Kitabı oku: «Köylü hərəkatı və Lenin milli siyasəti»

Hazırlayanı:

İqtisad elmləri namizədi Ələddin Həsən oğlu

Redaktorları:

Əli Şamil

Elmira Fikrətqızı

© Həsən oğlu Ələddin

M.b. Məmmədzadə və “Bildiriş” qəzeti

Dünyanın altıda bir hissəsini tutaraq 130 xalqı əsarət altın-da saxlayan Rusiya XX yüzilliyin başlarında gücdən düşürdü. Əsarət altında qalan xalqlar isə bundan yararlanaraq öz azadlıqlarına qovuşmaq istəyirdilər. Birinci Dünya Savaşında Rusiyanın uduzması milli azadlıq hərəkatını gücləndirdi. 100 ildən çox əsarətdə qalan Azərbaycan 1918-ci il Mayın 28-də müstəqilliyini elan etdi. Təəssüf ki, nə məğlub Rusiya, nə də dünyanın başqa güclü dövlətləri yeni yaranan Cümhuriyyətləri tanımaq istəmədilər. Yenidən dirçələn, xalqlara azadlıq, sülh, bərabərlik vəd edən Sovet Rusiyası zor gücünə əvvəlki sərhədlərinə döndü. Doğunun 23 ay ömrü olan Doğunun ilk Respublikası-Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Rus əsgərlərinin ayaqları altında qaldı. Toplum həbslər, güllələnmələr, sürgünlər ara vermirdi. Azərbaycanın siyasiləri və aydınları azadlıq savaşını davam etdirmək üçün xarici ölkələrə müraciət etdilər.

İki ildən çox pərakəndə fəaliyyət göstərən Azərbaycan ictimai-siyasi xadimləri M. Ə. Rəsulzadənin gəlişi ilə elə bil dirçəldilər. M.Ə.Rəsulzadə 1922-ci ildə Türkiyədə «Müsavat» partiyasının «Xarici ölkələr bürosu» nu, 1924-cü ildə Azərbaycan Milli Mərkəzini açdı. Türkiyənin İstanbul, Ankara, İzmir, Trabzon, Kars, İranın Tehran, Təbriz, Rəşt, Ərdəbil və b. şəhərlərində partiyanın özəklərini yaratdı.

1922-ci ildə İstanbulda “Yeni Kafkasya” adlı jurnal çapa hazırlandı. M. Ə. Rəsulzadənin qəzet, jurnal çıxarmağa icazəsi olmadığından jurnal Buxara Respublikasının keçmiş prezidenti, Türkiyədə mühacirətdə olan Osman Xocanın adıyla nəşrə başladı. 1927-ci ilədək, yəni 100 sayadək jurnalın ayda iki nömrəsini çıxara bildilər. Mühacirətdəki qəzet, jurnal və kitabların çoxuna redaktorluq etmiş Mirzə Bala Məmmədzadə “Yeni Kafkasya”nı “yalnız Azərbaycanlıların deyil, Rus əsarəti altındakı bütün türklərin jurnalı” adlandırırdı.

Sovetlər Birliyinin təzyiqi ilə «Yeni Kafkasya” bağlandı. Azərbaycan mühacirləri «Azəri Türk», «Yaşıl yaprak», «Odlu yurt» jurnallarını nəşr etdilər. Bu jurnalların proqramı da “Yeni Kafkasya”nın proqramı ilə eyni idi. Sovetlər Birliyinin təzyiqi çoxaldıqca mühacirlərin durumu da çətinləşirdi.

İctimai-siyasi xadimlərimizin Türkiyədə nəşr etdikləri qəzet və jurnallar haqqında son illərdə xeyli araşdırma aparılsa da, qaranlıq məsələlər hələ də qalır. Azərbaycanda mühacir mətbuatından və ədəbiyyatından yazan araşdırıcılarımız ara-sıra «Bildiriş» qəzetindən bəhs etsələr də, onun haqqında geniş araşdırmaya rast gəlinmir. Azərbaycançılıq davasının öndərlərindən M. Ə.Rəsulzadənin ideyasının məhsulu kimi meydana çıxan «Bildiriş» qəzeti milli mübarizə tariximizdə şərəfli bir yer tutur. Onun irəli sürdüyü ideyanın gec də olsa reallaşması, Azərbaycanın 1991-ci ildə yenidən müstəqilliyini elan etməsi, qəzeti yaradanların uzaqgörənliyindən xəbər verir.

«Bildiriş» qəzeti haqqında yazılanları iki qrupa ayırmaq olar:

1. Mühacirət mətbuatımızı öyrənməyi qarşısına məqsəd qoymuş araşdırıcıların məqalələri;

2. Mühacir ədəbiyyatımızı, tariximizi araşdıran müəlliflərin mövzuları ilə bağlı «Bildiriş» dən bəhs etmələri.

Birinci qrupa Abid Tahirli və Alxan Bayramoğlu kimi mətbuat tariximizdən kitablar yazan araşdırıcılar daxildir.

İkinci qrupa isə siyasi tariximizi, partiyaların tarixini, mədəniyyət tariximizi araşdıran Mövsüm Əliyev, Xaləddin İbrahimli, Nəsiman Yaqublu, Sabahattin Şimşir, Əli Şamil və b. daxildir. Onlar «Bildiriş» qəzeti haqqında yazmağı qarşılarına məqsəd qoymasalar da, bu barədə oxucuya olduqca maraqlı bilgilər vermişlər.

Dövrün ictimai-siyasi mənzərəsini göz önünə gətirməklə, mühacir mətbuatı tariximizdə «Bildiriş» qəzetinin mövqeyini müəyyənləşdirməkdə yuxarıda adını çəkdiyimiz və çəkmədiyimiz müəlliflərin əsərlərinin xüsusi yeri var.

Birinci qrupa daxil etdiyimiz araşdırıcılardan Abid Tahirli «Azərbaycan mühacir mətbuatı» kitabında «Bildiriş» in də adını çəkib. Azərbaycan mühacir mətbuatını monoqrafiya yazmağı qarşısına məqsəd qoymuş araşdırıcı, təəssüflər ki, bu qəzetin mühacirət mətbuatı tarixində xidməti haqqında bir-iki cümlə verməklə kifa-yətlənmişdir. Halbuki, ondan öncə yazılmış kitablarda, X. İbrahimli, N. Yaqublunun əsərlərdə «Bildiriş» qəzeti haqqında xeyli bilgi vardır.

Filologiya elmləri doktoru Alxan Bayram oğlu «Azərbaycan mühacirət mətbuatına dair mülahizələr (1920–1990-ci illər)» kitabında A.Tahirlinin yol verdiyi diqqətsizliyi aradan qaldıraraq «Bildiriş» qəzeti haqqında 7 səhifə bilgi verib. Dərsliyin həcminə nisbətən böyük görünən bu bilgi öncə yazılanların təkrarıdır.

Biz «Bildiriş» qəzeti haqqında yazılanların geniş təhlilinə girişməyərək yalnız nöqsanları göstərməklə kifayətlənəcəyik ki, gələcəkdə yanlışlıqlar təkrarlanmasın.

İkinci qrupa daxil etdiyimiz araşdırıcılardan Mövsüm Əliyev yazır: «Haman illərdə onun (M.Ə.Rəsulzadənin-Ə.H.) redaktorluğu ilə «Azəri Türkü» (1928–1931), sonra isə «Odlu yurt» (1929–1930) jurnalları və həftəlik «Bildiriş» (1929–1931) qəzeti də nəşr edilməkdə idi”. M. Əliyev qəzet və jurnalların nəşri tarixlərində dolaşıqlığa yol verib. «Odlu yurt» jurnalının son sayı 1930-cu ildə deyil, 1931-ci ilin iyul-avqust aylarında, “Bildiriş” qəzeti 1929-cu ildə deyil, 1930-cu ilin 7 avqustunda çap olunmuşdur. «Bildiriş» qəzetinin M. Ə.Rəsulzadənin redaktorluğu ilə çıxmasını təsdiqləyən elə bir sənəd də hələlik əldə yoxdur.

Azərbaycanın siyasi mühacirətindən yazan Xaləddin İbrahimli «Bildiriş» qəzetindən söz açarkən yazır: «1930-cu il 7 avqustdan etibarən Azərbaycan mühacirləri ilk siyasi həftəlik qəzet olan «Bildiriş» in nəşrinə başladı. Bu qəzetin imtiyaz sahibi də A. Kazımzadə, məsul müdiri Kamal idi”. (1931-ci ildən məsul müdir M. B.Məmmədzadə oldu). Qəzetin imtiyaz sahibinin A. Kazımzadə, məsul müdirinin Kamal olmasını yazmaqda haqlı olan araşdırıcı nədənsə 1931-ci ilin iyunun 31-də çap olunan 45-ci sayından həmin ilin avqustun 27-də çap olunan 56-cı sayınadək məsul müdirin B.Süleyman olduğuna diqqət yetirməyib. Onu da xatırladaq ki, qəzetin son üç sayındakı “ümumi nəşriyyat və yazı işləri müdiri Mirzə Bala” da, “Kamal” da M. B. Məmmədzadədir.

Jurnalist Nəsiman Yaqublu «Müsavat partiyasının tarixi» kitabında «Bildiriş» qəzetinin nəşr tarixi, rubrikaları, mövzusu haqqında danışsa da, B.Süleymanlının adını qəzetin rəhbəri kimi çəkməmiş və B.Süleymanlının şəxsiyyətinə diqqət yetirməmişdir.

Türkiyədə isə Sabahattin Şimşir “Azərbaycanlıların Türkiyədə siyasi və kültürəl fəaliyyətləri” və “Azərbaycanın istiklal mücadələsi” kitablarında “Bildiriş” qəzetindən geniş söz açır. Birinci kitab 1999-cu ildə müəllifin tarix elmləri doktoru adı alması üçün hazırladığı elmi iş əsasında yazılıb. İkinci kitabça 2002-ci ildə İstanbulda çap olunub. Türkiyədə mühacirət tariximizi, eləcə də «Bildiriş» qəzetini təbliğ edən bundan dəyərli bir tədqiqata rast gəlməmişik. S.Şimşir yazır: “Gazetin ilk sayfası başyazı dışında Azerbaycan haberleri manşetten olmak üzere, Rusya'daki diğer olaylara önemine göre yer verirken, ikinci sayfa üst kısım itibari ile benzer haberlere devam etmiş, alt kısım da ise bir yazı dizisi yer almıştır. Üçüncü sayfanın bir kısmı Türkiye'ye ayrılırken, bir də hatıra yayınlamaya çalışılmıştır. Dördüncü sayfada ise Türk Dünyası haberleri ile birinci sayfanın devamı olan haberler yer almıştır”.

S.Şimşir qəzetin ideya istiqamətindən danışırkən “Bildiriş” qəzetinin “İkinci yıl” baş məqaləsindən aşağıdakı parçanı verir: "Vereceğimiz malumat, Türk milletinin ana beşiği olan kardeş Türkistan'a, Türkistan'la Anadolu arasında uzanan zengin ve güzel Azerbaycan'a, Hazar imparator-luğunun, Altın Ordu saltanatının yerinde duran ve Kazan'la Başkırdistan'dan ibaret Edil-Ural Türklüğüne, Karadeniz'in şimalinde Anadolu ile karşı karşıya duran sevimli ve güzel Türk Kırım'a ve şimalî Kafkasya'ya ait olacak, 40 milyon Türk'ün yaşadığı bu arazide cereyan eden hadiseleri, millî istiklâl mücadelelerini tenvir edecektir."

Əli Şamil B. E.Ağaoğlu’nun «Solovkidə gördüklə-rim» xatirələrini çapa hazırlamağı qarşısına məqsəd qoysa da, «Bildiriş» qəzeti haqqında da maraqlı faktları oxucuya çatdırmaqla mövzuya diqqəti çəkə bilmişdir.

Latın əlifbasıyla, A-2 formatla çıxan qəzetin baş məqaləsində deyilir: “Bu gündən itibaren her hafta muntazam intişar edəcek olan “Bildiriş” gazetesi yakın, uzak və orta Şarkda, bilhassa Türk dünyasında cereyan eden siyasi, milli harsı ve içtimai harekatlar haqqında mevsuk malumat vermekle Türk efkarı umumiyyesini tenvire çalışacaktır.

Türk dünyasının yegane müstakil devleti ve Şarkın yegane cumhuriyeti olan Türkiye’deki alemşümul islahat harekatini terviçle “Bildiriş” bu hususta ve Türkiye’nin alelumun iktisadi harsı, edebi ve içtimai yenilikleri haqqında okucularına malumat verecektir.

“Bildiriş” Azerbaycan, Türkistan, Edil Ural, Şimali Kafkasya, Kırım, Gürcistan ve Ukrayna’da cereyan eden hadiseleri bildirmekle beraber Sovet Rusya’ya ait siyasi, iktisadi, içtimai hayat sayfalarını gösteren vakalar haqqında dahi karilerini tenvir edecektir.

“Bildiriş” İran, Afgan, Hint gibi şark memleketleri haqqında malumat vereceği gibi, Mısır, Suriye, Filistin, Hicaz gibi Arap dünyasındaki vakaya ait dahi kendi sütunlarında yer verecek ve Avrupa’da cereyan eden muhum havadisi kaydetmeye çalışacaktır”.

Qəzetdə ən çox imzası görünən müəllif Mirzəbala Məmmədzadədir. O, yazır ki, “Bildiriş”i M. Ə.Rəsulzadə nəşr etmişdir. Çox təəssüf ki, qəzetdə M. Ə.Rəsulzadənin bir dənə də olsun yazısına rast gəlinmir. Qəzet nəşr olunduğu zaman M. Ə.Rəsulzadə məcburən Türkiyəni tərk etmişdi. Burdan belə qənaətə gəlmək olur ki, qəzetin nəşri ideyası, ona ümumi rəhbərlik M. Ə.Rəsulzadənin olsa da, əsas ağırlığı Mirzəbala Məmmədzadə çəkmişdir.

Araşdırıcı Əli Şamil “Bildiriş” qəzetinin nəşri və müəlliflərindən bəhs edərkən yazır: “Qəzet 1930-cu ilin 7 avqustundan həftənin pərşənbə günləri çap olunmağa başlayıb. İlk saydakı baş məqalə adsızdır. Məqalənin sonunda isə “Bildiriş” yazılıb. İkinci saydan başlayaraq baş məqalələrə ad qoyulub. 1930-cu ilin 18 Birinci Kanunda çap olunan 20-ci sayındakı “Vandervelde və Rusya” adlı baş məqaləsinə M. B. imzası qoyulub və sonadək də bu qaydaya əməl edilib. Əlimizdəki qəzet dəstindəki sonuncu qəzet – 58-ci saydır. O da 1931-ci ilin Eylülün 10-da çap olunub. Burada qəzetin bağlanacağına dair heç bir qeyd yoxdur. Qəzetin 1931-ci il Temmuzun 30-da çap olunan 52-i sayından başlayaraq 1931-ci il Eylülün 10-da çıxan 58-ci sayınadək ardıcıl M. B.Məmmədzadənin “Lenin milli siyasəti. Azərbaycanda nə nəticələr verdi?” məqaləsinin səkkiz parçası verilib. Məqalənin sonuncu parçasının altında “arkası var” yazılıb. Buna əsaslanıb əlimizdəki qəzetin tam dəsti olmadığını söyləsək, yəqin ki, yanlışlığa yol vermiş olarıq. Çünki, “1931-ci ildə Türkiyədəki Azərbaycan siyasi mühacirləri SSRİ-nin təzyiqi ilə ölkədən çıxarıldığından” və orada nəşr edilən “siyasi mətbuatın da fəaliyyətinə uzun müddət fasilə verildiyi”ndən xeyli yazılıb. Görünür, qəzet qəflətən qapadıldığından redaksiya oxucusuna bağlanacağı haqqında bilgi verməyə imkan tapmayıb”.

O, qəzetdə Mirzəbala Məmmədzadənin fəaliyyətinə də aydınlıq gətirərək yazır: “Gazete İstanbuldakı “Panqaltı şafak sokağı, N 60”da yerləşirmiş və Orhaniyyə mətbəəsində çap olunmuşdur. İlk sayından “imtiyaz sahibi: A.Kazımzadə, məsul müdiri: Kamal” olduğu göstərilir. 1931-ci ilin Haziranın 11-dən həmin ilin Ağustosun 13-dək məsul müdir B. Süleyman, sonrakı saylarda isə “ümumu nəşriyyat və yazı işləri müdiri: Mirzə Bala” olduğu yazılır.

“Kamal”, “Mirzə Bala”, “M.B.” və b. imzaların M. B. Məmmədzadənin olduğu araşdırıcılara yaxşı məlumdur. “Bildiriş”də də əsas imzalar “M. B. Məmmədzadə”, “Kamal”, “Mirzə Bala”, “M.B.”dır. Bu onu göstərir ki, qəzetin əsas ağırlıq yükünü o daşımışdır. Hətta qəzet “məsul müdiri: B. Süleyman yazanda belə baş məqalələrin altındakı imza “M.B” olmuş və M. B. Məmmədzadə imzasıyla silsilə məqalələr çap edilmişdir. Bu da onu göstərir ki, M. B. Məmmədzadə qəzetdən heç vaxt ayrılmamışdır”.

Qəzetin 1–18-ci saylarındakı baş məqalələr “Bildiriş” imzası ilə verilsə də, onlar da M. B. Məmmədzadənindir. Mühacirətdə olan siyasi xadimlərimiz arasında onun qədər məhsuldar yaradıcılıqla məşğul olan ikinci bir şəxsiyyətə rast gəlinmir.

1898-ci ilin avqustun 13-də Bakının Zirə kəndində dünyaya göz açmış Mirzə Bala Məmmədzadənin həyat yolu daima keçməkeçlər və təlatümlər içərisində olmuşdur. Onun atası balıqçılıqla ailəni dolandıra bilmə-diyindən Bakı şəhərinə daha yaxın Çəmbərəkəndə köçmüşdür. 1907-ci ildə görkəmli maarifçi, şirin və ibrətamiz uşaq hekayələrinin müəllifi S. S. Axundovun müdir olduğu 7-ci rus-tatar məktəbinə daxil olmuşdur. 1911-ci ildə burada təhsilini başa vuraraq məşhur pedaqoq, dərsliklər müəllifi Həbib bəy Mahmudbəyovun müdir olduğu məktəbə keçmişdir. Yaradıcılığa erkən başlamış Mirzəbala Məmmədzadə 1912-ci ildə İsa bəy Aşur-bəyovun «Kaspi» mətbəəsində "Nəfielm, yaxud elmin sonu" adlı kitabçasını çap etdirmişdir. Cəfər Cabbarlı ilə bir məktəbdə oxuyan, bir məhəllədə yaşayan Mirzəbala həmişə onu ehtiramla xatırlamışdır. Ölümündən sonra da onun haqqında olduqca dəyərli iki məqalə də yazmışdır. C.Cabbarlı da həbs olunduqda verilən işgəncələrinin ağırlığına mətanətlə dözərək, əqidə və məslək dostunu, duz-çörək kəsdiyi insanın haqqında müstəntiqlərə heç bir məlumat verməmişdir.

M.B.Məmmədzadə 1914-cü ildə, erkən yaşlarından atasını itirmiş, bacı və qardaşlarını dolandırmaq üçün kiçik yaşlarından işləməyə başlamış, ağır həyat tərzi keçirmişdir. Buna baxmayaraq ruhdan düşməmiş, nikbinliyi, həyat eşqi onu sayılıb-seçilənlərdən etmişdir. 1915-ci ildə Bakı Politexnik Texnikumunun inşaat-memarlıq şöbəsinə daxil olan M. B. Məmmədzadə elə həmin il "Açıq söz" qəzetində də işə başlamışdır.

İctimaisiyasi işlərə böyük maraq göstərən gəncin bir publisist kimi formalaşmasında "Açıq söz" qəzetinin rolu böyük olmuşdur. Qəzet səhifələrində onun milli mədəniyyət, ədəbiyyat, mətbuat, maarif, dil və s. problemlərə həsr olunan məqalələri dərc edilmişdir. "Müsavat" partiyasının orqanı kimi fəaliyyət göstərən bu qəzet Mirzəbalanı M. Ə. Rəsulzadəyə və müsavatçılıq ideyalarına həmişəlik bağlamışdır. Həyatının sonunadək M. Ə.Rəsulzadə ilə dostluq etmiş, onun ideyalarının müdafiəçisi və təbliğatçısı olmuşdur. Bunu onun yalnız publisistik əsərlərində deyil, bədii əsərlərində də açıq-aydın görmək olar. Gəncədə 1917-ci ilin avqustun 5-də tamaşaya qoyulmuş "Ənvər bəy, yaxud Kamil paşa kabinəsi" və 1919-cu ilin sentyabrın 17-də A. Şərifzadənin rejissorluğu ilə Azərbaycan Dövlət Teatrında tamaşaya qoyulmuş "Bakı uğrunda mübarizə" pyesləri də bunu bir daha isbatladı. Pyeslərin tamaşaları ilə bağlı qəzetlərdə maraqlı məlumatlar verilmişdir.

1918-ci ilin mart qırğınlarından sonra üzv olduğu partiyanın tapşırığıyla Tbilisiyə-Zaqafqaziya Seymində iştirak etməyə gedən Mirzəbala orada "İttifaqi-mütəəllimin" təşkilatını yaratmış, bu təşkilatın eyni adlı nəşrində çalışmış və rusca-türkcə çap olunan "Gənclər sədası" jurnalının redaktorlarından olmuşdur. Tbilisidə yaşayarkən elmipublisistikaya diqqətini artırmış, yaxın dövrün tarixindən bəhs edən "İki inqilab arasında" kitab-ını yazmışdır. Yazıldığı günlərdən az sonra nəşr edilən bu kitab Azərbaycanın inkişafına qarşı durmaq istəyənlərin ortaya atdıqları məsələləri, eləcə də daxili və xarici faktorları aşkarlamış, tariximizi saxtalaşdıranlara tutarlı cavablar vermişdir.

Bakıda çap olunan «İstiqlal», "Bəsirət", "Azərbaycan" qəzetlərində işləməsi ona zəngin təcrübə qazan-dırmışdır. 1918-ci il seçkilərindən sonra onu Parlamentə stenoqrafçı vəzifəsinə götürürlər. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə dair bir çox sənədlərin günümüzə gəlib çatmasında M. B. Məmmədzadənin rolu böyükdür. O, Cümhuriyyətin süqutundan sonra sənədlərin itib-batmasına imkan verməmişdir.

Rus orduları yeni donda-qırmızı bolşevik donunda Azərbaycanı işğal etdikdə M. Ə.Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə Cəfər Cabbarlının evində toplantı keçirilmiş, burada Milli Müqavimət Komitəsi yaradılmışdır. Komitəyə Mirzəbala sədr, Abdülvahab Yurdsevər sədr müavini, Cəfər Cabbarlı katib seçilir.

M.B.Məmmədzadə Torpaq Təsərrüfatı Komissarlığında işləməklə yanaşı Milli Müqavimət Komitəsinin yerlərdə özəklərini qurur, xaricdəki həmfikirlərilə təşkilat arasında əlaqə yaradır. “İstiqlal” qəzetinin gizli nəşrini təşkil etməklə yanaşı, ciddi antisovet təbliğatı aparır, konfranslarda, toplantılarda, şəxsi görüşlərdə kommunizmin bir xülya olduğunu, Rusiyanın Azərbaycanı təkrar işğal etdiyini söyləyir. Onlara qarşı sərt müqavimət göstərənlərin bir çoxu sonralar yanlışlığa yol verdiklərini anladılar. Səhvlərini düzəltmək istədikdə, düşündüklərini dedikdə isə Sovet cəza maşını tərəfindən məhv edildilər.

M.B.Məmmədzadə komissarlıqda işləməklə, gizli təşkilatın işini qurmaqla yanaşı elmi fəaliyyətlə məşğul olur. Azərbaycan mətbuatı tarixinə dair ilk biblioqrafiyanı hazırlayaraq 1922-ci ildə Bakıda nəşr etdirir. 1923-cü ilin oktyabrında ÇK ciddi-cəhdlə Mirzəbala Məmmədzadəni axtardığı vaxt “İstiqlal” qəzetinin mətbəəsini aşkarlayır və gizli təşkilatın üzvlərini həbs edir. M. B.Məmmədzadə isə yenə də gizlənə bilir. Onları məcbur edirlər ki, gizli təşkilatı buraxdıqları haqqında mətbuatda bəyanatla çıxış etsinlər.

M.B.Məmmədzadə gizli şəraitdə işləməkdə nə qədər mahir olsa da, onun Azərbaycanda qalması və fəaliyyətini davam etdirməsi mümkünsüzləşir. Çünki hər yerdə “Mirzəbalayevşina”dan söhbət gedir, ona qarşı mübarizə yolları aranırdı. Belə bir zamanda Mirzəbalanın ÇK-da işləyən Lavrent Beryanın anasının evinə getməsi, orada bir necə gün gizlənməsi, L.Berya ilə görüşü, keçmiş dostluqları naminə ölkəni tərk etməsinə yardımçı olacağını vəd etməsi də maraqlı faktlardandır.

Lakin Mirzəbala son anda L.Beryaya inamsızlıq nümayiş etdirərək onun planlaşdırdığı yolla deyil, özünün planıyla qaçır. Bu işdə ona Bakıda keçmışdə qoçuluq edib, M. Ə.Rəsulzadə ilə tanışlıqdan sonra qoçuluqdan əl götürüb milli hərəkata qoşulan Balasadıq Zeynalovun yardım etdiyi söylənilsə də, Mirzəbala Məmmədzadə özü bu yazılarında bu məsələyə aydınlıq gətirməyib.

Məlum olan odur ki, Mirzəbala İranın Rəşt şəhərinə gedir, hətta orada müəllimlik etməyə başlayır. Lakin Rəştdə çox yaşaya bilmir. ÇK əməkdaşları onun Rəştdə olduğundan xəbər tuturlar. Başqa ölkənin ərazisi olmasına baxmayaraq, Mirzəbalanı həbs etmək üçün xüsusi plan hazırlayırlar. Hətta bu məqsədlə xüsusi gəmi və mühafizə dəstəsi də göndərirlər. Onlar bu planın reallaşacağına o qədər əmin olurlar ki, Bakı həbsxanalarında istintaq altında olan Milli Müqavimət Komitəsinin fəallarına M. B.Məmmədzadənin Rəştdə həbs edilərək gəmiylə Bakıya gətirildiyini deyirlər. ÇK-nın əməliyyat planından dostlarının köməyi ilə xəbər tutan Mirzəbala gizlicə Tehrana gedir.

O, İranda olarkən Sulduzda, İravandüzdə, Təbrizdə yaşayıb işləsə də, daim siyasi fəaliyyətdən əl götürməmiş, Müsavat partiyasının özəklərini qurmuş, Azərbaycandakı və Türkiyədəki məsləkdaşları arasında bir körpü qurmuşdur.

Bundan olduqca çox narahat olan Sovet hökuməti milliyyətcə erməni olan, Türküstanda Ənvər Paşanın yerinin müəyyənləşdirilməsində və öldürülməsində fəallıq etmiş, ÇK-nın şərq şöbəsinin müdiri vəzifəsinə yüksəlmiş Ağabekovu İrana göndərir. M. B.Məmmədzadə isə İranda olduğu müddətdə Azərbaycanla əlaqə saxladığı kimi, İstanbulda olan M. Ə.Rəsulzadə ilə də sıx əlaqə saxlayır, hətta “Yeni Kafkasiya” jurnalına məqalələr də yazırdı.

1926-cı ildə İstanbula gələn Mirzəbala milli mübarizənin öncülü kimi təşkilatı işlər aparmaqla kifa-yətlənməmiş, nəşriyyat işlərini canlandırmış, İstanbul Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olmuşdur. Onun fəaliyyətini gözdən keçirdikdə enerjisinə heyran qalmamaq olmur. Mühacir həyatı yaşayan, məişət qayğıla-rıyla hər an üzbəüz qalan bir tələbənin bu qədər məqalə yazması, təşkilatı işlə məşğul ola bilməsi bəzən inandırıcı görünmür. Amma mövcud olan faktlar da ortadadır. Onları inkar etmək də mümkün deyil. Qəzet və jurnallar nəşr etmək, onlara məqalələr yazmaqla yanaşı, kitablar da tərtib və redaktə edirdi.

1930-cu ilin sentyabr ayında Türkiyənin Xarici İşlər Naziri Tevfik Rüştü Moskvaya rəsmi səfərə gedir. Qarşılığında SSRİ Xarici İşlər Naziri M.Litvinov 1931-ci ilin oktyabrında Ankaraya rəsmi səfərə gəlir. İki ölkə arasında razılıq əldə edilir ki, bir-birinin əleyhinə təbliğat aparan, təşkilatlanan qrupların fəaliyyətinə son qoyulsun. Beləcə Türkiyədə yerləşmiş və təşkilatlanmış siyasi mühacirlərimiz ölkəni tərk etmək zorunda qalırlar.

Araşdırıcıların bəziləri M. B.Məmmədzadənin Türkiyəni 1930, bəziləri isə 1931-ci illərdə tərk etdiyini yazırlar. Bu da o qədər inandırıcı görünmür. Çünki “Bildiriş” qəzetinin son sayınadək məsul müdir M. B.Məmmədzadə olmuşdursa, 1930-cu və ya 1931-ci ildə necə mühacirətə gedə bilərdi? O, çox qısa bir müddətdə məsul müdirliyi B.Süleymanlıya təhvil versə də, qəzetdə məqalələrlə çıxışına ara verməmişdi. Hər həftə baş məqalələri o yazmışdı. Bunlar da operativ informasiyalarla zəngindir. Xaricdə yaşamaqla qəzetə belə ardıcıl məqalələr yazmaq inandırıcı görünmür. Bir də nəzərdən qaçırmamalıyıq ki, onun siyasi mühacirdən çox Universitetin Hüquq Fakültəsinin tələbəsi olmaq statusu vardı. Gənc araşdırıcı, M. B.Məmmədzadə haqqında 2006-cı ildə İstanbulda “Azerbaycan siyasi düşünce tarihi ve Mirze Bala Mehmetzade” kitabını nəşr etdirmiş Əfqan Vəliyev məsələyə aydınlıq gətirərək bu mühacirətin 1932-ci ildə baş verdiyini yazır.

M.B.Məmmədzadə Polşada mühacirətdə olarkən “İstiklal” qəzetini nəşr etməyə başlayır. Onun “Qurtuluş” jurnalında çap olunmuş məqalələri də xüsusi bir tədqiqatın mövzusudur.

Partiyanın tapşırığıyla "Milli Azərbaycan hərəkatı" adlı əsərini tamamlayaraq 1938-ci ildə Berlində nəşr etdirir. 1939-cu ildə Polşa Almaniya və Rusiya arasında bölüşdürüldükdən sonra azərbaycanlı mühacirlərin bir qismi sırasında M. B.Məmmədzadə də İstanbula dönür. Burada "Milliyyət" “Kommunizmlə mücadilə”, "Cümhuriyyət" və “Türk yurdu” qəzet-jurnallarına, "Türk-İslam Ensiklopediyası”na məqalələr yazır. Bu məqalələrin hər biri bitkin bir əsər təsiri bağışlayır.

Qəzet və jurnallarda çap etdirdiyi məqalələr kimi, ensiklopediya üçün yazdığı məqalələrin də mövzu dairəsi genişdir. Türk dünyasını, Rusiyada yaşayan müsəlmanların həyatını və tarixini özündə əks etdirən bu məqalələrin bir çoxu aktuallığını hələ də itirməyib. İnformasiyanın qıtlığı, kommunikasiyanın zəif olduğu bir zamanda M. B.Məmmədzadənin məqalələrini yazmaq üçün ədəbiyyat tapmaq bacarığına heyran qalmamaq olmur.

O, Türkiyat Araştırmaları İnstitutunda işlədiyi vaxtlarda “Ermənilər və İran”, "Azərbaycan tarixində türk Albaniya", “Azərbaycan misaki millisi” adlı fundamental tədqiqatlarını tamamlayaraq çap etdirir.

İkinci Dünya Müharibəsi soydaşımızın üzərinə bir mənəvi vəzifə də qoyur. Müharibədə Almaniyaya əsir düşmüş insanlara yardım etmək, onların ağrılarını-acılarını azaltmaq və ölümün labüd pəncəsindən xilas etmək! Bu işin də öhdəsindən şərəflə gəlir. Elmi-publisistik fəaliyyətlə yanaşı İkinci Dünya Müharibəsində Almaniyaya əsir düşmüş 3680 nəfər azərbaycanlının Türkiyədə yerləşdiril-məsinə yardımçı olur. Bu iş günümüzdəki kimi asan deyildi. SSRİ qalib ölkə kimi zəif Türkiyəni sıxışdıraraq oraya sığınmış keçmış Sovet vətəndaşlarını alıb ya yerindəcə güllələyir, ya da Sibirə sürgün edirdi. Bunun qarşısını almaq üçün Mirzəbala və məsləkdaşlarının təşəbbusüylə həmin insanların soyadları, bəzən hətta adları da dəyışdirilir, bir müddət yarımgizli yaşamaları məsləhət görülürdü.

SSRİ-nin dağılacağını aydın görən, məqalələrində bunu dönə-dönə yazan və Sovetlər Birliyinə qarşı mübarizəsinə bir an da olsa, ara verməyən M. B.Məmmədzadə 1955-ci ilin martında, M. Ə. Rəsulzadənin ölümündən sonra "Müsavat" partiyasına sədr seçilir. Elə həmin il də antisovet mübarizəsini davam etdirmək üçün Münxen şəhərinə yollanır. O burada yerləşən Sovetlər Birliyini Öyrənmə İnstitutda işləməyə başlayır. Az sonra bu institutun elmi şurasına sədr seçilir və burada nəşr olunan “Dərgi” jurnalına redaktorluq edir.

Məzuniyyətə çıxan M. B.Məmmədzadə 1959-cu ilin martın 1-də Türkiyəyə gəlir və bir həftə sonra-martın 8-də ikinci vətənində dünyasını dəyişir və İstanbuldakı Qaracaəhməd qəbiristanlığında dəfn olunur.

M.B.Məmmədzadə yalnız Azərbaycanın azadlığına qovuşması uğrunda mübarizə aparmırdı. Onun nəşr etdiyi mətbuat orqanlarında da, kitablarında da, məqalələrində də məzlum xalqların azadlıq mübarizəsi önəmli yer tutur.

Çox təəssüf ki, Azərbaycanın istiqlalına qovuşma-sından 16 il keçsə də, ictimai-siyasi xadim, elm adamı, publisist, dramaturq, yazıçı, ədəbiyyatşünas, Azərbaycan milli istiqlal davasının öndəri, siyasi düşüncə tariximizdə xüsusi yeri olan M. B.Məmmədzadənin həyatı və fəaliyyəti lazımınca öyrənilməmişdir. Ayrı-ayrı araşdırıcılar: Vaqif Sultanlı, Xaləddin İbrahimli, Asif Rüstəmli, Nəsiman Yaqublu, Abid Tahirli, Əli Şamil, Səbahəttin Şimşir və başqaları araşdırdıqları mövzu daxilində M. B.Məmmədzadədən də qısaca bəhs etmişlər. Nə yaxşı ki, həmyerlimiz İstanbul Universitetinin məzunu Əfqan Vəliyev bu böyük insanın həyat və fəaliyyətini öyrənməyə girişdi. Magistirlik və doktorluq işini M. B.Məmmədzadənin həyat və fəaliyyətinin öyrənilməsinə həsr etdi.

“Bildiriş” qəzetində gedən yazılar bugünkü Azərbaycan və Türkiyə türkcəsindən fərqlənir. 1930-cu illərdə Türkiyə qəzetlərində çap olunan məqalələrin dilindən isə çox sadədir. 20-ci yüzilliyin başlanğıcında Azərbaycanda nəşr olunan qəzet və jurnalların dil və üslubu “Bildiriş” qəzetinin dil və üslubundan o qədər də fərqlənmir. Elə buna görə də istər Türkiyəli oxucular, istərsə də Türkiyədə olan Türk xalqlarının mühacirləri rahatca qəzeti oxuyur və yazılanları başa düşürdülər.

Biz isə sadəcə olaraq, azərbaycanlı araşdırıcıların, universitet müəllimlərinin, tələbələrin işini asanlaşdırmaq üçün M. B. Məmmədzadənin “Bildiriş” qəzetində çap etdirdiyi“ Azerbaycan’da köylü harekatı. (Tam istiklale müteveccih derin ve kuvvetli milli bir mücadeledir)” ve “Lenin milli siyaseti. Azerbaycan’da ne neticeler verdi?” başlıqılı məqalələrini dil və üslubuna toxunmadan bu kitaba daxil etdik.

Hər iki məqalədə başlığın altında “Yazan: M. B.Məmmədzadə, sonda “ardı var” yazılır”. “Azerbaycan’da köylü harekatı. (Tam istiklale müteveccih derin ve kuvvetli milli bir mücadeledir)” məqaləsinin 9 Nisan 1931-ci ildə çap olunan XII bölümünün axırında “son” yazılıb. Lakin “Lenin milli siyaseti. Azerbaycan’da ne neticeler verdi?”məqaləsinin 10 Eylül 1931-ci ildə çap olunan VIII bölümünün sonunda “ardı var” yazılıb. Biz qəzetin həftədə bir dəfə “Perşenbe” günləri çap olunduğunu yazdığımızdan, məqalələrin bölümlərini göstərdiyimizdən təkrara yol verməmək üçün tarixi axırda göstərməklə kifayətləndik.

Yaxın dövr tariximizi öyrənən, bizimlə eyni dinə inanan, eyni dildə danışan soydaşlarımızın bilərəkdən-mi, yaxud bilməyərəkdənmi, siyasi təsirlər altında xalqımızın başına açılan oyunlarda necə iştirak etdiklərilə yaxından tanış olmaq üçün M. B.Məmmədzadənin məqalələri əvəzsiz qaynaqdır. Çox təəssüf ki, bu qaynaqdan hələ də lazımınca yararlanılmır.

Ələddin Həsən oğlu

Azerbaycan’da köylü harekati
Tam istiklale müteveccih derin ve kuvvetli milli bir mücadeledir

I

1929 senesi sonlarından itibaren Azerbaycan’da başlayan müsellah köylü kıyamları indiye kadar davam etmektedir.

Evvelce yalnız «Odlu Yurt» ve gazetemizin muhabirleri tarafından haber verilen bu isyan ve kıyam tafsilatı, az zaman sonra Almanya, Fransa, İsviçre, İngiltere ve b. memleketlerin matbuatında intişar etti. Nihayet keçen senenin yazında vuku bulan Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan, Kafkasya ve umum Sovyetler komünist fırkası kongraları resmen bu isyan hadiselerini itirafa ve hatta müzakereye mecbur oldular.

İsyan Azerbaycan’ın bütün garp vilayetleri olan Zakatala, Şeki, Kazax, Gence; cenup vilayetlerini teşkil eden Nahçivan, Karabağ, Muğan, Şirvan, Salyan ve Lenkeran, şimal vilayetlerinden Göyçay, Ağdaş, Şirvan ve Kuba vilayetlerini istila eylemiştir. Asiler defeatla Şuşa, Ağdaş, Şeki kimi şehirleri işgal eylemiş, kanlar akmış, kurbanlar verilmiştir.

Bu isyanların tazyiki altında Azerbaycan ve bilumum Kafkasya komünist fırka teşkilatları, rehberleri, Azerbaycan’da duran Türk, Gürcü, Ermeni, Rus ordu hisseleri iki-üç defe değişmiş yerli askerler kısmen asilere iltihak, kısmen asilere karşı gitmekten imtina etmişlerdir.

Moskva Azerbaycan’a yerli Rus askerleri, 2000-den ziyade çekist kuvveti, yeni bolşevik kuvvetleri sevk-etmeğe mecbur olmuştur.

Köylü harekatının tesiri içtimaiye, siyasiye ve iktisadiyenin her sahasına tesir göstermiş, amele, köylü, münevver ve talebe gibi türk komünistleri büyük bir ekse-riyetlerile Moskva siyaseti aleyhine muhalefete geçmiş, fırkadan ve vazifeden yüzlerle komünist tart ve memleketten ihraç etmişlerdir.

Köylü harekatının tesiri altında Moskva Azerbaycan’ın mukadderatını bilvasıta Moskvadan idareye mecburiyet hissetmiş ve burada başla Lominadze, Ruhullah, Müzeffer, Rehmanof olmak üzre yeni bir muhalefet uyatmıştır.

Eliava’nın itiraf ettiği vecihle, bu harekat Sovyet senayiinde pek büyük ehemmiyeti olan Azerbaycan’ın pamuk, ipek, balık, demir, bakır, petrol, erzak kimi mahsulatına çok mahsus surette menfi bir tesir icra eylemiştir.

Köylü kıyamına sebep oldan motif, Moskvanın cebren tatbik ettiği, umumi kollektivize ve bununla alakadar olarak köyün halli kısmini teşkil eden zümrenin «br sınıf olarak imhası», beş illik senayeleşdirme planı, cebri dahili istikrazla erzak hazırlığı kimi tedbirlerdir.

Fakat, köylü harekatının Azerbaycan’da pek derin, içtimai, iktisadi, siyasi, hukuki ve harsı sebepleri olduğu kimi, kendisine mahsus uzun bir tarihi vardır.

Köylü ne zamandan beri mücadele ediyor?

Bu mücadelenin milli istiklal harekatı tarihinde ne kimi ehemiyeti ve mevkii vardır?

Azerbaycan’ın dağlarını ve ovalarını kanları ile boyamakta olan Azerbaycan köylüsünü bu kanlı mücadeleye sevk eden pek derin, beşeri, insani, medeni, milliyet ve istiklale teallük eden sebepler vardır. Bu sebepler heç bir zaman köle, esir ve kul olmamış ve kendini hür olarak hissetmiş Azeri türkünün Rus istilasına karşı her daim mücadeleye sevk etmiştir.

Modern, esri kafa ile düşünen istilacı Azeri genci Azerbaycan köylüsünün isyan ve kıyamlarına yüz yirmi yıldan beri kanlı mücadelelerine sebep olan bu içtimai-iktisadi motifleri araştırmalı ve bilmelidir.

Sovyet istilası devrinde daima mukavemet gösteren Azerbaycan köylüsünün iki yıl bundan evveline kadar pasif bir şekilde olan bu mukavemeti 1928 senesinden itibaren aktif bir yolla gitmiştir.

1928 senesinde Azerbaycan kazalarında Sovyetlerin halk ile alakasını tetkik eden komisyon neşrettiği raporunda (Komünist, № 2299 il 1928) halk ile Sovyet müesseseleri arasında derin bir uçurumun yarandığını kaydediyordu. Köylerde köy, kazalarda keza ve vilayet Sovyetleri vardır. Bu Sovyetlerin toprak-ziraat, maarif, sıhhiye, maliye, nafia, emniyeti umumiye ve s. şubeleri vardır. Fakat, halk bu Sovyetlerle, bu şubelere müracaat etmeden kendi işlerini hususi suretde davet ettikleri yığıncaklarda hallederlermiş. Sovyetlerde seçilmiş olanlar bele Sovyet içtimalarına ve faaliyetine iştirak etmiyormuş. Köy, keza ve şehir münevverleri Sovyetleri tamamile boykot etmiş bir vaziyette bulunuyorlardı. Köylüler kendi teşebbüsleriyle mektep, hastane, su arkları, şose ve s. inşa ediyor. Köylüler Sovyetleri ingore ederek toprak taksi-matını dahi Sovyetlerin kararı aleyhine olarak, kendi yığıncaklarında hallediyor.

1928 senesi başlarında Azerbaycan’ın köy, nahiye, keza ve şehir Sovyetleri müesseselerinden ibaret bir müşaverede Azerbaycan merkezi icra heyeti talimatçısı «Konukof» halkın pasif mukavemeti ve baykotu neticesinde Azerbaycan Sovyetlerinin hiç bir iş görmediklerini ve görecek bir halda olmadıklarını şikayetimiz bir şekilde kaydederdi.

Azerbaycan ziraat merkezinin ikinci reisi Karagözov Azerbaycan kazalarının tetkikten döndükten sonra «Zaktaç» muhbirleriyle olan mülakatında köylü harekatının aktif aleyhtar tezahüratı hakkında malumat vererek deyir ki: (Zar.Vos. 30-XI 1929 № 275)

„Son üç-dört ay zarfında Karabağ vilayetinde kolçomaklar kollektiv ziraat kuruluşuna müthiş suretde mukavemete başlamışlar. Kolçomakların bu mukavemeti kollektiv ziraat teşkilatçılarının azalarını katletmekten ibarettir. Kolçomaklar müselleh kuvvet halında kolhoz ve sovhozlara baskın yaparak malkaranı getiriyor, mahsulat ve ekini imha ederek müesseseleri yakıyorlar. Böyle açık ve aktif terör herekletile beraber kolçomaklar kolhozları içeriden zebt etmeye sey ediyorlar. Bu hususta kolçomaklar Şatırlı, Yevlah, Berde, Koyunlu, Hayaslı, Şeyhbabalı, Gegülgler, Zümurhaç gibi dairelerde büyük muvaffakiyetler elde etmişlerdi. Kolçomakların emrlerine itaat etmeyen Koyunlu ve Hayaslı kimi yerlerde kolhoz reisleri katledilmiştir.

«Nahçivanlı» imzası ile Z.Vostokaya malumat veren birisi Nahçıvan Cumhuriyetinde mevcut 42 kolhozda iştirak eden köylülerin bu vakte keder 1929 senesi iptidasına kadar emlak, arazi ve ekinlerini birleştirmemiş olduklarını kaydediyor.

Bakı vilayetinde yüzlerce köylünün muhakemesi başlanmıştır. Şamahıda, Bakıdan gelen seyyar mahkeme, Sovyet aleyhine nümayişler icra etmiş, kolhoz, erzak komiteleri ve s. Sovyet müesseseleri reislerini dövmüş olan köylülerin 1928–1929 senelerde muhakemesi davam ediyordu.

Şarur mahallinde, Bakıdan gitmiş amele muhafazasına köylüler baskın yaparak öldürmek istemişlerdir. (Z. V. 1929 № 273) Yine aynı gazete Gence vilayetinin Şamhor mahallinde köylüleri erzak vermeye davet eden ve erzaklarını gizletmiş olan köylülerin 19 rehberi tevkif edilmiştir.

Karabağda, Hankendi ile Laçın arasında Moskva komsomolları öldürülmüştür.

Mürselli hadisesi Azerbaycan’ın Muğan ve Mil bozkırlarında icra edilen rus kolonizasyon siyasetine karşı müthiş bir kıyamdı. Salyanda davam eden seyyar mahkeme, köylülerin Kür bentlerini aşarak bütün Muğan ve Mili denize çevrildiklerini, bütün ekinleri, rus muhacir köylerini mahvettiklerini meydana koymuştur. (Z. V. 1929 № 140)

Aynı hadise Kara Sakal kanalı etrafında dahi baş vermiş, bütün ekinlerle beraber yeni rus muhacir köyleri de batmıştı.

II

Bakıda çıkan «Komünist» gazetesi (1929 № 152) Azerbaycan kazalarında Sovyet hükümetinin erzak hazırlığına karşı kuvvetli bir mukavemet başladığını, erzakın kuyularda gizletilerek hükümetin sabit fiyatile satmaktan imtina edildiğini, bu yüzden erzak hazırlığı programının yüzde 40-ı tatbik olunduğunu, Azerbaycan kazalarında bir çok köylü tevkifatı yapıldığını yazmakta idi. Bu erzak cephesindeki mukavemet münasebetiyle Salyanda, Lenkeranda, Kubada, Hızıda, Şirvan, Ağdam, Göyçay ve s. yerlerde köylüler üzerinde icra edilen muhakemeler harekatın ne kadar ciddi ve geniş bir mikyasta olduğuna delil idi. Köylülerin aktif iktisadi mukavemet ve mücadeleleri üzerine 1928–1929 senesi Sovyet seçkileri zamanı gösterdikleri asabiyeti dahi ilave edecek olursak, harekatın siyasi ceneti dahi tekmil edilmiş olur.

Sovyet hükümeti halkın yüzde 86 kısmini seçki hakkından mahrum etmiştir. Seçkilerde yalnız amele ile yoksul köylüler iştirak edirdiler. Köyün hallı ve orta hallı ekincileriyle burjuva ve ufak burjuvaları vatandaşlık hakkından, ulema, tüccar ve toprak sahibi eski aristokrasi kimi mahrum edilmişlerdi.

Halbuki, ziraat hayatı hemin hallı ve orta hallı köylülerin elinde bulunmakta idi. Kendi emlaklerini, mallarını ve mahsullerini ellerinde saklamak üçün memleketin bu yegane müstakil ve çalışkan zümrelerini memleket idaresine dahi sahip olmaya sevk etti. Komünistlerle müthiş ve kanlı mücadele başlamıştı. Köylüler komünistlerin seçki komisyonlarını işgal ettiler, kaza seçkilerini ellerine aldılar, komünistleri döverek kovdular, çok yerde onlarla, yüzlerce komünist katledildi, komünistlerin seçki içtimalarına hücumlar yapılarak müesseseler zapt olundu. Bezi kazalarda komünist teşkilatları yandırıldı, komünistler diri-diri ateşe atıldı…

Köylünün Sovyet-komünist listesine karşı vazettiği liste ekseriyet kazanmağa başladı. Bunu gören komünist hükümeti kazalara rus amelesinden ibaret ceza ayarları gönderdi. Bununla beraber 1928–1929 intihabatında komünistler seslerin yüzde 11,2-sini, komsomollar yüzde 12,4-nü, köylüler yüzde 66,4-nü kazanmağa muvaffak oldular.

* * *

İşte, böyle bir şerait altında 1929 senesi Martında Azerbaycan komünist fırkasının 9-cu kongrası toplanıyordu. «Komünist» gazetenin (6 ve 8 Mart 1929 № 54–56) yazdığına göre, kongra toplanmadan, komünist fırkasının hususi komisyonları keza, nahiye, şehir ve köy fırka teşkilatlarında tasfiye yapmış, sağ, sol ve milliyetçi kimi muhalif unsurları çıkardıktan sonra intihab etmiş olduğu 177 kişiden kongraya 129 kişi gelmişti. Bu keder dikkat ile intihap olunan heyeti merkezi tam üç ay sonra, bütün keza ve köy teşkilatları ile beraber iflas etti. 1929 senesi temmuzunda Moskvada vuku bulan bir icma Azerbaycan komünist teşkilatlarının sağlar elinde bulunduğuna köylü harekatında köylüleri himaye ettiğine karar vermiş 9-cu kongranın intihap ettiği Eli Haydar, Yusuf ve Mirzoyan ve onlarla beraber bütün «rehber heyetlerini» azletti. Azerbaycan komünist fırkasının başına Gikalo nam birisi tayin edildi.

Moskva, komünist fırkasının iflasını, 25 temmuz 1929-cu il tarihli bir temini ile («Pravda» 1929 № 171) izah ediyordu. Gerek bu izahtan, gerekse Varaslavskinin («Pravda» 1929 № 165), Gikalonun («Pravda» 1929 № 175) A.Stolyarov («Pravda» 2 Ağustos 1929), Meerzon ve Pşeniçik («Pravda» 28 Temmuz 1929), Hebib Cebi oğlu («Komünist» 1929 № 183–184) ve diğerlerinin makale, rapor ve beyanatlarından anlaşılan şu idi ki: müthiş temizlik neticesinde toplanan 9-cu Azerbaycan kongrasında intihap olunan heyeti merkeziye köylü harekatının ıe köylü haleti ruhiyesinin tesirinden kendisini kurtaramamış, bilakis Azerbaycan teşkilatları, mülkiyetçi komünistlere karşı himaye eden adamlar eline düşmüştür. Hatta Azerbaycan komünist fırkası sağ cereyanla mücadele edenlere karşı mücadele etmiştir.

Gikalo, bunları aradan kaldıracak Azerbaycan kazalarında hakim mevkiinde bulunan halli köylüleri sıkacak ve imtina edecekti. Bunu üçün her şeyden evvel:

1. NEP devrinde toprak ve mal sahibi olmuş orta halli köylülerin «fazla» hayvanları ellerinden alınacaktı.

2. Yoksul ve ortabab köylüler kolhozlara celp olunacaktı.

3. Hususi ziraat bu suretle tehdit edilirken kollektiv ziyarete revaç verilecek ve köyde hakimiyet bu kollektivde formalaşacaktı.

4. Hususi ticaret tamamile kaldırılacak.

5. Mekteplerden komünist olmayan muallim ve talebe ihraç olunacaktı.

Gikalo bunları «muvaffakiyetle» yaptı.

1929 senesi illerinden itibaren, hallı ve orta hallı köylülerin toprak, hayvan, emlak ve mahsulatı, ne varsa, müsaderesine ve kollektivlere verilmesine karar verdi. Bu, Azerbaycan’da «umumi kollektivizeye» geçiliyor demektir. Artık büyük sanayi yüzde 99,6, büyük ticaret yüzde 100, kiçik ticaret yüzde 62,7, ufak, el sanayisi bele yüzde 56,3 kollketivize edilmişti. («Pravda» 8 Teşrini sani). Köylerde hususi ziraat, kollektiv ziraat üzerinde fakiyete malik olması, Sovyet hükümetine bir kaç cihetten müşkülat yaratıyordu.

1. Sovyet hükümeti erzak toplamıyordu.

2. Beş illik planın tatbiki üçün lazım olan miladdi iptidaiyeti, dahili istikraz ve vergileri ala bilmirdi.

3. Siycseten köylere ve memlekete mülkiyetçi köylü hakim durmakta idi.

4. Pazar ve piyasa bu köylü nüfuzunda idi.

5. Nihayet, memleketin fikri ve hayatı dahi muhite hakim bulunan bu ufak burjuva zümresinin tahtı hakimiyetinde idi.

Umumi kollketivize bunların hepsini halledecekti. Bir defe mülkiyetçi, orta hallı ziraat tarafları köylü bir sınıf olarak meydandan kalkacak, saniyen: bütün ziraat kollektivlerde toplanacakdı.

Kollektiv ziraat ve ya kolhozlardan gaye, ziraat şimdilik sosyalize değildi. Bu ameliye, bilahare, bilhassa beş illik plan tatbik edilibse, bütün aleti-ziraiyyeti avaz ede bilecek keder traktör mevcut olduktan sonra yapılacaktı. Şimdilik ise kolhozlar Sovyet hükümetine, köylünün elinden ala bilecek bir vasıta rolünü oynayacaktı.

Azerbaycan köylüsünün ireliden bahsedeceğimiz kimi, bir hususiyeti vardır: o, daima aktivdir. Rusya’da 19-cu esrin sonlarına keder davam eden kölelik rejimini o, hiç bir zaman yaşamamış, kendisini hür hissetmiş ve hür bulunmuştur. Kendi varlığını, şahsiyetini ve hakkını müdrik bulan Azerbaycan köylüsü, beş illik plan, erzak istihzarı, kollkektivize, vergiler, istikrazlar ve nihayet, bütün mevcudiyetini imha eden «bir sinif olarak kolçomakların imhası» kararına karşı müselleh kıyamla cevap verdi. 1929 senesi sonlarından başlayan ve hele davam eden bu kıyam 1930 senesi Şubat-Mart-Nisan aylarında geniş ve kanlı bir şekil aldı. Azerbaycan’ı baştanbaşa istila eden bu köylü kıyamı, Azerbaycan’ın siyasi, iktisadi, askeri ve içtimai hayatında pek mühim tebeddülatı mucip oldu.