Kitabı oku: «Deche bitoope / El dorso del cangrejo»

Yazı tipi:


POESÍA

DERECHOS RESERVADOS

© 2016, Natalia Toledo

© 2016, Almadía Ediciones S.A.P.I. de C.V.

Avenida Monterrey 153,

Colonia Roma Norte,

Ciudad de México,

C.P. 06700

RFC: AED140909BPA

© Del diseño: Alejandro Magallanes

© De las ilustraciones: Dr. Lakra

www.almadia.com.mx www.facebook.com/editorialalmadía @Almadía_Edit

Primera edición en Almadía: julio de 2016

ISBN: 978-607-97014-5-1

Quedan rigurosamente prohibidas, sin la autorización de los titulares del copyright, bajo las sanciones establecidas por las leyes, la reproducción total o parcial de esta obra por cualquier medio o procedimiento.




Ca gunaa nadxibalú xti’ Xavicende

Guendaró yaa

Ná binni laanu’

“Nayeche zé’ guirá xixe ca nguiiu cá,

nanda ti ludoo bere yannicabe

zineca’ yuze ne bihui”.

Zizaca’ ziyeca’ nisadxu’ni’ bigaraagu’

ne cundubica’ gu’xhu’ guie’xhuuba’ lu bi.

Laga zezacabe ne saa ti guie’ caguundu’ ndaani’ yoo cabeza guxhiicabe lucuá,

cabeza gu’na’ lu ti lari quichi’ balaana’ xti’.

Guichesa ndaani’ ti bixooñe’ guí sica ti mani beedxe’.

Jñaa ne bixhoze cayeche purti cadale mani ndaani xle’ca’

purti xiñidxaapaca’ cusiroo ni guicaa xheela’ ca biza’na’ binnigüe’.

Ba’ tobi

Nexhu’ daapu’ biruba xiñá’,

guidila’du’ nusiasi balaana laa.

Nacu’ ti guie’ biele gasi ne ti bicuini ná’,

ti xho’ cubi cayuu ndaaya’ ra birá gueela’.

Lexu cayé’ niidxi sti’ beeu naya’ni’ dxindxi.

Guirá’ niza cuyaa ne bi xti’ yoo li’dxu’.

Zedanda saa ne zuyaacabe ne xhelu’,

rendu ti larigueela’ ne ca i’cu’ pora guiluxe saa:

guirá’ ni nari’ni’ naguenda rirá.

Napu’ ndaani’ ladxido’lo’ ti guendaracaladxi’ caluxe

ma’ qui zagui’tu’ buñega ne ca biza’nu’

ne ma qui zaba’quilu’ lari ndase bichonga ne dé quichi’

dxi gaca’ nanda’lu’.

Guendanayeche’


Guiña Ndaani’ jñaabida’
Larigueela’ Ra riree xieque ne ra rigani
Lari nisa Beenda’ galaa ique bi
Xindxaa Gunna nexhe’ lu daa
Luuna’ bandaga Ná’ ca muxe’
Bicuugu’ saa Badudxaapa’ zubadxí
Mediu xiga Bisi’ña’ reeche layú
Xhaba badudxaapa’ cubi Beelaxiaa

Laníbidó’

Nacanu ti bandá’ naduubi’ sti’ bi,

ruaa bi richeza lu xnisanu

rutiidi’ xquibaxubi ladinu,

huaxa cadi nacanu ti daa reza.

Dxi nisadó’ gue’ ca nisa biina’

gúle ti dani zidi galahui’ guie lua’.

Napa’ ti dxumi guidxi guie’ xtiá gan’da’

ne biruba’ xiñá’ quiize’ dxi lanixpidua’ya’.

Zareenia’ ti xigagueta zuchaya’ ndaani’

guendaruxidxi naxhi ne xindxaa candá’ nisadxu’ni alcanfor.

Naa nanna’ xinga guenda bizabi,

xisi napa’ ti lari ro’ raca yoo

ra rusieeche’ cani nadxibalú ruxhague’ doo xpisuude’.

Xneza ni ruuya’do’

Ana panda bieque guluaa ique’ ndaani’ ruba

ti cadi gusiaandacabe naa ya’.

Naga’chi’ ritahua’ gueta naxubi ruaa

ti guichagana’ya’ nguiiu yooxho’.

Gudxite’ xubaana’ bi’cu’ ne biziide’ gusiguiee’.

Xa’na’ mexa’ bidó’ ritahua’ dxita bigu bidxi

de ra bicuidxe’ guidiruaa’.

So’pe’ bicaa xiguidxa’ tiniyaala1 xtinne’ ne binite’ lade saa xhiame.

Guirá xquendaxheela’ biaba nisaguie

runi bindiee’ ndaani’ guisu guendaró.

Bichuuga’ guielua’ ne ti gudxíu ne bixuxhe’ lu xtuí.

Paraa chi guidxiñu’ naa ya’ pa guirá gueela’

rugaanda’ ti ludoo aju ra guse’ ne ti gamixa’ dxa’ zidi,

xti’ xa xtiua’ya’, bisiaca xiiñi’ca gunaa benda.

Lidxi be’ñe’

Nabezaniá’ laame,

napame lade xcore’me ruuchi dxa’ beñe bidxi.

Ruchaaze’ ludxe’ nagupa,

ribi’xhime, royaame naa guidubi dxi,

ruguaa’ xuanga laame,

riula’dxidu beñe.

Ra guirá gueela’ napa’ ti guie’ ruaa yanne’

laame napame jmá biquiixhu galaa decheme.

Xa’na’ bidxadxa gueela’ riguiba’ galaa decheme ra ma biziaa,

rudiime ti rieenque ne xubaaname ne ria’zidu ndaani’ nisa

ti guzulú guendariguite xtidu neca nanadu ne ni yuuba’.

BERELELE XHIALU’ NANNA PABIÁ’ BIBANA’ LAABE,

lii nacu’ gunaa xi’ lari ique bin’da’ bataná’ ladxidua’.

Xadxí guse’ xa’na’ ti bandá’ bichii guielua’,

de ra bedanda ti badunguiiu gudiidxi xilase xtinne’

ne bi’ni’ xti’ naa ra zedaagu’ lu xa beleguí zeyati ne gueela’.

Guie’sti’ ca badudxaapa’ huiini’ 1

Rului’ni xquipi’ benda,

suquii ne expele,

guie’ dxuladi.

Gulee ca doo za ladxido’lo’

ne bicaa ni lu dxiba sti’ gueela’

ne bidii quiba cani

bidaani’ sti’ guendaracala’dxi’ stiu.

Guie’sti’ ca badudxaapa’ huiini’ 2

Guiiru’ huiini’,

guiiru’ ro’,

¿paraa napa nu

guiiru’ jmá nanixe?

Beela ladi ricabi:

xa’na’ xquipi’ nu.

Guie’ sti’ ca ba’du’

Ni guicaa ca ba’du’ nanaxhi xquie

ne cani naxí xquie

Ti xquie nga ti nite ziyasa guibá’

ti guindaa guisu xti’ ca dxiñahuiini’,

ti íque bigu rusaba biidxi’ ndaani’ guidxilayú.

Ti xquie nga ti mudubina rale lugiá’ nisa,

ra nuu xcú neza yagañee ne ribee lú ti dxi.

Naca ni ti gui’chi’ rigapi ne rundaa bi ruaa guendaracala’dxi’.

Biuuza’

Bedandani xa’na’ guie’ yaase’.

Cayudu xquipi’ beeu.

Ruunalu’ sica ti bigu ora caxana:

nanna quiziuu dxi guibigueta’ gu’ya’ ca xiiñi’.

Rirendalu’ lade ca neza xtaalu’,

birí riguiru ladilu’.

Ante guzeechu’ bi dechelu’,

bichiaa ti guixhe beleguí

ne bindaa guirá doo nuchenda lii.

Dxiibi

Daaya daaya gudxi naa

xi neza gunaaze’ xheela’.

Naa nanna’ birá bi sti’ ca beleguí gunaxhieenia’ lii.

Zaqueca nanna’ saa bisiasineu ladxidua’ya’ ma bigani.

Yanna ti sumpirunisa rixubi sudi lu guiigu’

ne ti biguidi’ ruxhale’ ndaga xhiaa ne ridi’di’ laaga ni.

Guendarigani bizegu’ guibá’ gupa lálu’.

Nisaguie

Ruyadxiee’ guie’ biguá didilaaga’ guiba’ xpidaane’.

Cuxooñe’ nisaguie xa ñee’

ne ti bacuuzaguí cuza’qui’ biaani’ dxita biní xcuxtia’ya’.

Ndaani’ naya’ nazedxiiche’ ti ngolaxhiñe dié’ ne iza laní xtine’.

Ti balaaga rizá ndaani’ guie lua’

ne xa’na’ ti yaga biziaaxtiá guiidxe’ ti bidxiña ma guti.

Guendaguti ñee sisi

Birá xinaxhi bi ndaani’ lidxe’.

Ma guche bicuini ná’ gubidxa

riaana ti suquii dxá’ tipa bandui’,

ma qui royaa xpele la’dxi’ batanaya’.

Cá tini ruaa guendarusiaanda’.

Ndaani’ guielú ca xpinne’ zaxiá bandá’ gunaxhii necabe naa.

Zabie’ galaa deche ti bi’cu’ ti gutiidi’ naa ndaani’ nisadó’bani,

zudiee’ nabiuxe ca nguiiu ruquixe ra nari’ni´ guidxilayú,

Zucaa’ ti’xhe’ ti rii,

racá zaguaa’ bigú zapandú guidubi guichaíque’

zabie´ lu ti guie ne zabana’

guira’ ni qui ñanda ñanaxhiee’ rari’.

Ribigueta’

Ndaani’ xneza benda

ti gunaa ruzá’ guiñague’tu’.

Cagaañe guidiladi yaga chisa’ lu nisa,

cue’ni ruquiidi’ gui’chi’ bisité gubidxa.

Ma birá biluxe guenda riní’xcaanda’.

Ra lidxi bi

yuuba’ ma bisaba xhabaladi,

ti saa rutaabi ti yaga guichi

ndaani’ ladxidua’ya’.

Ca xquipi’ rizá xa’na’ yú

ne ribigueta ra lidxi: yooba’.

Ti bigose cayuunda’ lu mexa’,

ca bigú guta’ lu ni birá,

caxidxi pitu nisiaaba’

ma bicuudxi guirá guie

ne rixubiyúcani chahui’ chahui laga ziyuuna’cani.

Yuuba’ huati

Dxandí’ gunaxhii guidilade lii:

bisegualua’ ti ñanda ñuuya’ guirá xpele guibá’

xisi qui ñuu dxi ñuuya’ biaani’ ne lii.

Biuulu’ ndaani’ lidxe’ maca nacu’ ti guie’ ma biruuxe

sica ti manichuga rizá xa’na’ guidxilayú.

Bedasaanu xtuuba’ guendahuará.

Ndaani’ naya’ bizou’ ti guixhe yuxe

ne biseguyoolo’ ladxidua’.

Yanna, ¿guná’ lii?,

¿Xi lu xti’ guendanayeche’ caguibaneu saa doo yuuba’ xtiu’?

Bandadi’

Ca ridxi nalaa xti’ diidxazá

nabé bicueza yuuba’ stine’.

Bigani riuunda’ xti’ bezayaga

ca xhigani ne bandá’ xtine’ zibani ziyati nabeza xa’na’ ti za yaa.

Birenda’ lubá’ banduí’ gulenia’

ne bitexhieya’ guirá ni beeda gunda rarí’.

Sica ridopa xuba’ ora guindaacabe laa,

zacaca rutopalua’ guenda xtubi nalaa xtine’.

Naca’ ti bigose buubu

ró bandadi yaga,

ruaa’ ma qui rusaba biní.

Guirá’ saa biinda’ runanisa ndaani’ batanaya’,

xilase naca ti ba’du’dxaapa’ biaba laya.

Ma bidxaga’ gutopalua’ guenda guundu’ xa’na’ xhiaa’,

zigucaache’ naa ruaa guiigu’ bi’cu’ biaxha guidiladi.

Zaxuuba’ ne ti yaana’

guirá’ biquiixhu bisiuchi’ naa.

TI GUDXIU CABEZA,

daabi lu bi

ma bicheecheni ca banda’ rí’ lucua’ya’.

Guendaranaxhii, naca ti xilase layú zuhuaa lu biruba gui’ña’.

Rididelaaga’ lu yú dachi ziguxidxe’, xtube’ ziaa’.

Gunie’: ma birá biluxe guendaruuna’ ne ca’ ru’ cuezadxie’ gugaba’ beleguí.

Neca guyaa ca yaga ziña sicarú

guenda ridxagayaa nuu jmá ni nandxo’ ora miati chu’ xtubi.

Qui chigusiandu’ lubá’ naca beenda
yaniñee ca dxi gucu’ ba’du’.

Zabe lii xiixa lá?

Xa badudxaaapa’ huiini’ guxubiná ti bidxiña

xa’na’ bacaanda’ xiñá’ rini sti’ yaga biidxi qué

napa ti ngolaxiñe cayoyaa neza rini cuxooñe’ ladi.

Ti duuba’ na’si’ ndaani’ xhaba

nutaaguna’ nisa sidi laa.

Dxi gúca’ ba’du’ nabé guyuladxe’ saya’ ndaani’ beñe

jñiaa ruquii guiiña’ ruguu lade bicuini ñee’

ti gusianda ra gucheza beñe,

nganga ca dxi guiruti qui nuguu bia’ naa

purti binni xquidxe’ tobisi diidxa’ guní’ ne ca za.

Zabe lii xti’ diidxa’ lá?

gunaxhie’ lii purti qui ninalú’ ñananeu bandá’

biluí’ bizé xtine lii

ne guyelu’ ndaani’ yoo ra ga’chi’ xquipe’

bie’nu’ xiñee bichaa gúca’ stobi

binibia’lu’ tu naa ne laaca gunnu’ zanda chu’ guendanayeche ra naxhii.

Riuunda’ ndaaya’

Runi bangurizá ra gurí jñaa biida’

ne cuananaxhi bitoo xhamiga’ Cándida,

runi guirá’ yoo dexa

ne gudxa basoo xiiña’ guya’ ne ca’.

Runi lindaa naté gúca’ xluuna’

ne luba’ guiichi bigaa cue’ lidxe’.

Runi ca xigagueta bitopalú jñaa

ndaani’ ca guendaxhela’ ra gadxé tu cachagana’.

Runi ca dxi bisiguchi gubidxa guicha íque’

ne ora guxidxe’ ruchundua’ lú biquiixhu nexhe’ lu sidi yaachi.

Runi ca bandabiaani’ gui’di’ cue’ yoo

ne ora biladica’ biraca’ gueela’ lu mexa’ bidó’.

Runi daa bizee nisaxquixhi’,

runi ca yaga ca bieque ndaani’ nisa nacabixigui’.

Runi guirá ni bizaya’ ti ganda guibane.

Naa ruunda’.

Ücretsiz ön izlemeyi tamamladınız.

Türler ve etiketler

Yaş sınırı:
0+
Hacim:
37 s. 18 illüstrasyon
ISBN:
9786078667567
Sanatçı:
Telif hakkı:
Bookwire
İndirme biçimi:

Benzer kitaplar