эмэктэӈкитын. Тадӯ бакалдыӈкитын, икэ̄ндеӈкитын. Бӯ тадӯ, дюга нулгиденэл, урикӣтчэчэ̄вун. Минӈӣ нэкунми, дю̄р анӈанӣчӣ бинэ, тадӯ со̄т икэ̄ндечэ̄н.
Дэрэ̄ӈнэдӯ, энинми улгучэ̄ниӈкин, о̄н амуттук итчи9 эмэвэ̄тчэчэ̄н – ахӣ багдарӣн, соӈодёно… Палаткалва, куре̄вэ хороливка̄нэн, тыкэ̄-дэ̄т соӈодёно, угискэ̄кӣ сурурэн. Эхиткэ̄н тадӯ ама̄лӈӣл э̄кун-да а̄чин, тадӯ орор мо̄лтыл-нюн манапча̄л.
Дукуран Николаев Виктор, 15 анӈанӣчӣ,бикӣттӯ Усть-НюкжадӯТындинскай райондӯ Амурскай областьтӯ бидерӣ,9 класстӯ алагӯвдярӣ
Синквейн «Эвэды̄ тӯрэ̄н»
Тӯрэ̄н
Ая̄врӣ, аяткӯ.
Алагӯвдяран, этэе̄тчэрэн, бэлэдерэн.
Бӣ мэ̄нӈӣви тӯрэ̄нми со̄т ая̄вдем.
Ӣн.
Минӈӣ эвэды̄ тӯрэ̄н
Минӈӣ тӯрэ̄н со̄ тамура.
Минӈӣ тӯрэ̄н ая̄врӣв.
Тӯрэ̄нми со̄т ая̄вдем.
Тӯрэ̄нми алагӯдям.
Эвэды̄ тӯрэ̄н ха̄лдерэн10.
Дӯчама, умнэды̄ бинэ.
Минӈӣ тӯрэ̄нми ха̄лдерэн.
Урэды̄, ама̄ды̄11 бинэ.
Эвэды̄л куӈака̄р, таткаллу.
Куӈака̄р, экэллу омӈоро!
Митӈӣ тӯрэ̄н хэгдыткӯ!
Эвэды̄ тӯрэ̄н – а?????!
яткӯ!
Дюга
Бӯ дюга энты̄лнунмэр урэлэ̄ суручэ̄вун. Урэдӯ со̄ хэку бичэ̄н. Бӣ экиннунми бирадӯ элбэскэ̄тчэчэ̄в. Ге̄ тырганӣдӯ со̄т тыгдэдечэ̄н. Бирака̄н со̄т мӯдэ̄чэ̄. Бӯ дю̄дӯвар дыгинмэ тырганӣва тэгэтчэчэ̄вун, тыкэ̄н тыгдэдечэ̄н. Тунӈӣ тырганӣдӯ ме̄лим, дылача̄ ӈэ̄ридечэ̄н. Бӣ со̄т уруним. Упкат бэел тулӣлэ̄ бичэ̄тын. Орор эмэчэ̄л. Со̄ ая бичэ̄н.
Дукуран Николаева Галина, 17 анӈанӣчӣ,бикӣттӯ Усть-НюкжадӯТындинскай райондӯ Амурскай областьтӯ бидерӣ,11 класстӯ алагӯвдярӣ
Куӈа̄ка̄рду
Сигӯ – сигӯка̄н,
Хуларӣка̄н, ӈэ̄рикэ̄н.
Со̄ма гудейкэ̄н,
Аямамат ӈэ̄рикэл.
* * *
Туксу – туксукэ̄н,
Бугалӣ дэгденни,
Тыгдэе эмувденни.
Мунэвэ уладянни.
* * *
Сека̄ – сека̄ла̄н,
Бирала̄ тыкинни,
Мӯвэ уминни,
Тыгдэе эмувунни.
* * *
Бе̄га – бе̄гака̄н,
Алтама гиркикэ̄н,
Долбонӣ о̄ран,
О̄сиктака̄р ю̄рэ.
* * *
Дюганӣ – дюганӣка̄н,
Хэкуви эмуврэн,
Диктэлвэ анӣран,
Няӈталвэ иривкэ̄нэн.
Иманна тыкчэрэн,
Дӯннэ багдаргаран.
Куӈака̄р урӯндерэ,
Тугэнӣ эмэрэн.
* * *
Тугэнӣ эмэрэн,
Иманна тыкчэрэн.
Ороко̄нми бӣ илбэдем,
Биралӣ ӈэнэдем.
* * *
Эвӣдем, эвӣдем,
Иргикӣттӯ бӣ эвӣдем.
Иеӈнэ, Иеӈнэ,
Сӣ минӈӣ ая̄врӣв бугав.
* * *
Этэе̄чимнӣ инэӈӣн эмэрэн,
Эвэнкӣл бирала̄ эврэ.
Орордивар хуктывдерэ,
Аямат бакалдыдяра.
Булта̄мнӣл
Умнэ̄кэ̄н бӣ, акинми Саша тадук Мукэлэӈэхэ Дярагу нӣрэлдӯн12 бэю̄ктэдечэ̄вун. Оёло̄ туктыксэ̄л, бэю̄нмэ нӣрэдӯ каравдяча̄вун. Иланӣ чэрӯлӣ тэгэтчэчэ̄вун, нӣрэлэ̄ ичэтчэнэл. Бе̄га иркин бичэ̄н. Эр бе̄гадӯ бэю̄н бургу бивкӣ. Уллэн со̄ма ая, са̄врӣ о̄вкӣ.
Тыкэ̄, нӣрэлэ̄ ичэтчэнэл, аракӯка̄нди улгучэмэ̄тчэчэ̄вун. Тадук бӣ э̄кунма-ка до̄лдым.
«Учуне, – омолгилдӯ гуним. – До̄лчаткаллу аямат, до̄лдыдярас? Ӈӣ-кэ се̄рдиви тымбудерэн13, э̄кун тадӯ?»
Акинми а̄вунми луктан, аямат до̄лчачиллан. Мукэлэӈэхэ, э̄халви тэлбэмэксэ̄, ичэчиллэн. Бӣ ӈэ̄лэлим. Хактыраллан. Акинми гунэн: «Ичэнэ̄гэт!» Бӣ гуним: «Э̄кунма хактырадӯ ичэдеӈэ̄т? Ӈэ̄лэвсе̄, отӯла̄вар14 суругэт. Тэгэлтэнэ ичэнэ̄деӈэ̄т».
Отӯла̄вар эмэксэ̄л, чайты̄дянал, бӣ, инеликсэ̄, элчэ̄ этэрэ бихим. Саша ха̄нӈувкӣ: «Э̄кун инемӯвэн баканни?»
Бӣ гуним: «Сӯ, тыллэс, о̄н бӣ сундӯ гунчэ̄в: ӈӣ-кэ се̄рдиви тымбудерэн». Омолгил элэкэс тӯрэ̄нмэв тыллэ. Ня̄н инеллэ.
Тымӣнин, эрдэ ме̄ликса̄л, тар нӣрэлэ̄ ӈэнэктэрэв. Болгӣкта чагида̄дӯн коӈнорӣн ӈэнэчэ̄. Хэгды бичэ̄ коӈнорӣн. Удян со̄мат аят дӯннэдӯ ичэвдечэ̄н. Болгӣкталдула̄ инӈактан намарача̄. Коӈнорӣн кэтэкӯнди гивэе̄тчэчэ̄15, тара бӣ до̄лдыча̄ бичэ̄в. Тадук бӯ бирака̄нтыкӣ эвчэ̄вун, тадӯ бэю̄нмэ бултача̄вун.
Дю̄ла̄вэр, уллэчӣл бинэл, эмэрэв.
Дукуран Кириллова Нина Семеновна,ДОУ «Золотиночка» алагӯмнӣн,Иеӈнэдӯ Нерюнгринскай райондӯ Саха Республикадӯ бидерӣ
Бугды̄ тӯрэ̄н аминдулӣв
Минӈӣ аминми Вячеслав Сергеевич Абрамов. Нуӈан ӈӣдӯ-кэ гирки, ӈӣдӯ-кэ акин, мундӯ-кэ аяткӯ аминмун.
Вячеслав Сергевич этэе̄чимнӣл кэргэндӯтын бикӣттӯ Нюгдядӯ Амурскай областьтӯ Джелтулакскай райондӯ балдыча̄н.
Аминин гэрбин – Абрамов Сергей, энинин – Вера, эхиткэ̄н нуӈартын Угӯ бугадӯ. Кэргэндӯтын егин куӈака̄р бичэ̄тын.
Куӈака̄ндукви аминми кэргэннунми урэдӯ ӣндечэ̄н. Эвэды̄ тӯрэ̄нмэ аят са̄ча̄н, лӯчады̄т эӈкин тӯрэ̄ттэ.
Таткӣтва этэксэ̄, аминми Благовещенскайдула̄ суручэ̄н, тадӯ строительнай техникумдӯ татча̄н. Техникумма этэксэ̄, бикӣттулэ̄ви мучуча̄н, зверофермадӯ хавалдяча̄н. Тадук эгдэ̄ндӯ бригададӯ №3 этэе̄чимнӣт хавалдяча̄н. Дюга, кэргэннунми орорво ичэтчэнэ, урэдӯ ӣндечэ̄н, тугэ-кэ улумӣденэ, бэюмӣденэ-дэ эгдэ̄ндӯ ӣндечэ̄н.
Ӣдӯ-кэт бимӣ, бӣ аминми дё̄нчаӈнам. Аминмун мундӯ, куӈака̄рдӯви кэтэвэ бӯрэн, аяя тӯрэ̄нмэ мундӯ гундеӈкин. Татка̄дяӈкин, о̄н орорво оно̄до̄, о̄н эгдэ̄ндӯ бидедэ̄, нэкнӣлдӯ бэлэтчэдэ̄.
Дукуран Абрамова Вера Вячеславовна,таткӣт «Арктика» алагӯмнӣн, бикӣттӯ Нӣруӈнадӯ бидерӣ
фИЛЬМДУЛӢ «Злой дух Ямбуя»
Григорий Федосеев – лӯчады̄ дукумнӣ, нуӈан таӈивунма «Злой дух Ямбуя» дукуча̄н.
Эр таӈивундӯ гунмувдерэн, о̄н, геологил геодезическай исследованиява о̄дярактын, умун экспедициядӯ ады̄-да геологил сэ̄мчэ̄л16. Тара Григорий Федосеев эвэнкӣлдук до̄лдыча̄н, нуӈардӯтын ня̄н дю̄р эвэнкӣл сэ̄мчэ̄л. Урэдӯ Ямбуйдӯ гундечэ̄тын, коӈнорӣн, бэелвэ девдерӣ, ӈэнэктэдерэн. Эвэнкӣ Карарбах лӯчанун Федосеевнун «злой духва» дявана̄ра, энэл ӈэ̄лэрэ.
Элэкэсипты̄ советскай триллерва «Мосфильм» мунӈӣ кирака̄н бикӣттӯ Иеӈнэдӯ о̄ча̄тын. Иеӈнэче̄рвэ э̄ричэ̄л, массовкадӯ эвӣдэ̄тын. Кинодӯ ичэвкэ̄ндерӣл событиял 1940 анӈанӣдӯ Восточнай Сибирьдӯ бичэ̄тын.
Минэвэ тадук ха̄дыл омолгича̄рвэ, эпизодылдӯ эвӣдэ̄вун, режиссер Бунеев э̄ричэ̄н. Эвэнкӣл Федосеевва урикӣттӯ арча̄кса̄л, аяргӯлва орорво бӯчэ̄тын. Режиссер мунтыкӣ дагамакса̄, муннун улгучэмэ̄чилчэ̄н.
Бунеев мундӯ гунэн: «Куӈака̄р, дӣвэнмэ, ӈэ̄лэнмэ, фильмадӯ ичэвкэ̄кэллу». Мунэвэ гримеркала̄ уӈчэ̄тын, ӣдӯ хэгдыл коробкалдӯ реквизитыл хуклэдечэ̄тын. Палаткадӯ бӯ московскаил хуна̄дилва элэкэс ичэчэ̄вун. Умукэ̄н миндӯ гунчэ̄н: «Э̄да илинни?». Тадук дылвав хэгды укурдулэ̄ви кумнэрэн, оӈоктоло̄в лӯчады̄ ӈо̄н (унӈун) иктэрэн. Бӣ нуӈанман мэ̄ндукви анам. Хуна̄т, инеденэ, гунэн: «Кирака̄н бинэ, согинтӯдяран».
– Кэ, Верка, элэкин, экэл омолгича̄нмэ хуларгавчара, тэткэ̄ен бакакал, – ге̄ хуна̄т гунэн.
Мунэвэ со̄ хэгдыт тэткэ̄лди тэтыврэ. Тыкэ̄н мутӈӣ элэкэсипты̄л съемочнаил инэӈӣл о̄лла. Умнэкэ̄н умун инэӈӣдӯ мундулэ̄ артист Валерий Кавалеров дагамаран. Нуӈан о̄кин-ка беспризорниква Мамочкава кинофильмадӯ эвӣдечэ̄н.
– Кэ, омолгил, бикӣттулэ̄ суругэт! – артист гунэн. – Гитарат эвӣдеӈэ̄т, икэ̄рвэ хэгэ̄деӈэ̄т17.
Бӯ со̄т урунэв, нуӈанман урумкун хоктолӣ – лэвэ̄лӣ, ӈӣ-кэт эхи са̄рэ хоктолӣ, бикӣттулэ̄ ӈэнэврэв. А̄хилтана, егин частӯ, уние̄кӣт самчадяча̄н, девкӣт-нун нӣчэдечэ̄н. Артист мундӯ блинчикилвэ, компотва гаран.
Девкӣттук ю̄рэв. Валерий рюкзактукви гитарава чуптӯлиран, гунэн: «Кэ, кирака̄р, дявакаллу, энэл сэ̄мӈирэ», – гунэн. Тадук аракӯка̄нди гунэн: «Минэвэ эдӯ ала̄ткаллу». Мэ̄нин хима̄кӯнди сурурэн.
Тадук ӣдук-кэ тэпкэн до̄лдывран. «Ӈӣ тадӯ?» – бӯ гунчэрэв.
Бӯ Валерийва алатчача̄вун. Амака̄н нуӈан эмэрэн. Рюкзактӯн э̄кун-ка «кэлин-кэлин» о̄дяча̄н.
– Омолгил, лагерьдула̄ суругэт, – Валерий гунэн.
Эмкэрдулэ̄ дагамарав, иллав.
– Баста, дамгаты̄гат! – артист гунэн.
– Омолги, гитарав э̄ра-кат эчэ?
Бӣ аракӯка̄нди нуӈандӯн гитараван бӯм.
Валера гитаравэ гаран, хэгэ̄ллэн: «Эх, извозчик, ӈэнэвкэл минэвэ…». Гудей хэгэ̄н эмкэ̄рдулӣ, амуттулӣ, агӣлӣ до̄лдывуллан.
– Тыкэ̄н, омолгил! – Валерий гунэн.
Рюкзактукви портвейнма «Илан тройкава» чуптӯлиран, иктэлдиви нӣрэн.
– Сундулӣ, сунӈӣ со̄ гудей дӯннэлӣхун! – нуӈан гунэн. Умихинан тадук гунэн:
– Ая, зараза!
– Ӈӣ умихиндя̄н? – нуӈан ха̄нӈӯран. Бӣ тара гам, умихиним.
– Тьфу! – гуним тадук туминим. Омолгихал ня̄н умихина. Артист инеллэн.
– Дамгаты̄гат тадук ӈэнэдеӈэ̄т, – гунэн Кавалеров. Нуӈан дамгаты̄ран, хактыра няӈняла̄ ичэттэн.
– Ляпота! – дамгави, миндӯ дявучада̄в, бӯрэн, хэгэ̄ллэн.
Тыкэ̄н бӯ артистнун гиркил о̄ча̄вун. Тариптыдук бӣ гитаравэ дявӯчалим, илан аккордылва эвӣлим.
Кинова ады̄ллава-да бе̄гава о̄дяча̄тын, мундӯ, Иеӈнэдӯ, умун бе̄гава бичэ̄тын. Умун инэӈӣлӣ мундӯ илан солковайва бӯӈкитын. Тарил карчилди бӣ таткӣттула̄ тэттэ̄ви тэткэ̄лвэ, ботинкалвэ гам.
Тариптыдук бӣ са̄лим, э̄куды̄ ургэ режиссерил, артистал хава̄тын.
Артист Валерий Кавалеров миндӯ бардовскайвэ хэгэ̄нмэ ичэвкэ̄нэн, тариптыдук бӣ тар хэгэ̄рвэ ая̄вулим, мэ̄нми хэгэ̄лим.
Сэлэмэ хоктово о̄дярӣлнун бакалдын
Эр 1974 анӈанӣдӯ бичэ̄н. ̄Мутӈӣ кирака̄н бикӣт Иеӈнэ Якутия дӯннэ югтӯн, Становой хребет ӈэнэдерӣлин, илгимадяран. Тар анӈанӣдӯ бӣ егин анӈанӣчӣ о̄ча̄в. Бӣ со̄т эрдэ ме̄лиӈкив, тулискӣ ю̄ӈкив, чипкача̄р хэгэ̄нмэтын, хорокӣл хоролдёрӣватын до̄лчачиӈкив.
Иеӈнэ ме̄лилдяча̄. Нонон тулискӣ совхоз председателин «Золотинка» Леханов Семен Михайлович ю̄ӈкин. Нуӈандӯн военнай ичэдэн биӈкин.
Ӯнэ тыманӣдӯ мэ̄нӈӣлви объекталви ичэчиӈкин тадук хава̄ви планируиӈкин.
Ха̄дылдӯн нимэ̄килдулэ̄ви ӣӈкин. Чайты̄дянал, э̄куды̄ хава̄вэ о̄да̄вэр тӯрэ̄тмэ̄чиӈкитын.
Эр тыманӣ ге̄лдук тыманӣлдук хуӈту бихин, мунӈӣ бикӣт сэлэмэ хокто хавамнӣлван ала̄тчача̄н. Комсомальцал – добровальцал бутунну дӯннэлдук эмэдечэ̄тын.
Иеӈнэче̄р со̄т нуӈарватын ала̄тчача̄тын. Кухӣндӯ бичэ̄л бэел боевоилвар орденалвар тэтты̄чэ̄л, илмактал о̄макталва тэткэ̄лвэ тэтчэ̄л. Бӯ, омолгича̄р, хуна̄тка̄р, тар событиява со̄т ала̄тчача̄вун. Тар бэелдулӣ бӯ улгурдук тадук советскай кинолдук са̄лча̄вун, тарил ма̄та̄л мундӯ геройгачӣр биӈкитын.
Бутуннувэ о̄кса̄л, иеӈнэче̄р девкӣт дагадӯн бамовцылва ала̄тчача̄тын.
– Эмэдерэ! – тэпкэллэ. Бутуннул ичэхинэ хоктоло̄, талӣ автобусил эмэдечэ̄тын. Гудей эвэды̄л тэткэ̄чӣл совхоз председателин Семен Михайлович тадук сельскай совет секретарин Герасимова Анна Павловна тупат, турэкэт ма̄та̄лвэ арчадяча̄тын.
Элэкэсипты автобус эмэрэн. Автобустук бэгир ю̄рэ, амардуктын хуна̄дил, омолгил березентоваил курткачӣл, тыӈэндӯвэр значокичӣл ю̄ллэ.
Мундӯ, куӈака̄рдӯ, со̄ дӣвэ бичэ̄н. Тадук митинг о̄ча̄н. Митинг этэвчэ̄лэ̄н, бутуннул девкӣттулэ̄ ӣрэ. Бӯ тадӯ, элэ̄-тала̄ ичэтнэл, ӈэнэктэдечэ̄вун.
Сагды̄л бэел са̄чадяча̄тын, эхиткэ̄н хуӈтут билдеӈэ̄т. Тыкэ̄н-ты о̄ран.
Тар о̄макта эмэчэ̄лдук ха̄дыл бэел со̄ма ӈэ̄лэвсил бичэ̄тын. Нуӈартын лэ̄гимэ̄тчэчэ̄тын, эрӯл тӯрэ̄рди тӯрэ̄тчэчэ̄тын. Тыӈэрдӯтын, кэӈтырэлдӯтын, ӈа̄лэлдутын э̄куды̄л-ка онё̄вур онё̄вчо̄л бичэ̄тын.
– Эр, комсомальцал-до? – бӯ со̄т дӣвэдечэ̄вун.
Бамовскай палаточнай бикӣчитын урэ хэрэдӯн илитчача̄н. Хава̄вэр этэксэ̄л, нуӈартын мутӈӣ бикӣттулэ̄вун, ӈӣ булкукӣттула̄ булкуда̄ви, ӈӣ кинова ичэдэ̄ви, эмэктэдеӈкитын.
Бӯ ня̄н булкукӣттула̄ булкуна̄ӈкивун, бамовскэй бэел онё̄вурватын «Третьяковскай галериягачинэ» ичэтнэ̄ӈкивун. А̄хилтана сельскай клубтӯ со̄ кэтэ бэел биӈкитын.
Сэлэмэ хокто хавамнӣлдула̄ аха̄лтын хутэлдивэр эмэӈкитын. Куӈака̄ртын мутнун татылиӈкитын. Тарил анӈанӣлдӯ таткӣттӯвун со̄ма кэтэл куӈака̄р татчаӈкитын. Ха̄дыл классилдӯ дыгиндя̄р куӈака̄р биӈкитын.
Умун анӈанӣ илтэнэн. Умнэ̄кэ̄н эрдэ тыманӣдӯ тулискӣ ю̄м. До̄лчачилим.
Чипкача̄р эхӣтын хэгэ̄рэ, хорокӣл эхӣтын хоролдёро.
Машинал, тракторил хавалдярӣтын-нун до̄лдывдяча̄н.
Сэлэмэ хокто мунӈӣдӯ дӯннэдӯвун тыкэ̄н-ты о̄вча̄н.
Дукуран Марков Евгений Михайлович,МКУ ДО «Детская школа искусств» алагӯмнӣн,бикиттӯ Иеӈнэдӯ Нерюнгринскаӣ районадӯСаха Республикадӯ бидерӣ
Мучӯмӣ ю̄ктэлэ̄
(Эссе)
Ӈӣ-кэ бӣ? Нонон бӣ – тунгуска, Бугады̄ хутэн бихим гунчэӈкив. Куӈака̄ды̄л анӈанӣл минӈӣл аял бичэ̄тын, элэкэсипты̄л алагӯмнӣл, амты̄лви – э лэн минэ дюлэ̄пты̄ хава̄ла̄ итыгача̄тын.
Куӈака̄ды̄л анӈанӣл бикӣттӯ Хантайскай Амуттӯ ӈэнэчэ̄тын. Аяпчука̄кӯн минӈӣ хулукуко̄н балдыдя̄к дӯндэӈив18. Минӈӣ балдыдя̄к дӯндэӈив лӯчалдӯ, латышилдӯ, немцалдӯ, полякилдӯ ургэпчу анӈанӣлдӯ ӣндекӣт бугатын о̄ча̄н.
О̄н-ка эр дӯндэвэ этэ̄нды ая̄врэ. Хэгдымэмэ чулбама амут, мӯрэлӣ аяпчул сиӈилгэч̄ир Путоран я̄ӈилин. Дё̄нчадям, о̄н амака̄нун нулгичэ̄вун. Я̄ӈилды̄ бирака̄р, мӯ тарилдӯ хе̄мурипчу, алапчу. Мо̄л хэгдыл, эӈэсӣ бэе ӈа̄лэлдиви этэ̄н кумнэрэ. Игэликтэ, диктэ, химиктэ, диксиӈэ19 кэтэмэмэ. Бӯ аял сиӈамал чулбамал чукты̄лва ая̄вуӈкивун. Дэвунӈэктэлвэ нямӣдӯ тавуӈкивун, алапчува укумнӣе мундӯ бӯдэ̄н.
Сагды̄л эвэнкӣл дӯндэвэр одё̄ӈкитын, кэне̄деӈкитын, хулганӣӈкитын. Мунэвэ, куӈа̄ка̄рвэ, алагӯвуӈкитын. Амуттыкӣ, биралтыкӣ эвэнкӣл монеталва нода̄ӈкитын, мо̄лдӯ торга̄ка̄рва локоӈкитын, гунденэл: «Эр ая̄врӣ дӯндэдӯ, нуӈан-кэ синэ улидерэн», «Дӯндэви, ӣдӯ ӣнденни, ая̄вкал, одё̄кол», – эвэнкӣл гуниӈкитын.
Тугӣ амты̄лви минэвэ иргитчэ̄тын.
Гундерэ, дӯндэ ӣдӯ-дэ аяпчу, ме̄ванни алтама бисикин, ая дяличӣ бисикис, тэ̄лӣ гэлэ̄ндӯс тар бэлэден. Куӈака̄ды̄ анӈанӣлдӯви бӣ аял бэелвэ бакалдыча̄в, нуӈартын миндӯ кӯтӯчӣ бидэ̄в бэлэчэ̄тын, бӣ нуӈардуктын алагӯвча̄в. Минӈӣл элэкэсипты алагӯмнӣл, алагӯмнӣл-эвэнкӣл со̄ дяличӣл бичэ̄тын. Мундӯ, куӈа̄ка̄рдӯ, кэтэ аява улгучэ̄ниӈкитын, о̄н бидэ̄вун алагӯӈкитын. Ая дёнкӣт тыкиндэлэ̄н ме̄вардӯвун эмэ̄нмурэн. Алагӯмнӣл школарикта, куӈа̄ка̄рикта эчэ̄тын хава̄лла, нуӈартын колхозтӯ бэлэчиӈкитын. Ӣдӯ-дэ нуӈартын хава̄дӯ дюлэгӯ бичэ̄тын. Бӯ ая̄вуӈкивун, о̄н нуӈартын муннун эвэды̄т тӯрэ̄чиӈкитын. Бӯ алагӯмнӣлдӯ дя̄риӈкивун.
О̄кин куӈака̄рвэ интернаттула̄ гаӈкитын, эвэды̄ олоӈкор Яроцкай Киристын, аӈадяка̄н бичэ̄н, няма̄ анӈанӣва ӣнчэ̄н, нуӈан гуниӈкин: «Эр эрупчу илэл хава̄я а̄чин. Эвэнкӣ хавалдямӣ, аят ӣнден».
Интернатылдӯ ӣндерӣл, амты̄лдуквар гороло̄ ӣнденэл, лӯчады̄риктат тӯрэ̄чиӈкитын, тугӣ куӈа̄ка̄р мэ̄нӈӣвэр тӯрэ̄нмэр омӈоро, тэкэрдуккэр этыргэврэ. Нуӈартын мэ̄н- ӈӣлвэр обычаялвар, одё̄кӣчилвар, иты̄лвар культуравар элчэ̄л са̄рэ. Дю̄р-илан поколениялӣ (дяландулӣ) омӈомӣ культуравар, иты̄лвар, тӯрэ̄нмэр, мит эр бугадӯ этэ̄рэп ӣнэ, будерэп.
Лӯча лӯча бидэ̄ви со̄ка̄тчаран, француз со̄ка̄тчаран француз бидэ̄ви, эвэнкӣ – эвэнкӣ бидэ̄ви, чукча – чукчат бидэ̄ви, тэ̄лӣ нуӈартын мэ̄нӈӣвэр тӯрэ̄нмэр, иты̄лвар гэлэ̄лдеӈэ̄тын.
Бӣ алагӯмнӣ бисим, эвэды̄вэ тӯрэ̄нмэ Таймырскай колледжадӯ алагӯдям. Бӣ аятмар алагӯмнӣлнун хавалдяча̄в, тар Сотникова И.П., Борисова Н.К., нуӈартын тэде̄л, аял, хэгдыл алагӯмнӣл. Гӣл алагӯмнӣл ня̄н бэлэӈкитын. Тунӈа тэгэ̄л (этносил), тунӈа алагӯмнӣл мэ̄нӈӣвэр тӯрэ̄нмэр алагӯӈкитын. Бӣ нуӈарватын «Минӈӣ ю̄ктэ», гуннэ, гэрбиӈкив.
Бӯ проектадӯ «Тӯрэ̄нды̄ урикӣт» хавалдяча̄вун. Бӣ мастер-классилва семинарилдӯ о̄ӈкив. Эвэды̄ тӯрэ̄нмэ лӯчал, азербайджанил, остякил, хакасил тадук хуӈту тэгэ̄ткэ̄р алагӯӈкитын. Бӯ нуӈарнунтын нимӈака̄рвэ эвэды̄т о̄ӈкивун, куӈака̄рдӯ ичэвкэ̄ниӈкивун. Эр – урун алагӯмнӣдӯ!
Нуӈартын эвэды̄ тӯрэ̄нмэ, хуӈту тэгэ̄ тӯрэ̄нмэн, аят са̄лмӣ, хуӈтул тэгэ̄лнун аят гиркилэндеӈэ̄тын, иты̄лватын, ӣнмэтын ая̄вулдяӈа̄тын.
Дю̄рдя̄р анӈанӣлва алагӯмнӣт эвэды̄ тӯрэ̄нмэ алагӯдяна, бӣ тылим, алагӯмнӣ дӯндэви, илэлвэ, утэ̄лэпты̄ мэ̄нӈӣви культурави эмӣ ая̄вра, эвэды̄ тӯрэ̄нмэ этэ̄н аят алагӯра. Алагӯмни тӯрэ̄н патриотын бимэчин. Хулукукэ̄р-дэ тэгэ̄л культуратын хэгды Россия культурала̄н умундӯ бимэчин. Куӈака̄ды̄ анӈанӣлдӯв дӯндэдӯвун лӯчал, прибалтийцал, немцал эвэды̄т алагӯвча̄тын, тӯрэ̄чиӈкитын, эвэнкӣлвэ ая̄вуӈкитын.
Эситкэ̄н Таймырдӯ ургэпчу эвэды̄ тӯрэ̄ннун. Эвэнкӣл асӯка̄н эмэ̄нмурэ, няма̄-дю̄р няма̄-гу. Орор а̄чир о̄дяра …
Нонон амты̄лвун муннун дю̄дӯвар улгучэмэ̄чиӈкитын, хутэлдӯвэр долболтоно нимӈака̄рвэ улгучэ̄ниӈкитын, икэ̄рвэ икэ̄ӈкитын, эситкэ̄н, интернатылдӯ биденэл, куӈа̄ка̄р мэ̄рӈӣвэр тӯрэ̄нмэн сокоривдяра.
Илмактал эвэды̄л дукумнӣл, поэтыл гэрбилвэтын са̄рэ. Тар Алитет Немтушкин, Николай Оёгир, Галина Кэптукэ, хуӈтул тэгэ̄лдук Огдо Аксёнава, Любовь Ненянг.
Улгурвэ «Чива инми», А. Н. Немтушкин дукунаван таӈча̄вун. К.Е.Гаюльский – аятмэр орорво этэе̄чимнӣ, философ, дяличӣ, саман тадӯ гундерэн: «Илмактал эвэнкӣл эчэ̄л са̄рэ, балдыда̄тын мутӈӣ Дулин бугадӯ, няӈня бивкэ. Дӯндэ тадук няӈня – мутӈӣл хэгдыл амты̄лвун, асӣ-ка – энӣ Дӯндэдӯ…»
Урокилдӯви бӣ эргэчӣн онё̄вунма ичэдем: дю̄дӯ амака̄, амты̄лви, нэкнилви тэгэтчэрэ, нимӈака̄нма до̄лчатчара, эвэды̄ дептылэ̄вэ девдерэ, энинми тэты̄е улдыдерэн … Таргачӣр урокил нуӈардӯтын о̄вка. Бӣ дялдадем, «я̄ӈилва эвункӣ ӈэнэдерӣл», сэ̄ривдерэ.
Э̄да-кэ бӣ эр конкурсадӯ бидем? Э̄да-кэ бӣ эвэды̄т о̄вча̄л хава̄лви тавдям? Э̄да-кэ бӣ эвэды̄т газетадӯ дукудям, стихилвэ эвэды̄т дукудям, нимӈака̄рвэ, иты̄лва тавдям? Э̄да-кэ бӣ мэ̄нӈӣлэ̄ви дӯндэлэ̄ви мучӯм, эвэды̄ тӯрэ̄нмэ таткӣттӯ алагӯдям?
Бӣ тэде̄дем, минӈӣ хулукуко̄н хава̄в илмакталдӯ алагӯвумнӣлдӯ бэлэден, минӈӣ дялилви бэелтыкӣ намарадяра, о̄н-ка хава̄ви нода̄дем. Бӣ тэде̄дем, эвэды̄ тӯрэ̄н Таймырдӯ ӣндерӣл эвэнкӣлдӯ о̄дян, этэ̄н сокоривра. Эвэнкӣл гундерэ: «Ая дяличӣ, ӈоним хоктово ӈэнэвкӣ».
О̄н Хантайскай амут тадук Путоран я̄ӈилин о̄ра
Тар горо анӈанӣлва амаскӣ бичэ̄н. Дӯндэдӯвун хуна̄т ӣндечэ̄н, аяпчука̄н, чавак20. Коӈномо э̄сачӣ, ӈонимил ню̄риктэчӣ, икэ̄лэн. Дэрэвэн дылача̄ нюканча̄. Дылача̄ка̄н гэрбиӈкитын. Урикӣттӯ сагды̄л-да, илмактал-да нуӈанман ая̄вуӈкитын, дулумду, аяка̄ка̄н бичэ̄н. Хуна̄т со̄ аявэ омолгива ая̄вулдан. Нуӈан ая бэю̄мимнӣ бичэ̄н. Хуктыктэдер̄ивэ оронмо, дэгдерӣвэ дэгӣвэ бэркэ̄нди ва̄ӈкин. Гарпалан эвэнкӣл гэрбирэ. Нуӈартын дю̄ктэ арча̄лдылла. Сагды̄ сама̄н тыкӯллан, мэ̄нин хуна̄тпэ ахӣлада̄ви некэчэ̄н. Омолгива ва̄мӯлдан. Саман нимӈа̄нилдан, омолгидӯ эрӯ о̄дан. Илан тырганӣва, илан долбонӣва нимӈа̄нӣдяча̄н. Омолги хихэт21 о̄ран. Хуна̄т хихэдӯ соӈолдёчо̄н. Инямӯктан бурунэдӯн, гилдэмэ амут о̄ран. Сама̄н со̄т тыкӯлдан. Я̄ӈил о̄да, мӯрэлӣ амутва хакура.
Тугӣ-дэ Хантайскай амут, Путоран я̄ӈилин о̄ра. Хихэ хулгакӣт о̄дан, эвэнкӣл хихэлэ̄ хулганӣпкӣл, кутуя гэлэ̄чипкӣл. Аха̄л хихэнун мэ̄нӈӣдивэр тӯрэ̄чипкӣл.
Неӈненӣ о̄ракин, бирал ое̄нипкӣл, амут хихэвэ кувнэпкӣ. Хуна̄дил омолгил-да, сагды̄л-да хулганӣкӣт хихэлэ̄ гиркудяпкӣл, тэгэчипкӣл, хуна̄тпа омолгинун дё̄нчавкӣл.
Дукуран Болина Татьяна Васильевна,бикӣттӯ Дудинкаду Красноярскай крайдӯ бидерӣ
ХЭГДЫ АГДЫ̄
Дюганӣ нонолтодёрокин, дӯннэду эрупчу о̄дан. Унэмэмэ тыманӣдӯ, угӯчакпи элбэтчэнэ, Ипкарак, элгэвурви элгэденэ, хоктоя а̄чиндулӣ агӣлӣ, хӣма̄т ӈэнэдечэ̄н. Орон са̄вкӣ ӣлэ̄ ӈэнэмэчин. Куӈа̄ка̄ндукви иты̄лва, са̄мэлкӣлва эниндукви са̄вкӣ бичэ̄н. Тадӯ дю̄р хоктол хуе̄ндерӣдутын, илэл урӣнчэдерэ, тала̄-ты элэтпи эр илмакта асӣ хуктывдечэ̄н. Амаскӣ этэ̄синдэ̄ви ӈэ̄лэтчэнэ, тартыкӣ, ӣдӯ ӈэливсипчу ӣн нуӈанман ала̄тчаран, ӈэнэдечэ̄н …
Болодӯ Ипкарак эдынунми Тыргаульнун мэ̄нӈӣдивэр кэргэндивэр умундӯ ӣндэ̄вэр дялдача̄тын. Городӯ, ноноптыдӯ ӣндӯ, ӈӣвэ аса̄тка̄н эды̄лэдеӈэ̄н, эӈкитын ха̄нӈӯктара. Амты̄лтын дюлэлӣ эды̄ӈэ̄тнун амты̄лнунин тэ̄рӯлдыӈнэрэ.22 Тадук асӣӈа̄ттӯ таманман итыгалипкӣл. Эдыӈэ̄т бэе ня̄н илан анӈанӣдӯ дя̄н тунӈава оронмо умӣвдяӈа̄н, асӣӈа̄т идыгэлэ – с?аводала орордӯ, саводалва дю̄дӯ, унэкэ̄рвэ, туг̄и ве̄спа аявулга̄т бивунэ кэргэндӯ о̄дяӈкин. Эды̄н омолги эчэ̄н бирэ, кэргэнин сагдагӯлтын тэ̄лӣ эрупчудук энӯндук сокоривча̄л бичэ̄тын, упкатка̄кӯр. Тарит Тыргауль мэ̄нин Ипкараквэ амтылдукин маӈарача̄н23. Нуӈан илмактанун асӣнун асӣлача̄тын. Амаргӯт ургэпчут бумӯлчэ̄н, кэтэрэ̄ делумкэ̄н дегинӈӯви хӣкэ̄нми24 хикидеӈкин25…
Неӈне аявулгат со̄нка̄н ӈэнэрэн, иӈин-кэ тугэнӣдӯ иӈинипчу бичэ̄н. Со̄тмарит дылача̄ хэкулдечэ̄н, сиӈилгэн силэкэлчэ̄ бичэ̄н, хорокӣл хороголло…
Ая̄вулгат тугэнӣ ӣлтэнэкин, ня̄н кутупчут нуӈартын булта̄рэ, тарит булта̄навар униедэ̄вэр дялда̄вкӣл, купестулэ̄ лӯчам̄ада̄вар. Болонӣдӯ до̄лдыча̄тын, эр дагалӣ лӯча коӈа̄ктӯви хэгдылӣ биралӣ Катангалӣ илтэмнэк дяврадяӈа̄н. Аманнимӣ тар лӯчава, мэ̄нӈӣлнунмэр дя̄лнунмар лӯчал гӯлэлдулэ̄тын Кежмала̄ мэ̄ртын сурудерэ. Тыргауль энӯниллэн, тэ̄лӣ Ипкарак мэ̄нин хорокӣма̄дяда̄н о̄ран, эсӣкэ̄кэ̄н элэкин хорокӣлгакӣт бирэн. Ӯнэ тыма̄ннэ чикинадялӣ сиӈилгэндулӣ, ӣдӯ-вэл энэ хилэкэрэ26, инивунэ а̄чин ӈэнэрэн. Хутака̄ндӯви элэ ӈэнэ̄ дептылэ̄еви пэктырэ̄вунми-дэ гадан.
Хорокӣл хороголонтын дягдаг гороко̄ндӯ бичэ̄н, тар дӯннэ дагадӯн а̄нӈакӣт дӯннэн бичэ̄н. Луӈуриллэн. Илмакта асӣ тар дягдагдула̄ дагамаллан. Километрава энэ иста, а̄нӈакӣтъяви ичэчиллэн, бирака̄ча̄н дагадӯн а̄нӈатчамӣ аялга. Орорво дагадӯви оӈкодёдо̄тын уйрэн, гулувунма иларан, гулувун дагадӯн сэктэврэн, дэручэ̄лви халгарви тоготкӣ сиркунан. Чайты̄дяна, дялда̄чиллан: «Э̄кун-мал эсӣ са̄врэ хивӣнма дю̄дукки суруденэ мэдӯдечэ̄в …». Элэтви эӈэсӣтви мэ̄ндукви эрупчӯлвэ дялилва илбэрэн, нуӈан аран а̄синан. Долбо адыра̄-да̄т гулувунми дюлкутчэ̄н. Тыма̄тнэгида̄дӯ нуӈан дӣвэвэ толкитча̄н. Эне̄кэ̄н Гемулик нуӈандулан эмэксэ̄, гулувун хэрэкэдӯн тэгэткӣттӯ тэгэчэ̄н. Нуӈан, ганчави та̄нденэ27, со̄мамат ичэтчэнэ, ганчави амӈадукви урисиникса̄, э̄ва-вал гунэн. Хэӈкэн-кэ эпкӣ до̄лдывра. Эне̄кэ̄н Ипкарак нуӈанман эсӣвэн тыллэ ичэксэ̄, тыкӯлна, иллан, тэгэтчэ̄ктукви унякача̄ндиви угискӣ няӈняткӣ нуӈнӣрэн, тармалдӯ ве̄к сепо̄ран28 …
Ипкарак олорондукви бэгинэн29, ме̄ллан, дылача̄ ю̄лчэ̄ бичэ̄н. Химат итыгаран, гиркуна дягда̄гтула̄ сурурэн, хоктодӯви толкинмӣ, дӣвэденэ, дёнчӯллан. Эне̄кэ̄н, Ипкарак дя̄н анӈанӣчӣ бичэ̄лэ̄н, сокоривча̄н. Эделӣви сокоривра, нуӈан Ипкарак эниндӯн гундеӈкин: «Эр аса̄тка̄н э̄кун дюлэ̄скӣ о̄дяӈа̄н, са̄рэн, о̄кин-мал сама̄н о̄дяӈа̄н». Ипкарак дёнан – тар тэде. Нуӈан о̄кин-ка илэлвэ бадарадук айча̄н, орорво – камагадуктын30… Ипкарак мэ̄нин, о̄н тар бивкӣ энэ сарэ, тарилва кэсэлвэ, а̄денэ, ичэӈкин. Эсӣ-дэ̄т тар толкиндук мэдэтчэчэ̄н, э̄кун-мал эрупчу о̄дяӈа̄н… Ипкарак, нюрмадяна, дягда̄гва истан. Хорокӣл хорогодёрӣтын до̄лдывуллан. Умукэ̄нмэ хорокӣва ва̄кса̄, нуӈан а̄нӈакӣттула̄ви мучӯран, орорви хуӈту оӈкокӣттула̄ уйрэн, чайты̄да̄ви тэгэрэн. Эмукэ̄н долбонӣва а̄нӈакса̄, бираткӣ олломида̄ви сурурэн. Олломӣкӣт ая̄вулгаттэн, орондӯ оллолво ӣнивуксэ̄, долболтоно амаскӣ мучуран. Ӯнэ а̄синикса̄, ӯнэмэмэдӯ иллан. Дягда̄гтула̄ дагаран, аяя хоромодёкьеви бакаран, хорокӣл дэгдерӣвэтын ала̄чиллан. Кутучӣт булта̄ран, урӯнчэденэ, дю̄ла̄ви нулгистэн.
Эсӣ ая тырганӣ бичэ̄н, Ипкарак, энэ хэлӣнчэрэ, ӈэнэдечэ̄н. Долборон. Нуӈан а̄синикса, ме̄ликса̄ ичэрэн, умнэ̄т тырганӣ эрӯ о̄ран: няӈня хактыраран, со̄мамат эдын эдыллэн, сэвэрипчу сиӈилгэн дэрэлӣн идакаллан, хунӈэ хороликталлан. Ипкарак тэгэде̄ктукпи орорви уйдэ̄ви иллан, эдын-кэ упкатва сиӈилгэннун угириврэн, тогово сӣрэн, нуӈанман хоролӣктавуллан, асӣ албаран тыллэ, ӣдӯ нуӈанӈӣн бикӣчин. Эдыннун ӈо̄рчадяна, Ипкарак дявада̄ви элӣвдечэ̄н31, мо̄ ча̄гида̄дӯн дикилда̄ви32. Эдук э̄кун-ка дэгрэн, хэгдымэмэ хорокӣ аса̄килдиви асӣва иктӯллэн. Тар-мал э̄салдула̄н хорокӣ чоӈкиллан, сэ̄ксэ ю̄ллэн. Ипкарак эдэ̄ви дявавра, чивардяча̄н33, хорокӣӈаса нуӈандукин эӈэсӣтмэр бичэ̄н, дэрӯллэн-кэ ве̄к тар асӣ. Тугӣ о̄ллакин, Сэвэкӣвэ э̄риллэн, нуӈанман бэлэдэ̄н. Умнэ̄т эе̄чиллэкин, хорокӣ ӣлэ̄-вэл дэгиллэн, этэрэн хунӈэнэдеми34.
Ипкарак биде̄ктукви гороко̄н аруран, ве̄сь иллэн энӯдечэ̄н, дылин хоролдёчэ̄н, э̄салин хактырапча̄л, ню̄риктэлин ларгарача̄л35, а̄вунин горот нуӈандукин хуклэ̄дечэ̄н. Аран хэнӈэндукилви илмӣ, мэ̄нми мӯрэлӣ этэ̄синэн, о̄н-кэ ве̄сь дӯннэ хо̄рин36. Аракӯка̄н халгардула̄ви илмӣ, мэ̄нми аят мэдэчилмӣ, аран илитча̄кви гэлэ̄ктэнэ̄рэн.
Сивчэ̄ того дагадӯн тыгэвэ тавран, орорви гэлэ̄ктэллэн. Ама̄ка̄н бакаран, тарил хокторон дагадӯн дулумнӯт оӈкодёчо̄тын. Долболтониллан. Эр асӣ а̄вунми сэммичэ̄ви мэдэрэн, мучуда̄ви дялда̄рэн. Ипкарак ӈэ̄лэнин ӣлтэнчэ̄лэ̄н, тар дӯннэлэ̄ дагамаран. А̄вунми бакакса̄, аят эр дӯннэвэ ичэттэн: агӣ хэрэкэл агӣлдук хуӈту бичэ̄н. Дёнчадяча̄н – э̄ласа-да ӈӣ-дэ эдӯ эчэ̄н сокоривра, авады̄л-да дарпил37 а̄чир, холоктол38 урикичил дагадӯ эчэ̄тын ичэврэ. Ичэтмӣ-кэ са̄бэл39 тыӈарипты чука монӈӣвча̄, сиӈилгэн ӣдӯ-вэл эмэ̄нмувчэ̄. Ипкарак о̄кин-да мэ̄ндӯви имурэнмэ ӣмтывунэви эксэктэдеӈкин. Нуӈан тар имурэнмэ улдаксадӯ нэ̄рэн, ады̄ка̄рвэ сэктэкэ̄рвэ сэӈкирэдук эр дӯннэвэ харгилдук ӣмтырэн. Эр иты̄ва о̄кса̄, хима̄т орордула̄ви мучӯстан.
Урикӣт дагадӯн нуӈанман эды̄н Тыргауль арча̄ран, ӈинакир эмэдерӣвэ̄н мэдэвкэ̄нэ, бубгиллэ40. Эды̄ви ханӈуктандӯн э̄ва-да энэ гунэ, Ипкарак а̄киттула̄, энэ мэдэрэ, бурурэн, о̄н а̄рэн долбонӣва – тырганӣва, он-кэ толкинтӯдяча̄н: эне̄кэ̄ви айда̄н э̄ридечэ̄н. Эӈнэкэ̄р маннӣл о̄ча̄л, ве̄стулӣ мӯрэлӣ ичэтмӣ чулама о̄ча̄. Тыргауль Ипкаракнун тар лӯчала̄ купестулэ̄ албара ӈэнэдемӣ.
Тырганӣлӣ Ипкарак нэ̄кулэ̄ тугэрӣптылвэ саводалва41 суруврэн, саӈа̄навча̄л, хэрэкэлвэ-дэ идэгэлвэ, о̄макталва уллидэ̄ви, ня̄н суруврэн.
ДЮГАНӢДӮ
Агӣдӯ дюга илэл хава̄лтын кэтэ бивкӣл.
Сагды̄л илэл о̄мактава дӯннэвэ урикӣтъевэр бакавкӣл, нулгимӣл, ӈӣ-вэл кэргэндук хара̄нма о̄вкӣл, сагды̄л илэл самӈӣрва илавкӣл. Хутэлтын мӯе эмэвувкӣл. Дагадӯ бирака̄н бира-гу бисикин, ая бивкӣ. Олго̄кин дюганӣдӯ, куӈа̄ка̄рдӯ мӯе бакамӣ, кэсэ бивкӣ. Ю̄ктэе бакамӣ, чопкоё о̄кса̄л, мӯ дялупта̄н ала̄чиӈнара. Калакача̄рвэр, каларвар дялувукса̄л, мӯвэ одё̄дёнол, ма̄рилдулӣ агландулӣ-да бикӣттулэ̄ эксэвкӣл.
Урикӣттӯ гулувур дегдэдерэ. Бэел хара̄ндӯ се̄раӈилва о̄дяра, аса̄л по̄талва, саводалва аюсчара. Дю̄явар иливукса̄л, чайтывкӣл, девувкӣл. Э̄кун биӈнэрэн, тара девуӈнэрэ. Девмӣ этэксэ̄, куӈака̄р ня̄н-да̄т бэлэлиӈнэрэ. Сэктэлэ хара̄ндула̄ эмэвуӈнэрэ, аса̄тка̄р эниннунмэр хара̄нма сэктэдеӈнэрэ. Бэел бэеткэ̄рнун дю̄ва иливуӈнара. Аса̄л дюкча̄ оёлӣн тыксава элбэӈнэрэ. Тадук куӈака̄р о̄вувча̄ла̄ о̄мактала̄ дю̄ла̄ тэты̄лвэ, хуллалва, идыгэ̄лвэ, тыгэлвэ дюгӯӈнэрэ. Дю̄ до̄дӯн аят упкатва нэ̄вкӣл. Тадӯ аят мучуктэт ӈо̄дяран! Тадук орорво ты̄нивкӣл. Долболтоно орор тыма̄ннэдала̄н оӈконо̄вкӣл.
Энты̄лтын девгэ̄е ирӣвкӣл, кэргэнмэр улӣвкӣл. Энэл хэлӣнчэрэ амтылтын улгучэ̄мэ̄чивкӣл: о̄н эсӣ тырга ӈэнэчэ̄н, о̄н нулгирэ, э̄ва ичэрэ, до̄лдыра. Куӈака̄р э̄салтын сомисилла, а̄малла, дэрӯрэ – нулгимӣ хэгды хава̄.
Элэ нэлкинӣдӯ о̄кин нямӣл до̄чӣл бивкӣл, во̄тадӯ дявӯчаӈкитын. Нямӣл хэрэкэдӯ во̄тадӯ, хэрэкэл орор ге̄дӯ.
Нулгидемӣл, дюлэлӣ амӣ нёравкӣ, тадук аса̄л, аса̄тка̄р, атырка̄р, этыркэ̄р элгэвурдивэр бодовкӣл. Удялӣтын орорво, сэсинмэ бэел, омолгил, хуркэ̄кэ̄р илбэвкӣл.
Каӈкит42 нулгидевкэ̄, ве̄к ӈа̄тчэнэл43: «Уку, кук!» Гороло̄ сурумӣ, кэӈгилэ̄рди коӈалбудянал44, сэсинмэ ала̄чилиӈнара. Сагды̄л бэел са̄ӈнэрэ э̄ма орондӯ ко̄ӈа̄ктэлэ45 локомӣ. Гилгэлдӯ сэлэмэлвэ хэгдылвэ, тарил эпкӣл гороло дю̄лдук месо̄ра46. Ко̄ӈа̄ктэл чучундук биӈкитын, тарит игин, кэӈгинин, игдымэр бивкӣ, сэлэмэдук о̄вча̄ симулат дылганин бивкӣ. Мо̄дук ка̄ӈа̄ллэвэ47 о̄ӈкитын. Амаскӣпты̄л коӈа̄ктэл хэрэкэл бичэ̄тын, тарилва одё̄деӈкитын. Церковнаил ня̄н биӈкитын, купилэ̄н гэрбиӈкитын.
Орорво тасчамӣ ургэпчу. Агидӯ аглан, мо̄саг, сигика̄гил, ма̄рил супирэл-дэ бивкӣл. Нулгисилмӣ, дӯннэвэ са̄рӣл илэл умунупивувкӣл. Тадӯ гулдымэ̄чивкӣл ӣлэ̄, о̄кин, э̄ма хоктолӣ нулгимӣ ая бидеӈэ̄н.
Этэе̄чимнӣлду ня̄н ургэпчу хавалмӣ. Удӯндӯ орор дюкча̄ла̄ самӈӣрдула̄ эвкӣл эмэрэ. Саӈӯнду48 хунмиктэл, манмактал, иргактал-да ады̄кӯр бивкӣл. Болонӣдӯ орор дэгинӈэктэлвэ гэлэ̄ктэливкӣл. Саӈӯндӯ палаткалдула̄ ады̄кӯр орор, гилгэ̄л, татыгавча̄л дулумнул нямӣл, турукэе девдэ̄вэр эмэӈнэрэ. Куӈака̄р ӈа̄лэлдуквар турукэе бӯвкӣл. Орор турукэвэ чивувкӣл, куӈака̄р орорво, эӈнэкэ̄рвэ ала̄нчэвкӣл. Сэвденивчу тар бивкӣ!
Асӣ хава̄н агӣдӯ ня̄н кэтэ. Нуӈартын тыма̄ннэ ӯнэмэмэ дылача̄вэ арча̄дянал, иливкӣл, самӈӣрва, дюлкӯтчэнэл, илавкӣл, девгэе ирӣвкӣл, тэты̄е улливкӣл, нямӣсалва сиривкӣл, хутэлвэр ичэчивкӣл. Гунмӣ тэде̄т – асӣ агӣдӯ ве̄спа ӣнмэ ӈа̄лэлдӯви дявӯчадяран.
Куӈакар ня̄н агӣдӯ бэлэчивкӣл. Энинтын гундевкӣ: «Кэ, нэкэ̄кэр49 тэгэкэллу, гороё эӈнэрэ хукулэ̄рэ, сунэ хэрэкэл илэл хэкимнэдерэ». Хутэлтын иливкӣл, хуллалвар тулискӣ ло̄ва̄ндӯ50 эдынмувдэ̄тын локовкӣл. Аятмар хава̄ – эӈнэкэ̄рвэ, нямӣлва дявамӣ. Хэрэкэлвэ орорво амака̄ дяваӈнаран, хэрэкэл гэлӯр бивкӣл, тарилва куӈака̄р дяваӈнара.
Куӈака̄р самӈӣр дагадӯтын эвӣдеӈнэрэ, эӈнэкэ̄рвэ, самӈӣрва ичэтчэнэл. Тадук девуксэ̄л, эниннунмэр нямӣлва сириливкӣл. Куӈака̄р бэлэчиӈнэрэ нуӈардӯтын. Мачарача̄ва нямӣва51 ве̄спан укумнӣвэн эӈнэрэ сирра, эмэ̄ниӈнэрэ, амаргӯт эӈнэкэ̄нин укудэ̄н. Укумнӣвэ угундӯ нэ̄вкӣл, тыминин чайнун умивкӣл, ко̄рчикъе о̄вкӣл. Укумнӣвэ диктэнун девмӣ алапчутмар.
Орор долболтоно оӈконо̄синивкӣл. Орор сурурэктын, урикӣттӯ чэ̄румэ о̄вки. Тугӣ этэе̄тчэрэктын, тырганӣ илтэнэн.
ТЫМАНӢДӮ
Дюганӣ, ӯнэ тыманӣ. Бирадӯ оллол симутчара. Эе̄ндулӣ лэ̄лбиктэ52 чӯкалдулӣн гуткэ̄чэ̄н деринэдерэн53, ӯгэ̄54 ӯгэ̄дерэн. Эр аракӯка̄н эдын эдыллэн, чӯка ӯгэ̄дӯ качус-качуналлан, тарит мӯ хэминэллэн55. Чипича̄ка̄р, ма̄рилдулӣ дэгӣктэденэл, чипича̄лла. Кукты арунан, тар нимнэнкӣви аюсчаракин, кукэ̄кчэ̄н эсикэ̄кэ̄н дэгчэ̄ элэ̄: «Ӈӣ-кэ эдӯ чӯнмӣлва56 дӯннэлэ̄ бурӣтчэрэн?». Аят ичэтмӣ, дягда гарадӯн улукӣ э̄куна-вал бэругэдерэн57, тура̄кӣл игды дылганматын до̄лдыкса̄, тала̄ дэгӣллэн.
Агӣдук орор, нямӣ эӈнэкэ̄нунми ю̄рэ тадук бираткӣ эврэ. Тымалтанӣдӯ саӈӯпчу бивкӣ, орор гиллэмэвэ, дӯчамава мӯвэ умна̄рэ.
Эдын тамнаксава бурирэн. Амуттӯ мӯдыгӣ58 мӯдыгӣткэ̄рнунми ичэвуллэн. Ге̄дӯ амуттӯ, оре̄дянал, умнэ̄ты̄л59 дэгӣктэдерэ.
Ме̄лилча̄л хуюкур кулика̄р. Лирбӣрин60 сороптун дегиктэллэн. Ӣриктэл, дылача̄ дӯннэвэ нямалгиракин, тутуктэлчэ̄л. Манмактал киӈиндерэ. Дэгиктэллэ ло̄рур61, аракӯка̄нди, лэпурэлдивэр давсидянал, силэксэ̄вэ ӈэ̄лэтчэнэл, чуктыл алапчӯ чӯксэвэтын умда̄вэр до̄вкӣл.
Тар урэкэ̄ндӯ гулувун дегдэллэн. Тадӯ урикӣт, илэл тыма̄тнэдук хавалилча̄л. Аса̄тка̄ка̄н бираткӣ, аракӯка̄н икэ̄нмэ давла̄денэ, калакача̄ндиви киӈисо̄дяна62, эвдерэн. Хоктодӯви гуде̄ипчулвэ чукты̄лва ичэтчэрэн. Мӯдӯ ханянми ичэксэ̄, аса̄тка̄н инемӯсинэн. Инектэллэн сэвде̄нденэ, инектэнин купилэ̄гэчӣн урэстэн. Улта эр инектэнмэн ча̄скӣ-бугаткӣ суруврэн, гороло̄ до̄лдывда̄н. Аса̄тка̄н хаӈнака̄ндиви мӯлӣ таптастан, ӯгэ̄ аса̄тка̄н ханянман муруктэт63 суруврэн …
ДО̄ЛЧАТКАЛ
До̄лчаткал – он минӈӣ эвэды̄ тӯрэ̄н ӣгдыдяран,
О̄н бира оёлӣн дылача̄ ю̄дерэн,
О̄н гиллэндерӣ амут, бираяка̄н чургиндяра,
Улта урэлӣ до̄лдывдяран!
До̄лчаткал, о̄н орордӯ илэл нулгидерэ,
Ко̄ӈа̄ктэ юргиндерэн64, эӈнэкэ̄н эӈтэдерэн,
Сапка ӈа̄лэт усэндэ̄вчэ̄ ма̄вут
мӯссэдерӣ орон иелвэн дяваран.
Самӈӣн улукталӣ65 ю̄дерэн,
Илэл дылгантын, куӈака̄р инентын
Уӈтувун э̄ривунин до̄лдывдяран,
Улгурил, нимӈака̄р, давла̄вур!
Амаскӣпты̄т икэ̄денэл, аса̄л уллидерэ,
О̄дяӈа̄лвэ гуде̄илвэ унталва,
Кумала̄рвэ, коколлолво,
Элэ уняптӯртын ӈа̄лэлдӯтын киӈидерэ.
Упкат эвэды̄дӯ тӯрэ̄ндӯ бисин.
До̄лчаткал аямамат!
Эмӣ са̄рэ, алагӯвкал, са̄лмӣ ичэдеӈэ̄с —
Хэрэкэ эрӣн синдулэ̄ эмэдеӈэ̄н!
Дукуран Торпушонок Лилия Михайловна,бикӣттӯ Стрелка-Чунядӯ Красноярскай крайдӯ бидери.
Гэрби
– О̄н гэрбис, дылача̄ка̄н гарпан?
– Ариша.
– Минӈӣ гэрбив Степан.
– Э̄да̄ви-ка соӈолинни?
– Гэрбидукис… Тугӣ акинми гэрбитэчэ̄н,
Нуӈанман кусӣн девчэ̄н.
– Экэл соӈоро.
Хуӈту гэрбие гакал.
Дюгэтчэӈэ̄с гэрбиви?
Кэ, сӣнмакэл: Владимир, Николай, Илья…
– Илья аятмар.
– Аса̄тка̄н – Ильядук хуна̄т,
Бэеткэ̄н – Ильядук омолги.
Гудей…
– Кусӣндук мучӯмӣ, гэрбиви дюгэтчэм.
Дӯннэви дысӯттэ̄ви сурурэн,
Инямӯдяна, найдадянэ66, ая̄вденэ.
Эчэ мучӯра кусӣндук, сокоривча̄.
Этэ̄н балдыра Ильядук омолги.
Этэ̄н балдыра Ильядук хуна̄т …
О̄макта анӈанӣ
О̄макта анӈанӣ эмэрэн!
Упкат илэл ала̄тчэрэ,
Аяка̄нэ, кутукэ̄нэ
Упкат илэл гэлэ̄дерэ!
О̄макта анӈанӣ эмувдеӈэ̄н
Куӈака̄рдӯ – урувсинэ,
Ӣлмакталдӯ – ая̄вуна.
Сагды̄ка̄рдӯ – дё̄нмукӣтвэ.
О̄макта анӈанӣ эмувдеӈэ̄н
Кутье – бэю̄ктэмнӣлдӯ.
Одё̄врӣ кутуе – аса̄тка̄рдӯ.
Орочӣл бидэ̄тын – эвэнкӣлдӯ!
Тогоко̄нты, эвӣденэ, дегдэдегин!
Иеӈнэ бикӣт
О̄кин до̄лдыча̄в эсим дёнчара,
Городӯ-гу, дагадӯ-гу эвэнкӣл бидерэ.
Мэ̄нӈӣвэр бинӣвэр, мэ̄нӈӣвэр тӯрэ̄нмэр эчэ̄л омӈоро.
Орочӣл, тэгэ̄чӣл итымка̄дерэ.
Ӣдӯ тар бикӣчитын? Ӈӣ са̄рэн?
Гундерэ: “Иеӈнэ”.
О̄н тала̄ исмӣ?
Тугӣ ма̄та̄лнун бидечэ̄вун.
Тӯрэ̄нмэр омӈодёно, ниӈтэлвэр сокордёно.
Амты̄лты удялтын эдынди эдынмувчэ̄л. Омӈовчо̄л…
Тӯрэ̄нми о̄н эдеӈэ̄с омӈоро?
Ӣдӯ тар бикӣчитын? Ӈӣ са̄рэн?
Гундерэ: “Иенгра”. О̄н исмӣ?
Тадӯ бэюмӣмнӣл орорди нулгидерэ.
Тадӯ куӈака̄р самӈӣрва иладяра.
Тадӯ аса̄л о̄салвэ ӣдерэ.
Одё̄врӣл тэткэ̄лвэ уллидерэ.
Бисин – бисин таргачӣн Дӯннэ!
Иеӈнэ бикӣт. Бакам! Исим!
Эдӯ эвэнкӣл эвэды̄тчэрэ.
Эдӯ эвэнкӣл орорво дявӯчадяра.
Эдӯ-тадӯ ко̄ӈа̄ктал киӈгикэ̄ндерэ.
Эдӯ тэткэ̄л чиктычӣл, ирэ̄ксэдук о̄вча̄л гудейкэ̄кэ̄р.
Бисин – бисин таргачӣн Дӯннэ!
Иеӈнэ бикӣт. Бакам! Исим!
О̄н эвэнкӣл чайвэ са̄ча̄тын
(Нимӈака̄н)
Городӯ, со̄т городӯ, Ура̄ӈкай-бэе ӣндечэ̄н-бидечэ̄н, Бэю̄рвэ ва̄дерӣ гэрбичӣ. Урэрдулӣ, биралдулӣ нулгиктэдечэ̄н, бэю̄ктэдечэ̄н. О̄н-ка нулгиктэдеӈэ̄с энэ орорво дявӯчадярэ? О̄н-ка ӈинакина а̄чин бэю̄ктэдеӈэ̄с? Бэю̄рвэ ва̄дерӣ со̄ со̄ниӈ бичэ̄н. Бэю̄рвэ ва̄дерӣ со̄ кутучӣ бичэ̄н. Ӈӣ нуӈандӯн эчэ̄н тэрэ̄рэ. Эмукин, эрӯвэ энэ са̄рэ, бидечэ̄н. Бэю̄нмэ ва̄вкӣ, тогово улӣвкӣ. Тадук акиндӯви туювкӣ, уллэвэ уло̄вкӣ, сэ̄ксэчӣвэ девувкӣ.
О̄кин-мал хоктодӯ лӯчады̄ Со̄ниӈма бакалдыран. Са̄лдыма̄тта.
– О̄н гэрбис? Ӣдук ӈэнэденни? Ӣлэ̄ ӈэнэденни? – Бэю̄рвэ ва̄дерӣ ха̄нӈӯктаран.
– О̄н гэрбис? Ӣдук ӈэнэденни? Ӣлэ̄ ӈэнэденни? – ха̄нӈӯктаран лӯчады̄ Со̄ниӈ.
Са̄лдыма̄тта. Тадук туркулдырэ, мӣрэлдырэ, дылма̄тта. Тырганӣ ӣлтэнэн, долбонӣ ӣлтэнэн. Ӈӣ-дэ эвкӣ давды̄ра.
– Кэ! Дэрумкӣгэт!
Тогово иларэ. Тадук лӯчады̄ Со̄ниӈ Иван гэрбич̄и мӯвэ хую̄врэн, э̄мава-ка чӯкава нэ̄рэн. Бэю̄рвэ ва̄дерӣ амтаттан – со̄ ая. Чинэ̄н67 ӣдук-вэл эмэрэн. Со̄ниӈ Иван гунэн: ”Эри чай”. Тадук чӯкава ичэвкэ̄нэн.
”Экэл гунэ. – Бэю̄рвэ ва̄дерӣ со̄ниӈ гунэн. – Упкат эри чӯкавэ са̄дерэ, упкат ичэчэ̄тын.”
Тариптыдук Ура̄ӈкай – бэе эр чайвэ, гэрбиденэ ”Иван-чай,” умилча̄н.
Эдук дюлэ̄скӣ эвэнкӣл эр чайвэ са̄ча̄тын. Чайты̄дяра. Эвэнкӣл са̄ллэ: э̄мата̄нэл чаил бивкӣл. Чӯкавэ “Иван-чай”гунмурӣвэ э̄мата̄нал чӯкалди – чабрецит, суптылэ̄т, ӈоклӣ авданнадин, сиптылэ̄ авданнадин умундӯ нэ̄нэл, —хуювувкӣл.
Дукуран Волкова Валентина Гавриловна,бикӣттӯ Ленинскайдӯ Алданскай райондӯ Саха Республикадун бидерӣ