Kitabı oku: «Xəmsə»

Nizami Gəncəvi

XƏMSƏ

(nəsrlə sadələşdirilmiş)

12+ yaş

SİRLƏR XƏZİNƏSİ

ÜMİDSİZ PADŞAHIN BAĞIŞLANMASI DASTANI

Ədalətli şah yuxusunda zalım bir soltan gördü. Ondan soruşdu ki, sənə Tanrı hansı cəzanı verdi? Gündüzlər onun qan tökməsinin, ev yıxıb, zülm etməsinin əvəzində gecələr hansı əzabı çəkdiyini sual etdi.

Zalım soltan cavab verdi ki, ömrüm sona çatarkən cahana göz gəzdirdim, ancaq bir ona (Tanrıya) pənah gətirdim, görüm ki, düşkün çağımda yol göstərən kimim var? Tanrı məhəbbətinə kim məni yaxınlaşdıra bilər? Baxıb gördüm ki, heç kəsin mənə şəfqəti yoxdur, əksinə, hiddəti, nifrəti çoxdur. Lütfdən, mərhəmətdən söhbət belə gedə bilməz. Rüzigarın bu işinə dözməyib söyüd kimi titrədim. Özümə sual verdim: ürəyim yara, üzüm qara, indi mən hara gedim? Kilimin dörd ucunu axar suya tulladım. Öz könlümü yalnız Tanrı lütfünə bağladım. Dedim:

– Ey ulu Tanrı, sən hər şeyə qadirsən, biz isə acizik. Bu aciz və miskin qulun səndən xəcalətlidir. Sən günahlarından peşman olmuş zavallıya gəl rəhm elə. Sənin yolundan çıxmaqla nifrinlər (nifrətlər) qazanmışam. Buna görə ya məni cəhənnəmə tulla, ya ən sərt cəzanı ver. Ya da elədiyim pisliklərin əksini mənə göstər.

Kimsəsizlər kimsəsi üzümdə xəcalət nişanəsi olan təri görüb məndən üz döndərmədi. Mənim yalvarışlarımı feyzlə qəbul etdi. O, çiynimdən dağı götürüb başımı sığalladı. Tövbə dolu bir nəfəs, peşmançılıq hədər getməz, o, qiyamətdə Tanrının qəzəbini söndürər.

Ey boşboğaz, fikir ver ki, aldığın hər boş nəfəs bir əzab tərəzisi və ziyan ölçüsüdür. Boş keçmiş hər gününü, öldürdüyün neçə ayı, neçə fəsli, neçə ili bir ziyan meyarı say.

Ey sərxoş, ömrünün tərəzisində inci yoxdur. Həyat qədəhin dolu olsa da, həyat sandıqçan boşdur. Sən əbəs yerə tərəziyə yerdəki daşları doldurma. Bu fani¹ muncuqları da qolbağına vurmaqdan əl çək. Bu vaxta qədər nə qədər yığmısansa, onlar bircə dirhəmə dəyməz. Ömrünü verdiyin sevda yalnız boş bir nəfəsmiş. Hər nə almısansa, ver, onları cəm etməyə can atma. Sözü uzatma, əlindən gəldiyi qədər payla, bölüşdür. Sənin belin məzlum əlindən, boynun isə kölə haqqından qurtulsa, bəlkə, qiyamətdə aman taparsan. Sənin ətəyin onda yetimlərin əlində yırtıq-yırtıq olaraq tora dönməz. Dullar sənin yaxandan tutaraq öz tələblərini etməzlər. Sən bu köhnə cındır döşəkli dünyadan əl çək. Kirli ətəyini yu, nəfsinin gözünə mil çəkməyə çalış!

Sən ya qəriblər kimi yol getməyə ruzi yığ, ya da Nizami kimi dünyadan bir guşəyə çəkil!

ADİL NUŞİRƏVAN İLƏ VƏZİRİN HEKAYƏTİ

Bir gün ov həvəsiylə Nuşirəvan saraydan, səltənətdən və rəiyyətdən ayrılaraq səfərə çıxdı. Onun bu səfərdə dostu və yaxın sirdaşı yalnız öz vəziri idi. Nuşirəvan özgəsini xoşlamır, tək onunla gəzməyə üstünlük verirdi.

Ovlaq həndəvərində Nuşirəvan düşmən qəlbi kimi boş və viranə² bir ərazi gördü. Orada bir cüt bayquşun civildəşməsi və uçması hövsələsiz şahın diqqətindən yayınmadı.

Şah vəzirdən soruşdu:

– Bu quşlar nə danışır? Onların həyəcanları, qışqırıq və təlaşları nədəndir?

Vəzir cavab verdi:

– Ey dövrün tacidarı, əgər öyüd-nəsihət xoşlayırsansa, bunun sirlərini sənə açaram.

Şah razılıq verdi. Vəzir bu dartışmanın və söhbətin bir toy sövdası olduğunu şaha bildirdi. Bu məşvərətin bazarlığın üstündə mübahisənin baş verdiyini də vəzir şaha əyan etdi.

Bu quş qızını başqa bir quşa ərə verib. İndi həmin quşdan başlıq istəyir. Gəlin üçün bəri başdan başlığı tələb etmək iddiasındadır.

O deyir ki, bu viran kəndi mənə cehiz verirsən. Ancaq bu, çox azdır. Gərək bir neçə xərabə³ də üstünə qoya.

Qarşı tərəf deyir ki, əbəs yerə alver etməyək. Şahın zülmlərini görüb qüssədən əl çəkmək lazımdır. Şah həmin şahdırsa, onun gərdişi bu cür davam edərsə, sənə üstəlik yüz min belə xərabə cehiz verə bilərəm.

Bu cavab sanki yatmış padşahı silkələdi. Bədənində qopan fəryad və ah ciyərini yandırdı. Şah baş-gözünə döydü, göz yaşları axıtdı. Zülmün göz yaşlarından başqa barı nə ola bilər? Şah heyrət içində, kədərli halda barmağını dişlədi:

– Zülmün gücünə bax ki, ondan quşlar da xəbər tutmuşdur. Gör bəşər zülmü hansı vəziyyətə çatdırıb ki, toyuqların bağrını çalağanlar didirlər. Fağırlara, yazıqlara güclülər zülm edirlər. Ey dünyanın düşgünü, qəflətdə olan, bixəbər canım, başıma gör hələ mən nə qədər döyməliyəm.

Mən nə vaxta kimi elləri soydurub soyacağam? Necə olub ki, qiyaməti, məhşəri yaddan çıxarmışam? Nə vaxtacan bu qədər əliuzunluq edəcəyəm? Öz başıma açdığım oyun çox qorxuludur. Bu mülkü Tanrı mənə bəxş edib ki, yaramazlığı qovum. Yadigarı qoruyum. Heyhat, indi üstüm bəzək, içimsə təzək kimidir. Üstüm qızıl, içim misdir. Mənim bu dünyada zövqüm, əyləncəm zülm oldu. O dünyada mənim başıma bu qəm-kədər kül tökməzmi? Mənim barsız və miskin ömrümün mükafatı cəhənnəmdir. Bu sitəm mənim sümüyümü də yandıracaq. Nə vaxtacan, ömrüm uzunu həm xalqımın qanını, həm də üzümün suyunu tökməliyəm? Qiyamət günü məhşərdə yaxamdan yapışaraq cavab istəyəcəklər. Ey soyğunçu, bunu qan! Qoy peşmanlıq həyası yanmasam, məni boğsun. Bu qüssəni qanmasam, qoy bağrım daşa dönsün. Məhşər gününə qədər bu peşmanlıq, bu həya, bu iztirab, bu kədər mənim yol yoldaşım olacaq. Deyin görüm, mənim çiynimdəki yük qədər kimin yükü var? Dünyada kim mənim kimi bu qədər zavallı ola bilər?

Ucu-bucağı bilinməyən vilayətimdə hər şey mənim itaətimdədir. Mən bundan artıq öz aqibətimdən daha nə istəyə bilərəm?

Şahın halı, əhvalı o qədər dəyişdi ki, naləsindən atının polad nalı da yumşaldı.

Şah ordugaha dönən kimi işləri təzələyib nizama saldı. Onun həssas nəvazişləri vilayəti bürüdü. Bundan sonra onu əli qələmli, adil bir şah kimi gördülər. O, fərman verib ürəklə zülmün yolunu kəsdi. Şahın ədaləti hər yana car çəkdi, cövrü-cəfanı⁴ boğaraq sülh və azadlığa meydan verdi. O, axır nəfəsinə kimi səadəti qorudu.

Zəmanədə nə qədər çevriliş və inqilab olsa da, Nuşirəvan öləndən sonra da onun haqq səsi qaldı. Pul sikkələrinin üzərində xoş günlərin birində onun adı ilə yanaşı “adil”⁵ sözünü gördülər. Dünyada ondan ancaq parlaq xatirə qaldı.

Sən də bu hadisədən nəticə çıxar, Nuşirəvan kimi ol. Könül qırma, əksinə könüllərdə ədalət mülkü qur. Nə qədər xalqın qanını töksən, ömrünün mükafatı cəhənnəm olacaq. Qiyamət günü yaxandan yapışıb cavab istəyəcəklər. Sənə soyğunçu deyəcəklər. Çalış, öz nurunu Günəş kimi ətrafındakılara payla. Öz nifrətini soyuqqanlıqla məhv et. Hər şeydən üstün olan Allaha itaət et!

Haqqını yaxşılıq etməklə tapacaqsan.

SÜLEYMAN PEYĞƏMBƏRLƏ QOCA ƏKİNÇİNİN HEKAYƏTİ

Günlərin bir günündə Süleyman peyğəmbərin diləyi qanad açdı. Onun nəfəsi bir çırağa yetişdi. O, təntənəylə, calalla çöl tərəfə istiqamət alaraq öz taxtını göyün mina taxtına qaldırdı. Süleyman peyğəmbər çöldə bir əkinçi gördü. Bundan onun nəfəsi təzələndi. Əkinçinin həvəsi onda sevinc oyatdı. Zəhmətkeş əkinçi evindən gətirdiyi ovuc-ovuc dəni səxavət mədəni olan torpağa səpmişdi. Dən səpilən yerlər xırda-xırda göyərmişdi. Orada hər dəndən bir neçə sünbül boy atmışdı. Əkinçi bu dənlərin sirrini bir-bir açdı. Süleyman dilə gələndə sanki quşlar danışırdı:

– Ey qoca, bir az mərdanə davran, gözü tox ol! Əkdiyini biçib yesən bəsindir, bu qədər tər tökmə! Quş deyilsən ki! Dəni boş yerə çölə səpmə. Mənimlə bu yerdə gəl boşuna mübahisə etmə. Əlindəki belin hanı? Səhranı gəl az cırmaqla. Nə suyun var, nə də arxın. Hədər yerə arpanı zay edirsən.

Bir düşün: susuz torpağa biz nə qədər dən səpsək, zəhmətdən başqa nə görə bilərik? Sən dəni külə döndərən bu susuz çöllərdə canını yandırmaqla nə qazana bilərsən? İxtiyar qoca Süleyman peyğəmbərə cavab verdi:

– Gəl mənim sözümdən incimə. Mən torpağın, suyun faydasından heç nə gözləmirəm. Mən tarlanın suyu var, ya yoxdur bilmirəm. Əkmək mənim işim-peşəmdir, onu yetişdirmək Tanrının işidir. Alnımdan axan tər mənim suyumdur. Belimlə, külüngümlə, bu dırnaqlarla, bu əllərlə əkib becərirəm. Sənin kimi mən səltənət, mülk dərdi çəkmirəm. Bu əkin bütün ömrüm boyunca mənə yetər. Xoş müjdələr verənim məni muştuluqlayıb: bu torpaqda hər dənim yeddi yüz dən olacaq. Mən bu taxılı şeytanla şərikli əkməmişəm. Yəqin ki, bu əkin birə yeddi yüz halal dən verəcək. Hər şeydən əvvəl, mənə sağlam toxum gərəkdir. Qoy sünbüllərin düyünü qönçətək açılsın. Bu dünyada nə qədər götür-qoy etsələr də, hər bədənə yaraşan münasib don biçərlər. Qardaş, hər eşşək İsa yükünü çəkə bilməz! Hər baş dövlətin işlərini qavraya bilməz. Kərgədan eşqə düşsə, fil boynunu parçalaya bilər. Qarışqa ölü bir çəyirtkəni zorla çəkib aparar. Ümmanlar yüz nəhri içib nuş etsə, səs çıxarmaz. Arx isə bircə seldən coşaraq hay-haray salacaq. Heç kəs bu göy qübbə altında gizlənə bilməz. Hər kəs şöhrətə, ada öz mərdliyi ilə çatar. Mərd olan kəslər hər dərddən məgər şikayət edərlərmi? Tanrı sirrini hər kəs saxlamağa qadirdirmi? Ya da cingildəyən saz kimi hamı naz çəkə bilirmi? Naz çəkməkdən söz açma. Yalnız gözəllər nazlanarlar.

Ey tacidar, naz çəkmək Nizaminin işidir.

QARI İLƏ SULTAN SƏNCƏRİN HEKAYƏTİ

Bir gün bağrı qan, gözü yaşlı, başı bəla çəkmiş bir qadın Sultan Səncərin ətəyindən yapışaraq dedi:

– Ey Sultan, mən səndən yaxşılıq görməmişəm, fəqət sənin neçə zülmünə şahid olmuşam. Mənim yerimi kefli bir darğa gəlib alt-üst etdi, üzümə şillə çəkərək birçəklərimi yoldu. Günahım nə idi ki, məni evimdən çıxartdı, saçlarımdan yapışıb sürüyərək çölə atdı. Mən onun zülmlərindən nəfəs çəkə bilmirəm. Onun bu vəhşiliyi, sitəmi köksümə dağlar basıb. “Filan gecə filan adamı kənddə kim vurdu?” – deyə o, yaxamdan yapışdı. Qatilin adını deməyi məndən tələb edir. Ey bu yurdun sultanı, belə də zülm olarmı? Darğa qapını sındıraraq caninin harada olduğunu deməyi təkid edir. Sərxoş darğa özü qatil olduğu halda, nə üçün ağbirçək bir qadını döyüb incidir? Onlar o yanda təbil çalıb xərac yığırlar, bir yanda isə bir qadının üstünə şər atırlar. Bir fikirləş, gör bu darğa nə edir?! Sənin ədalətinə və mənim ismətimə əl uzadır. Mənim yaralı köksüm dağdan-düyündən yanır. Ömürdən-gündən bezərək dünyadan əl çəkmişəm.

Bu zülmü, bu əzabı yerdə qoysan, səndən qiyamətdə hesab çəkəcəklər.

Adillik eşqindəsənsə, bəs ədalətin hanı? Haçan sitəmin, qəbahətin sona yetəcək?

Sultandan qaydadır ki, xalqa güc qüvvət gələr. Bəs niyə daim səndən bizə həqarət gəlir?

Məgər yetim malını yemək ədalətdirmi?!

Buna görə Abxazda qarətçilər hələ də lənətlənir. Ağ saçlarımdan utan, dulların əmlakını soyub-çapıb, talama, olub-qalanına dəymə.

Qul olduğun halda, sən şahlıq sevdasındasan. Ey haqqı dardan asan, canidən şah olarmı?

Şah gərək ölkədə hər işi sahmana salsın. O gərək xalqın səadətinə keşikçi olsun. Şah adil olsa, könüllər ona məhəbbət bəslər.

Sən taxt başına gələndən nə hünər göstərmisən? Bu eli ancaq alt-üst edib taladın. Türk dövləti bir zaman dağ kimi ucalmışdı. Onun ədaləti, şəfqəti bütün məmləkəti sarmışdı. O şöhrəti sən yıxdın. O ad-sanın batıb getməyi səndən oldu. Demək, sən türk deyilsən, yağmaçı⁶ bir hindusanmış. Sənin əllərinlə şəhərlərin bünövrəsi, biçinçinin xırmanı, əkinçinin tarlası dağıldı. Əcəl gəlib yetişməmiş ağlını başına yığ, əlindən iş gəlirsə, bir ədalət qəsri tik. Ədalətin gecəni çıraq kimi işıqlatsın, həmişə bəxtiyar etsin. Ağbirçək qarının sənə söylədiklərini yadda saxla: yetimlərə, dullara qol-qanad ol, onları sevindir. Sən yoxsulların başından qapazı geri çək. Yoxsa məzlumların qarğışından oxlanacaqsan. Sən ki bu qədər hər guşəyə ox yağdırırsan, ancaq girəcəyin guşədən bixəbərsən. Şah cahan qalalarını açan bir açardır. Agah ol, sən qapılar bağlamağa gəlməmisən. Səni şah seçiblər ki, cəfanı azaldasan, bir könül yaralansa, sən ona dərman olasan. Zəiflərin adəti nazla sənə sığınmaqdır. Sənin borcun isə onların telinə sığal çəkməkdir. Qulağını geniş aç, bu möhtac, yalavac zavallıların komasına işıq saç.

Xorasan ölkəsinin hökmdarı Səncərə bu sözlər kar etmədi, başı cəncələ düşdü. İnan ki, bu dövrdə ədalət ərşə çəkilmiş, o yalnız Simurqun qanadından asılmışdır. Bu torpaq üstə daha sevincdən əsər yoxdur. Bu göy qübbə altında həyadan bir xəbər yoxdur.

Ey dərdli Nizami, qalx bu dünyanı qucaqla! Ürəklər qana döndü, sən də gəl qan ağla!

KƏRPİCKƏSƏN QOCANIN HEKAYƏTİ

Şam şəhəri yaxınlığında qoca bir kişi yaşayırdı. O, insanlardan uzaqlaşaraq mələk kimi tənha həyat sürürdü. Qoca özünə ot-əncərdən köynək toxuyurdu. Heç kəsdən minnət götürməyən qoca kərpic kəsməklə dolanırdı. Əmirlər, sərkərdə və qəhrəmanlar basıldıqda və məğlub edildikdə ölüm məqamının yaxınlaşdığını hiss edincə vəsiyyət edərdilər ki, məzarlarının üstü həmin qocanın kəsdiyi kərpiclərlə örtülsün. Bu halda onlar ümid bəsləyirdilər ki, bu sipər⁷ onları himayə edəcək, qəbir əzabından qoruyacaqdır.

Bir gün qoca yenə tərini silə-silə palçıqla, samanla, su ilə əlləşirdi. Bu zaman kənardan qəfil bir gözəl dəliqanlı gənc çıxaraq dili ahla, amanla qocaya müraciət etdi:

– Bu nə işdir ki, sən görürsən? Belə əzaba və zillətə yalnız qullar dözə bilər. Ayağa qalx, torpağa bu qədər qılınc vurma! Bir qarınlıq (doyumluq) çörəyi səndən kim əsirgəyər?!

Sən bu qəlibi odda yandırıb külə döndər. Başqa bir qəlib seç, onunla özünə gün ağla. Sən axirət dünyasını qazanmaq üçün çalış. Özünü heydən salma, bu daş-kəsəkdən əl çək! Sən qocasan, ancaq qocalarla otur-dur. Bu iş cavanların işi ola bilər, qoy onlar bununla məşğul olsunlar.

Qoca cavabında dedi:

– Ay oğul, dəliqanlılıq etmə! Öz işinlə məşğul ol, mənə ağıl öyrətməyin əbəsdir. Hər sənətin sahibi öz sənətiylə yaşayar. Qocalar kərpic kəsər, kölələr isə yük daşıyar. Mənə əziyyətli olsa da, bu sənəti öyrəndim. Ona görə bu sənəti seçdim ki, boynumda bir kimsənin minnəti qalmasın. Kiməsə əl açıb bundan xəcalət çəkməyin.

Mən xəzinə, var-dövlət yığmıram ki, məsxərəyə qoyulum. Ay oğlum, mən əlimin zəhmətilə dolanıram. Günahımı götürmə, mən çörək qazanıram. Birgünlük halalımı mən min harama dəyişmərəm.

Qocanın bu sözlərindən həmin gənc alovlandı. O, qocanın yanından gedərkən gözlərindən gildir-gildir yaş axıtdı.

Ey Nizami, yetər ki, dünya qapısını çox döydün. İndi məqamı çatıb ki, axirət qapısını döyəsən.

OVÇU, İT VƏ TÜLKÜNÜN HEKAYƏSİ

İti görmə bacarığı və uzağı görməkdə usta olan bir ovçu vardı. O, biyabanları, çölləri gəzərək öz ov yerini tapardı. Ovçunun bir bəd iti var idi. Bu it çeviklikdə, ayıqlıqda şirə bənzəyirdi. İt günəş şüalarını ceyran belində tutmağa qadir idi. Onun boynunun qüvvətindən kərgədan tük salardı. Çöl eşşəyi dişindən, dağ kəli zərbəsindən vahiməyə düşürdü. Bu it ovçunun yolçuluqda, çöldə-bayırda dostu və arxası idi. Gecə ayıq-sayıq keşik çəkən it gündüz əmrə müntəzir olardı. Bir gün aslan kimi ovçunun aslan iti yox oldu. Ovçunun bu nisgili, göz yaşları ciyərlərini diddi. Miyançısı qəza olan bu ovlağı gördü. Burada şir başından itin ayağı dönsə də, ciyərini dişində tutub tab gətirməkdən başqa bir çarə yoxdu. Ovçu dözdü. Səbrinin misqal boyda arpası, bəlkə, bir dirhəm qədər azı xeyir gətirdi. Qəfildən ovçunun qarşısına bir tülkü çıxıb dedi:

– Ey səbirli insan, bu qədər səbir etmək olmaz. Eşitdim ki, qüdrətdə hünər yolçusu olan itin dünyadan köçüb gedib. Nə etmək olar, başın sağ olsun. O it bir anda yüz cüyürü və ceyranı yaxalardı. İt zirəkliyinin və cəldliyinin qurbanı oldu. Bilirəm ki, bu dərd sənin üçün hər şeydən betərdi. Sənə bu iki ayda ovladığın qəm-kədər yetərincədir. Qalxaraq bu ovdan kabab çək, könül ziyafəti ver. Dərisi dərvişlərin, əti isə ovçunun qisməti olsun. Dadlı, ləzzətli xörəklər yediyini bilirəm. Bir də yağlı tülkülər heç vaxt əlinə düşməyəcək. Yağlı-yavan olmağımız səni heç düşündürmür. İştahanın əlini bizim süfrəmizdən çəkmisən. Nə yaxşı ki daha sənin torundan uzağam. Şikarından nə yaxşı ki azadam. Sən şikarından ayrı düşmüsən. Bu məgər vəfasızlıq deyilmi? Bundan qəmlənmirsən də. Bəs nə üçün ciyərlərin yaradır?

Ovçu dedi:

– Bədənim qəm-qüssəyə hamilədir. Bu da birgünlükdür, keçib gedəcək. Mən bircə bundan şadam ki, bu ölümlü-itimli dünyada sevinclə kədər həmişə bir-birini qovur. Bu boş və fani dünyada, xidmət də, sərvət də, səltənət də elə dəyişərək, bir-biri ilə bəhsəbəhs edərək gəlib-gedib. Ay da, ulduz da, fələk də, dünyada nə varsa, hər şey keçib gedəcək. Rahatlıq da, möhnət də onlar kimi bir gün sona yetəcək. Dərdim, qəmim olanda mən bir azca şadlanıram. Çünki qəm cahanda həmişə sevinc müjdəsi gətirir. Mən Yusif kimi bu qəmdən bəlaya düçar oldum. Ancaq mən qurd deyiləm ki, dərimi də dərddən yırtmağa başlayım. Ey tülkü, fələyin mənə dağ çəkməyinə şad olma. Çünki sənin kimi şikar hələ əlimə çox düşəcək.

Ovçunun ağzından bu sözlər çıxarkən yolları toz bürüdü. Bu toz pərdəsinin altından cəsur köpək göründü. O, əvvəlcə tülkünün böyrünü, başını dolandı. Birdən tülkünü sorğu-suala tutaraq dedi:

– Bir az gecikdiyim üçün məni pislədinmi? Gecikməyimə baxmayaraq, bura özümü aslan kimi yetirdim. Mənim ləkəsiz xaltam sənin dinin kimi təmizdir. Yəqin ki, tülkünün peysərini yeyəcəksiniz. O kimsə ki yəqinliyə dərin inam və sədaqət bəsləyir, onun işinin sonu səadətlə tamamlanır. Sən yəqinlik yolunu bu kainatda tut ondan mübarək iş (mənzil) bu həyatda yoxdur. Yəqin ki, o da inamın gücü ilə saf qızıla dönür. Belə olan halda ayaqda olanlar (əyləşənlər) addım da keçə bilirlər. İnamla, yəqinliklə, qorxu bilmədən addın atsan, oddan su, dəniz dalğasından toz çıxararsan. Yəqini təvəkkülə qarışdırıb yoğuran, onları vəhdət halına gətirən kəs kərəm əlilə “Ruzu yalnız Tanrıdan”dır yazar. Yəqin əhli daşdan yumşaq hər nə var nuş edər. Daha quyruqda gənə kimi qan sormaz. Tanrı yolu ilə getsən, nə qəm yeyərsən, nə də qüssə çəkərsən. Yavanlığın, ruzun heç vaxt evindən əskilməyəcək. Tanrı qapısında ol ki, o hər kəsdən uludur. Ruzunu yalnız Tanrıdan istə, ruzunu verən ancaq odur! Tanrının qapısından kim içəri girdisə, inan ki, səbəbsiz yerə o, əliboş qayıtmadı. Yəqin əhli misilsiz dərəcədə kamildirlər. Biz isə onların əksi olaraq naşıyıq. Biz onların ayağı timsalındayıq. Onlar bizim başımızdır. Səccadənin⁸ ucunu təmiz suya salsalar, o, al-qırmızı şəraba belə bal dadı verər. Sənə bir günlük ömür möhlət verər, israf edirsən. O gün ki bizim surətlərimiz xəlq olundu, elə dərhal da ayrı-ayrı qismətlərimiz ayırd edildi. Sənə o Tanrı süfrəsindən pay göndərilmişdir. O da sənin qismətinə veriləndi ki, süfrənə gətirilir. Hər kəs ki gecə-gündüz dolanmaq üçün əlləşir-vuruşur, o öz qismətindən artıq inan ki, heç nə yeyə bilməz. Əvvəldə söz verdiyin din uğrunda çalış. İşləməklə insanın nə dövləti, nə də ruzusu çoxalmamışdır. Əgər istəyirsənsə, hamıdan əziz insan olasan, onda gərək çalışasan. Sənin arzunu gerçəkləşdirmək yalnız Tanrının əlindədir.

Nizami çox əlləşdi, sonda nə qazandı? Soyuq ah-amandan başqa heç bir şey! Nə etdisə, isti, nəfəsli Allah ona yol açdı.

FİRİDUN ŞAHIN CEYRAN OVU HEKAYƏTİ

Firidun şah səhər-səhər bir neçə həmdəmilə sarayı tərk edib seyrə çıxdı. Ovçu duyğusu onu bir çəmənə gətirdi. O, burada bir ceyran balası gördü. Ceyran balasının qulaqları, gərdəni (bədəni) o qədər zərif idi ki, gözləri, ayaqları sanki adamdan mərhəmət umurdu.

Şah ceyran balasına heyran-heyran baxdı. Bu dəm ceyran balası sıçrayaraq bircə göz qırpımında ovçudan uzaqlaşdı.

Ov ovçunu ovladı. Şahın ürəyi ceyranla bir uçdu. Onun bütün marağı, eşqi ovun ardınca getdi. Ovçunun yanan ürəyi kimi atı Rəxşi də od-alov aldı.

Şahın əlindəki kaman ahunun göbəyi kimi yumşaldı. Ceyranın tozuna nə at çatır, nə də onu ox tutur. Rəxşin şimşək sürətli ox sürəti bəs hanı?

Ox da, at da yorulmuşdu. Heç biri kara gəlmirdi; ot yeyən bir heyvanın önündə məğlub olmuşdu.

– Ey şah, məgər belə idisə, – deyə kaman dil açıb söylədi, – bəs sənin qarşında dilsiz-ağızsız heyvan deyildimi? Bu ceyran balası sənin nəzərinin himayəsində irəliləyir. Kimin cürəti çatar ki, sənin diqqətinə, zirehinə tərəf ox tuşlasın?!

Sən çalğıçısan, şahım, məgər razı olarsanmı ki, sənin ceyranını ovlasınlar, dərisindən dəf düzəldib özgələr çalsın?! Yaxud dümbək çalanların əlləri ilə döyəclənsin?!

Ey şahım, dağları, ucaları həmişə ara, axtar. Sən də ucaların qərar tutduğu dağdan yüksəkdə durarsan. Hər nə yaxşılıq duysanız, insanlıq sifətidir. Kişiyə yalnız şərəf gətirən əməllər onun xidmətidir. Hünəri olan məğrur insan qoy desin ki, ilkin yaranışdakı əhdə sadiq olmaqdan ülvi nə var? Vəfa əlini hər an əhdin kəmərinə qoy ki, heç vaxt verdiyin sözü pozmayasan.

Keşik çəkən ilanın xəzinədə gözü yoxdur. Çünki o, başdan-ayağa xidmət kəməridir. Xidmət edən kəhkəşan kainatın tacıdır. Binadan-başdan hər şey xidmət kəməri bağlamışdır. Hünər yolunu tutan dilavərlər, qoçaqlar bellərinə öz əliylə xidmət kəməri bağlayar. Mum işıq qaynağıdır. Bal da şanının zinətidir. O, bu dövləti arıya xidmətlə qazanmışdır.

Qalx, ey Nizami, sən ki xidmət yolunda kəmərini bağladın, yüksəl, qol-qanadın açıqdır.

MEYVƏSATANLA TÜLKÜNÜN VƏ CİBKƏSƏNİN HEKAYƏTİ

Yəməndə dükançı bir meyvəsatan yaşayardı. Onun dükanını bir tülkü balası qoruyardı. Bu tülkü balası təlim-tərbiyə görmüş gözətçiydi. O, sahibinin malını ayıq-sayıq və diqqətlə qoruyurdu.

Cibkəsən dükanı soyub-talamaq üçün yüz cür oyun çıxardı, fənd işlətdi. Ancaq bu, bala tülküyə əsla təsir etmədi. Nə etdisə də, bala tülkünü aldada bilmədi. Onda cibkəsən növbəti hiyləyə əl atdı. Bir kənara çəkilib gözlərini yumdu. Özünü yatmış kimi göstərdi. Guya o, şəkər, bal kimi çoxdan şirin yuxudadır.

Tülkü qoca qurdu yatmış bilib yumşaldı. O da başını yerə qoyub yuxuya getdi. Cibkəsən tülkünü yatmış görüb, fürsətdən istifadə edərək pul kisəsini oğurladı. Sonra oradan uzaqlaşaraq gözdən itdi.

Keşikdə duranların yatmağı qorxuludur. Ya onların başı əldən gedər, ya da başındakı papaq.

Nizami, dünya yatacaq yer deyil, oyan! Hər şeyi tərk etməyin məqamı çoxdan çatıb!

TÖVBƏSİNİ POZAN ZAHİDİN HEKAYƏTİ

Bir gün məscid əhli şeytana uydu. O, məsciddən üz çevirdi. Meyxana onu qoynuna aldı. Mey dilinə dəyən kimi meytək nalə çəkərək dedi:

– Zavallı canım, özgə nə çarən qaldı? Nəfs ilə həvəs quşu könlümdə dən axtardı. Heyhat onlar təsbeh dənələrindən tələ qurdular. Kəbə mənim əlimdən çıxdı, artıq o mənə yaddır. Ev-eşiyim dəyişərək dönüb xərabət oldu. Qara taleyim məni gör kimlərə tay etdi?! Dilənçiliyi öyrətdi, mənim imanımı zay etdi. Əqlin gözləri məndən niqab örtərək yaşındı. Xərabatın özü də mənim əlimdən xarab oldu.

Ah, bu dünya darlığından qurtula bilsəydim! Bir silə bilsəydim, ətəyimdən ləkəni. Bu qəzadan deyilmi? Bu “Lat” hara, mən hara? Viran qalmış xarabaxana hara, mübarək məscid hara?

Bir gənc pərdə dalından zahidi dinləyirdi təmiz və pak nəfəsindən od saçaraq söylədi:

– Bu qəzadan sənə nə? Sənintək yüz min gəda fələyin nəzərində bir arpaya da dəyməz. Sən tövbə qapısına gəl, öz günahını təmizlə! Üzr istəyib tövbə qılsan, sənin günahından keçərlər. Yoxsa bir zaman ora qolu bağlı gedərsən. Artıq çöldə ot otladığın, yatdığın yetər. Fələklərin yaşıl bağçasına bir az da çıx. Səni göy ayıltmasa, sakit guşəyə çəkil. O dünyaya köçməyə bir azca azuqə yığ. Axı qanlı yaşlar tökməyin nə mənası var? Sağlığında yatanlar çoxdan gəbərib gedib. Səni yuxuda sərsəm görən “Şəfəq sahibi” niqabını endirərək gözündən yayınacaq.

Ey Nizami, fələk köçü yüklədi, yerindən qalx, oyan! Sənin bu gecəyarı ayağını bağlayan kimdir?

İSA PEYĞƏMBƏRİN HEKAYƏTİ

İsa peyğəmbərin dünyalara yol açan ayaqları bir gün balaca bir bazara gəlib çıxmışdı. O, yol üstündə canavar kimi nəhəng bir çoban itini uzanmış halda gördü. Köpək nəfəssiz və cansız idi. İtin dörd yanını bürümüş qatar-qatar adamlar onun başına leş yeyən quzğun kimi toplaşmışdılar. Biri dedi:

– Bu cəmdəyin iyi beynimizi çatladacaq. Yanan çırağın küləkdən uzaq olması gərəkdir.

Başqa birisi leşlə bağlı belə fikir söylədi:

– Bu murdarı rədd edin ki, görünməsin. Yoxsa gözümüzü kor edər, könlümüzü bulandıra bilər. “Tfu!”, “Cəsəd!”, “Əlhəzər!” – deyərək hərə bir hava çaldı. Onlar zavallı, miskin leşə min bir cəfa verdilər.

Növbə İsaya çatanda o, eyibdən vaz keçdi. O, fikirləşərək itin üstün cəhətini seçdi və dedi:

– İtin naxışları, xalları, məncə, bir aləmdi. Parlaq və saf dişlərinə nə dürr çata bilər, nə də inci. Dənizdən qorxu ilə, ümidlə dürr tapan var. Dürrün sədəfini yandırıb tozu ilə diş ağardarlar. Tək özünün hüsnünü və özgələrin eyiblərini görmə. Öncə öz nöqsanını görə bilən göz gərəkdir. “Aynanı əlinə al”, ya “Alma” demirəm. Özünə heyran olma, öz eybini görə bil. Bahar kimi özünü bəzəmək nəyə lazımdır?! Zamanın bahar gülütək səni soldurmağından çəkin. Eybini örtən geyim zərif toxunduğundan tanrı doqquz pərdə göydən yerə endirmişdir.

– Ey gözü dar, bu göy zənginliyinin içində sənin boynuna həlqə olmayan nə var? İt deyilsən ki, Sürəyya xaltasını boynuna taxasan? Eşşək deyilsən ki, yük daşıyan İsanın yükünü çəkəsən?

– Fələk nədir?

– Atılmış, tərk edilmiş dul qarı.

– Cahan nədir?

– Saralmış bağların solğun barı.

Hər köhnəni, təzəni bircə-bircə yada sal. Bu dünyada nə varsa, bir arpaya da dəyməz.

Xacə, dünya qəmini yemə, oyunu tərk et. Qüssə çək, sən Nizaminin payını yerə qoy.

NƏZƏR SAHİBİ BİR MÖBİDİN DASTANI

Hindistanda yaşayan ağsaçlı qoca möbid yol keçəndə bir bostan və gülüstan gördü. Həmin guşənin ortasında naxışlı imarətlər və qəsrlər ucaldılmışdı. Bu əzəmətli tikilinin qucağında çiçəklər əsim-əsim əsər, rahiyəsi, qoxusu ətrafı bihuş edərdi. Sanki fələk kimi qan tökən qönçələrin beli bağlı idi. Ömrü az olan lalənin başından ağlı çıxmışdı. Süsənlər, lalələr çəmənin fəvvarəsi kimi baş qaldırmışdı. Qənd, şəkər piyaləsi olan incə boylu qamışlar xüsusi gözəllik yaradırdı. Güllər yaralı oxuyla qalxana bənzəyirdi. Başını əyən salxım söyüdlər canının qorxusundan tir-tir əsirdi. Bənövşənin saçları öz boynuna ip kimi olmuşdu. Nərgizin ətəkləri sanki gümüş pulla dolmuşdu. Güllər qucaq-qucağa, nəfəs-nəfəsə olan belə yaqutla, incilərlə süslü idi. Ancaq yazıq lalə haradan biləydi ki, cəmi bircə günlük ömrü var. O, sabah başına gələcək aqibətdən xəbərsiz olaraq bu gün bəxtiyar görünürdü.

Ağsaçlı möbid gülzarı seyrə çıxdı. Bir aydan sonra onun yolu burdan düşdü. Burada nə güldən, nə də bülbüldən əsər-əlamət yox idi. Bu yer qarğa qarıldayan, sağsağan gəzən bir məskənə çevrilmişdi. Vaxtilə cənnət olan bu yer indi cəhənnəmi xatırladırdı. Qəsrin qeysəri yəhudi məbədinə köçmüşdü. Yaxşılıq və gözəllik elə bil buxarlanıb yox olmuşdu. Gül kollarının yerində tikan kolları qalmışdı. Qoca xəzana dönmüş bağçada ayaq saxladı. O, vaxtilə hər şeyə gülürdüsə, indi öz bəxtinə ağlamağı gəldi. O dedi:

– Bu dünyada heç nəyin vəfası yox imiş. Dünyanın vəfasından cəfası çoxdur. Bu torpaqdan və sudan nə ki baş qaldırır, axırda o, köklü-köməcli viranə qalır. Xarabalığa çevrilmiş bu diyardan yaxşı bir yerimiz yoxdur. Hamının məhv və xarab olmaqdan başqa bir əlac və tədbiri yoxdur.

Rahib haqqın buyurduğu yola üz tutdu. Ona görə hamı Tanrını, həm də özünü tanımağa başladı. Bundan sonra qoca Tanrının bütün sirli gövhərlərinin sərrafı⁹ oldu. O, ömrü boyu bir gövhərşünas olaraq qaldı.

Sən ey məcusilikdən, müsəlmanlıqdan bixəbər qafil, sən qurumuş budağa bənzəyirsən. Sənin bir damcı, bəhərin də yoxdur. O hindli qocadan geri qalma, onunla ayaqlaş! Hindli qoca kimi bu cahanı tərk elə, onun etibarına, əbədiliyinə bel bağlama! Heç vaxt bu heçliyə inanma! Ona heyran olub vurulma!

Sən gül kimi, daim məstsən. Bu məstlikdən əl çəkmək vaxtıdır. Papaqla, kəmərlə çox əylənməyin nə faydası var?

Ayağa qalx, gülün kəmərini əlindən burax. Güllər sənin qanınla özlərinə kəmər bağlayıblar. Sənə papağınla, kəmərin bəla kəsilib. Onları eşqin meyxanəsinə girov qoy! Papaq səni ucaldar. Sənin könlünə xacə qılar. Kəmər isə səni qul kimi bir gil parçasına, torpağa qul eyləyər.

İnsan ağalıq, qulluq qəmindən azad olmağa çalışmalıdır. Onda bu nizamdan Nizami kimi, bəlkə, azad ola bildin.

ÇƏKİŞƏN İKİ FİLOSOFUN SÖHBƏTİ

Aradan söz keçdi, od keçdi, alov keçdi bilinmədi; bir mülkə ortaq iki həkim-filosof arasında çəkişmə düşdü.

Onlardan hər biri öz nəfsini güdərək aşkar dedi:

– Bir sarayın sahibi yalnız bir sultan ola bilər. Əgər haqq ikiləşərsə, onu heç kəs dinləməz. İki Cəmşid necə bir məclisin başçısı ola bilər? Dünyada iki qılıncı bir qında saxlayan varmı?

Hər iki filosofun qəzəbi ləngər vurdu. Hər biri çalışdı ki, imarətin sahibi özü olsun. Qızmış çəkişmələri nifrətə çevrilənə qədər onlar qərara gəldilər ki, evləri boşaltsınlar. Bu minvalla onlar bacaları suvayaraq gecə yola düşdülər. Ancaq bu işdən vaz keçərək başqa bir fəndi seçdilər. Belə bir qərara gəldilər. Elmdə, bacarıqda görək kim kimi ötür? Görək kimin şərbətindəki zəhər daha güclüdür?

Kimin ağlı üstün gələrsə, bina da qoy ona qalsın. İki bədəndəki ruh da bir cana qovuşsun.

Birinci iddiaçı yaxşı-yaxşı düşünüb bir ağu¹⁰ düzəltdi ki, daşa dəysə, daşı yandırar. O, rəqibinə onu zəhər deyil, qəlbə qanadlar verən mey, nazlı nemət kimi uzatdı.

Aslan ürəkli mərdin əlləri titrəmədi. Qənddir, baldır deyə alıb zəhəri içdi. Əvvəlcə Novruzotu bitkisindən hazırlanmış məlhəmi içdiyi üçün zəhər dəyəcək yeri tiryəklə zərərsizləşdirmişdi. Yenidən qanadlanaraq pərvanə kimi yandı. O, yol üstündəki bağçadan bir qızılgül qopardaraq dərhal ona əfsun oxuyub düşməninə uzatdı. Gülü ona görə verdi ki, düşməni asan yolla ölsün. Bu gül, əlbəttə, zəhərdən daha kəsərli idi.

Düşmən əfsunlu gülü əlinə alan kimi qorxudan dizi əsdi, bağrı yarılaraq yerə çökdü, titrəyərək canını tapşırdı. Biri çarə taparaq canını ağudan qurtardı. Biri isə bir gülü iyləməklə dünyadan getdi.

Sən demə, dünya bağında hər gül güllərin ən gözəli və rahiyyəlisidir. Bu güllərin hər biri insan ürəyindən sızan bir qan damlasıdır.

Ey müdrik insan, zəmanə bağının baharı sənsən. Zəmanə bir qəm mülküdür, onun naxışı sənsən. Aləmin yuxu, xəyal büsatından uzaqlaş. Onun pisindən, yaxşısından uzaq dayan. Çərxi-fələyin şəfəq, işıq payında gözün qalmasın.

Fələk gəncliyinə dağ çəkib hara gəldi sürüklər. Şad günlərini dərdli, qəmli günlərinlə əvəzləyər. İnan ki, bir gün könlünü işıqlandıra bilsən, ağ günü, səadəti geri qaytarmaq mümkündür.

Ümid gülabı kimi təmiz göz yaşları tök ki, bu qara-ağ lövhəni¹¹, etdiyin günahları təmizləyə biləsən. Bu dünyada hər işini ölçüb-biçsən, bil ki, məhşər tərəzisində qazancın artıq gələr. O din ki, səhər-axşam qoluna qüvvət verir, o da sənin tərəzinin əyarını düzəldər.

Qəlbi azad olan, düşüncəli, hünərli bir kəs dünya qəmini çəkməz, ancaq din qəmini çəkər.

Əgər istəyirsənsə, bu aləm sənin məskənin olsun, onda dini Nizamiyə ver! Dünya da qoy sənin olsun!

XAİN SOFU İLƏ HACININ DASTANI

Kəbə ziyarətinə səfər etməyə hazırlaşan, bir xacə ora getməyin qaydalarına, şərtlərinə bələd oldu. Onun ehtiyacından bir az artıq qızılı var idi. Bu halal dinarını kisəsində saxlayardı. O bir gün düşündü ki, filan sofu dünyadan əl çəkib. Belə tanrı bəndəsi olan düz adam indi azdır. Sofunun ürəyinə damdı ki, dəyanət ancaq onda ola bilər. Qoy artıq zəri ona verim, o əmanətə xəyanət etməz. O, Sofuya bu niyyətlə bir gecə baş çəkdi. Ona gizlincə əmanət kisəsini verdi. Dönə-dönə bu sirri yaxşı saxlamağı tapşırdı. Ziyarətdən dönəndə kisəni geri alacağını bildirdi.

Xacə yolun ağına düşərək səfərə çıxdı. Şeyx isə soyuq qızılı yanan ürəyinin başına qoydu. Neçə illər idi ki, şeyxin ürəyi bu qızılın sapsarı şöləsindən titrəyirdi. O, işlərini bu qızıllarla səhmana salacağını düşündü. Əlindəki xəzinənin bu işdə bir yardımçı olacağına əmin oldu. Tanrının gec də olsa, ona verdiyi bu nemətdən tez faydalanmaq, fürsəti əldən verməmək qərarına gəldi. Sofu kisəni boğazından asdı. Neçə gecə kef çəkərək şadlığından göylərdə uçdu. Qızıl dolu kisəni o yaxasına keçirdi və qızıla müraciətlə dedi:

– Qoy səni həmişə göbəyimin üstündə görüm.

Sofu yeriyərkən boynundakı qızıl pullar cingildəyirdi. Pulların səsindən o xumar olurdu. Qızılın sayəsində gözəllərin saçları sofunun boynunda var olurdu. Şeyxin dərviş xirqəsi parçalandıqca zövqün, həyat eşqinin yerini günah və qəm düşüncəsi tutdu. Sofu əlinə düşən ovu elə yedi ki, onun çırağı bir gilə yağın möhtacı oldu.

Hacı Kəbə evindən geri döndü. Türk kimi hindlisinin qarşısında dayanaraq dedi:

– Ey zahid! Sənə verdiklərimi gətir.

Zahid cavab verdi:

– Nəyi?

Hacı söylədi:

– Qızılı!

Sofu işarə elədi ki, bir qədər lütf eləyib susmaq lazımdır. Kim axı xaraba kənddən xərac ala bilər? Sənin sağlığına verdiyin qızılı bazarda xərclədim. Mən indi müflis olmuşam, mən hara, dinar kisəsi hara?

Türk talan elədisə, kim onun önündə dayana bilər? Evini, qızılını hansı bəndə hindli qula tapşırar? Mənim belimi sənin qızılların qırdı. Dözə bilməyib onların hamısı yeməyə, içməyə xərclədim. Qul haqqın boynumdadır.

Sofu ona etibar olunan malı min bir sevinc içində yemişdi. İndi isə min bir göz yaşı töküb üzr istəyirdi:

– Məni bağışla, lütf qıl, kərəm və mərhəmət göstər. Əməlimdən yaman peşman olmuşam. Əvvəl kafər idim, dönüb indi bir müsəlman olmuşam. Dünya min fəsadla doludur. Bir fəsad da yarandı. Bu qüsur təkcə mənimdirmi?

Hacının qəlbindəki mərhəmət bir qiyamət qopartdı. Önündə ayaq üstə durmuş dərvişi əfv etdi. Tanrının verdikləri var-dövlət Tanrıya çatdı. Zəhməti həmişə zərgər çəkir, zəri isə müştəri qaparaq aparır. Hacı özünə təsəlli verdi. Sonra öz-özünə dedi: “Bizim var-dövlət sarıdan təsəllimiz var. Dərvişin isə heç nəyi yoxdur. Heçdən nə almaq mümkündür? Onun bir arpası da yoxdur ki, tutub əlindən alım. Mənim taleyə boyun əyməkdən başqa bir çarəm yoxdur”.

Sofunun boğazından keçən maldan qalan yalnız bir “yox” sözüdür.

Ey şeyx, əfv olunmaq istəyirsənsə, mənə qulaq as. Haramın olanları sənə halal edimmi?

Ey fələk kimi saxtakar şeyx, nəfsinə neştər¹² batır. Sən acgözlü, qısaboylu, əli uzun tamahkarsan. Heç bir ürək nəfsdən, tamahdan ayrı deyil! Bu dünyada vəfalı, etibarlı kişinin yoxluğunu yaxşı bil! Saf qızıl olan dini şeytanlara sofular kimi təslim etmə, ulu şahların bilərziyini it saxlayanların əlində xaltaya, midbərə döndərmə!

Dini şeytana versən, cəzanı özün çəkməlisən. Müflisə verilən mal yenidən geri dönməz. Dünya pislik üçün bir məskəndir. Biz axirətin qazancıyıq. Bu yolların gözətçisi qarətçi və quldurbaşıdır. Burada müflis zəngindən yaxşıdır, yoxsul isə varlıdan. Bu fələyin tilsimi müflislərə toxunmur. O, yalnız varlıların, möhtəşəm zənginlərin qafiləsini qırır. Mənim könlüm bu vəfasız dünyadan bir az xəbərdardır. Arını məhv edən onun öz şəhdi və balıdır. Dünyada heç acı aslan ətinə tamah salan varmı? O öləndə də qurd-quş cəsədinə belə toxunmur. Ayaq üstə duran şam xonça da başda gəzməyə layiqdir. Ay bədirlənmək istəsə, incəlib əksilər. Külək həmişə torpaqla qurd kimi dostluq eləyir. Onun özü yüngüldür, əlləri isə həmişə boşdur. Bundan heç nə də itirməyəcək. Göl quşları balıqların bəlasının nə olduğunu yaxşı bilir. Bu, onların aynası kimi onu nişan verir.

Sənin diləklərinin, niyyətlərinin tərəzisi və nizamı olan zər beş rükət namazın fatihəsinə bənzəyir. Əgər Nizami kimi pak ola bilməyəksənsə, çətin ki bu arzu yollarında kama çatarsan.

ZALIM PADŞAHLA DÜZ DANIŞAN KİŞİNİN DASTANI

Höcətdə, mübahisədə Həccacı mat qoyan, ürəkləri sındıran bir zülmkar şah vardı. Hər səhər onun sarayında gündüzdən gecəyə kimi hər pıçıltını, hər xəbəri çatdıran aytək, güntək itigöz bir xəfiyyəsi vardı. Gizli işləri, şübhəli məsələləri o, ustalıqla açmağı bacarırdı. O, gəlib şahın önündə qüssələnərək baş əyib dedi:

– Bir qoca gizli bir yerdə sənin dalınca çox deyindi. Səni zalım, qaniçən adlandırdı.

Hökmdar casusun xəbərindən qeyzə gəldi. Fikrində qocanı məhv etməyə qərar verdi. O, çölə palaz sərdirərək üstünə qum tökdürdü. Belə vəziyyətdə divlər də divanə tacidardan qaçardı.

Bu vaxt yel sürətli bir cavan çaparaq qocanı tapdı. Qocaya dedi:

– Şah səni xain bilir. Amandı oyan, ehtiyatlı ol! O şeytan səsli, məkrli zalım səni çağırmamış, özün onun yanına get. Şahı yola gətir, inandırmağa çalış. Öz dərdinə bir əlac et!

Qoca dəstəmaz alaraq kəfənini əyninə geydi. Şahın önünə gəlib ədəblə salam verdi.

Qara niyyətli şah qızmış halda yumruğunu sıxdı. Arxasında dayanan qocaya kinlə baxaraq dedi:

– Qoca, eşitmişəm dalımca danışmısan. Məni qəddar, yelbeyin adlandırmısan. Bilirsən, mən Süleyman mülkünün sultanıyam? Mənə hansı cürətlə “zalım”, “div” deyirsən?

İxtiyar qoca cavab verdi:

– Mənim ağlım başımdadır. Nə dediyimi yaxşı bilirəm. Mən sənin dediklərindən beş qat artığını demişəm. Qocalar da, gənclər də sənin əlindən qan ağlayır. Bütün ölkə kəndbəkənd, şəhərbəşəhər sənin əməlindən dad çəkir. Mən sənin eyiblərini bircə-bircə sayanam. Bir ayna kimi sənin yaxşını, yamanını göstərirəm. Ayna səni özünə necə varsan eləcə də göstərirsə, onda özünü qır, günah səndədir. Sənə güzgünü qırmaq yaraşmaz. Ağıl deyəni dinlə, mənim sözlərimi götür-qoy et. Əgər düz demirəmsə, əmr et, məni dara çəksinlər.

Qoca öz sözünü şahın üzünə şax və mərdanə söylədi. Onun düz sözü məğrur şaha bir az da təsir elədi.

Hökmdarı işin yaxşı, yaman tərəfi yumşaltdı. Qocanın haqlı, özünün haqsız olduğunu müəyyən edən hökmdar belə bir hökm verdi:

– Qocanın əynindən kəfəni çıxarıb ona xələt geydirin. Bu ədalətli qocanın başına ətir səpin.

Şah o gündən istibdaddan, zülmdən əl çəkdi. O, xalqını əziz tutaraq dərdindən hali oldu.

Şahın dürüst işini və qərarını heç kəs inkar etmədi. Axı doğruluğu danmağa kim cəsarət edə bilər?

Hər acıdan, ağrıdan ancaq düzlüklə qurtarmaq olar. Qoy düzlük və ədalət sənin məramın olsun. Çaldığın hər zəfər tanrıdan gəlsin.

Halva da olsa, haqq söz haqsız üçün acıdır. Haqq acıdırsa, fəqət hamı həqiqətin möhtacıdır.

Kim ki sözü yerli-yerində, mətləbi isə düz söyləyirsə, həqiqətin hamisi Tanrı da onun əlindən tutar.

Nizaminin ki qəlbi, xilqəti düzlükdür. Onun, inşallah, hər işi, mətləbi başa çatar.

GƏNC ŞAHZADƏ VƏ ONUN QOCA DÜŞMƏNLƏRİNİN HEKAYƏTİ

Uzaq Şərq ölkəsində mən bir dastan eşitdim. Orada sərvlərtək azadə bir şahzadənin yaşamasından bəhs edilirdi. Bu diyar varlıların zülmündən əzab-əziyyət və iztirab çəkirdi. Buna görə bu ölkə külək kimi üsyankar, həyəcanlı və qərarsız idi.

Şahlıq taxtına gələn şah yeni ruhlu bir hökmdar idi. Ondan əvvəlkilər isə ehkamlara, köhnə, vaxtı keçmiş adətlərə aludə olan taxt-tac sahibləri kimi xatırlanırdı. Qurulan fitnə-fellərdən şah özü də qorxardı.

Şah bir gecə dərin yuxuya getmişdi. Birdən yuxuda səksəkəli halda bir qoca ona dedi:

– Ey cavan! Sən təzə doğmuş Aysan. Sən çalış köhnə bürcü qır, dağıt. Yeni açılan bir gülsən. Köhnə, qurumuş budağı sındırmağa can at!

Yerini əlində saxlamaq üçün köhnəni məhv et! Onda həyatın da özüntək işıqlı və gözəl olar.

Şahzadə oyanan kimi yeni bir fərman verdi. Özünün əksinə gedən iki-üç nəfəri aradan götürtdü.

Yeniyə imkanlar açdı. Köhnənin üstündən xətt çəkdi. Yeni şah ölkəyə təzə bir ruh gətirdi. Fitnə-fəsada qurşananların başının kəsilməsi qərarı verildi. Andı pozan ordunun ləğvi gündəmə gəldi.

Qurumuş, qartımış kötüklərin boynu vurulmalıdır ki, onun yerində gülşənləri sərvlər bəzəsin.

Təzə bulaqlar, arxlar öz mənbəyinə bağlanmasa, çinarın qol-budağı tufanlara sinə gərə bilərmi?

Bulaqların gözünü açmaq, arıtmaq lazımdır ki, bağrı susuzluqdan cadar-cadar olmuş torpağın üzü-gözü gülsün. Özünü dərk edənin könlünə diktə edən bir vaiz var. O, ən gözəl öyüd və nəsihətləri insanın qulağına pıçıldayır.

Ağlını işlət, qılınc qında qalan kimi onu bir kənara atma.

Gənclik bir ağıl və zəka qılıncıdır. O, insana pak və ülvi bir həmnəfəsdir. Cavanlıq köhnə mücrüdə saxlanan bir əşya deyil ki!

Varını-dövlətini bəxşiş verməyə çalış. Kiməsə sovqat yolla, ehtiyacı olana pay göndər ki, buna görə sənə səxavət və kərəm əhli deyə bilsinlər.

Var-dövlət sahibləri varın vasitəsilə öz arzu-muradlarına çatmışlar.

Yalnız səxavət toxumu bol bəhrə və bərəkət verir. Qiyamət günü də vaxtilə verdiyin ruzi, göstərdiyin səxavət sənə yardımçı olar. Ya rəb, öz ehsan xəzinəndən mənə pay göndər. Nizami sənin qulundur. Sən onun işlərinə fərəc ver.

YARALI UŞAĞIN DASTANI

Şən, qayğısız balaca bir uşaq var idi. Hər şeydən azad olan balaca bir gün yoldaşları ilə küçədə oynayırdı. O, addımlarını atarkən ayağı sürüşdü. Getdiyi yolda elə üzüstə yerə düşdü. Özünün şikəst olduğunu zənn edərək ayağa durub addımlaya bilmədi. Yoldaşları təngnəfəs halda onun yanına yüyürdülər. Dostların bir çoxu pərt olmuşdu. Bəzilərinin fikrə gedərək qaşları çatılmışdı. Onu sevən bir dostu sözünü uda-uda, həyəcanla astaca pıçıldadı:

– Gəlin onu quyuya ataq, qoy qalsın. Amma bu sirr heç vaxt heç kimə bilinməməlidir.

Bu uşaqların içərisində uzaqgörən, sərt xasiyyətli bir uşaq da var idi. O, əvvəllər bu yaralanan uşağa düşmən kimi baxardı. Birdən o, ciddi halda yoldaşlarına üz tutub dedi:

– Bu işi ört-basdır etmək olmaz! Çünki sonra işin səbəbkarı məni bilərlər. Məni özlərinə düşmən hesab edərlər. Büdrəyib yıxılanın günahını mənim boynuma qoyarlar. Bunu heç fikirləşirsinizmi?!

Zirək oğlan qaçaraq yıxılan cocuğun atasına xəbər çatdırdı.

Kimin ki yaranışdan xilqətində hikmət cövhəri var, o, hər şeyə çarə tapır. Onun Allah dərgahında üzü həmişə ağdır.

Mən çərxi-fələyin artığından, əskiyindən əl çəkdim. Buna görə Nizamiyə fələk heç bir əngəl və maneə yaratmadı.

MÜRŞİD İLƏ MÜRİDİN HEKAYƏTİ

Pirlər məmləkətində olan pirlərdən biri yola çıxdı. Onun yanında minlərlə mürid var idi.

Ulu Tanrımız yel də, yol da verib deyə, Mürşid müridlərinə bir yel hədiyyə etdi. Bunun üçün bütün müridlər şeyxə (mürşidə) etirazlarını bildirirdilər. Hamı baş götürüb getdi. Yalnız bir nəfər şeyxlə qaldı. Bu, şeyxin maraq və təəccübünə səbəb oldu. Şeyx sual etdi:

– Bala, hamı çıxıb getdi. Sən burada tək qalmısan. Söylə, məqsədin nədir?

Mürid cavab verdi:

– Ey yeri qəlbimdə əbədi məskən salan şeyx, sənin ayağının tozu mənim başımın tacı olduğuna şübhən olmasın. Mən bura məgər yellə gəlmişəm ki, yellə də gedəm? Məni səndən heç bir od-alov, tufan qopara bilməz. Yel kimi gələnlər yel kimi də gedərlər. Dözümdə, sədaqətdə, əqidədə yolundan sapmayanlar hünər yolunu tutan ərlərdir. Çəkisinə görə toz yüngüldür. Ona görə o, hara gəldi tez qonar, hara gəldi tez uçar. Vüqardan, əzəmətdən doğulan dağlar birdən-birə yaranmır. O, dözümü, səbri ilə ucalır. Pərdə arxasındakı əsl həqiqətləri üzə çıxarmaq zamanın vərdişidir. Kişilərin işi ağır yük daşımaqdır. İnsan eşşək deyil. O, kürəyində yük daşımaqdan əl çəkməlidir. O, bu mətləbdən agah olsa, zahidlik yükünü daşıyar. İnsanın zahidlik məramı düz xətt kimi əyilməz olmalıdır. İnsan bu kamillik səviyyəsinə qalxsa, ona heç bir xəta-bəla dəyməz. Hamı yasa batsa da, o yasa batmaz.

Sülh, əmin-amanlıq məqsədi güdən zər yelkənli bayrağın altında olduğu üçün Nizaminin zahidliyi həmişə səfa gətirir.

SİRR SAXLAYAN İLƏ CƏMŞİDİN DASTANI

Cəmşid şahın çox güvəndiyi yaxın bir həmdəmi var idi. O, gündən nur alan Ay kimi şahdan işıq alırdı. Oğlan şaha mehriban münasibət bəsləyirdi. Şah da ona məftun kəsilmişdi. Şah bütün saray əhlindən bu cavanı üstün tuturdu. Ona öz xəlvət işlərindən söz açardı. Etibarda hamıdan artıq olan bir sirr belə bu gəncdən gizli saxlanılmazdı.

Bir gün gənc oğlan şaha yaxın olsa da, ondan uzaqlaşmaq istədi. Onun şahdan uzaq düşməyi yayından çıxan oxa bənzədi. Dəliqanlı gəncin ürəyi sirlə dolu idi. Ancaq o, bu barədə heç kəsə bir söz deyə bilmirdi.

Qonşu ağbirçək qarı bir gün gəlib gördü ki, cavan oğlanın laləyə bənzər yanaqlarından əsər-əlamət yoxdur. Dəliqanlı gəncin sifəti qoca qarının sifətindən artıq solub-saralmış, bənizindən də miskin bir görkəmdə idi. Qarı onun əhvalını görüb dilə gəldi:

– Ey sərv boylum, elə bil xəzan kimi solmusan. Sən ki şah irmağında su içən, bəslənən fidan idin. Sənin ki qismətin sarayda zövqü-səfa çəkmək idi. Bəs necə oldu ki, belə bir sıxıntı səni yaxaladı? Çöhrəndəki bu solğunluq nədir? Kədər və qəm çəkmək qocaların aqibətidir. Belə bir hal heç cavanlara yaraşarmı? Lalə rənginə çalan yanağın nə üçün reyhana dönüb? Sən dünyada şahlıq edən bir şəxsin üzdə-gözdə olanısan. Gərəkdir ki, sənin üz-gözün şahın üz-gözü kimi şölə saçsın. Şahı görməklə adamlar gülər, şadlanar. Kim ki şaha yaxındır, ona məhrəmdir, o, hamıdan şad və bəxtiyar olar. Dəliqanlı gənc söylədi:

– Ay nənə, xəbərin yoxdur ki, mənim sinəmdə sirlə dolu bir xəzinə yatır. Mən səbrimin ucbatından od tutub külə döndüm. Səbrim məni saraldıb bu vəziyyətə saldı.

Şahın calalı kimi könül aləmi də böyükdür. O gövhəri əmanət verənlər kimi sirrini də mənə əmanət vermişdi. Ancaq şahın verdiyi sirlərdən sinəm alışıb yanır. Onun heç birini heç bir kəsə açıb söyləyə bilmərəm. Sirlər ürəyimdə o qədərdir ki, açıb kiməsə deməsəm, o, ürəyimi partladacaq. Bunun çarəsi nədir? Dilimi dişlərimləmi doğrayım? Bircə gülüşümü də sizə ehtiyatlanıram. Elə bilirəm ki, bu gülüşümlə sirrin quşu ağzımdan uçub gedər. Bu gülüşümlə caynağından xilas olmasam, qəlbim qana dönəcək, ömrüm zindana çevriləcək. Hiss edirəm ki, dözməsəm, sirr saxlamağı bacarmasam, həmin gün başım bədənimdən ayrılacaq.

Qarı dedi:

– Çəkin, bunları heç kəsə açma. Öz sirrinin sirdaşı olduğunu bir düşün. Heç bir kəsə güvənib sirrini açma. Hətta kölgədən də ehtiyatlı ol! Onu da özünə yaxın bilmə. Özünə rəva bilirsənmi ki, qılınc ilə al-qanına boyanasan. Ondansa, qızıl kimi saralıb-solmağın yaxşıdır. Eşitmişəm ki, hər gecə baş dilə yalvararaq deyir:

– Çəkin! Sirrini heç kəsə açma! Əgər baş saxlamaq istəyirsənsə, boşboğazlıqdan çəkin. Bütün aləmə gündüz kimi sirrini açma. Dilini saxlayanların nə işi dolaşır, nə də çaşqın vəziyyətə düşürlər. Yersiz hürmək yalnız qudurğan köpəklərin işidir. Kimin dili uzundursa, onun dilini kəsərlər. Dil ağızda gizlənəndə daha gözəldir. Qılınc isə qınında olanda daha möhtəşəm olur. Bu öyüd insanın rahatlığının təminatçısı və rəhmidir. İnsanın başına həmişə dilin ucbatından bəla gəlir. Qanlı ləyəndə başının ah çəkməsini istəmirsənsə, dilini dişinlə kəs! Hər kəsə sirrini açmaqdan daşın! Dilin şəkər olsa belə, dodaqlarını açıb sirrini faş etmə. Bil ki, ağzından çıxan hər sözü kimsə dinləyə və eşidə bilər. Bənövşələr kimi iyini, rayihəni yaymasan, üzülməzsən. Eyibləri görsən də, susmağa, lal olmağa çalış! İndi elə bir vaxtdır ki, gərək çox deyilənləri eşitməzliyə vurasan. Susmaq səni çox bəlalardan xilas edə bilər. Yazarkən də qələminin başını cilovla. Səndən dediyin hər kəlmə üçün hesabat verəcəyini unutma. Axar su kimi pak olmağa çalış! Nə eşitsən, məhəl qoyma. Paklığınla hər şeyi yumağa cəhd göstər. Dünyagörmüş, uzaqgörən kişilər heç vaxt hədlərini aşmazlar. Onlar gecə gördüklərini gündüzlər heç kimə danışmazlar. Ulduzlu göylərə mən heyran qalmışam. Heç vaxt ulduzlar gündüzə gecədən xəbərçilik etməmişlər. Sən bir qədər pərdəli qalmağa çalışmaq istəyirsənsə, gecə gördüyünü, eşitdiyini gündüzlər bir kimsəyə agah etmə. Gecənin sirlərlə dolu ürəyində neçə gizlin xəzinələr var. O, minlərlə işıqlı dürrü qaranlıqda gizlin saxlayır. İldırım kimi odlu ürək sahibləri gördüklərinin yanından saymazyana soruşub keçərlər. Dillə göz yaxın olsa da, gərək onları bir-birindən uzaq tutasan. Həmişə eşqin gizli qalması onu möcüzəyə çevirir. O aşkara çıxanda xarabalıqda bayılaraq öz dəyərini itirir. Sirr düyününü vurarkən din ipliyini seçmək məsləhət bilindi. Həllacın da ipini bu pambıqdan eşib düzəldiblər. Nə qədər ki qönçə açılmayıb bağlıdır, o, rahat və salamatdır. O, açılan kimi qan çanağına dönür. Ağız susmaq səadətinə çatarsa, ağlından keçənləri qəlbinin dililə dilə gətirər. Bu neməti könlünün kasasından yesən, sənə xoş olar. Həm də bu nemət dilinə dəyən kimi atəş kəsilər. Bu gün ən gözəl natiqliyin adı sükutdur. Sükutu üstün tut ki, o səni zəfərə çatdırsın. Könülləri işıqla dolu kəslər sükutu sevərlər. Onlar ağız açmazlar, bəy haqqını onlar özgəsinə bağışlayırlar. Könüllər dünyasında könül sözü lüğətdə gizli saxlanılır. Lüğətdəki bu sözü şərh edən yalnız ürəyin dilidir.

Ey Nizami, sənə qənaət mülkü layiqdir. Çünki dilin hərcayi deyil, əksinə, xəsisdir. Qəlbin isə sonsuz xəzinədir.

HARUN ƏR-RƏŞİD İLƏ DƏLLƏYİN DASTANI

Harun xəlifəlik taxtını ələ almışdı. Buna görə də Abbas oğullarının bayrağı ucalmışdı.

Bir gecə o, yataq otağından çıxaraq dincəlmək məqsədilə hamama sarı gəldi. Saçını taraş etmək istəyən xəlifəni saray bərbəri şirin bir xəyala dalmış halda qarşılayıb dedi:

– Ey xəlifə, razılıq verin, mən sizə kürəkən olum. Ömrümdə bir dəfə də olsa, mən xoşbəxtliyin dadını bilim. Toy-düyünün xəbərini hər yerə xəbər versəz, nə olar? Qızını öz quluna nişanlayanda sizi kim qınayar?

Dəlləyin bu təklifindən xəlifə bərk təsirləndi. Qeyzini, qəzəbini cilovlayıb durdu. Birtəhər susub dözdü və nəhayət dedi:

– Bəlkə, dəlləyi mənim heybətli görkəmim, zəhmim çaşdırıb? Bəlkə, hamamın istisi, hərarəti onun başına vurub? Yəqin, buna görə o ağlını itirərək sayıqlayır. Belə olmasa, o, mənimlə göz-gözə dayana bilməz.

Xəlifə ertəsi gün bərbəri yenə bir az əylədi. Hiss etdi ki, dəllək eynilə öz iddiasından əl çəkmək fikrində deyil. O, bərbəri dəfələrlə sınadı. Gördü ki, bədbəxt usta hələ öz inadından dönməyib.

Bu işi ayırd etməyin artıq vaxtı çatdığını deyən xəlifə vəzirə tədbir görməyi tapşırdı. Xəlifə dəlləyin həyəcanına, təlaşına göz qoyulmasını tapşırdı ki, onun özünə alın yazısı yazmaq fikrinə necə düşdüyünü aydınlaşdırsınlar.

Xəlifə dedi:

– Bu bərbərin mənə kürəkən olmağı heç yaraşarmı? Onun üzündə həya-abır varmı? Yəqin ki, başıma qəzavü-qədər bəla gətirir. Yoxsa mənim gövhərimə daş atılması bir təsadüfdür? Dəlləyin ülgücü əlində, söz ülgücü ağzındadır. İndi mənim başım bu iki qılıncın arasında qalıb. Vəzir dedi:

– Ey şəhriyar, bəlkə, səbəb başqadır. Bəlkə, sənin ayağının altında bir xəzinə var. Sizə məsləhətim budur ki, bu cahil dəliqanlı yanınıza gəldiyi yerdən də yuxarıya keçsin. Əgər etiraz etsə, höcətləşsə, əmr edin, boynu vurulsun. Onda onun durduğu yeri qazaq görək ki, bu əfsun nədir?

Usta bərbər xəlifənin sözünü dinlədi. O özünü yığışdırıb cəld yerini dəyişdi. Ancaq durduğu yerdən ayrılan kimi rəngi qaçdı. Həmişə gur, ötkəm olan səsi batdı. Dəlləyin dili, nitqi dolaşdı. Onun sözündə, üz-gözündə tamam başqa bir əhvalın nişanəsi göründü. Ədəb-ərkan nuru da onun üzündə bərqərar oldu. Sən demə, dəlləyin ayaq basdığı torpaq xəzinəymiş. Onun kimi aynasında özünü görür.

Xəzinədən bir addım geri çəkilən kimi bərbəri yenə öz bərbər külbəsi qarşılayır. Onun ayaq basdığı yeri bellə qazıyıb çapdılar. Orada, doğrudan da, bir xəzinə tapdılar.

Kim ki dünyada xəzinə üstündədir, onun ağzından gövhər saçır. Yerə, göyə hökm edir.

Nizaminin tilsim qıran söz xəzinəsi alovlu qəlbi və büllur kimi saf sinəsidir.

BÜLBÜL İLƏ QIZILQUŞUN DASTANI

Bağlar, çöllər və çəmənlər donuna yaraşıq verəndə nəğməkar bülbül qızılquşun yanına gəldi. Bülbül qızılquşa dedi:

– Sən bütün quşlardan qəşəng və yaraşıqlısan. Bəs nə üçün hamının yanında susursan? Bu dünyaya gələndən bəri səsinlə, cəh-cəhinlə hələ heç kəsə bircə nəğmə bəxş etməmisən. Axı sən sultanların əlindəsən. Sənin gündəlik yeməyin bir kəkliyin döşüdür.

Mən isə ancaq ruh aləmindən xəbər verirəm. Cibimdən göz kimi işıqlı incilər çıxardıram. Amma buna rəğmən yediyim ot, ələf, yuvam isə tikanların dibidir, müqayisədə sən məndən daha gözəl oxumalısan.

Qızılquş cavab verdi:

– Sən məni yaxşı dinlə. Mənim sükutumu gör, məndən susmağı öyrən. Dünyanın sirrini mən də bir az bilirəm. Yüz mətləbdən xəbərim olsa da, heç birini demərəm. Zavallı, get! Sən alçaq zəmanəyə vurğunsan. Sən bir iş görmədən yüz yol boşboğazlıq edirsən. Mən isə məna əhliyəm, nədən zövq aldığım Tanrıya bəllidir. Bəli, o, mənə həm kəklik döşü verir, həm də sultan əli. Sən boş danışdığın üçün yeməyin də soxulcandır. Dilin tikanlı olduğu üçün yerin də tikanlıqdır.

Fələk daim işini dinməz-söyləməz görür. Onun çənbərindən, həlqəsindən, dar ağacının ilgəyindən başını hələ bircə nəfər də qurtara bilməyib.

XOSROV VƏ ŞİRİN

XOSROV VƏ ŞİRİN DASTANININ BAŞLANMASI

Kəsra bəxtinə zaval gələn zaman Hörmüz şahlıq taxtına çıxdı. O, tez bir zamanda ədaləti ilə məşhurlaşdı. Adı dildən-dilə dolaşırdı. Nəsli itməsin deyə Allahdan bir oğul istədi. Niyyətinə çatmaq üçün xeyli nəzir verdi, qurbanlar kəsdi. Nəhayət, Allah ona bir oğul lütf elədi. Övlad nə övlad! Sanki bir dəniz incisi, nurlu çıraqların birincisi idi! Bəxti gözəl idi, xoşbəxt doğulmuşdu. Taxt-tac ona gözəl yaraşırdı. Atası onun istedadını görüb adını Xosrov Pərviz qoydu.

Xosrovun gülüşü səhərdən gözəl, görünüşü günəşdən qəşəngdi. Dodağında südə həvəs duyaraq şəkər və südlə bəslədilər. Hər gün şahın yanına gətirib gültək əldən-ələ ötürərdilər.

Bəxti hər il yaşını artırdıqca o gənc başını biliklə doldururdu. Elə ki beş yaşına çatdı, hər kəsə baxıb ibrət götürərdi. Yeddinci ilə ayaq qoyan zaman güllərə müşk saçırdı. Günləri boş keçməsin deyə şah onu bir mürəbbiyəyə tapşırdı.

Bu söhbətdən bir xeyli keçdi. Xosrov hünərdə dillər əzbəri oldu. Sözünün şöhrəti hər yana düşdü. Aqil və huşyar adamlar onun yanında danışmağa ehtiyat edərdilər. Gözü tükü tükdən seçirdi. Doqquz yaşa çatanda artıq oyun oynamağı buraxıb qolunu şir üstə sınadı. On yaşa çatanda otuz yaşlıları heyran qoymağa başladı. Elə ki yaşı on dördü aşdı, onda hər şeyə qarşı maraq oyandı. Dünyada yaxşı-yamanı seçməyi bacardı.

Büzürgümüd adlı bir alim vardı. Yer üzünü qarış-qarış gəzmiş bu alim müdrikliyi ilə göylərə ucalmışdı. Göyün xəzinələri ona açıqdı. Qoynuna “Sirlər evi” desəm, yanılmaram. Xosrov gizlicə ona yaxınlaşıb bilik almaq üçün ağız açdı. Onun təlimindən könlü nurlandı. Ondan bir çox hikmət öyrəndi. İşi hər zaman şahına xidmət etmək idi. Şahın qulluğundan heç zaman əskik olmazdı. Şah onu nəinki dünyadan, hətta öz şirin canından da artıq sevərdi.

Oğlunun ömrü uzun olsun deyə hər şeyə hazır idi. Öncə zülmə yox dedi. Carçıya əmr etdi:

– Carçı, çağır! Bütün aləm eşitsin ki, kim zülm eləsə, cəzasını alacaq. Əgər bir at gedib bir tarlaya girsə, biri bağdan meyvə, gül oğurlasa, birisi naməhrəm qadına baxsa, bir gözəl evinə yad adam buraxsa, ən ağır cəzama düçar olacaq.

Şah ədalətdə qüsursuzdu, ona görə də gözlər daim kədərsiz, könüllər tox, yer üzü isə abad oldu. İnsanlar zülmdən azad oldular.

XOSROVUN ŞİKAR ZAMANI BİR KƏNDLİNİN EVİNƏ GETMƏSİ

Günlərin bir günü Xosrov səhər erkən çölə çıxdı. Könlü çox şən idi. Ovladı, quşladı… çoxlu kəmənd atdı. Uzaqdan çox səfalı bir kənd göründü. Kəndin hər tərəfi çöl, çəmən idi. Xosrov bu çəməndə atından endi. Bir ev istədi. Dedi:

– Bir məclis düzəlsin, kef edək.

Yoldaşları ilə işrətə əyləşib, səhəri əldə piyalə açdılar. Musiqiyə qulaq asdılar.

Atlarından biri gün çıxan zaman göy bir tarlaya girib ot yemişdi. Bir qulam isə gecə gizlicə bağa girib bir qora üzmüşdü.

Gözü götürməyən bir nəfər tələsik sultana xəbər apardı:

– Dünən gecə Xosrov əmri pozaraq şahın əmrinə qarşı çıxmışdı. Atı kəndin varını kor qoyub. Qulu bağın qoralarını dərib. Gecə bir yoxsulun evini tutub. Çəngi hər tərəfə gurultu salıb. Şahzadə yox, başqası etsə idi, şah onun varını alardı. Yüz damar kəsib çoxlu qan alan adam öz damarını kəsəndə əli titrəyər.

Şah buyruğu ilə adamlar xəncər çəkib atın ayağını qələm etdilər. Qulam qora sahibinə qul verildi. Xosrovun taxtı kef çəkdiyi evin sahibinə hədiyyə edildi. Çənginin dırnaqlarını, çəngin tel qatarını qırdılar.

Əvvəllər doğma bir övlada belə ədalətlə cəza verilirdi. İndi o ədalət, o insaf hanı? Hanı o ədalət ki, hökmdar öz övladına belə cəza verməkdən çəkinməyə. İndi yüz yoxsulun qanı tökülsə, nahaq qan tökənə cəza verən varmı?

… Qayıt, Nizami, əfsanəyə qayıt. Nəsihət quşunun səsi çox pis olur. Onu eşitmək hamıya xoş deyil.

HÖRMÜZÜN XOSROVU CƏZALANDIRMASI

Başına gələn cəzanı görcək Xosrov düşüncəyə, fikrə daldı. Anladı ki, tutduğu iş yaramazdır. Atası ona çox haqlı cəza vermişdir. Əli ilə başına vurdu, ah çəkdi. Onu bu günah rahat qoymurdu. Bir neçə qocadan xahiş elədi ki, onu şahın hüzuruna aparsınlar. Bəlkə, şah onun bu üzrünü xoşlayıb günahını bağışlayar.

Ələ qılınc aldı, kəfən geyindi. Yanıqlı şivən aləmə yayıldı. Qocalar qabaqda gedib üzr istəyir, Xosrov isə dalda gedir, yarpaq kimi əsirdi. Taxt önündə durub ağladı, müqəssirlər kimi torpağa düşdü:

– Şahım, bundan artıq məni incitmə, böyüksən, mən kiçik bəndəni bağışla. Azğın övladını yenə əzizlə. Bundan artıq qəzəbinə dözməyə tabım yoxdur. Bu boynum, bu da xəncər. Əgər günahkaramsa, boynumu vur. Hər dərdə dözərəm. Təki sən oğlundan narazı qalma.

Xosrov son dəfə sözünü deyib, yenə yerə sərildi. Onun bu hərəkətini görənlər riqqətə gəlib hönkür-hönkür ağladılar. Hönkürtü səsləri aya yüksəldi. Şah da onlara qoşulub ağladı.

O nazla bəslənmiş azyaşlı uşaq işlərində bax beləcə incə idi. Övladın taleyi ona yar olsa, ata da sevincindən bəxtiyar olar. Övladın sənə nə eləsə, onu öz övladından da görəcək.

Elə ki şah Hörmüz övladını belə zəkalı gördü, bildi ki, onun bu işi Allahdandır. Oğlunun başını öpərək onu oxşadı. Bütün qoşunun fərmanını ona verdi.

XOSROVUN BABASINI YUXUDA GÖRMƏSİ

Xosrov Allaha ibadət etdikdən sonra yatmağa hazırlaşdı. Çox yorğun olduğu üçün tezliklə yuxuya getdi. Xosrov yuxuda babasını gördü. O söyləyirdi:

– Ey nurlu günəşim! Dörd əziz şeyin əlindən çıxdı. Qoy dörd yeni müjdədən xəbər verim. Sənə elə gözəl yar olacaq ki, diyar ondan şirinini görməyib. Şəbdiz adlı yerişi iti və qıvraq olan qara atın olacaq. Əlinə şahanə təxt keçər. Sənə Barbəd adlı çalğıçı hədiyyə edəcəklər. Onun sayəsində məclisində zəhər şərbətə çevriləcək. Bunlar sənin üçün dörd daş əvəzində dörd qızıl, dörd muncuq əvəzində dörd gövhər olacaq.

ŞAPURUN ŞİRİNİ TƏRİFİ VƏ XOSROVUN ONA AŞİQ OLMASI

Xosrovun Şapur adlı rəssam bir dostu vardı. Məğribdən Lahura qədər tamam gəzmişdi.

Bir gün Xosrov Pərvizin önündə baş əyib yeri öpərək dedi:

– Aləm durduqca qarşında baş əysin! Aylar, illər ömründə xoş keçsin! Altı tağ cahanda çox gəzmişəm. Çox şeylər görmüşəm, çox şey sezmişəm. Dərbənd dənizinin bir sahmanında, dağlar yanında bir gözəl ölkə var. Qoşunu İsfahanacan yayılıb. Arrandan Ərmənə qədər onun fərmanına boyun əyirlər. Min bir dik qalası göy dağlardadır. Kim bilir, nə qədər xəzinəsi var?! Mal-qarası bütün dünyanı tutub, sayı quşdan və balıqdan artıqdır.

Hökmdarının əri yoxdur, özü məsud dolanır. Gecəsi, gündüzü xoş keçir. Adı Şəmiradır. Bu gözəl adın mənası böyükdür. Cürətdə kişilərdən geri qalmaz. Böyük olduğundan Məhin Banu adlanır.

Gün keçib yeni bir fəsil gələndə o, özünə yeni bir mənzil qurur. Gül fəslində mənzilini Muğanda, yay zamanı isə Ərmən torpağında qurar. Elə ki yay ötüb payız gəlir, Abxazda ov üçün kəmənd atır. Bərdənin havası çox mötədil olduğu üçün hər il qış fəsli bura gəlir. Dörd fəsli beləcə başa vurur. Vaxtını əbəs yerə keçirməz. Oyuna, şadlığa həvəs göstərir.

Bu zindana bənzər dünyada gözünə çıraq yalnız bir qardaşı qızıdır. O qədər gözəldir ki, sanki bir pəridir. Pəri yox, bir aydır. Başına kəlağayı bağlayan qəhrəman bir qızdır. Gözləri dirilik suyunu xatırladır. Gecəni aytək nurlara qərq edən bu gözəlin boyu gümüş xurma ağacı, saçları isə xurma dərən bir cüt zəncini xatırladır. Dodaqlarının dadı şəkər və xurmadan şirindir. Dişləri incidən daha parlaqdır. Cilalı əqiqtək dodaqları var. Cüt qara saçları burulmuş kəmənddir. Saçının qıvrımı canlar alır. Burnu sanki bir qılıncdır, o da bir almanı tən ortadan bölüb. Ay üzü yüz ipək örtüyü yırtıb, ancaq ayda olan ləkə onun üzündə yoxdur.

… Onu hər kəs yuxusunda görərsə, özü günəştək gözə görünməz. O bayram bəzəyi hilal qaşını başını vermədən kimsə görmədi. Üzü də, qoxusu da nəsrin kimi ətirlidir. Bu şirin dodaqlının adı da Şirindir. Özü isə Məhin Banunun canişinidir.

Ölkədə tanınmış gözəllər onun yanında fərman gözləyirlər. Düz yetmiş nəfər gözəl gecə-gündüz ona xidmət edirlər. Onların da hər biri hüsndə bir can tavanıdır. Onlara bədnəzər toxunmaz deyə üzlərinə əsla niqab örtməzlər.

… Gözəllikdə onları keçən olmaz. Qışı, baharı kefdə keçirirlər. Gücə qalsa, fil dişini, aslan çəngini qopararlar. Bir hücum çəksələr, Məğribdən Məşriqə aləm bir-birinə qarışar. Behişt huriləri şöhrət tapsalar da, onlar huri, bu yerlərsə cənnətdir.

Sərtövləyə bir at bağlanıbdır ki, onun tozuna heç külək də çatmaz. Dördnala qalxsa, xəyaldan tez gedər. Rəngi şəvə kimidir. Şəbdiz adlı bu atı Şirin İshaq kimi çox sevir. Atın ayaqlarında qızıl zənciri var. Bu dünyada nə Şirindən şirin bir insan, nə Şəbdizdən qara bir köhlən gördüm.

Elə ki söz bitdi, Xosrov bu söhbətdən çox narahat oldu. Qəlbi sevda və həyəcanla doldu. Bütün günü elə hey onu düşünməyə başladı.

Xosrov bir neçə günü belə keçirdi. Şapuru xəlvətə çağırıb düşdüyü sevdadan özü söz açdı. Dedi:

– Ey cavanmərd, vəfalı yoldaş! Mənim dadıma yet. Gözəl bir özül qoydun. Ustad kişisənsə, işi sona yetir.

ŞAPURUN ŞİRİNİ AXTARMAQ ÜÇÜN ƏRMƏNƏ GETMƏSİ

Şapur söz bilən idi. Xosrovun nə demək istədiyini anladı. Yeri öpərək dedi:

– Xosrov gərək daim şad olsun.

… Mən qələmlə naxış çəkən zaman Mani “Ərjəng”ini bir anda pozar. Adam başı çəksəm, hərəkət edər. Quş qanadı çəksəm, tez uçub gedər. Qəm yemə, bu işə bir çarə taparam. Bir an da olsun yubanmadan quşdan qanad, ceyrandan ayaq alaram. İnan ki, sevgilin də sənə yetər. Od kimi dəmirdə gizlənmiş olsa, gövhər kimi daşda bəslənmiş olsa, saf gövhəri daşdan, odu dəmirdən çıxarantək onu çıxararam. Səadət yar olsa, onu alar, Xosrovun əlinə salaram. Görsəm, gücüm çatmır, yubanmadan şaha xəbər çatdıraram.

Şapur belə deyib ayağa durdu. Yola çıxmaq üçün hazırlıq başladı. Yolda nə yatdı, nə dincəldi. Bir aya Şirinin yanına gəldi. O gözəllər yayın qızmar çağı yaşıl dağları məskən edərdilər.

Şapur gələn zaman otlar körpə idi. Mavi qayalar güllər içində idi. Orda ilk bahar min rəngə çalırdı. Dağların başındakı zümrüd xalı fikri, xəyalı heyran eləyirdi. Cərrum dağlarından Buğra çölünə qədər hər tərəf bahar gülünə bürünmüşdü.

ŞAPURUN ŞİRİNƏ XOSROVUN ŞƏKLİNİ GÖSTƏRMƏSİ

Gecə düşdü… Şapur çox gəzdiyi üçün yorulmuşdu. Ona görə də köhnə bir kilsədə özünə məskən saldı. Həmin yerin bilici qocalarına yalvardı ki, ona düzgün cavab versinlər. Desinlər görək, o gözəllər sabah hara gələcəklər? Hansı bulaq üstə, gülzara təşrif gətirəcəklər?

Ağıllı qocalar xəbər verdilər ki, o şux pərilər çox da uzaqda olmurlar. Görünən dağın ətəyində yaşıl bir düzən onların məskənidir. Bu yerin ətrafı sıx meşədir.

Elə ki sincab örtüyünə bürünmüş dövran başaq rəngli paltar geyindi – səhər açıldı, Əlbürzün başında günəş göründü, Şapur oyandı. O ürək oynadan gözəllərdən qabaq oyanmış Şapur onlardan əvvəl çəmənə gəldi. Bir kağız alıb üzərində Xosrovun şəklini yaratdı. Sənətkarlıqla yaratdığı həmin şəkli bir ağacdan asdı. Sonra isə bir xəlvətə çəkildi.

Pəri üzlü gözəllər çəmənə toplaşdılar. Gah şümşad, gah gül topladılar. Qönçətək bağlı, tazə-tər gözəllər dost kimi əyləşmişdilər. Könülsüz bir qədəh mey içmədilər, gül-çiçəyə mey çilədilər. Bu yer yadlardan uzaq olduğuna görə sərxoş halda rəqsə başladılar. Biri təzə-tər gülə salam verir, biri bülbülə nəğmə oxuyurdu. Şadlıqdan başqa bir şey bilməyən qəlblərində qüssədən əsər yoxdu. Şirin də o gözəllərin içində Ülkər içində Ayı xatırladırdı.

Birdən gözü Xosrovun şəklinə sataşdı. Gözəllərə dedi:

– Şəkli mənə gətirin, onu çəkəni isə tez axtarıb tapın.

Şəkli gətirdilər. Onu əlinə alıb bir saata qədər lal-dinməz ona baxdı. Qırağa qoymağa ürəyi gəlmirdi. Həya imkan vermirdi ki, şəkli qucaqlasın. Hər an baxanda bihuş olurdu. Qədəhdən bir az sərxoş olan Şirin şəkli görürkən ruhu gedirdi. Gözəllər şəkli gizlətsələr də, yenə tələb edirdi. Qaravaşlar qorxuya düşdülər ki, Şirin bu şəklə bənd olar. Ona görə də şəkli cırıb aradan götürdülər. Şirin şəkli soruşanda cavab verdilər:

– Yəqin, divlər apardı. Bu yer qorxulu yerə bənzəyir. Gedək başqa bir yerdə məclis açaq.

Atları başqa bir çəmənə sürdülər.

Səhər Şapur yenə qızlardan qabaq çəmənliyə gəldi. Xosrovun şəklini çəkib onların məclis quracaqları yerdə asdı. Şirin şəkli görüb çox təəccübləndi. Qızlar yenə də şəkli onun əlindən aldılar, yerlərini dəyişib başqa məclis qurdular.

Ertəsi gün vəziyyət yenidən təkrarlanır. Qızlar yenə də şəkli gizlətdikdə Şirin şəkli tələb edir. Qızlar nə qədər onu sakitləşdirmək istəsələr də, bacarmırlar. Şirin təkidlə şəkildəkinin kim olduğunu bilmək istəyir. Qızlardan birini göndərir ki, bir xəbər öyrənsin.

ŞAPURUN ÖZÜNÜ ŞİRİNƏ GÖSTƏRMƏSİ

Şapur qəflətən xəlvətdən çıxdı. Şirin Şapurun üzündə özünə bir məhrəmlik gördü. Hiss etdi ki, şəkildən onda bir xəbər var. İşarə elədi:

– Çağırın gəlsin, bir az yeyib-içsin, bir az da dincəlsin. Bəlkə, bu şəkildən bir xəbər verdi.

Kənizlər Şapurdan şəkli soruşdular. Şapur cavab verdi ki, bu, ayaqüstü söhbət deyil.

Xidmətçilər Şirinə sarı qaçıb onun söylədiyini xəbər verdilər. Xəbəri eşidən Şirinin damarda qanı qaynadı. Ucaboylu pəri, mələküzlü qız Şapurun yanına gəldi. Qərarsız halda Şapuru səslədi:

– Mənimlə bir müddət həmsöhbət ol.

Bu sözü eşidən hiyləgər Şapur dayanmaq qərarına gəldi, o pəriüzlüyə xeyli tərif söylədi.

Şirin soruşdu:

– Kimsən, nəçisən?

– Yaxşıya, yamana çox rast gəlmişəm, – deyə Şapur cavab verdi, – dünyada nə qədər məna varsa, hamısından xəbərdaram. Məğribdən Məşriqə qədər böyük dünyanı hədər gəzmədim.

Şirin Şapuru cəsarətli görüb soruşdu:

– Bu şəklin mənası nədir?

Şapur cavab verdi:

– İstəyirəm ki, üzün bəd nəzərlərdən uzaq olsun. Bu şəklin isə söhbəti çox uzundur. Mənzil xəlvət olsa, bildiyimin hamısını deyərdim.

Şirin ətrafındakılara əmr etdi, onlar da ulduztək dağılıb getdilər.

Şapur meydanı belə görcək dedi:

– Şəkildə gördüyün bu pak üzlü insan yeddi iqlimə hökmrandır, şahlar şahıdır. Adı Xosrov Pərvizdir. Şahənşahlıq ondan qüvvə alır.

Şirin Şapurun sözünə dərindən fikir verir, şirin sözlərinin dadını duyurdu.

… Müsahibini dost, yeri tək görüb dedi:

– Ey abid, sən allah, kömək elə, sənə pənah gətirdim. Bu surətə çox vuruldum.

Vəziyyəti belə görən Şapur düşündü: “Doğrunu demək daha xoş olar”.

Sonra and içib söylədi:

– Ey göylərin şamı, şahların ilhamı! Nəqqaşlıqda ad çıxarmışam. Bu şəkli də mən yaratmışam. Sən onun şəklinə bu qədər vuruldunsa, gör özünü görsən, neylərsən?

Xosrov Pərviz maraqlı, zirək və ayıq igiddir. Ülfətdə dostluğu, qəzəbdə şiri xatırladır. Bir güldür ki hələ xəzan görməyib. İlk bahar gəncliyi ondan öyrənib. Nəsəbini tanımaq istəsən, Cəmşid, həsəbini bilmək istəsən, günəşdir. Onun qoşununa aləm dar gəlir. Bayrağı göylərdən də ucadır. əgər polad behbudunu götürsə, almaz zirehi belə məhv edər. Gözəllikləri bayrama zinətdir. Hüsnü əlavədir, əsas onun hünəridir. Bu camal, bu calala sahib olsa da, sənin yolunda gecəsi-gündüzü yoxdur. Nə şərab içir, nə də danışır. Şirindən başqa bir həmdəm istəməz. Heç kəs belə bir qüssəyə batmasın.

Bundan ötrü məni qasid göndərib. Mən söylədim. İndi hər iş sənindir.

Şapur sözünü qurtardı. Şirin bu sözlərdən sanki sərxoş olmuşdu. Birtəhər özünü cəmləyib Şapura dedi:

– Ey aqil kişi, bu işi necə başa vuraq?

Şapur dedi:

– Sən ey günəşdən gözəl, qəlbini qayğıdan kənar saxla. Sirrini heç kəsə açma. Sabah gərək ov adıyla qaçasan. Sən səyyarə kimi mil-mil uzaqlaş. Mən də sənin ardınca gəlməyə çalışaram.

Bunları deyən Şapur Xosrovun göndərdiyi üzüyü çıxarıb ona verdi və dedi:

– Əgər yolda şaha rast gəlsən, bu hilalı ona göstər. Xosrovun köhləni qızıl nallı, paltarı isə qaş-daşlı və cah-cəlallıdır. Görməsən, Mədain yolunu tutub get. Şah qəsrini soruş, həmin mənzilə get. Mədaində xəznələr üstə xəzinə taparsan. Müşk ilə dolu qəsri tapıb, ora düş. Şahın üzüyünü qızlara göstər, həmin gülşəndə sərv kimi azad, təzə meyvə vermiş budaq kimi şad yaşa…

Şapur sözünü başa vurdu. Sehri ayı, məkri isə hurini tutdu.

ŞİRİNİN OVA GETMƏSİ VƏ ORADAN MƏDAİNƏ QAÇMASI

Elə ki Günəş qalxıb göyləri nurlandırdı, Şirin qalxıb atına mindi, yola hazırlaşdı. Gözəllər örpəklərini başlarından açdılar. Başqa cür paltar geyindilər. Başlarına gözəl oğlanlartək papaq qoydular. Adət belə idi: ova gedənlər oğlan paltarında gedərdilər. Şirinin dövrəsində halqa vurdular. Hamısı birdən atlara mindilər. Saray həyətindən çox şad – həyat suyu içmiş Xızırtək çıxdılar.

Çöldə atlarını sürüb getdilər. Dağlardan aşıb düzə yetdilər. Şirin Şəbdizin belində idi. Özü minici, atı isə qaçağandı. At qızışdı, onun halı dəyişdi. Kənizlər Şirindən aralı düşdülər. Dedilər, yəqin, at cilov aparır. Ardınca bir xeyli at qovdular, lakin tozundan belə əsər yox idi. Gecə yarıya qədər axtardılar. Ümidlərini üzüb geri döndülər.

Şahlarından ayrı düşdüklərindən geri dönərkən hamısı yorğundu. Ulduz karvanı axşam aysız geri – Banunun sarayına döndü. Başlarını əyib məyus durdular. Nə varsa, yanıqlı bir dillə söylədilər.

… Banu bu xəbəri alanda köhnə dərd-qəmini yadına saldı. Taxtdan çox qəmli-qəmli düşdü. Qəmindən başını qucaqladı, göz yaşı tökdü… yaman ağladı.

… Bu zaman Şirin Şəbdizin belində dünyanı cavan Pərviz üçün ölçürdü. Gecəli-gündüzlü yol gedirdi. Kişilər kimi paltar geymişdi. Bir qəfil düşməndən xof etdiyindən yoldan qıraq, dağda-çöldə gedirdi. Şirin cana cəfa verərək atını yüyrək sürürdü. Birdən behişt kimi xoş bir çəmənzar gördü. Dirilik suyu kimi bir çeşmə vardı. Şirinin bədəni xeyli yorğundu. Sifəti və əli tamam toz içində idi. Çeşmə ətrafını bir qədər gəzdi. On ağaclıda da bir insan yox idi. Atdan yerə endi. Atı bağladı.

Bildi ki, onu bir insan övladı görməz. Mavi rəngli fitə bağladı, suya girdi. Gülü çeşmə yusa, nə qəşəng olar… yox, səhv etdim, suda gül bitsə. O, gümüş əndamı ilə sulara nur səpən bir mələyə bənzəyirdi.

ATASINDAN QORXUB QAÇAN XOSROVUN ƏRMƏNƏ GƏLMƏSİ

Xosrov şahın əziz bir övladı idi. Bu mehribanlığı düşmənlərin gözü götürmədi. Bir neçə hiyləgər bir yerə toplaşıb Pərvizin adına sikkə kəsdilər, onu bir neçə şəhərə göndərdilər. Əcəm şahı bundan çox narahat oldu. Sikkəni və qılıncı gördüyü zaman qoca qurd cavan aslandan qorxdu.

Şah istədi bir şey bəhanə edib Xosrovu tutub zindana salsın. Bilmirdi ki, təzə ayı tutub saxlamaq olmadığı kimi Xosrovu da bağlamaq olmaz. Qəlbində doğruluq olan insan cahan tutar, amma cahan onu tuta bilməz.

Büzürgümmid bu işdən xəbər tutub tez Xosrovu tapdı, nə varsa, ona anlatdı. Xosrov başa düşdü ki, pis zəmanədir, hər şey onun ölümünə bir bəhanə ola bilər.

… Xosrov atın belinə qalxıb Ərmən elinə üz tutdu. Qəlbi qəm-kədərlə yüklənmiş Xosrov iki günlük yolu bir günə qət edirdi. Şirinin çimdiyi çeşmənin yanından keçəndə gördülər ki, atlar tamam yorulub. Xosrov əmr etdi ki, qullar dayansın, köhlənlər yemlənib tumarlansın.

Xosrov qullardan ayrılıb bir kənara çəkildi. Yavaş-yavaş o çəmənzara sarı getdi. Bir firuzə rəngli bağçanı fırlandı. Bir çeşmə gördü ki, hər yanı güldü.

… Xosrov baxdı, nurdan gözü qamaşdı. Birdən gözü aya sataşdı. Bir az ona baxdı, canı üşəndi. Titrəməyə düşdü, qanı üyüşdü.

… Şirin başına su töküncə, elə bil aya mirvarilərdən şeh düşürdü.

… O sənubər gül şahdan xəbərsizdi. Saçları gözünü tutmuşdu, sanki sünbül nərgizin yolunu kəsmişdi. Saçlarını geri atan zaman Şirin şahzadəni gördü. Şahın baxışından utandı. Suya düşmüş aytək titrədi. Başqa bir çarə tapmadığından saçları ilə ay üzünü bürüdü.

Xosrovun da qəlbi titrədi. Gördü ki, onun halı da dəyişdi. Sanki ürkmüş çəmən maralı ovçu şiri görmüşdü. Şir qorxmuş ovu parçalamaz. Odur ki, Xosrov da nəfsini topladı, həvəsini mərdanəliklə boğub daha o tərəfə baxmadı. Lakin yaralı könlü ordan ayrılmırdı. Başqa çiçək, gül ona xoş gəlmirdi.

… Şirin bu çeşmə üçün yolundan qaldı, Xosrovu isə bu çeşmə dərbədər saldı. Hər kəs çeşmə üstə durub dincələr, quru çörəyini isladar. Onlarsa bu yerdə qəmlə yükləndilər. Nazik ürəkləri min dərdə düşdü.

Şah ona bir az imkan yaratdı. Pəri çıxıb paltarını geyindi, Şəbdizi mindi. Öz-özünə fikirləşdi: “Bu gənc, görəsən, kimdir? Əgər bu gənc mənim sevdiyim deyilsə, niyə onu görüncə qəlbimi çaldı? Xosrovun geyimi, deyilənə görə, ləldir. Əgər dildardırsa, bəs həmin nişan hanı?”

Şirin bilmirdi ki, şahlar səfərə çıxarkən ehtiyatdan başqa cür paltar geyinərlər.

… Qəlbi çırpınır, ağlı isə deyirdi: “Bəsdir, üzünü döndər. İki yana namaz qılmaq əbəsdir. Eyni zamanda iki badə içilməz. Bir bəndəyə iki ağa seçilməz. Bu cavan oğlan həmin şah olsa da, qoy məni pərdədə görsün. Pərdəsiz gülə toz qonar”.

Bu fikirlərlə atını səyirtdi. Xosrov bir də geri dönüb baxanda heç kəsi görmədi. Atını o yan-bu yana sürdü, çeşmə ətrafını bir qədər gəzdi, gövhərdən orada bir əsər tapmadı. Heyrət etdi ki, o könül çalan bu tezlikdə necə gözündən itdi? Qəlbindən bir ah qopdu: “Bahar tapdım, əlim bir bar dərmədi. Fərat gördüm, əlim suya dəymədi. Nadan olduğumdan gövhər əlimdən çıxdı. Gərək bu qəlbimə min daş vuram. Səhər gördüyüm gülü dərmədim, onu gecə küləyi apardı”.

Bir xeyli ağlayıb göz yaşı tökən Xosrov çeşmə ətrafında bir xeyli gəzib dolandı. Sonra isə baş götürüb Ərmən torpağına getdi.

ŞİRİNİN XOSROVUN SARAYINA YETİŞMƏSİ

Fələk bir işi düzəltmək istəsə, əvvəlcə gərək min oyun çıxartsın. Bir əkinçiyə xəzinə vermiş olsa, gərək əvvəlcə onu incitsin. Həyat yolunda tikan olmasa, güllərin qədrini bilən olarmı?

Xosrovdan ayrılan Şirin hər gün Xosrov Pərvizi soraqlaya-soraqlaya gəlib Mədain qəsrinə çıxdı. Özünü kənizlərə nişan verdi. Şirinin üzünü görən kənizlər həsrətlə dodaq dişlədilər. Hamı şah hüzuruna gəlmiş adam hesab edib Xosrovtək ona hörmət elədilər. O qəsrdə olan bir çox rəqiblər hesab elədilər ki, o da bir kənizdir. Şirin də onlarla kənizlər kimi rəftar elədi.

XOSROVUN ATASINDAN QAÇMASINDAN ŞİRİNİN XƏBƏR TUTMASI

Şirin Mədaində vüsal gözləyir, şirin dodağından bal axıdırdı. Bir ay səbir elədi, intizar çəkdi. Sonra Xosrovdan xəbərdar oldu. Bildi ki, şahdan qorxub ova getmiş, Ərmən tərəfə səfər etmişdir.

Bir acı həqiqət də ona açıldı ki, onun yoluna çıxan Xosrov imiş.

Şirin bir müddət orada qaldıqdan sonra kənizlərdən xahiş etdi ki, onun üçün yeni bir saray tiksinlər. Şirinin gözəlliyinə həsəd aparan kənizlər bənnaya çoxlu pul verib tapşırırlar ki, yolu daşlıq, havası boğucu olan bir yerdə qəsr tiksin. Kirmanşahdan on ağac qədər məsafədə Şirin üçün saray tikildi. Şirin bir neçə mehriban, təmiz qızla ora köçdü.

XOSROVUN ƏRMƏNƏ ÇATMASI

Xosrov o yerlərə gəlib çatcaq nəsim sərhədçilərə xəbər çatdırdı. Məmurlar qabağa yüyürdülər. Yoluna xalı, ipək, zər döşədilər. Oradan birbaş gedib Muğana çıxdı. Muğandan da Baxrzana keçib getdi. Məhin Banu bundan xəbər tutunca qarşılamaq üçün tədbir tökdü. Banu özü şah dərgahına gəldi. Şah da ona çox ehtiram göstərdi. Banu bir həftə tamam səhər-axşam ona töhfələr göndərdi. Bir həftədən sonra gözəl bir gündə Banu yeri öpüb ayağa qalxdı. Xosrovla danışmağa başladı. Dedi:

– Gəl bizimlə Bərdəyə gedək. Qışı orda qalaq, gəzək, kef eləyək. Bizim bu Bərdənin yeri Arandır. Otu, suyu çox olan bir gülüstandır.

Xosrov Banunun təklifini qəbul edib, dedi:

– Sən get. Mən də ardınca dayanmayıb gələrəm.

Sübh açıldı, Xosrov ayağa qalxdı. Oradan birbaş Ağ bağa yollandı.

XOSROVUN KEF MƏCLİSİ VƏ ŞAPURUN GƏLMƏSİ

Bir gecə Xosrov məclis qurmuşdu. Novruzdan da şən olan bu gecə şahın məclisində incə sözlülərin mehriban səsi qulaq oxşayırdı. Nədimlər hikmətdən söhbət açmışdı. Bir tərəfdə məzhəkə, bir tərəfdə ülfət… Kəyan çadırının dörd bir yanı göz oxşayırdı. Çadırlarda yanan udun, ənbərin xoş ətri hər yana çökmüşdü. Şərablar içəni xumar edirdi.

Kaman Musa kimi yanır, inləyir, Xosrov xanəndəni dinləyirdi. Oxuyan bir gözəl qəzəl başladı. Bu isə məclisə başqa bir ruh gətirdi.

Şah sərxoş idi. Saqinin əlindəki cam onu gözləyirdi. Çəng səsi hər yanı tamam tutmuşdu. Xosrovun sərvtək gözəllərindən biri sevincək halda şaha yaxınlaşdı:

– Şapur gəlib, – dedi, – rüsxət istəyir, gəlsin, ya gəlməsin.

Xosrov sevincindən sıçrayacaqdı. Özünü güclə saxladı, tərpənmədi.

– Şapuru hüzura buraxın, – dedi. Qəlbi həyəcanla titrədi. Təlaşlı ürəyi çırpındı. Göz yolda qalanda ürək paralanar. Ayrılıq çəkmək ağır bəladır. Doğrudur, heç bir qəm işgəncəsiz olmaz, ancaq gözü yolda qalmaq lap yaman olur. Həsrət ömrü qırıb, üzü saraldır.

Şapur içəri gircək yerə öpüşdən bəzək vurdu. Şahın qarşısında bir qul kimi qaldı. Xosrov onu oturtdu, məclisdəkilərə oranı tərk etməyi tapşırdı.

Şapur şaha dua etdi:

– Şahımın işi rəvac olsun! Qoşunu daim düşmənə qələbə çalsın! Bu dövlət papağı daim onun başında qalsın!

Sonra isə başına gələnləri əvvəldən-axıra bir-bir şaha danışdı. Qızların gözündən gizləndiyini, şəkli asıb Şirini necə məftun etdiyini, hindular kimi yoldan çıxardığını, şahın qəsrinə necə yola saldığını bir-bir söylədi.

Şah ixtiyarsız qucaqladı, gövhərə qərq elədi. Çox təşəkkür edib dedi:

– Hünərin mənə aydın oldu.

Çeşmə əhvalatı, o ay, o həsrət Şapurun sözünə qüvvət verirdi.

Xosrov da bir-bir gördüyünü danışdı. O ay üzlüyə necə əsir olduğundan söz açdı. Yəqin etdilər ki, o sevimli quş burdan düz Mədain şəhərinə uçmuşdur. Qərara aldılar ki, Şapur yenə durmasın. Mədainə yollansın. Şirini geri qaytarsın.

XOSROVUN ŞİRİN ƏHVALATINI MƏHİN BANUYA XƏBƏR VERMƏSİ

Həyat aləmi hər şeydən üstün, cavanlıq isə ən qiymətli gündür. Həyatdan yaxşı olan nə ola bilər? Gənclikdən başqa hər şey əfsanədir. Xosrov dünya böyüyü idi. Könlü, qəlbi şən bir gənc idi. Nəğməsiz bir udum badə içməzdi. Bir günü də çalğısız, rəqssiz keçməzdi. Bir dastan söyləyənə xəzinə verərdi.

Bir gün Xosrov əldə badə içərkən Məhin Banu həmin məclisə gəldi. Şah ona xüsusi hörmət göstərdi.

Böyük məmurlar Xosrovun yanında oturub içməyə qərar verdilər. Xosrov Banu ilə mey içə-içə gizlicə xeyli söhbət elədi. Acı meydən sərxoş olunca Şirindən söz saldı. Onun qaçmasından danışdı – dilində təəssüf, qəlbində sevinc:

– Deyirlər, qardaşınız qızı bir sərvboylu dilbərdir. Eşitdim ki, yeltək qaçan atı onu qaçırıb. Bizim ölkədən bir qasid gəlib. Ondan xeyir xəbər eşitmişəm. Əgər bir-iki həftə burada qalsam, harada gizləndiyini bilərəm. Adam göndərərəm ki, onu geri qaytarsın.

Bu xəbəri eşidən Banunun sevindiyindən huşu başından getdi. Qəlbdən gələn həzin bir nalə ilə şaha yalvarmağa başladı:

– Haradadır? Kaş bircə dəfə yuxuma girsəydi! Görsəm ki, dəryanın içində üzür, onu gözlərimlə çıxarardım. Onu cantək sevib can verərdim.

Əgər şah Şirin üçün qasid göndərsə, mənim də ondan xəbərim olsun. Gedərkən Gülgünü ona verərəm. Dediyim köhlən Şəbdizlə eyni döldəndir. Büdrək olsa da, Şəbdizlə ancaq Gülgün ayaqlaşa bilər.

Xosrov buyuruq verdi ki, at gətirilsin, indi Şapura verilsin. Şapur atı mindi, bir an yubanmadan Mədainə yola düşdü.

Mədain mülkündə heç bir səs salmadan bir ay o sevimli ayı axtardı. Gördü ki, o ay üzlü sarayda yoxdur. Şapur onun öz qəsrinə yola düşdü.

Şapur təzə qəsrə girəndə qəmli, dünyadan uzaq bir yer gördü. Sanki gövhər bir daş yuvaya girmişdi. Şapur gövhəri görcək lələ döndü, onun ay üzünə təriflər deməyə başladı:

– Yolu necə gəldin, ay dilbər?

… Şirin Şapuru görərkən arzusuna yetişdi və utandığından üzünü örtdü. Təşəkkür eləyib dedi:

– Yediyim qəmləri, keçirdiyim acı dəmləri sənə söyləsəm… Yox, yox onları nə dil deyə bilər, nə də söz anladar… Bir daha o anlar geri dönməsin. Orda neçə fitnəkar kəniz vardı. Hərə öz kefində, gəl, ləzzət apar!

… Onlardan ayrılıb tək yaşamaq üçün dedim ki, mənə gərək bir qəsr tikilsin. Bu can sıxan yeri də onlar bəyəndi. Neyləyim, qatlaşdım, səbrim tükəndi.

Şapur Şirinə söylədi:

– Dur gedək! Pərvizin əmrinə itaət edək.

Şapur Şirini Gülgünə mindirib birbaş arzu gülzarına apardı.

XOSROVUN ATASININ ÖLMƏSİNDƏN XƏBƏR TUTMASI

Şah bir gün yarı xumar oturmuşdu. Gözləyirdi ki, haçan bəxti açılar. Bir qasid tələsik ona yanaşdı. Ona bir məktub gətirdi. Saraya yaxın olan kəslər yazıb anlatmışdılar ki, Hörmüz öldürülüb, taxt qəsb edilib. Anlatmışdılar ki, Xosrov tez gəlsin, bir tədbir görsün.

“Başın gilablısa, orda yuma, gəl” – deyə həyəcanla xəbərdar etmişdilər.

Xosrovu zəmanədən ağır bir dərd aldı. Gördü ki, zamanın vəfası yoxdur. Bu fani dünyanın ilqarı yoxdur. Bəzən insana bal qismət olur, bəzən də arı. İşdə dönüklük, sevgidə hicran olur. Şirin əsla acıdan ayrı olmur.

XOSROVUN MƏDAİNƏ GETMƏSİ

Elə ki Allahın əmri ilə Hörmüzün şahlığı puç oldu, Xosrov uğurlu bir vaxtda gəlib taxta oturdu. Ürəyi Şirinə nə qədər bağlı olsa da, ölkəni tərk eləmək xəta olardı. Bir yandan ölkəyə şahlıq edir, bir yandan da yar üçün ürəyi gedirdi. Dünyanı tikdirib ölkəni abad elədi. Ölkəni fitnədən azad elədi. O qədər zəlilə pasiban oldu ki, Nuşirəvan xalqın yadından çıxdı.

Məmləkət işini başa vurub yenə də qonaqlıqlara başladı. Günləri həmişə ovda keçirdi. Ovlayır, quşlayır, şərab içirdi. Qəlbini sevgi titrədincə rəqiblərdən Şirini soruşdu. Onlar xəbər verdilər ki, Şirin bir neçə gündür ki, qəsri tərk edib.

Şah çərxin hiyləsinə heyran qaldı. Anladı ki, insan nə qədər acizdir. Şirindən yeganə yadigar qalan Şəbdiz idi. Odur ki, gününü Şəbdizlə keçirirdi.

ŞAPURUN ŞİRİNİ ƏRMƏNƏ GƏTİRMƏSİ

Şapur Şirini götürüb qayıtdı. Gördü ki, Xosrov yoxdur. Şirini Gülgündən düşürdü. Şirin Banunun gözəl güllüyünə düşəndə, elə bil behiştə huri düşdü. Qohum-əqrəbalar, kəniz və qullar Şirinin intizarını çəkirdilər. Onu görəndə yeri öpdülər. Hər biri torpaqtək ayaqlara düşdü. Çox şükür edib nəzir verdilər. Atəşgaha xeyli pay göndərdilər. Banu sevindiyindən otaqlara sığmırdı. Qoca idi, sanki bir anda cavan oldu. Elə bil yenidən dünyaya gəlmişdi. Şirinə bir naz-niyaz göstərdi ki, onları yüz beytlə vəsf eləmək mümkün deyil. Buyurdu:

– Dövlət xəzinəsindən, şahlıq mülkündən nə istəyirsən, götür, payla!

Utanmasın deyə olub-keçənləri üzə vurmadı. Bilirdi ki, bu iş əbəs deyil, məftun olduğuna möhkəm dəlildir. Bəzi şeyləri Xosrovdan duymuşdu.

Şirinə nəvaziş göstərib, öz köhnə əhdini tutmuşdu. Şirinə yetmiş gözəl bəxş etdi ki, ömrünü meyli, məzəli sürsün. Şirin o qızları görüb güldü, ulduzlara aydan bir bəzək vurdu.

XOSROVUN BƏHRAMDAN QAÇIB ƏRMƏNƏ GETMƏSİ

Zəfərin açarı dəmir iradədir. Yüz qalpaqdan bir şah papağı xoşdur. Fikir bıçağı yüz iti qılıncdan itidir. Bir qılınc on adam öldürərsə, düşüncə ordunu dərbədər elər.

İradəli Bəhram belə bir xəbər aldı ki, çox ölkələr Xosrova tabe olub. Şahlıq həvəsi başına dolmuşdu. İradəsi bu işdə yar oldu. “Hürmüzün gözünü kor edib” – deyə Xosrova şər atdı. Hər yana gizli məktublar göndərdi:

“Bu uşaq şahlığı anlayan deyil. Atasını öldürən qatildən şah olmaz. Onun üçün bir içimlik od rəngli çaxır yüz qardaş qanından yaxşıdır. Bir çalğı səsinə bir ölkə verər. Onun üçün nəğmə bu ölkədən yaxşıdır. Ürəyi sevgidən çarpaz dağlıdır, Şirinin saçına qultək bağlıdır. Bu baş vuran şuxdan əl çəkin. Sizin boynunuzu vursa, nə edərsiniz? Yaxşısı budur ki, onu həbs edək. Bu odla, su ilə necə yola gedə bilərik? Bəlkə, bu tənbehdən bir öyüd aldı. Almaz, atasıtək ölər. Siz qılıncla onun yolunu kəsin, mən də şirtək gəlirəm”.

Rəiyyəti şahın üstünə qaldırdı. Bu tədbirlə də qələbə çaldı.

Şahənşah gördü ki, bəxti yatıb. Xalq ondan üz döndərib. Qızılla bəxtinə qüvvət verir, pulla düşməninə güc göstərirdi.

Bir gün gördü ki, düşmən artıq saraya çatıb, rəiyyət əlini taxta uzatdı. Pərviz yalqız qaldığını görüb Şəbdizin belinə atıldı. Düşündü ki, tacdan baş qiymətlidir. Aralıqdan çıxdı. Kəyan taxt-tacı sahibsiz qaldı. Onu başqa bir cahangir aldı. Zəmanə Xosrova yar olmadı, o, Bəhrama məğlub oldu.

Yüz hiylə ilə ora-bura vurnuxdu, axırda özünü Azərbaycana yetirdi. Sızlayan könlündə Şirin dərdi vardı. Birbaş Muğan deyib atını ora sürdü.

ŞİRİNLƏ XOSROVUN OVLAQDA GÖRÜŞMƏSİ

Xosrov düzə yetişdi. Hər yanı gəzərək şikar edirdi. Birdən Şirin aşkar oldu. O gözəllər şahı kənizləri ilə ovlağa çıxmışdı. Ovçular qarşılaşdılar. Ov ova baxdı. Sanki bir-birini ovlayacaqdı. Hər ikisi eşqdən xumar olub, yoldaşlarından uzaq oldular. Cavan sərvə bənzəyən iki oxatan məhəbbət oxuna nişan oldular. O qədər bir-birinə baxdılar ki, baxışmaqdan gözlərinə yaş doldu. Nə Pərviz Şirindən ayrı düşə bilirdi, nə də Gülgündən Şəbdiz. Burda dostluq binasını quraraq bir-birindən soraq tutdular.

… Atlılar dörd tərəfdən çapıb gəldilər. Onları görən mat, heyran qaldı. Bir neçə qarınca gizlicə söylədi: “Biri Bilqeyisdir, biri Süleyman”.

Şirin Xosrov şaha dedi:

– Hökmdar, mənim kimi saysız kənizlərin var. Tacın uca göylərə yaraşıqdır. Yerə ucalığı taxtın vermişdir. Bu dünya yeddi iqlim boyu bu gün şahımın hökmü altındadır. Ancaq bu yaxında bir evimiz var. Şahın sayəsində qayğıdan kənardır. Şah ora buyursa, məmnun qalarıq, onun beli bağlı qulu olarıq.

Şah cavab verdi:

– Can qəbul etsən, çox həvəslə qonağın olaram.

Şirin şaha xeyli təşəkkür etdi, sevincindən göz yaşları axıtdı. Əmr etdi ki, bir nəfər tez getsin, Banuya şahın gəldiyini xəbər versin.

Banu bu işdən xəbərdar olan kimi qəlbində şirin arzular oyandı. Şahın qabağına peşkəş çıxartdı. Şabaşdan ay, günəş pay aldı. Xosrovu elə eyvana düşürdü ki, sarayın başı buludlara dəyirdi. Eni, boyu iki meydan qədərdi. Şaha o qədər peşkəş verdi ki, sayını nə qələm, nə dil söyləyə bilər.

Şahın ürəyində Şirin olduqca eşqi Şirin kimi şirin olurdu.

MƏHİN BANUNUN ŞİRİNƏ ÖYÜD VERMƏSİ

Əgər cütçü torpağa saf tum səpsə, şübhəsiz ki, torpaqdan da saf tum göyərər. Pak adam torpağı təmiz saxlasa, gövhər də torpağa bulaşmaz.

Banu həm ismətli, həm də kübardı. Xosrovdan da, Şirinin eşqindən də xəbərdar idi. İki qəlbin fikri onu almışdı. Axı odla odunu necə yola vermək olar? Ona görə də Şirinə dedi:

– Qızım, bil ki, sən bütün gözəllərin sultanısan. Sənin bir nazın yüz şahlığa dəyər. Sənin avazın dünyalara dəyər. Səadət sənin arxanca kölgətək gəzir. İsmət, nəzakət sənin bəzəyindir. Camalın daim dünyaya nur saçır. Hüsnün ismətinin pənahındadır. Qapısı bağlı bir xəzinəsən. Yaxşıdan, pisdən xəbərdar deyilsən. Dünyanın cürbəcür hiylələri var – gah yaqutu əzər, gah dürr oğurlar.

Ürəyimə damıb ki, gələn cahangir, səninlə qovuşmaq niyyətindədir. Əgər bu Xosrov sənə vurulubsa, əlinə çox gözəl bir ov keçib. O, çox səbirsizdir, sən də bir yaxşı bax. Qorxuram ki, sənə bir hiylə qurar. Şirin dilə tutar, min bir söz deyər, şirin halvanı müftəcə yeyər. Sən rüsvay olarsan, qalarsan belə. Onun da könlü başqa eşq ilə coşar. O günəşlə elə rəftar elə ki, təndirinə çörəkdən qabaq düşmə.

Eşitmişəm on min gülüzlüsü var. Əgər hər gün o qədər gülü açılırsa, könül bülbülü bir gülə bənd olmaz. Görsə ki, vəfalı, ismətli qızsan, adətlə elçi göndərəcək. Onda adın da bu dünyada namuslu qalacaq. Əgər o, aydırsa, biz afitabıq, o, Keyxosrovdursa, biz də Əfrasiyabıq.

Kişinin dalınca düşmək qadına yaraşmaz. Bu sifət gərək qadında olmasın. Çox təzə-tər gülü əldə tutdular. Amma iyləyəndən sonra atdılar. Çox gül qədəhə şərab tökdülər. Dadandan sonra da yerə tökdülər. Bilirsənmi, baş uca olduğu zaman ərə getmək eşqbazlıqdan xoşdur.

Şirin bu sözləri diqqətlə qulaq dinlədi, sanki qulağından sırğa asdı. Bu sözlər onun qəlbinə çox yatdı. Onun könlündəki də elə bu idi. Ona görə də and içib yəmin elədi:

– And olsun ki, gözümdən qanlı yaş axsa da, Xosrova yalnız halal bir arvad olacağam.

Banu Şirinin andını eşidib rahat oldu, qayğı, nigaranlıq onu tərk etdi. İzn verdi ki, şahla evdə, meydanda qarşılaşanda oturub söhbət etsin. Bu şərtlə ki, bu ülfət xəlvətdə yox, camaat içində olsun.

Ertəsi gün günəş çöldə gülərkən dürr-gövhərdən bir təpə düzəldi. Dişi aslan kimi yetmiş nəfər qız qayğısız halda Şirinin yanına gəldi. Onların hər biri cürətdə İsfəndiyara, ox atmaqda Rüstəm Zala bənzəyirdi. Çövkan oynamaqda da çox çevik idilər.

Oxdanlar sərvlərdən asıldı, sərvə bənzər qızlar isə yəhərə atıldılar. Oyun meydanına gedəndə şadlıqdan uçdular. Sanki hər kəklikdən bir tülək-tərlan doğdu. Xosrov gördü ki, onlar çəməndə qırqovul, ovda qaraquş kimi durlarmış Şirinə dedi:

– Gəl bu geniş düzdə çövkan oynayaq.

Xosrovun topuna çövkan atdılar. Geniş düzəndə sanki maralla şir oynayır, turac qaraquşu əsir alırdı.

Artıq çövkan oyunundan bezib, meydan ətrafında gəzişməyə başladılar. Ordan da çölə tərəf at səyirtdilər. Ov ardınca çıxıb düzə getdilər. Dağda, düzdə o qədər ov vurdular ki, onları min nəfər saya bilməzdi.

Bu dişi şirlərin at minməsini görən Xosrov heyran olmuşdu. Şah Şirinə baxıb deyirdi:

– Görək bu ov mənə necə sovqat verəcək!

Elə bu dəmdə gözü bir ceyrana sataşdı. Az qaldı ki, özü ona ov olsun. Əlində şəmşir olan sərxoş bir maraldı qarşısındakı. Ceyran əvəzinə şir ovlanmışdı. Xosrov – o böyük şah özü bir ov olmuşdu.

Bir ayı beləcə keçirdilər. Xosrov bir bəhanə, fürsət gəzirdi ki, bəlkə, Şirinə bir eyham sezdirə. Lakin əlinə fürsət düşmürdü.

XOSROVUN KEF MƏCLİSİNDƏ ŞİR ÖLDÜRMƏSİ

Şah bir gün erkən gəzməyə çıxmışdı. Yanında çəmən də Şirintək gözəldi. Hər kəsin Şirintək həmdəmi olsa, ona hər şey xoşdur, dərdin, qəmin nə olduğunu bilməz.

Ətirli, gülşən bir yer bəyəndilər. Hər yana baxsaydın, süsən açmışdı. O cənnətə bənzər yerdə dayandılar. Şah üçün möhtəşəm bir çadır qurdular. Çadırı qullar, kənizlər bürüdü. Sanki aya ülkər dövrə çəkmişdi.

Eşq ilə şərab əl-ələ vermişdi. Şah bu iki meydən halsız olmuşdu. Qəflətən yandan bir qızmış şir çıxdı. Tozdan duman qaldıraraq sərxoştək qoşunun canına düşdü. Qoşun şirdən qorxaraq hürkdü. Şir gəlib barigaha yaxınlaşdı. Qəzəbli-qəzəbli şaha yanaşdı. Qılıncsız, zirehsiz şah şirin üstünə atıldı. Yumruğunu elə hiddətlə çaldı ki, şir bihal olub yerə sərildi. Tez əmr etdi:

– Durmayın, tez başını kəsin, dərisini boğazından çıxarın.

Pərviz şir gövdəli olsa da, şahdır, şahlar isə təmkinli və ağır olur.

Şirin gördü ki, əlinə fürsət düşüb, nəhayət, Xosrovun əlini öpdü. Bu öpüş Xosrov üçün nadir ləldən də yuxarı oldu.

XOSROVUN ŞİRİNLƏ ƏYLƏNMƏSİ

Gündüzdən də nurlu aydın bir gecə idi. Ay görününcə aləm nura boyanmışdı. İnsana ruh verən sərin bir külək əsirdi. Bu külək çırağı söndürməyəcək qədər xəfif idi. Burada qaranlıqdan bircə nişan vardı – həyat suyu görünmürdü.

O qara çadırda nazlı dilbərin – Şirinin ismətdən başqa qoruyucusu yoxdu. Şirinin üzündən işıq alan Xosrov başqa bir çıraq yandırmamışdı.

Reyhan ətri ilə əsən o yellər Xosrovdan Şirinə bir xəbər yetirdi: “Bu gecədən daha xoş bir gecə gəlməz, bu iydən daha xoş iy yüksəlməz. Vüsal qovuşan nur qədər yaxındırsa, niyə də olmasın?”

… Qız ehtiras divini boğaraq andına sadiq qalmışdı. Bir yanda şah taxt üstündə oturmuşdu. Qullar səf-səf ayaq üstündə durmuş, Şapur isə taxtın önündə dayanmışdı. Pərilərsə mey içib xeyli gülüşdülər. Xosrov buyurdu:

– Hər ürək çalan yeni bir dastan söyləsin.

Şirinlə Xosrovun ətrafındakı qızlardan hərəsi bu iki aşiqin məhəbbətini rəmzi şəkildə ifadə edən maraqlı bir əfsanə söylədi. Növbə Şapura çatdı. O, söylədiyi əfsanədə bu məhəbbətin yaranmasındakı iştirakına işarə vurdu. Daha sonra Xosrovla Şirin söylədikləri əfsanələrdə özlərinin məhəbbətə əsir olduqlarını bir-birinə çatdırdılar.

Orda hansı gözə baxsan, dostluq vardı. Hamı deyilən sözə əl vururdu. Dost qəlbi torpaqdır, ona əl vursan, paka çıxar.

Gecə sabaha qədər yatmadılar. Neçə gözəl gecə belə keçdi. Ay və günəş ova hazırlaşdılar – Şəbdizə, Gülgünə süvar oldular. Atları Muğandan Şahruda sürdülər. Şənlik büsatı dünyanı doldurdu. Bəzən də ovlaqları Kürbasar oldu. Çoxlu quş ovlayıb, balıq tutdular. Gah da Məntur çölünə at sürdülər, ceyran, maral ovladılar.

Günlər çöldə, səyahətdə, vaxtları ovda, şənliklərdə keçirdi.

XOSROVUN ŞİRİNDƏN MURAD İSTƏMƏSİ VƏ ONUN ETİRAZI

Əyləncə məclislərinin birində Xosrov Şirinlə əylənirkən Şirin onun qarşısında qəti bir şərt qoydu: “Olsam, sənə yalnız halal bir arvad olacağam”. Xosrov israr etdikdə Şirin sözünün üstündə daha möhkəm durub şaha dedi:

– Bu qızğınlıqdan əl çək. Mən durmuşam burda. Sən yaxşı olar ki, şahlığı al. Öz taxtını qaytar, mən, onsuz da, sənin əlindəyəm.

… Əvvəl üzüm olur, sonra isə mey. İnsan kamına səbir etməklə yetər, yavaş-yavaş dilaramına çatar. Aralıqda belə bir avaralıq varsa, şahla murada yetmək xoş olmaz. Əgər desəm ki, şahın yarıyam, gərək sənin işlərinə yarayam. Sən mülkünü yenidən ələ gətir. Bəxtin yar olsa, mən də hazıram. Qorxuram ki, sən mənimlə kef etdiyin zaman mülkün əldən gedə.

Bütün tarixə baxsan, görərsən ki, yalnız cəld olan qazanıb. Cavansan, şir kimi cəsarətin var. Tacidar olmağa ləyaqətin də var. Ölkəni fitnədən xilas edib qüdrətini göstər.

Oğrunun biri varını alıb, bütün ixtiyarını güclə qəsb edib. Qılınc götür, meydanda özünü göstər. Qurduğu bütün hiylələr məhv olsun. Dünyanın hər yerindən qoşun yığ. Mən də bacardığım qədər kömək edərəm. Bacarmasam da, daim dua edərəm.

Bu sözlər Xosrovu yaman qızdırdı. Dayanmadan Şəbdizin belinə qalxdı.

– Salamat qal, – dedi, – mən gedəsi oldum. Dənizdən, atəşdən bir qorxum yoxdur. Zənn etmə ki, mən bundan sonra yataram. Mən hara, yuxulamaq hara? Uca dağları yerdən qaldıraram. Fil ayaqları bəndimdən qurtarmaz.

… Bəzən məni kama çatmamaqla qorxudur, gah da mənə mərdlik dərsi verirsən. Sənin eşqin məni tacdan elədi. Əgər başımda sənin eşqin olmasaydı, bu sevdalı başım tacsız qalmazdı. Sən məni dünyada avara, qaragünlü, biçarə etdin. Əgər eşqinin dərdi könlümə dolmasaydı, məni bu torpağa kim gətirərdi?

İndi ki mənimlə ülfəti kəsirsən, artıq icazəmi də verdin, mən getməliyəm.

Bunları söyləyən Xosrov atını səyirdib qoşunu Gilək yollarından çəkdi.

XOSROVUN ŞİRİNDƏN KÜSÜB RUMA GETMƏSİ VƏ MƏRYƏMLƏ EVLƏNMƏSİ

Ürəyi Şirindən incik gedən Xosrov küsüb Rum elinə gedirdi. Qorxulu yollarla qəlbi təlaş içində gedən Xosrovun başında tac yerinə dəbilqə vardı. Qorxurdu ki, Bəhramın qoşunu görər. Ona görə də durmadan gedirdi.

Yolda nə dayandı, nə dincəldi. Birbaşa Qüstəniyyəyə gəldi. Rum qeysərinə xəbər çatınca dedi:

– Bu səfər Rum üçün xoşbəxtlikdir.

Qeysər gördü ki, bəxti qapıya gəlib. Tez taxt-tacı ona təslim etdi. Bundan o qədər sevindi ki, qızı Məryəmi ona verdi.

Şaha layiq toy haqqında çox danışdılar. Bir çox şərtə qərar verdilər.

XOSROVUN BƏHRAMLA MÜHARİBƏSİ VƏ QALİB GƏLMƏSİ

Şah bir neçə gün kef etdikdən sonra dedi:

– Mənə kömək üçün qoşun verin.

Qeysər ona saysız qoşun verdi. O qədər qoşun və yaraq düzəldi ki, sanki dağ üstünə dağ yığılmışdı. Xosrov cəm edilmiş qoşunun içindən qırx-əlli min ayırdı. Qəflətən bir gecə hücuma keçdi. Bu işdən xəbərdar olan Bəhram döyüşə şir kimi qərar verdi.

Bəxt tülkülük etsə, şirlik, cahangirlik bir fayda verməz. Səflər bir-birinə qarşı durdular. Qoşun sıralandı, xəncərlər sıyrıldı. Ox vıyıltısından, qılınc səsindən fillə şir birdən ödünü yarır, ölülər məqbərəsindən qalxırdı. Bax, atlılar şimşəktək qılınc çalır, şirlər diş qıcırdaraq döyüşürlər. Əcəl hər tərəfdə diş qıcırdır. Məhşər bu döyüşün yanında bir oyuna bənzəyirdi. Nizələrdən qalın bir meşə yarandı. Qaçmağın yolunda ölüm dayanmışdı.

Xosrov fil üstündə hərəkət etdi. Nil kimi Bəhramın üstünə hücuma keçdi. Pilpayı qaldırıb Bəhramın başına çaxdı, o fil gövdəlini yerə sərdi.

… Bəhramın qoşunu dolaşıq düşdü. Sanki sərsəm adam işıq görmüşdü. Zaman Bəhramı Bəhrami-Gur kimi şirlikdən çıxardı, zorundan saldı. Bir neçə adam ölümdən qurtardı, uğursuz Bəhram onların da içində idi.

Əgər biri özünü bəyənsə, ona bədnəzər öz gözündən dəyər. Özündənrazılar hər zaman sınarlar. Kim qurtarsa, ona uzun ömür var.

Elə ki Bəhram döyüşdən qovuldu, dünya da Bəhrama düşmən oldu.

XOSROVUN YENİDƏN TAXTA ÇIXMASI

Tale belə bir xoşbəxt qurğu qurdu – şah firuzə rəngli taxta oturdu. O, ağı qaradan ayırdı. Adı Məğribdən Məşriqə yayıldı. Məmləkəti hökmü altına alandan qüdrəti gündən-günə artdı. Taxtını ülkərə qədər qaldırdı. Xosrov taxtına şirtək əyləşdi. İgidlər: “Çox mübarək!”– söylədilər. Möhüründən hər yerin üzü bəzəndi.

… Şah taxt-taca yetişən zaman Şirinin qəmzəsi talana başladı. Nə könüldən qəmi atmaq olurdu, nə də dəm yerinə çatmaq olurdu. Çünki artıq Məryəm onun arvadı idi. Adı onun sayəsində yüksəldi.

Doğrudur, şahlıq və xəzinə vardı, lakin Şirinsiz günü bir gün deyildi. Demirəm ki, deyib-gülmürdü. Ancaq ürəkdən gülə bilmirdi. Bəzən mey içib, nəğmə dinləyir, bəzən də gözündən cama mey tökürdü. Gah deyirdi: “Ey ürək, istəyin nədir? Şahlıq, yoxsa aşiqlik? Hökumət heç zaman eşq ilə uymaz. İnsan gərək birindən yapışsın. Mənə deyirlər ki, günəş kimi gül, Cəmşid taxtında qəm rəva deyil. Könüldə qəm varkən gülmək olarmı? Qəmli ürək sevinclə necə dolsun? Mən yuvadan ipək tora düşən bir quşam. Qəlbim gülüstana getməyi arzulayır. Əfsus ki, ayağımda qızıl çidar var. Nə belə çidarı açmaq, nə də o zəncirlə uçmaq mümkündür”.

Ürəyində belə çox sözlər söyləyərdi. Heç məhəbbət dərdi olanın səbri olarmı?

XOSROVUN FƏRAĞINDAN ŞİRİNİN AHÜ-ZAR ETMƏSİ

Şirin Xosrovdan aralı düşəndən sonra dərdi sonsuz, həsrəti dərin oldu. Gözündən aramsız inci süzür, kirpiyi isə bu incini sapa düzürdü. Yuxuya həsrət gözü çıraq olmuşdu. Bəzən ürəyinə qarğış edir, bəzən də ürəyindən dada gedirdi. Bəzən də bəxtinə deyirdi: “Ey zalım! Bir kərə yaxşı iş görməmisən. Qəlbinin istəyi axı gəlmişdi. Onu niyə əlindən buraxıb itirdin? Birdən ayağını xəzinəyə basdın. Onu nahaq yerə niyə əlindən verdin? Sənə sevdiyin çıraq verilmişdi. Ancaq o çırağı niyə alıb söndürdün? Dirilik suyunu ələ gətirdin, ondan bir udum belə içmədin!”

Beləcə bu möhnət onu xeyli incitdi. Nəhayət, işinin yolunu tapdı. Bir xeyli zarıyıb, xar olub yıxıldığı torpaqdan ayağa qalxdı. Banunun yanına yollandı. Xosrovdan ona xəbər yetirdi. Banunun qəlbi riqqətə gəldi. Şirinə bir xeyli öyüd-nəsihət verdi:

– Bir neçə gün səbir elə, – dedi, – heç kəs həmişəlik darda qalmayıb. Gül kimi tez açılıb, aşkar görünmə. İti axan sular tez körpü yıxar. Bil ki, toxum çürüməsə, heç zaman bitməz. Bağlanmayan iş açılmaz. Ey nigar, tez-tez içən adam tez sərxoş olur. Şimşəklər çaxdıran bulud bərk ağlayar, birdən də açılar. Tələsik yol getmək bir fayda verməz. Hər kəs tələsik yol getsə, tez də yorular. Xosrovun yolunda çox əzab çəkmisən, xeyli çətinliyə tablaşmısan. İndi səbir eləmək vaxtıdır. Tələsmə, sular üzüyuxarı çətin axar.

Banunun bu sözləri onu ovutdu. Səbir edib qəmi unutdu. Şapur da araya girdi. Birlikdə ona təsəlli verdilər. Çox söz söyləyib, öyüd verdilər. Xosrovun adı ilə ona təsəlli verdilər. Əhvalı pərişan, kədərli Şirin səbir etməkdən başqa çarə görmədi.

MƏHİN BANUNUN ŞİRİNƏ VƏSİYYƏT EDİB ÖLMƏSİ

Banu Şirinə təsəlli verir, şirin sözlərlə onu oxşayırdı. Ömrün vəfası qurtaran zaman bir gün Şirini yanına çağırdı. Xəzinənin açarını ona verərək dedi:

– Tezliklə anan öləcək.

Bu sözləri deyən Banunun vücudu süstəldi. Əski sağlamlıq onu tərk elədi. Dünya onu şirin candan ayırdı. Var-yoxunu Şirinə tapşırdı. Bunu təcrübə ilə tapdım ki, dünyanın işrəti əl geyişməyinə bənzər. Əvvəl qaşınanda ruha xoş gələr. Sonra isə əllərindən alov yüksələr. Dünyanın camı da belədir: əvvəl sərxoş edər, sonra isə xumar. Qəmi boşla, bu dünya qəmə dəyməz.

MƏHİN BANUNUN YERİNƏ ŞİRİNİN TAXTA ÇIXMASI

Şahlıq Şirinin əlinə çatanda ölkədə hər yana işıq yayıldı. Rəiyyəti ədalətlə şad elədi. Məhbusları azad elədi. Şəhər qapısından bir bac almadı. Əkinçi daha xərac vermədi. Bütün məzlumlar zülmdən qurtardı. Şəhərlə kəndistanın dostluğu başladı. Onun üçün dünya malından dua daha xoşdu.

– Şirin Xosrovdan xəbərsiz qalmışdı. Bu şahlıq heç onun könlünə yatmırdı. Keyxosrovtək var-dövləti olsa da, eşqin xumarı başından çıxmırdı.

Eşitdi ki, şah artıq bəxtiyar olub, bütün ixtiyar yenə də əlindədir. Xəzinə açıb gövhərdən şabaş verdi.

Könlünə gələn ələm yalnız Məryəmdən idi. Çünki Məryəm çox qısqanc idi.

… Öz eşqinə hədsiz dərəcədə heyran qalan Şirin qəm zindanından qurtara bilmirdi. Tam bir il idi ki, şahlıq edirdi. Ondan bir quş, bir qarınca belə incimədi. Qorxurdu ki, fikrinin dağınıq çağında saldığı ədalət bağı pozulsun. Başqa bir çarə görmədi. İstədi ki, taxt-tacı yadlara buraxsın, təkbaşına Xosrovun dərgahına yola düşsün, tək olub yar ilə görüşsün.

… Gülgünün belinə yəhər qoyuldu, yola düzəldi. Şirin yola çıxan zaman özü ilə bir neçə kəniz də götürdü. Onlar Şirinə yoldaş oldular. Çoxlu ipək, bir xeyli də pul götürdülər. Qatar-qatar öküz, dəvə, qoyun, at səhranı dəniz kimi doldurmuşdu. Ordan tələsik qəsrə gəldi. Ardınca gələn sürülər, elə bil dəniz idi. Yenə tər mirvari sədəfə girdi, gövhər yenə daşa pənah gətirdi.

Şah eşitdi ki, Şirin yaxına gəlib. Ümidi canlandı. Yalnız Məryəmin qorxusu qəm gətirirdi. Çünki Məryəm gecə-gündüz onu güdürdü. Ona görə də aydan uzaqdan-uzağa soraq alır, ancaq ordan əsən yeli güdürdü.

XOSROVUN BƏHRAM ÇUBİNİN ÖLÜMÜNDƏN XƏBƏR TUTMASI

– Günəş doğdu, qaranlıqlar dağıldı, aləm işıqlandı. Bəxti gülən Xosrovun təxti bəzəndi. Şahlığın bayrağı göylərə ucalırdı. Xosrov Pərviz taxta əyləşdiyi zaman dövlət qapıları açıldı, bir qasid sevincək içəri girdi. Yeri öpərək dedi:

– Şahim var olsun! Bu dünya durduqca hökmü bərqərar olsun. Bu gözəl taxta səadətlə otur. Şahlıq Bəhramın evini tərk etdi. Artıq şahın bu düşməni yoxdur.

Xosrov dedi:

– Dünya fanidir, fani! O, hər bir insanı Bəhram edəcək. Zəmanə bizlərə kötək vuranda fələk Bəhrama qarovul çəkirdi. Bəxtimin ağacı bar gətirəndə Bəhramın üzünü taxtalar örtdü. Bəhram sağ ikən dünya ona kömək idi. Dünyanı tutmaq üçün çox həsrət çəkdi.

Çox qılınc taxan “Mənəm, mənəm!” deyib. Amma indi torpaqlar altında yatır. Sanma ki, aslan qan töküb, ov tutar. Gec olsa da, bir gün onu bu qan tutar.

Dövlətlə zülm bir yerdə olmaz. Dövlət zalımlara ülfət göstərməz. Halvaya göz yuman bir milçək varmı? Əncir üçün qarğanı öldürmək olarmı? Yadlar zinəti ilə evlər bəzəmə. Dinə qarışıqlıq düşər, kəsən deşilər.

İş çətinə düşsə, sən sakit olma. Sakitlik zülmə köməkdir. Dərvişə təkəbbürlə baxma. Onun özünün də bir aləmi var.

Yaxşı adamların eybinə göz yum, yaman göz sənə yaxşı şey öyrətməz. Bu göz hər bir hünərdə nöqsan görür. Hər saf gövhərdə ləkə axtarır. Gözlərin qarğanın gözündə olsun. Tovuzun çirkin ayağına baxma. Yüz nöqsanın varkən, barı sus. Bu nöqsanları özgədə axtarma. Öz eybinə baxarkən bir gözlə baxırsan, özgədə görəndə isə gözün yüz olur.

Xosrov bu şeylərdən söhbət etdikcə böyüklər riqqətlə ağladılar.

Xosrov taxtdan endi, qayğısı artdı. Gözlərindən çoxlu rəngli su axdı. Düz üç gün Bəhram üçün kədərə batdı. Nə taxta, nə qədəhlərə əl vurdu. Dördüncü gün yenə məclis düzəldi. Xoş nəğmə səsləri yüksəldi. O dəniz əllər səxavətə gəldi. Yer daş-qaşdan dönüb Ülkər olmuşdu. Saqilər mey tökdü, şah sərxoş oldu. Ürəyində Şirin qəminin ahı… buyurdu ki, Barbəd gəlsin. Ondan dərdlərinə dərman dilədi.

ÇALĞIÇI BARBƏDİN TƏRİFİ

– Barbəd sərxoş bülbül kimi gələndə şərbət əlində su kimi axırdı. O çala bildiyi yüz xoş nəğmədən otuzunu özü seçib bəyəndi. Barbəd bu nəğmələri elə çalardı ki, sanki gah ürək verir, gah da can alırdı.

… İndi də Barbəd bu nəğmələrdən Pərviz üçün çalırdı. Xosrov bir-birindən gözəl nəğmələrə yüz kərə “Əhsən! Əhsən!” dedi. Onun belə bir adəti vardı: “Əhsən” deyəndə qızıl atardı. Barbədin çaldığı hər bir pərdəyə şah bütöv bir xəzinə bağışladı.

XOSROVUN ŞİRİNİ GƏTİRMƏK ÜÇÜN MƏRYƏMDƏN İCAZƏ İSTƏMƏSİ

Göyün yaxasından ay çıxanda hər yer hilali örtüyə büründü. Xosrov Şirinin həsrəti ilə çox qan uddu.

Bir gün məst ikən Məryəmin yanına gəldi. Ona İsa kimi dil açdı. Şirin haqqında söhbət etdi:

– İcazə ver ki, o da bir kəniz olsun. Qəsrdə yalqız, kimsəsiz qalmasın. Əgər onun üzünə baxsam, odlar, atəşlər məni yandırsın.

Məryəm:

– Cahangir, – dedi, – cəlalın, şöhrətin göylərdə gəzir. Şirinin adı tər halva olsa da, mən o şirin dadı acı edərəm. Məni o cadugərlə tay tutursan. O, Babil sahirini belə aldadar. İstəyi odur ki, bizi ayrı salsın. O, sənə qovuşsun, mən sənsiz qalım. Zənn eləmə ki, mən o əfsuna uyaram. O əfsanəni çoxdan bilirəm. Gəl sən o allahsıza ürək vermə. Canın bir gün bəladan xilas olmaz.

Bir az duruxub taxt-taca and içdi:

– Əgər Şirin bir gün bu yerə gəlsə, qara kəndiri boynuma salar, zülmdən özümü diri asaram. Yaxşıdır ki, Şirin orada otursun. Bayquş abadlıq görməsə, yaxşıdır.

Məryəmin bu sözlərini eşidən Xosrov anladı ki, heç vaxt günü günüsüylə ülfət bağlamaz. İşini başqa cür tutdu – özünü Məryəmə mehriban tutdu. Şapur min cür hiylə quraraq şaha Şirindən bir soraq verərdi. Bu qanlar udandan da gizlin cavabı o qəm yeyənə yetirərdi.

ŞAPURUN XOSROVUN PEYĞAMINI ŞİRİNƏ APARMASI

Şah bir gün Şapura dedi:

– Söylə görüm, mən bu sevgimdən necə ayrılım? Bir gecə gedib o ayı gətir görək. Gərək onu ləltək sandıqda saxlayam. Məsləhətdir ki, hələ o ay sifətlə pərilərtək gizli görüşüm. Əgər Məryəm o pərini görərsə, cin atına minər, bunu yaxşı bilirəm.

Nəqqaş cavab verdi:

– Heç kefini pozma. Birbaş işi düzəltməyə gedirəm. Özünü qəsrə yetirən Şapur əvvəl yerbəyer hər şeyi Şirinə danışdı. Sonra dedi:

– Artıq məqam yetişib. Şah səni ovlamaq üçün məqam güdür. Gəl atları gizli minib Xosrovun qəsrinə yollanaq. Xəlvətdə Xosrovla gün keçir, kef çək, bəlkə, günün birində düşməninin bəxti sönəcək.

O yalqız qalmış ay, o şirin dodaq Xosrovdan uzaq qalmaqdan bezgindi. Odur ki, Şapura acıqla dedi:

– Ey insan, ey tanrıdan uzaq, özündən utan! Hər incini deşmək olarmı? Ağzına gələni demək olarmı?

… Mən gövhərəm, niyə əskilim? Məgər mən yeləm? Əgər o dərgaha layiq deyiləmsə, niyə mən o qapıya zorla gedim?

Gəl əyri oturaq, düz danışaq. Mən ancaq ondan çox təhqir görmüşəm. Abrım getdi, ona təsir etmədi. Guya ki, heç bir iş olmayıb. O, mənim qeyrətimi çəkməyəndə mən də şahlığa etina etmərəm. Onun təhqiri belimdə ağır yükə çevrilib. Qəminin zülməti böyük olub. Dilim yaralıdır, çünki mən ondan hər zaman yalnız dil yarası aldım. Əgər harın Şəbdiz çox qaçağandırsa, heç Gülgün də ondan geri qalan deyil. “Mən şaham, tacım var” – deyirsə, məndə də şahanə ləçək var. Xəzan küləyi alıb aparınca qoy bahar çiçəyi torpaqda qalsın. Bu qədər əziyyət çəkdiyim heç də ondan deyil, ürəyimdəndir.

… Qəlbim zalım, yarım sitəmkar oldu. Qəlbdən də, yardan da bizar olmuşam. Xəzinəmdən, ölkəmdən ayrı düşsəm də, kisəmdə yenə də azadlıq möhürü var. Dünyada iki şəxsə: gözü toxa və azad insana buyruq yoxdur.

… Şah desə ki, bir də o dodaq şəkər saçar? Deyərsən ki, onlar səndən çox-çox uzaqdır.

Bunları deyib hirsini Şapurun üstünə tökdü, ürək ağrısından yükü azaldı. Sonra isə yumşaqlıqla dedi:

– Ey söz bilən kişi, sözün axar sudur, özün işi yaxşı bilirsən. Əgər bir zaman şaha salam desən, bu sözlər məndən sifariş olsun: “Bədəməl insan, o şirin sözlər harda qaldı? Umurdum ki, məndən heç üzün dönməz. Gözün başqa gözələ baxmaz. Yatmış tale kimi bir köməyin, dövran kimi məni istəməyin yoxdur. Öz kamından başqa heç fikrin varmı? Heç belə xundpəsəndlik olar? Mən bağı qanımla suvardım, meyvəsi isə mənə qismət olmadı. Oduna qızınmamış tüstüsünə kor oldum.

Bəsdir mənə zülm etdin! Adlı-sanlı olub məni unutdun. Bəyəm adam yüksələndə əhdini pozar? Özündən əskiyə bir az diqqət et. İşin bəd gətirəndə mən dostun idim, yüksələndə nədən mənə göz yumdun? Köməksiz olanda könlüm könlünə yar idi. İş başına keçdin, sevgin qurtardı”.

Şirin sözlərini tamam eləyəndə Şapur yeri öpüb belə söylədi:

– Tədbirin istəyimizdən üstündür. Bu sözləri doğru söyləyirsən.

Bu sözlərdən sonra Şapurun özü Şirinə bir sözü də ölçmədən deməzdi. Hər söz gərək düşüncə ilə deyilsin. Qızılı gərək xərcləməzdən əvvəl çəkəsən.

FƏRHAD VƏ ŞİRİN DASTANI

O pəri cilvəli, zərli, ipəkli, o gümüş gərdənli, daş ürəkli məskəni qayalıq olan südü hər şeydən artıq xoşlardı. Bütün mal-qara çox uzaqda olduğundan süd bura çox çətinliklə gəlirdi. Südü uzaqlardan gətirmək xidmətçilərə çox əziyyət idi.

O sərvin qəlbində olan hər qayğı Şapura aşkar idi. Şirin öz dərdini xəbər verəndə Şapur birdən lalə kimi açıldı:

– Fərhad adlı bir cavan var. Usta bir mühəndis, bir sənətkardır. Biz Çində onunla birgə oxuyub yaşa dolmuşuq. Ustamız hər işi bilirdi. Mənə qələm verdi, ona isə tişəni. Külünglə sənətkarlığa başlayanda yeri quş qayırıb balığa yüklər. Sənətinin səsi Ruma yayılıb. Bu usta istəsə, iş düzələr. Ustanı tap, sonra bir işə giriş. Əmr etsən, bu işi yoluna qoyaram – Fərhadı hüzuruna gətirərəm.

Şapur sözünü qurtaranda Şirin süd qəmini tamam yadından çıxardı.

Şapur gedib gəzdi, Fərhadı tapdı. Əhvalatı ona xəbər verdi. Onu Şirinin qəsrinə apardı. Kürsüyə oturtdu, könlünü aldı. Gövdəsi ilə dağı xatırladan o dağ çapan gələndə hamı heyran qalmışdı. Görkəmi böyük bir filə oxşayırdı. Onda iki filin qüvvəsi var idi. Hərəm kənizləri ona hörmətlə yer göstərdilər.

Beli bağlı, qolları azad Fərhad pərdə qarşısında dayanmışdı. Düşünürdü ki, görəsən, hiyləgər fələk indi nə göstərəcək. Elə bu vaxt dodağı şəkər, dili şirin o pərdənin dalından səsləndi. Şəkər qıfılları yaqutdan açdı. Onun süd haqqında şirin sözləri balı, şəkəri də heyrətdə qoymuşdu. Deyirlər ki, dilinin dadı şirinmiş. Ona görə də adı Şirin qoyulub. Balıqlar, quşlar da səsindən yatarmış. Bir məclisdə ağzını açsa, hamının ixtiyarını alardı.

Fərhad onun səsini eşitdikdə duydu ki, daha qüvvəsi qalmayıb. Dərdindən bircə kərə ah çəkdi. Xəstə adam kimi yerə yıxıldı. Şirin gördü ki, Fərhad biqərar oldu. Onun qəlbi tordan uçmuş quş kimidir. Ona yenə sözlə çarə qıldı – sözlə yenidən tora saldı. Dedi:

– Qulaq as, ey bilici ustad! İstəyimi yerinə yetir, məni şad, usta biliyin, iti əlinlə isə bu qəsri abad elə.

Biz südə möhtacıq. Sürülər burdan çox uzaqdır. Buna bir çarə tap, biz də rahat olaq. Burdan sürülərə çatana qədər daşdan bir arx çəkilsə, çobanlar südü orda arxa sağar, xidmətçilər isə onu otaqda içər.

Şirinin bu sözlərindən Fərhad mey içməmişdən məst oldu. Şirinin dediyi sözü eşidirdi, amma onu anlamaqda aciz idi. Dili söz deməyə aciz olduğundan əlini gözünün üstünə qoydu.

Bir əlaltıdan söhbəti soruşdu:

– Qəlbim kordur, inan ki, sərxoşam. Bir siz söyləyin görüm, nə dedi. Məni onun arzusundan agah eləyin.

Söhbəti eşidib duymuş adamlar onu başa saldılar. Fərhad Şirinin nə istədiyini bilincə razılıq edib xeyli şad oldu. Bu işi görmək üçün çox tələsirdi. Şirinin işi üçün qəlbi əsirdi.

Fərhad külüng çaldıqca daş quma çevrilirdi. Külüngü qart daşların içində yara açırdı. Otlaqdan saraya qədər gözəl mərmərlər baş-başa vermişdi. Geniş dərya kimi dərin bir çay yaratdı. Axırda gözəl bir hovuz düzəltdi ki, kövsər hovuzu da ona çatmazdı. Daşları elə diqqətlə düzmüşdü ki, araya bir tük də sığmazdı. Adətdir ki, iş ustanın əlinə keçənə qədər çətin görünər. Polad yüz dağ olsa da, insan onu vurub parça-parça edər.

ŞİRİNİN FƏRHADIN ÇƏKDİYİ ARXIN VƏ DÜZƏLTDİYİ HOVUZUN TAMAŞASINA GETMƏSİ

– Şirinə dedilər:

– Fərhad tapşırdığın arxı bir aya saraya çəkdi. İndi hər axşam-səhər hovuz təmiz, təzə-tər süd axır.

Durub çölə çıxdı. Hovuzu, mərmər arxı gördü. Düşündü ki, bu arxı, mərmər hovuzu insan yaratmayıb, elə özündən yaranıb. Fərhadın işindən heyrətə gəldi, söylədi:

– Belə sənətə eşq olsun!

Fərhad bu işi qurtaran zaman Şirin onu dostlardan əziz tutdu. Gövhərdən bir neçə sırğası vardı ki, hər daşı güntək yanardı. Onları qulağından açıb, çox üzr istəyərək:

– Hələlik bunları qəbul et, – dedi.

Fərhad o xəzinəyə “Afərin!” deyib aldı və Şirinin ayaqları altına atdı. Tez qəsrdən çıxıb çöllərə qaçdı. Dəniztək göz yaşı axıtdı. Eşqini kimsə duymasın deyə insanlardan uzaq gəzirdi.

FƏRHADIN ŞİRİNİN EŞQİ İLƏ ÇÖLLƏRƏ DÜŞMƏSİ

Fərhad Şirinə ürək bağlayalı məhəbbət odu könlünü dağladı. Günü çox çətin keçirdi. Əlində heç ixtiyarı qalmamışdı. Nə hicran dəminə taqəti vardı, nə də eşqin qəminə dözə bilirdi. Qəlbinin telləri ney kimi sızıldayırdı. Dağlara üz tutdu, çöllərə qaçdı. Dağlar da əlindən zara gəlmişdi. Nə qəminə qəmxar vardı, nə dərdinə yaxın havadar. Bütün aramını sevgi almışdı. Bütün varlığını oda salmışdı. Nə su, nə də dayənin adını bilən susuz körpə kimi şivən edirdi. Qəlbinin odundan beyni yanır, bir gur çıraq kimi alovlanırdı. Gözləri yaşlı, dili naləli idi. Ciyəri kədər odundan yanırdı. Hər gecə sübhədək oyaq qalırdı. Əlacsız dərdinin dərmanı yoxdu.

Belə xəstəlikdə yalqız qalaraq tanışdan, yoldaşdan uzaq düşmüşdü. Eşq onu elə bürümüşdü ki, özünü tamam unutmuşdu. Nə qəmindən xəbər verə bilirdi, nə də sifariş üçün bir adam vardı. Əgər Şirin kandarından toz gəlsəydi, onu sürmətək gözlərinə çəkərdi. Şirinin yolunda bir tikan görsə, öpüb bağrına basardı. Hər dəfə o ad dilinə gələndə torpağı yüz dəfə öpərdi. Vəhşi atlar kimi çöldə çaparaq yalnız vəhşilərə munis olmuşdu.

… Ürkək ceyran kimi axşam gəzər, bir az süd içib aram olardı. O süddən başqa yeməyi yoxdu. Gəzdiyi yer o hovuzun başı idi. Gecələr hovuzun yanında qalıb səhərədək ətrafı gəzərdi.

Bu söz dastan olub dillərə düşdü. Dastanın söhbəti elə yayıldı.

FƏRHADIN ŞİRİNİ SEVMƏSİNDƏN XOSROVUN XƏBƏR TUTMASI

Saray əhlindən məhrəm bir nəfər şaha bu əhvalatı xəbər verdi:

– Fərhad Şirinin eşqindən el ağzına düşüb. Sevda, məhəbbət başına vurub, onu çöllərə salıb. Şirinin eşqindən könlü qəmlə dolu Fərhadın eşqindən bütün aləm xəbərdardır. Nə oxdan, nə də qılıncdan qorxur. Zənn etmə ki, Şirini almaq üçün yanır. O, Şirini görməyi belə özü üçün səadət sanır. Hər həftə qəsrinə salam aparır, pəyam alınca ondan razı qalır.

Xosrov bu hekayəti eşidəndə yenidən məhəbbəti oyandı. Pəhləvan üz-üzə gələndə, cüt bülbül bir gül üçün oxuyanda xoş olar. Bir şeyə iki müştəri çıxanda o şeyin dəyəri artar. Şah da bu işdən, doğrusu, çox şad oldu ki, bir yazıq onunla həmrah oldu. Bir yandan da qeyrət ona təsir etdi.

Şah bir neçə yaxın adamla oturub bu işə əncam axtarırdı:

– Bu dəlidən necə xilas olum? Bu zərlə nə sayaq nərd oynayım? Belə getsə, işim xarab olacaq. Qanını tökümmü? Axı günahsızdır.

Ağıllılar belə tədbir tökdülər:

– Ey şah! Heç kefini xarab eləmə. Taclı başlar səni qibləgah seçir, şahlar hər an torpağına and içir. Bu dəlinin bir tədbiri var ki, ona dəmirdən yox, qızıldan zəncir vurasan. Sevdanın dərmanı qızıldır, qızıl! Onun dərdinə qızılla çarə qıl. Əvvəl yanına çağır, yüz min ümid ver. Başına qızıl səp, səxavət göstər. Yar nədir, dindən də üz döndərər. Bu şirin Fərhadı o Şirindən ayırar. Çox gözlər qızıldan o saat kor olar. Qılınclar belə qızılla kəsərdən düşər. Əgər belə tədbir xeyirsiz olsa, onu daş çapmağa göndərərsiniz. Taleyi dönüncə həyatı dönər. Daşlar içində həyatı sönüb gedər.

XOSROVUN FƏRHADI ÇAĞIRTDIRMASI

Şah bir-bir hər danışanı dinlədi. Əmr etdi ki, o dağ çapanı gətirsinlər.

Fərhad dağ kimi içəri daxil olarkən ardınca şah xidmətçiləri girdilər. O nə Xosrova baxdı, nə də taxta. Şirtək pəncə basıb qabaqda durdu. Şah əmr etdi ki, onu əzizləsinlər. Başına mirvari, gövhər səpsinlər. Görəndə ki, qızıl təsir etmədi, Xosrov bir-bir söz gövhəri xərclədi. Xosrov nə nüktəni yad eləsəydi, Fərhad o nüktəylə cavab verirdi.

XOSROVLA FƏRHADIN DEYİŞMƏSİ

Əvvəl Xosrov başladı:

– Cavan, hardansan?

Fərhad cavab verdi:

– Dost diyarındanam.

Dedi:

– O diyarda hansı sənət var?

– Qəmi alıb, canı satarlar.

Xosrov:

– Canı satmaq heç ədəbdən deyil, – deyə mükaliməni davam etdirdi.

Fərhad:

– Bu, aşiqlərdə əcəb deyil, – dedi.

Xosrov bir az da irəli getdi:

– Çəkdiyin bu qəm ürəkdəndir?

Fərhad sözün qurtarmağını gözləmədi:

– Ürək nədir, candan aşiqəm!

– Şirinin eşqi çoxmu əzizdir?

– Onu candan şirin bilirəm.

Xosrov kinayə ilə gülümsədi:

– Yəqin, onu aytək gecələr görürsən.

Fərhad da eyni tövrlə cavab verdi:

– Yatsam… Heç yatırammı?

Xosrovu maraq götürdü:

– Onu nə vaxt unudarsan?

– Torpaqlarda yatdığım zaman.

– Birdən otağına qədəm qoysan?

– Ayağına baş qoyaram.

Xosrov sorğunu davam etdirdi:

– Birdən gözünü istədi?

Fərhad cavabı gözlətmədi:

– O birini də üstəlik verərəm.

Daş qayaya rast gəlmişdi. Xosrov əl çəkmək istəmirdi:

– Biri ona əl vursa, nə edərsən?

– Daş da olsa, bil, dəmir yeyər.

Xosrov baltanı dibindən vurmaq istədi:

– Axı ona əlin yetəsi deyil.

Fərhad sözü cavabsız qoymadı:

– Ayı gendən görmək daha yaxşıdır.

– Birdən varlığını istəsə?

– Yalvarıb, tez almağını istərəm.

Şah yavaş-yavaş niyyətini açıqlayırdı:

– Bu dostluqdan əl götür.

– Dostlar belə iş görməzlər, – deyə Fərhad şahın sözünü rədd etdi.

Xosrov tikanlı sözlərindən yenə əl çəkmədi:

– Arxayın ol, bu xəyal xamdır.

Fərhad söz oyununda geri çəkilmək istəmədi:

– Arxayınlıq mənə haramdır.

Xosrov Fərhadın geri çəkilmədiyini görüb sanki yalvardı:

– Gəl əl götür, səbrə qərar ver.

Fərhad sualla cavab verdi:

– Heç can üçün səbir etmək olar?

Xosrov sanki dil tökürdü:

– Səbir etməyin faydası çoxdur.

Fərhad səbirsizliklə:

– Səbir edən qəlbdir, o da məndə yoxdur, – deyə dilləndi.

Xosrov sınayıcı bir tövrlə soruşdu:

– Səni qorxudan hansı qəmdir?

– Məni qorxudan yalnız hicran qəmidir.

– Dünyada həmdəm istəyirsən?

– Heç özümü də istəmirəm.

Şah daha söz tapmadı. Danışığı bitirmək qərarına gəldi. Ətrafındakılara:

– Bu günəcən belə hazırcavab görməmişəm. Madam ki, qızıldan qaçdı, biz onu indi daşla sınayarıq, – dedi, sonra üzünü Fərhada tutdu, – Bizim yolumuzda bir dağ var. Ordan adamlar çətinliklə keçir. Sən o dağları yarıb yol salmalısan ki, gediş-gəliş bir qədər asan olsun. Bu iş heç kimin əlindən gəlməz. Hamı bu işin yalnız sənlik olduğunu deyir. Şirin hümmətinə, Şirin eşqinə and olsun! Sənə yaxşı and içdimmi? Mənim istəyimə əməl eləsən, səni öz arzuna çatdıraram.

Dəmir qollu Fərhad cavab verdi:

– Hazıram! Yolundan bu dağı özüm qaldıraram. Bir şərtim var: dağla döyüşə girsəm, şahın dediyi işi yerinə yetirsəm, şah da verdiyi sözə əməl edərək o Şirin şəkərdən gərək əl çəksin.

Fərhadın bu sözü Xosrovu bərk qızdırdı. İstədi ki, onun boynunu vurdursun. Dedi:

– Xosrov şərtdən qorxan deyil. Şərtimiz şərtdir, bu şərti sındırsam, mərd deyiləm.

Fərhad bu sözlərdən həyəcanlanaraq soruşdu:

– Ey adil şah, o dağ hardadır?

Xosrov o dağı nişan verdi. Bildirdi ki, o dağ indi Bisütun dağı adlanır. O dağın hər yanı qart daşdır. Daşın sərtliyini hamı bilir.

Şahın vədəsindən ümidlənən dağ çapan yeldən yüyürək gedirdi. Dağ başını birdən yeltək aldı. Belini bağlayıb külüngü çalmağa başladı. Daşın düz yerindən bir qədər yonub gözəl-gözəl, nadir şəkillər çəkdi. Əvvəl Şirinin şəklini yaratdı. Elə bil ki, Mani bir Ərjəng çəkdi. Sonra da iti külüngünün ucu ilə Xosrovla Şəbdizi divara çəkdi.

FƏRHADIN DAĞ ÇAPARAQ AĞLAMASI

Fərhad Bisütunda şəkli qurtardı. Könlündə həsrət, dilində fəryad dağların bağrını dərib sökür, yekə, sərt daşları qırıb tökürdü. Fərhad qart daşlara güc elədikcə sanki hər qayadan bir bürc qopurdu. Axşam qəmli çöldən günəş çəkilib dağların başında atəş yananda o şəklin yanında gəlib durar, daşa baxıb onda gövhər arardı. Şəklin ayaqlarından öpər, qəlbindən təbiltək fəğan qalxardı.

– Əlimdə dağ da hər zaman acizdir, amma əlində acizəm. Qüvvətim dağlardan artıqdır, mənim qüdrətim orduları pozar. Qılıncı canlı öldürmək üçün çəksəm, Şəbdiz, Xosrov bir an qarşımda duruş gətirməz.

Ancaq neyləyim ki, bəxtim dönük, səadət ulduzum nursuz, sönükdür. Yolumun üstündə yüz əngəl vardır. Sən də bu işlərdə bir əl tutmursan. Şah olsa da, yenə heç kimsə zinhar, bir xoşbəxt düşmənə düçar olmasın.

Mənim daş yonduğum bəlli bir işdir. Ancaq alnımda daş bitməyib. Kimin ki alnının aynası bərkdir, dünyada xoş günü o görəcək. Bənövşələr kimi utancaq olan heç vaxt dünyada boy atmaz. Nərgiz gülü kimi utanmaz olanın hər işi asan, başı taclı olar. Dünyada mən kimi bir bədbəxt hanı? Bütün dostu, aşnanı itirmişəm. Nə bir dostum var ki, yıxılanda qolumdan tutub ayağa qaldırsın, nə də öz tayfamdan bir adam var ki, barı öləndə qəbrimi qazalar.

… Elə ki gecəni göylər udar, gündüzün qoşunu bayraq qaldırardı, Fərhad hələ gözlərini yummamış yenə külüngünü ələ alardı. Gecə sübhə kimi fəryad edir, gündüz dağ çapırdı. Külüngü daş tökür, gözləri gövhər. Qan saçan gözlər daşı boyayardı.

“Xəstə Fərhad” adı dünyanı gəzdi, dastanı dillərdə dolaşdı. Yad ölkələrdən daş yonanlar gəlib onu görərkən çox heyrət etdilər. O sevdalı başa nəzər salıb, o külüngə, daşa heyran qaldılar.

ŞİRİNİN BİSÜTUN DAĞINA – FƏRHADIN GÖRÜŞÜNƏ GETMƏSİ

Fərhadın igidliklə dağ çapması xəbəri dilə-dişə düşdü. Söhbət Şirinin sarayda dostları ilə düzəltdiyi bir məclisdə açılanda Şirin onu iş başında görmək həvəsinə düşdü. Bisütuna yollandı. Gülgün orda olmadığı üçün Şirin başqa bir ata minməli oldu. Qayıdarkən Fərhad atın büdrədiyini və Şirinin az qala yıxılacağını gördü. Anladı ki, tutmasa, Şirin yel atdan torpağa düşər. Onu atı ilə birgə qaldırdı. Onun qolları işi asanlaşdırdı. Elə çaparaq dağları aşdı. Atlılar ondan çox uzaqda qalmışdılar. Şirini rahatca qəsrinə apardı. Bir tükü də əziyyət çəkmədi. Yenə də cürətlə öz işinə qayıtdı. Yenə dəmir alıb daşlara çaldı, dağların qoynuna yenə vəlvələ düşdü.

ŞİRİNLƏ FƏRHADIN GÖRÜŞMƏSİNDƏN XOSROVUN XƏBƏR TUTMASI

Xosrov hər zaman birtəhər Şirindən xəbər tutardı. Xəbər gətirən çox idi. Hər birindən xəbər öyrənərdi. Əgər o ay burnuna əl vursaydı, bu xəbər tezliklə ona çatardı. Şirin Fərhadın yanına gəlib o polad qalanı görəndə tez bunu da Xosrova çatdırdılar ki, Fərhad Şirini görüncə qolunun qüvvəsi birə-min artdı. Dağa vurduğu hər zərbə bir dağ qopartdı. Şirini görəndən qəlbi daha şadlanıb, daşların sərtliyi qoluna dolub. Onun vurduğu zərbəni görənlər dedilər ki, Fərhad tezliklə Bisütunu sütunsuz edəcək. Eşqdən qüvvəti qat-qat artıb, aləmi külüngünə heyran qoyub. Dedilər ki, bir ay da bu gücdə qalarsa, dağı ikiyə bölüb yol açar.

Bu xəbərdən Xosrov dərin bir ah çəkdi. Qorxdu ki, Şirin əldən çıxacaq. Müdrik qocalardan məsləhət istədi. Ağıllı qocalar məsləhət gördülər ki, əgər o üstün gəlmək istəyirsə, Fərhadın yanına bir qasid göndərsin. Qasid Fərhada Şirinin ölüm xəbərini yetirsin. “Nə durmusan, Şirin qəflətən öldü!” – xəbərini eşidən Fərhadın, bəlkə, əli işdən soyudu.

Yaramaz sözlərdən çox öyrətdilər. Qılıncla qorxudub, xeyli də qızıl vəd elədilər.

O namərd Fərhadın yanına yollandı. Sanki qəlbində ağır dərd varmış kimi söylədi:

– Ey nadan, sən nə iş görürsən? Niyə ömrü qəflətdə keçirirsən?

Fərhad cavab verdi:

– O sevgilim üçün bu əziyyət mənə çox şirindir.

Acı dilli kişi gördü ki, bu məğrur şirin dilindən Şirinin adı düşmür. Həsrətlə bir ah çəkib, söylədi:

– Ey dad! Şirin ölüb gedib, Fərhadın xəbəri yoxdur. Hayıf o sərvdən… Göz baxa-baxa ölüm yeli torpağa saldı. Qəmi bütün qəlbləri dərdə saldı. Torpağa tapşırıb geri döndülər.

Bu sözləri dedikcə hər sözə bir xəncər bağlayır, ah çəkib, yalandan ağlayırdı. Heyhat! Fərhad bu sözləri eşidincə dağ başından bir dağ yıxıldı. Ciyərlərindən soyuq bir ah qopdu. Sanki ciyərini soyuq bir ox deşdi. Zarıyaraq dedi:

– Hayıf zəhmətim, rahatsız həyatım, bol əziyyətimə! Canavar yüz qoyun görsə də, sürüdən yenə yoxsulun payını çalar. Bulud kimi necə yaş tökməyim? O bahar kəkliyi çəməndən uçub. Gündüzüm necə gecə olmasın ki, bu dünyaya işıq salan çıraq sönüb.

Əli dildarından üzülən Fərhad:

– Şirin! Şirin! – deyə nalə çəkib can verdi.

Zəmanə insana belə tor qurur: qəm verir, can alır…

… Fərhad həmişə külüngə nar ağacından sap kəsərdi. Çünki yaş nar budağı möhkəm olur. Fərhad ondan tutub dağı çapardı.

Sözlər döyünən qəlbini qanatdı. Külüngü dağların başına atdı. Külüngün dəstəsi yerə sancıldı. Nəm torpaq göyərtilərə can verir. Deyirlər o külüng sapı bir ağac oldu. Bütün budaqları narlarla doldu. Nizami onu görməsə də, kitabdan oxuduğunu söyləyir.

XOSROVUN FƏRHADIN ÖLÜMÜ BARƏDƏ TƏƏSSÜFLÜ MƏKTUBU

Hekayəçi yazır ki, o nakam Şirinin eşqindən öldükdə Şirinin ürəyi qəmlərlə doldu. Sanki bağdan bir nazlı quşu yox oldu. Bahar buludutək o azad sərv üçün göz yaşı tökdü. Əziz Fərhadı hörmətlə dəfn etdi. Sanki qanadı qırılmışdı. Qəbrinə ali bir məqbərə tikdi ki, ellər bu yerə ziyarətə gəlsin.

Xosrova hər yandan xəbər yetdi ki, yoldakı tikandan əsər qalmayıb. Şah etdiyindən çox peşiman oldu. Əməlinin dərdi qəlbinə doldu. Hər kəs özgəyə yamanlıq etsə, qabağına çıxar, hədərə getməz. Xosrovu da gecə-gündüz qəm incidirdi. Aləm belədir, o da cəzasını belə çəkdi.

Sözləri kağıza incitək düzən katibi çağırıb dedi:

– Gül şəkəri bir-birinə qatıb dilbər Şirinə bir məktub yaz.

Sözü tanrı tərifi ilə başladı, şirin kəlmələrdən naxış vurdu.

… Bu tərifdən sonra mətləbə keçdi. Şirin üçün də ən şirin sözləri seçdi: “Eşitdim ki, o şəkər gülüşlü, şəkər məzəli Şirinin – bu ellərin nadir gözəlinin könlünü bir yar matəmə bürümüşdür. Qara saçlarını üzünə salıb. Civə yaşlar nərgiz gözünə dolub. Fərhadın qəmindən beli bükülüb, yanağı, pərişan teli göyərib… dostunu öz nəğməsi ilə yad edir, fəryad səsiylə dünyanı yandırır. Sevginin şərtləri belə gərəkdir. Səadət, məhəbbət bu deməkdir. Dağ yıxan hambala ürəyi yanmışdır. Qərib ölmüşə ağlamaq vacibdir. Qoy dünya həmişə Fərhada ağlasın.

Belə bir aşiqi qəm öldürdü. Biz bundan ibrət almasaq, necə insanıq?

Bu ölümdən çox bərk qəmlənmisən. Ölüb, ondan yenə əl götürmürsən. Birini dərddən öldürüb, sonra da qüssələnmək nə gərək? Onun torpağında yüz dəfə əyləşsən, gözün bir də onu görəsi deyil.

… Həyatın sonu ölümdür, bunu kim bilmir? Heç kəs dünyada əbədi yaşamaz. Sən bir günəş idin, o, bir ulduz. Günəş doğan zaman ulduz görünməz.

Sən bir sübh idin, o isə bir çıraq. Sübh olanda işığı kim yandırar?

Sən bir şamsan, o isə sərxoş pərvanə. Pərvanə oda yansa, yaxşıdır.

… Gözəllik var ikən qoy xal olmasın. Bədirlənmiş ay var, qoy hilal sınsın. Fərhad öldü getdi, Şirin, sən sağ ol!”

Xosrov məktubu qasidə verdi. Qasid məktubu verəndə Şirinin üzü sevindiyindən aya döndü. Məktubun üç yerindən öpüb onu açdı, diqqətlə oxudu. Müşk ilə sülənmiş ciyərlər, zəhərlə qarışmış şəkərlər gördü. Bu kilimlərin üzü ipəkdəndi, şəkərdən şirin zəhərli şərbətdi. Nə şərbət içməyə həvəsi vardı, nə də coşub qızmağın yeri vardı. Tənəli sözlər onu çox incitdi. Amma birtəhər uddu.

MƏRYƏMİN ÖLÜMÜ MÜNASİBƏTİLƏ ŞİRİNİN XOSROVA TƏNƏLİ MƏKTUBU

Dünyanın işini yaxşı düşün! Nə əksən, onu da biçərsən. İstər yaxşı iş gör, istər pis, inan ki, bu qoca dövran onları unutmaz.

Şah guya Fərhadın ölümündən qəmgin olub Şirinə acı bir məktub yazandan sonra Məryəm şahlığı da sona yetişdi. Allahın hökmü ilə olan bir işdi: Məryəmin vücudu da bu dünyadan köçdü. Şah adına hörmət, ehtiram eləyib onun üçün bir ay yas saxladı. Hörmət üçün bir ay taxta çıxmadı. O qara bəxt üçün qara paltar geydi.

Bu xəbər Şirinə həm sevinc, həm də kədər gətirdi. Bir yandan düşündü: “Ölümü bu pak könlümü həsəddən qurtardı”. Bir yandan da qəmlənib ah çəkirdi: “Mənim üçün də belə bir gün var, eyvah!”

Şirin Xosrovun xatirinə qəsrində bir ay işrət düzəltmədi. Bir ay keçəndən sonra yaradan tikan çıxdı. Dünya qəm qubarından azad oldu. Yenidən arzusu ayağa qalxdı. Katib şaha cavab yazmaq üçün əlinə qələm aldı. Şirin kəlmələri düzə-düzə sözləri qaydaya saldı. Allahın adıyla sözə başladı: “Balıqdan ayadək bütün cahan onundur. Bil ki, hər şey ona əyandır. Torpaq şahın gəlinini aldısa, nədən qorxacaq, gəlinləri çoxdur. Belə dostluqlardan şah tez doyandır. Şahın ondan yaxşı həmdəmi yoxsa, tez doyan könlün bundan nə qəmi? Ey qəlbi nazik şah, bundan incimə. Xəzinə torpaqda gizli olsa, xoşdur. Qəm çəkmək çətindir, sən qəm eyləmə, torpaq da qəmdən həzər eləyir.

… Bəsdir, qan ağlama, keyfinə başla. Bu qəmi boşla, qəmə tutularsan. Quruyan çeşmə üçün bir belə yanma. O gövhər getdisə, dərin qəm eləmə. Sən mədənsən, gövhərin çoxdur. Çöldə ceyran çoxdur, demə ki, tapılmaz. Əgər gül yox oldusa, tikanda nə var? Yenə xoş bahar gələndə güllər açar. Bir büt əskik oldu, Kəsra sağ olsun. Məryəm üçün qəm yemə, İsa sağ olsun!”

ŞİRİNİN MƏKTUBUNUN XOSROVA ÇATMASI

Şah məktubu açaraq oxuyanda o şirin sözlərdən çox heyran oldu. Dedi:

– Bu, hərb deyil, mənə cavabdır. Kəsək atdığın kəs sənə daş atar. Mənim məktubumun cavabıdır. Lazım olan şeyi artıq eşitdim.

Yenidən Şirindən şəkər istədi. Məryəm öldü, sanki gündüz parladı. Xurma tumsuz, şam da tüstüsüz oldu. Şirinə yağlı söz göndərdi. Düşündü ki, bəlkə, yumşalar.

İtaətkar gözəl fərmanı xəstələr dərman qəbul edən sayaq aldı. Düşündü ki, Xosrov yəqin ədəb gözləyər, onu yaxşılıqla istəyər. Adam göndərib kəbin kəsdirər. Şirin də saraya gəlin kimi gedər.

Şirinə hiylə təsir eləmirdi. Naz tük qədər də azalmırdı. O nazdan, qəmzədən yorulan şah başqa tədbirə əl atdı.

XOSROVUN PADŞAHLIQDAN LƏZZƏT ALIB KEF MƏCLİSLƏRİ DÜZƏLTMƏSİ

Dünya Xosrov kimi şah görməmişdi. Hüzurunda qəbul başlayanda insanlar cərgə-cərgə dayanardılar. Qayda belə idi ki, birinci cərgədə varlılar, ikinci sırada yoxsullar durardı. Üçüncü sırada əlil qarı və qocalar, dördüncüdə dustaqlar dayanardılar. Sonuncu sırada dayanan qatillər lal-dinməz dayanar, ümidsiz qalmasın deyə qarşıda əfv əmri asardılar.

Gözətçi hamıya birdən deyərdi:

– Arxanda dayanan cərgəyə bax!

Varlı olan yoxsulu görüb bu hala çox şükür edirdi, yoxsulun gözünə xəstə dəyəndə xəstə olmadığına şükür edirdi. Dustaq görən xəstə azad olmağına şükür edirdi. Dustağın gözünə qatil dəyəndə özü özünə xoşbəxt görünürdü. Qatil görəndə ki əfv ümidi var, şükür edib deyirdi ki, bəlkə, canı qurtarar.

Xosrovun ürəyi xeyli şad idi. Ölkəsi abad və şən olması ilə Misiri xatırladırdı. Taxtının dörd bir yanında şahlar səcdədə idilər…

Dünyanı heç kəs təkbaşına tutmaz. Ağıllılar bilir ki, hər kəs tək yesə, təklikdə də ölər, onu dost-aşna görməz. Çay suyu olsa da, sən onu tək içmə, dəniztək acı və qılıqsız olarsan.

İSFAHANLI ŞƏKƏRİN ƏHVALATI

– Kef məclislərindən birində Xosrov üzünü yaxın adamlara tutaraq:

– Mənə layiq bir gözəl hardan tapmaq olar? – dedi.

Məclisdəkilərin hərəsi bir yer adı çəkdi. Nəhayət, bir nəfər İsfahanda yaşayan gözəl Şəkər haqqında danışdı.

Xosrov Şəkərlə görüşmək qərarına gəldi. İsfahana yollandı. Onlar görüşdülər. Xosrov gecəni orada qaldı.

Ertəsi gün ayrılanda Şəkər onun ağzından pis qoxu gəldiyini bildirdi və çarəsini də dedi.

Bir qədər sonra Xosrov yenə İsfahana gəldi. Ayrılarkən soruşdu:

– Mənim kimi bir qonağın olubmu?

Şəkər keçən il ona bənzər bir qonağı olduğunu dedi və eybini xatırlatdı. Xosrov:

– Özgələrə eyib tutunca öz eybini gör, – dedi, – kim gəlirsə, qonaq saxlayır, hamı ilə açıq-saçıq davranırsan.

Şəkər həqiqəti açıb söylədi. Bildirdi ki, o, təmizdir, heç kəslə vaxt keçirmir. Gələn qonaqların qəbulu zamanı isə kənizlərindən istifadə edir.

Xosrov Şəkərlə evləndi. Ancaq Şirini heç cür unuda bilmir, gecə-gündüz onun xəyalı ilə yaşayırdı.

ŞİRİNİN YALQIZ QALIB AH-ZAR ETMƏSİ

Xosrov bilirdi ki, Şapur həmişə Şirinin dərdini yaxşı ovudur. Şirin daha da darıxsın deyə əmr etdi ki, Şapur dərgaha gəlsin.

Şirin öz qəsrində tək qalan zaman gözündən parlaq ləltək yaş tökdü.

Bir gecə kədər qəlbini çox sıxdı. Gecə qaranlıqdı. Sanki dağın üstünə qara qarğa qonmuşdu.

… Şirinin ürəyi dara çəkilib, çırağı gecətək qara olmuşdu. Tənhalıqdan elə təngə gəlmişdi ki, dərdindən aləmlə çəngə girirdi.

… Şirin o gül üzünü yerə sürtdü, zarıyıb tanrıya sözünü dedi:

– Ey tanrı, gecəmə bir nəhayət ver, mənə gündüz kimi qalibiyyət ver. Qəmim şir kimi ərləri öldürər. Qoy qəmə şadlıq kimi qalib gəlim. Bu dar zindana heç taqətim yoxdur. Məni ləltək daşdan çıxarsana?

… And verirəm yetim ahu-zarına, məzlum qocaların fəryadlarına, miskin qəriblərin yatdığı yerə, quyu dibindəki ac əsirlərə, “Adil allah!” – deyə çağıranlara, əfvlər diləyən çox günahkara, təmiz dindarların saf niyyətinə, peyğəmbərlərin qüdsiyyətinə.

… Özün bu qəmli qəlbimə qəmxar ol, bu qəm girdabından canımı qurtar.

O təmiz ürəkli tanrıya yalvardı, öz göz yaşıtək torpaqlara düşdü.

Yaradan tutqun könlünü açdı, dəmir açarını daşdan çıxardı.

Dodağından qopan o yalvarışlar Xosrovun qəlbini tar-mar etdi.

XOSROVUN OVA GETMƏSİ VƏ ORADAN ŞİRİNİN QƏSRİNƏ AT ÇAPMASI

Aləm qızıl bayrağını açanda qəm dağılmış qoşuntək qaçıb getdi. Xosrov bu zaman ov eşqinə düşdü. Artıq bəxtindən şikayəti yoxdu. Şirinin üzütək uğurlu bir gündə Xosrov Şəbdizin belində çölə çıxdı. Şeypur, nağara səsləndi. Sanki yer göytək lərzəyə gəldi. Dəstənin başında Xosrov dururdu. Ətrafında isə piyada, şahlar, əyanlar gedirdi. Qaşları açıqdı, Keyqubad tacını əyri qoymuşdu. Yüksəklərə ucalmış Gaviyan bayrağı şahın üzünə kölgə salmışdı.

Qoşun nizamlayan dara düşmüşdü. Şahənşahın hara gedəcəyini bilmirdi. Birdən cahangir üz tutub əmr etdi:

– Bir neçə gün ova çıxmaq gərəkdir.

Təbilçilər çalan zaman ov quşları yerindən qalxdı. Qaraquş bir həftə rahat olmadı. Hər eniş, yoxuş bir ovlağa döndü. Xosrov hər gün durmadan ovlayır, hər gün bir başqa cür ov düşünürdü. Hər səhər başqa bir ovlağa keçir, ovlayıb-quşlayıb gedirdilər. Ov zamanı Xosrov kimsə duymadan Qəsri-Şirin tərəfə rəvan oldu. Qəsrə bir az qalmış atı buraxdı. Qışın soyuğu idi, yellər əsirdi. Şaxtanın gücündən hər yan donmuşdu, ipək sular qılınc olurdu.

… Kənizlər Şirinə xəbər yetirdi:

– Ey bixəbər, bil, Xosrov təkcə gəlib!

İsmətli Şirin bədnamlıqdan qorxdu. Bu vaxtsız gəlişdən çox qəmgin oldu. Əmr etdi, bir anda hasar bağlandı, qapıda qarovulçular qoyuldu. Kənizə, qulama bir-bir əmr etdi ki, şahı qəbul üçün tədbir görsünlər. Buyurdu ki, qızıldan şabaş səpsinlər. Şahın gəldiyi yollara daş-qaş səpilsin. Şah gələn yollara göndərilən adamlar yolları xalça, palazla tamam bəzədilər.

Özü də bir ay kimi qəsrin üstünə çıxdı. Gözləri yolda, qulağı səsdə idi. O parlaq səhər toz içindən çıxdı, palçıq ev sərasər gülşənə döndü. Şirin şahın sərxoş gəldiyini görəndə taqəti kəsildi, dərin bir ah çəkdi. Dedi:

– Əgər otağıma qoymasam, ayrılıq yarası məni məhv edər. Tünlükdən çəkilib bir az yumşalsam, Biycətək dünyada rüsvay olaram.

Şah gələndə bütün gözətçi, qulam yollara tamam zər, ipək səpdilər. Xosrov gül rəngli o ipək xalılar üstə at sürərək qəsrə yetişdi. Qəsrin qapısını bağlı görəndə heyran qalıb ürəyi bəndə düşdü. Bir quldan soruşdu:

– O gümüş bədən nədən bizi qapıda saxladı? Şirin məndən nə acılıq gördü ki, qəsrin qapısını belə bağlayıb. Get söylə ki, şah deyil, qul gəlib. Sənə peyğamı var, uzun yol gəlib. Yanına qərib bir qonaq gəlmişdir. Gəlsin, gəlməsin? Qapını aç, şaham, aləm hökmümdədir. Üzr istəmək üçün özüm gəlmişəm. Əgər burda çox qalmağımı istəmirsən, səni ayaqüstə görməyim də yetər.

Şah beləcə zarıyaraq danışırdı. Şirin qulaq asır, min ah çəkirdi. Sonra bir dil bilən kəniz çağırdı, dedi:

– Tez ol, xidmət üçün ora get. Görürsən, odur, ipək çadır götür. Bu qəsr eyvanının qabağında qur. Çadır ətəyini bir qədər qaldır. Sonra da şahənşaha de ki, qəsrin gözəli yox, bu evin qulu deyir qonağımsa, naz eləməsin, bir az səbir eyləsin. Məsləhət belədir. Söhbət üçün eyvana çıxaram.

Şirini bir həya təri basmışdı. İstəmirdi ki, şaha hörmətdən geri qalsın. Gülablı, ətirli, gözəl şərbətdən kənizlərə verib şaha göndərdi. Saçlarını hördü, nargülü rəngdə ipək geyindi. Ətirli saç kimi rübəndini ay kimi parlayan üzünə saldı. Hərəkəti tovuza, görkəmi humaya bənzəyən o işıqlı ay kəklik kimi süzdü. Sallana-sallana eyvana gəldi. Şahı görcək ona təzim elədi. Qulaqlarındakı daş-qaşı açdı. Şəbdizin nalına hədiyyə sancdı. Yüz dənə xoş sulu incini Xosrovun başına şabaş eylədi.

XOSROVLA ŞİRİNİN SÖHBƏTİ

Xosrov o ay sifətlini görcək qəlbini o sərvə çəmən etdi. Gördü ki, bir huri qəsrə girərək behişt qapısını bərk-bərk bağladı. O, birdən-birə Xosrovu sarsıtdı. Şah az qaldı kürsüdən yerə düşsün. Cəld durub özünə toxtaqlıq verdi. Əlini öpərək yenə oturdu. Sonra üzr üçün Şirinə dil açdı:

– Həmişə təzə ol, ey azad sərv! Başın göy, üzün al, qəlbin şad olsun! Bu xoş görüşdən könül təzələndi. Məni hörmətinlə utandırdın. Yoluma bu qədər gövhər tökmüsən. Üzüm xəcalətimdən lələ dönüb. Səni görməyimdən şadam – bu mənə bəsdir. Bu gövhər, bu daş-qaşı, məncə, yerə tökmüsən. Sən südlə bal kimi mənə qarışdın, xidmətlərinə sözüm ola bilməz. Qapını neçin üzümə bağladın? Mən yanıldım, yoxsa elə belə oldu? Gözəl, məni yer kimi alçaltmısan, özün isə səmalar kimi ucalmısan. Demirəm ki, mən səndən artığam. Yox, belə fikirlərdən çox-çox uzağam. Qonağınam, qonaq üzünə belə qapı bağlamaq olarmı? Qonaqla oturan comərd kimsələr qonağa daha çox xidmət göstərər.

ŞİRİNİN XOSROVA CAVABI

O laləsifət şaha cavab verdi:

– Dövlət həmişəlik əlində qalsın. Qılıncın fələyi dustaq eləsin. Şir qəlbin, fil gövdən daim sağ olsun! Taxtı yüksək qurmağıma tənə eləmə, gərək kənizin həmişə yüksəkdə otursun. Eşqinin bayrağıyam, hörmət həvəsdə yaxşıdır ki, bayraq baş üstə ucalsın. Mən sənin tozunam, bu yerə çıxdım ki, sənin tozun göylərə yüksəlsin. Saysız qulu olan bir cahangirin keşikçi hindusu olar. Bu dam üstə qara gözlü türkəm. Səndən ağ hindu adını almışam.

Nəciblər həmişə sözünə vəfalı qalar, qapını qonaq üzünə bağlamaz. Sənsə qonaq deyil, şahinsən, indi də könlündən dağ kəkliyi keçir. Əgər bir qonaqsansa, buyur, sənə kəniz kimi hörmət göstərərəm. Qapını bağlamaqda isə haqlıyam. Çünki görüşümə sərxoş gəlmisən. Sən sərxoş, mən isə burada təkəm, görüb eşidənlər nə söyləyəcəklər? Gərək bir neçə qoca tapaydın, onlar gəlib bu işi aydın edəydilər. Adam göndərər, kəbin kəsdirərdin. Şəkər kimi Şirin də buna layiqdir.

İstədin mənə kələk qurasan, sonra da məni şirin bir məzətək yeyəsən. İstədin məni tora salıb sonra da bir gül kimi iyləyib atasan. Sənə İsfahanda etdiyin bəsdir. Sən get Şəkərlə kef məclisi qur, Şirinlə yox. Çünki Şirin ondan güclüdür.

… Şirin fələyə həmayil bağladı, onu sənin sözlərin ram edə bilməz. Aslanı maralla ovlamaq mümkün deyil. Mən Şirinəm, südəmər uşaq deyiləm. Mən o uşaqlardan deyiləm ki, xurma ilə varımı əldən alasan. Sən mənim eşqimdə ancaq böyüklük, mal, mülk, cah-cəlal gördün. Nə vaxt məni yad eləmisən? Mənim üçün yaxanı cırdığın oldumu? Hansı bir qasidin məktub gətirdi? Hansı gecə mənə peyğam yetirdin? Sən mey içib dostlarla şad olanda Şapur qələm çalır, Fərhad isə dağ çapırdı.

Xosrovla Şirinin söhbəti xeyli uzandı. Onların sakitliklə başladıqları söhbət get-gedə kəskinləşməyə başladı. Eyvana dayanmış Şirin qar altında dayanmış Xosrovun israrlarına baxmayaraq, onu sarayına buraxmadı.

Şirin yenə gül dodağını açdı. Əvvəl dedi:

– Şahım, bəxtin yar olsun, o taxtın, tacın səninlə yar olsun.

Sonra isə qəflətən halı dəyişdi:

– İgid Xosrov, bu nə işdir? Sən şahsan, şaha sevgi yaraşmaz. Məcazi sevgidən kar aşan deyil. Dünyada yalnız bir məşuqu olan həqiqi aşiq olar. Məni Fərhad üçün məzəmmət eləmə, o qərib ölmüşü hörmətlə yad eləmək lazımdır. Fərhad o mehribanlıqla, sanki axirət qardaşım olmuşdu. Onu hər bir dərdə qatlaşan gördüm. Səndə isə bir salam, bir nişan görmədim.

Çıx get, qəlbimə girmək sənə qismət deyil. Heç kəs qismətdən artıq yeyə bilməz. Əziyyət görməmiş sızlayıb yanma, yalandan belə alovlanma. Halal ye, tərlantək halal ov ara, leş üstə qonan qara quşlara bənzəmə.

Şirin ona sözlərini söyləyib dedi:

– And içirəm ki, şah da olsan, kəbinsiz heç bir istəklərinə yetişə bilməzsən.

Bu sözlə o, şahdan üzünü çevirdi.

XOSROVUN QƏSRİ-ŞİRİNDƏN MƏYUS QAYITMASI

Şah yaralı ceyrantək dayanmışdı. Ceyran gözlü yarı acıqlı idi. Hava yaz buludu kimi ağırdı. Hər yandan qar gəlir, yağış yağırdı. Gümüş kimi yağan qar lopası Şəbdizin üstünü gümüşə döndərmişdi. Şah nə qədər deyib tədbir tökdüsə, o mişkin saçlıya heç bir təsir etmədi. Çox nalə elədi ki, Şirin rəhmə gələ, bu nalələrin faydası olmadı. Şah hiddətini artıranda Şirin qan-qan deyirdi.

Qaranlıq gecədən bir qədər keçdi. Şah oradan qəlbində kədər döndü. Atı xəstə adamlar kimi sürürdü. Nə atı sürməyə ayağı vardı, nə də Şəbdizə bir qamçı vura bilirdi. Öz-özünə deyirdi: “Nə olaydı, qarşıma ya bir quyu, ya da bir dağ çıxaydı. Məni yolumdan saxlayaydı. Bu məskəni atıb getməyəydim”.

Xosrov ümidsiz halda qərargaha döndü. Qəlbini bir hiss odtək yandırırdı. Bu gecə dünya gözünə görünmürdü. Acı bir düşüncə beynini didirdi. Hamı getdi, çadır boşaldı. Çadırda bir Xosrov, bir də Şapur qaldı. Vəziyyəti belə görəndə dərdini Şapura açdı:

– Gördün ki, başıma bu gün nə gəldi? O afət məni rüsvay etdi. O Allahdan qorxmaz nə oyun qurdu? Nə özüm könlünü qızdıra bildim, nə sözüm qəlbini yumşalda bildi. Dili iti bir xəncər, sivri bir oxdu. Doğrudur, yar yara əziyyət verər, amma acı tikan kimi bu qədər sancmaz. Şirinin işləri məni soyutdu. Hər nə dedimsə, xeyri olmadı. Vüsalı xoşdur, şirindir. Dünyanın ən şirini yenə də Şirindir. Lakin onun vüsalı bu xar olmağa dəyməz.

Şapur yeri öpüb yenə dil açdı:

– O tünddürsə, sən bir ipək ol. Şahım, mərd adam gərək güzəşt etsin. Aşiqlərin qovğası şimşəktək olar. Naz ilə vəhşətin təfavütü var. Xurma heç tumsuz olarmı?

… Gözəllər nazından incimək olmaz. Nə bilirsən ki, Şirin qəmdən uzaqdır? Yox uzaq deyil, səbirlidir.

Bu gecə səbir elə, biqərar olma. Gecə hamilədir, sabah nə olar, olar. Tale hər zaman bir qaydada qalmaz. Su daim bir arxdan çağlayıb axmaz. İnsanlar il boyu xoşbəxt olmaz ki… Bəzən əziz olar, bəzən də xar olar. Səbir etməklə kişi zindandan qurtarar. Bağlı qapılar səbir ilə açılar. İş çətinə düşəndə səbir bağı açar. Gecə dalında sübhün çırağı var.

Şapur bu vədələrlə şahı şad, xərabə könlü abad eləyirdi.

XOSROVUN GETMƏSİNDƏN ŞİRİNİN PEŞİMANLAYIB ONUN ARDINCA QƏRARGAHA YOLLANMASI

Bu sözləri danışan müdrik ixtiyar söyləyir ki, şah gedib Şirin yalqız qalanda daş qəlbə daş vurub rahatsız oldu. Yanıqlı ahından hava susadı. Göz yaşları axıb yeri suladı. Kirpiyi durmadan qan axıdırdı. Hər nalə etdikcə nalan olurdu. Taqətsiz şurə gələrkən tutduğu qaba işlərdən utanırdı.

Gülgünə atlanıb, yüyəni çəkdi. Göz yaşları da, Gülgünün rəngi də gülrəngdi. Yol incə qaşının pərgarı kimi, gecə isə saçları kimi qapqara idi. Atı dar yollarla sürüb gedir, qaranlıqda qəlbi dua edirdi.

Gülgünü geniş çöllərdə baş alıb gedirdi. Axır gəlib bir yerə çatdı. Gördü ki, keşikçi, qulamlar yuxudadır.

… Şapur şahın dərgahından baxanda görmüşdü ki, bir atlı çapır. Onun əfsunlu sözləri Xosrovu möhkəm yuxuya vermişdi.

Şapur yatanları oyatmayıb Şirinə sarı getdi. Yaxınlaşıb:

– Ey pəri, kimsən, səsini çıxar? Pəri deyilsənsə, nə gəzirsən? – dedi.

Dilbər Şapuru görən kimi tanıdı. Ceyrantək Gülgündən yerə sıçradı. Şapur bu işdən çox təəccübləndi. Yaxınlaşdı ki, gələnin kim olduğunu görsün. Gözü o şux dilbərə sataşanda papağı göyə atıb, baş əyib dedi:

– Nə əcəb, ey pərisima? Ayaq tozun bizə tutiya oldu.

Şirin bir qadın dili ilə Şapura təriflər söyləyib əlindən tutdu, bir kənara çəkdi. Olub-keçənlərdən danışdı:

– Xosrov ayrılıb getməsi ilə qəlbimi qəmxana etdi. Acizliyimdən igidlik göstərdim. Çətin vaxtda ceyran bəzən şir olur. Məni Allah gözdən salmayıbmış. Bu çətin yolda heç bir bədxaha rast gəlmədim. Doğruluğa gələn xətərsiz gələr.

Ona iki arzum var. Qulaq as. Əgər yerinə yetirsən, heç bir dərdim olmaz. Biri budur ki, şah eyş edib hamı “Nuş olsun!” deyəndə məni bir guşədə gizlət. Amma sirrimi heç kəsə açmayıb maraqla gözlə. İkinci arzum budur ki, şahənşah kəbin kəsib məni nigah eləsin. Əgər işi görəcəksənsə, yubanma, gecə qaranlığında başla.

Şapur Şirinin niyyətini biləndə sevindiyindən nə edəcəyini bilmədi. Gülgünü Şəbdiztək tövləyə saldı. Şirini də Pərviz kimi eyvana aldı.

Şahın iki yerdə sarayı vardı. Bəzəkdən ulduz kimi alışıb yanan bu saraylardan biri göz önündə işrət üçün idi. Biri isə xəlvətdə istirahətdən ötrü hazırlanmışdı. Şapur tez Şirini yataq üçün hazırlanmış çadıra apardı, əlindən yapışıb içəri saldı. Gərdəyi bağlayıb geri qayıtdı.

… Xosrov dadlı yuxusundan ayıldı. Gecəki yuxusundan çox bəxtiyar idi. Tez adam çağırdı. Buyruq verdi ki, dağlarda böyük bir barigah qurulsun.

Barigahın başı göylərə dəydi. Çadırın birində Xosrov oturmuşdu. O biri çadırda isə Şirin ah çəkməkdə idi.

Carçı bütün yaxın adamları çağırıb toplamışdı. Bir naməhrəm də yaxına buraxılmamışdı. Saqi əlində cam mey paylayırdı. Nəğmə nəğməyə calanırdı. Barbəd simi fəqanə gətirmişdi. İpək tellərə mizrab vuranda bütün dağ-dərə nəğməyə büründü. Musiqi səsindən xəstə könüllər şəfa tapırdı. Nikisa adlı bir çalğıçı vardı. Gündə bir musiqi yaradan fələk onu səsi ilə tək yaratmışdı. Elə şirin-şirin nəğmə çalırdı ki, quşlar qanad salırdı. Özünü Zöhrədən üstün tutardı. Barbədə yalnız o bərabərdi.

Şah birdən əmr verdi, bütün qulamlar kəkliktək getdilər. Çalğıçılar, Şapur, bir də şah qaldı. Barbəd üçtellini elə çalırdı ki, ayıq adamı da sərxoş edirdi. Nikisa çəngiylə tufan edirdi.

Şapur Şirin olan yerin ətrafında bir pərvanətək dolanırdı. Şirin pərdənin ucunu qaldırıb dedi:

– Çalğıçılardan biri bu dərgaha gəlsin, mənim halımla ahəngdar mizrab vursun, sazını halıma uyğun eləsin. Hər nə desəm, onu söyləsin.

Şapur Nikisanı hali edərək məclisdən bir az aralı oturtdu. Tapşırdı ki, bu məhrəm çadıra baxmasın. Bu gizli çadırdan ilham alsın. Hər nə əmr etsələr, onu çalsın. Bir tərəfdə Barbəd sərxoş bir bülbül, əldə çəng Nikisa isə bir gül olmuşdu. şah qəlbində dərin bir maraq vardı – görəsən, çalğıçı nə çalacaq?

O çadır gözəli könlünü açıb çalğıçıya dedi:

– Qorxma, bunu çal!

ŞİRİNİN DİLİNDƏN NİKİSANIN, XOSROVUN DİLİNDƏN BARBƏDİN NƏĞMƏ OXUMASI

Şirin necə demişdisə, Nikisa Rast üstündə bir qəzəl oxudu. Nikisanın çənglə nəğməsi bitən kimi Barbədin setarı səsini qaldırdı. Bir məst aşiq kimi saza əl vurdu, Üşşaq pərdəsində bir qəzəl oxudu. Müğənnilərin ürəkoxşayan gözəl avazları həsrətli sevgililərin ürəklərini bir-birinə açdı. Onların arzu və istəklərini, umu-küsülərini, inciklik və üzrlərini bir-birinə yetirdilər. Şirin Xosrovun nə qədər dəyişdiyini duydu. Ürəyi elə dolandı ki, qəlbinin çırağı yağ kimi yandı. Elə fəryad çəkdi ki, şah da bu fəryaddan fəryad elədi. Şah Şirinin səsini eşidincə onun səsinə səs verib bir ah çəkdi. Hər kəs dağa öz sirrini söyləsə, dağdan da eyni səs qayıdar. İki sevgilidən ucalan fəryad çalğıçıları gərəksiz etdi.

ŞİRİNİN ÇADIRDAN ÇIXMASI

Xosrovla Şapur danışan zaman gördülər ki cahan nura boyandı. Şirin çadırından çıxanda, elə bil, buluddan qəmər çıxdı. Şaha səcdə elədi. Şah məşuqəsini ayaqda görcək başında şux marala yer göstərdi. Gərəkdi ki, şahın tacı başda olsun. Mehribanlıq etdi, əvvəl torpağı öpdü, sonra isə dodaqdan öpmək istədi. Şirinin qaşları həmin anda çatıldı. Şah mat qaldı ki, görəsən, o gülrəng sifət birdən niyə tutuldu. Şapur pıçıltı ilə şaha söylədi:

– Əgər ay tutuldusa, üzrü var. Çünki bu günəcən eldə təmiz ad saxlayıb. İndi qorxur ki, şahın hissi ay üzünə xəcalət xalı salsın.

Şah hər şeyi anladı. Əhd edib söz verdi ki, ona kəbinsiz əl vurmayacaq.

Şah buyuruq verdi ki, o ay elə bu gecə öz qəsrinə getsin. Qızıl kəcavədə yola salınsın. Ona ulduzlar qədər qoşun qoşdu.

Şah da düşərgəsindən yola düzəldi. Öz qoşunları ilə paytaxta gəldi. Fələk qızıl yelkənini qaldırdı, gümüş ulduzlar da tək-tək yox oldu. Ağzından şərabın dadı getməmiş şəhərə yetişdi, şadlıq başladı. Kişini dövlət səxavətli edər. Dənizlər olmasa, buluddan yağmaz. Buludlar yağmasa, ümman yaranmaz. Şah buyurdu:

– Qoy bu gecə münəccimlər bir qədər yaxşıya, yamana baxsınlar. Qaranlıq gecəyə göz gəzdirib bir mübarək gün seçsinlər. Ay kəcavəsini həmin günə salıb, günəş bürcünə gətirək.

Münəccimlər xeyli ölçüb-biçib, toy üçün uğurlu bir gün seçdilər.

XOSROVUN ŞİRİNİ QƏSRDƏN MƏDAİNƏ GƏTİRMƏSİ

Sübhün nazlı gəlini firuzə göylərə işıq saçdı. Xosrov gəlin üçün bir bəzək düzəltdi ki, günəş xəcalətindən çin-çin büküldü. Bir cəlalla, dəbdəbəylə Şirinin pişvazına çıxdılar ki, gəl görəsən. Yol boyu zər səpib gövhər tökdülər. O Şirin mələk bir gəlib Mədainə çatanda torpaqlar xəzinəyə dönmüşdü. Şirin bir xoş bahar kimi keçdikcə şah yola bir əldən şabaş səpirdi.

Xosrov əmr etdi ki, möbidlər gəlsin, müdriklər toplansın, məclis qurulsun. Şah Şirinin hekayəsini danışdı:

– Şirinə aşiq olmuşam. O, hər cür hörmətə layiqdir. Mənə mehribandır, özü də çox saf və təmizdir. Qoy sarayda qalıb hərəmim olsun. Onunla fəxr edim, başım ucalsın.

Hamı heyran qalıb səsini kəsmişdi. Xosrov sözünü qurtaran kimi hər tərəfdən “Afərin, əhsən!” nidaları ucaldı. Xosrov Şirinin əlindən tutaraq möbidə əmr etdi ki, nikah kəsilsin.

Şah Şirini öz gəlini edincə onu hərəmə göndərdi.

XOSROVLA ŞİRİNİN TOYU

Bir şahanə məclis düzəldi ki, aləm beləsini görməmişdi. Xosrov həddindən artıq şərab içmişdi. Bunu görən Şirin xəlvətcə adam göndərib ona çox içməməyi məsləhət gördü. Xosrov belə bir gündə şərabsız keçinməyin mümkünsüz olduğunu bildirib Şirinin sağlığına aramsız badələr qaldıraraq içirdi.

Məclis qurtardıqdan sonra Şirin qoca bir qarını geyindirərək gəlin adı ilə şahın yanına göndərdi. Səhər Xosrov gecəki sərxoşluğu üçün Şirindən üzr istədi.

Bir ay toyun ahəngi pozulmadı. Hümeyla, Səməntürk, bir də Hümayun əllərini xına ilə gülgün etmişdilər.

Şah bir gün onları yığaraq gəlin paltarı geyindirdi, onlara yaraşan bəzək, gövhər, qızıl, daş-qaş, ipək verdi. Humayunu Şapura verdi. Elə bil bir xurma yemişdi, əvəz verdi. Səməntürkü Barbədə gəlin etdi. Nikisaya dedi ki, Hümeyla da onun olsun. Məhin Banunun yerini Şapura bəxş etdi ki, hakimlik etsin.

Şapurun əlinə dövlət keçəndə orada çoxlu imarət tikdirdi.

Xosrov ondan sonra çox bəxtiyar oldu. Səadət, səltənət, cavanlıq… daha insana bundan artıq nə lazımdır ki?..

Bir müddət keçmədi ki, gözü açıldı. Kefcil həyatdan özü də utandı.

… Bənövşə saqqalı yasəmən olan Xosrov da məntək qocaldı, yoruldu. Bəzən onu nərd atan görərdin. Bəzən də Şəbdizi bəxtitək çapardı. Şah gah Barbədin çalğısını dinləyir, gah da Şirini öpüb, gümrah olurdu. O taxt, Barbəd, Şəbdiz, ismətli Şirin əlinə keçincə Xosrovun yadına düşdü. Abad ürəyinin qanı uyuşdu. Bilirdi ki, bu suda, torpaqda olan hər zaman xərabəyə dönüb gedər. Ay bədr olan zaman nura dönər, sonra get-gedə zavala uğrayar. Meyvə kal olduqda böyüyüb artar. Yetişən zamanda bar yerə düşər.

ŞİRİNİN XOSROVA BİLİK KƏSB ETMƏK ÜÇÜN ÖYÜD VERMƏSİ

Bir gün şah Şirinə məclis qurmuşdu. Söhbət ədalətdən, bilikdən düşdü. Şirin yeri öpüb dedi:

– Ey məlik, bu işrətdən əl çək, gör bilik nədir. Sən bu qoca dünyadan çox kam almısan. Bir xeyli zaman sərbəst yaşamısan. Dünyanı nemətlə abad eləmisən. İndi o, zülmlə bərbad olsunmu?

… Dünyada zülm eləmək qoçaqlıq deyil. Rəiyyət bəsləmək isə çox yaxşı işdir. Yalnız özü üçün çalışan, rəiyyətə baxmayan hakim dünyada tək qalar. O hakim ki rəiyyətə baxmaz, onun halına yanmaz, onun axırı heç də yaxşı olmaz. Günün birində bir xoşbəxt insan çıxar, zülmə düşmən, xalqa dost olar. İldən-ilə xeyirxahlıq edər, xalqın birliyi ilə şahlığa başlayar.

Sənin ağlın da var, şahlığın da. Ağlar da, qaralar da sənin hökmündədir. Özünə axirətdə nicat axtar, gördüyün büsat əldən gedəcəkdir. Canından iraq, dünyadan köçən şahların hansı özü ilə nə apardı? Varını verməsən, adın pis çıxar. Verdiyin bir parça imdadın olar. Daranı, Cəmşidi yadına salsan, bu qoca dövranın nələr etdiyini görərsən. Doqquz pərdədə elə ömür sür ki, sənə doqquz pərdə də aşkar olsun.

Xosrov gördü ki, Şirin bu yollarla ondan yaxşı ad qalmasını istəyir. Büzürgümüdü yanına çağırıb dedi:

– Gəl otur, ey ümid mənbəyi, – dedi, – qəflət yaramaz, nigaran könlümə bir az ümid ver.

Büzürgümid Xosrovun dünyanın yaranması, dünyanın gərdişi, həyatın dərk olunmayan qanunları haqda suallarını cavablandırdı. Sonra Şirinin xahişi ilə “Kəlilə və Dimnə”dən qırx ibrətamiz hekayə söylədi.

ŞİRUYƏNİN XASİYYƏTİ XOSROVUN İŞİNİN AQİBƏTİ

Xosrov dərsi, hikməti öyrəndikcə dünyanı, eyşi, işrəti tərk etdi. Məryəmdən bir kal övladı olmuşdu. Şiruyə adlı bu oğlan şir kimi qorxulu idi. Ala və göy gözlü, üzügülməz bu oğlandan hamı iyrənirdi. Deyirlər ki, bu oğul kinli başında min fikir bəsləmişdi. Şirin gələndə bu alçaq ona baxaraq: “Kaş mənim olaydı” – deyirmiş.

Ondan saraya qaranlıq çökmüşdü. Daim araya inciklik salırdı. Şah Büzürgümidə dedi:

– Bu dönük oğuldan narazıyam. Aləmi çox pis niyyətlə gəzir. Canavar kimi anasına uymur. Çox xudpəsənddir. Heç kəsi bəyənmir, fikri elə özündədir.

Mən şahlar başından tac aldım, ancaq bəxtimə bax ki, oğlum naxələfdir. Nə mənə uyuşur, nə də Şirinə. Bacıları ilə də düz gəlmir. Məgər hər anadan olan övladdır? Hər çiçək bal, hər qamış da şəkər vermir.

Büzürgümid dedi:

– Böyük hökmdar, pak qəlbin hər işdən xəbərdar olmuşdur. Övladla düşmən olmağın heç yarayarmı? Ürək saldığı bağdan ayrılarmı? Nar öz meyvəsini başında saxladığına görə hər murdar ona təpik vurmaz. Tut öz meyvəsini yerə tökdüyündən daim təpikdən əziyyət çəkər. Sən yaxşısan, o da pis olmayacaq. Bar verən budaq öz tumuna bənzəyər. Oğlun harındırsa, bundan zərər yoxdur, zəmanə yumşaldar, çox qəm eləmə.

XOSROVUN ATƏŞGAHDA OTURMASI

Şah qərara gəldi ki, taxtı tərk edib, dünyadan çəkilib məbədə getsin. Şah məbədə gedib orda yerləşdi. Şiruyə də şirtək taxta əyləşdi. Qədəhi bir an əlindən düşmürdü. Şaha uzaqdan qarovul çəkirdi. Elə də qalmadı, şahı həbs etdi.

Şiruyə Xosrovu dustaq edərkən yanına yalnız Şirini qoyurdu. Xosrov da Şirinlə çox şad olub, zindanda özünü azad bilirdi. Şirinə deyirdi:

– Ey yar, qəm çəkmə! Hər kəsin önünə belə iş çıxar. Başdan papaqları aparan külək əssə, zilləti ot deyil, ağac çəkəcək. Hansı ov qabaqda gedərsə, ovçu onu asan vurar. Zəlzələ olanda dağlar yarılar. Ucalar qorxsun ki, onlar daha tez uçar. Dövlət əldən gedib, sən ki getməmisən. Dövlətim də, malım da sənsən.

Şirin bir an da Xosrovdan ayrılmırdı. Ona ürək-dirək verirdi:

– Dünyada bu sayaq rəftar çox olur. Gah əziyyət olar, gah da şadlıq. Əgər bu dünya əbədi olsaydı, məgər hər yetən padşah olardımı? Zaman şahlığı əbədi versəydi, o Keyxosrovdan Xosrova keçməzdi. Hər kim bu gülzara könlünü bağlasa, gül kimi gülməkdən daha çox ağlar.

Şadlıqdan özgə bir məclis olarmı? Rahatlıqdan gözəl bir aləm varmı? Şadlıqla gün keçir, fikirdən qurtar. Çox qayğı çəkməyin min bəlası var. Zindana düşmüsən, qəm çəkmə. Xəzinəsən, xəzinələr də gizlində olar. Quyuya düşsən də, pərişan olma. Yusifi xatırla, təmkinlə dayan.

Şirin şahı əfsanələrlə məşğul edib onu ovudurdu. Gecə sübhə kimi şaha belə sözlər söyləyirdi.

XOSROVUN ÖLDÜRÜLMƏSİ

Gecə ayın işığını örtmüş, fələk div kimi yolunu azmışdı. Qaranlıq mey içmiş sərxoş zəncitək dünyanın ağzını bərk-bərk bağlamışdı. İki ayağında qızıl zəncir olan o böyük əsir Şirinlə yatmışdı. Zəncir saçlı o büt hər gün yüz kərə o zəncirlərə muncuq bağlayırdı. Şahın ayağını tez-tez ovaraq zindanı pərqu yataq edirdi. Şirin sözləri ilə şəkər səpir, şahı qəm çəkməyə qoymurdu.

Xosrov yatdı, Şirinin də gözləri yuxu ilə doldu. Fələk yatmamışdı, gör nələr etdi? Hər iki sevgili yuxuya getmişdi. Bir div sifətli, məhəbbət düşməni, çirkin xislətli pəncərədən içəri girdi. Oğru kimi evi gəzib-dolaşdı. Şahın yatağını tapıb, ona yanaşdı. Xəncəri şahın ciyərinə vurdu. Padşah həyəcan içində oyandı. Gözlərini al-qan içində açdı. Yatağında qan sel kimi axırdı. Susuzluq onu yaman incidirdi. Öz-özünə dedi: “Şirini çağırım, bircə qurtum su versin”. Lakin könlü pıçıldadı: “Heç rəvadırmı? Gecələr doyunca yuxu yatmayıb. Başıma gələni görsə, bir daha yatmayıb, göz yaşı tökər. Yaxşısı budur ki, çağırmayım, yatsın”.

Şirini yuxudan oyatmadı, vəfalı Xosrov ürəyində su istəyi və Şirin sevgisi ölüb getdi.

Şahın yarasından qan elə axdı ki, Şirini şirin yuxudan oyatdı. Gör fələk nə oyun çıxartdı? Onu şahın al-qanıyla oyatdı. Şirin hövlnak yuxudan ayıldı, yaralı quş kimi pərişan qalxdı. Yataqdan örtüyü qaldıran zaman qan gölü görüb əl-aman çəkdi. Bir taxt gördü ki, şahı tacsız dayanıb. Bir çıraq gördü ki, yağı talanmış.

O gecə ağladı, matəm qurdu, sonra da yorulub ayağa durdu. Ürəyində dağ gülabı, ənbəri müşkə qataraq o bədənə sürtdü. Gülabla, kafurla tərtəmiz yudu, ağappaq, qansız, ləkəsiz elədi. Özünü də tərtəmiz yudu, gəlinlər kimi bəzədi. Baxan hər kəsi məftun eləyirdi.

ŞİRUYƏNİN ŞİRİNƏ SİFARİŞ GÖNDƏRMƏSİ

Şiruyə Şirini çoxdan sevirdi. Ancaq sirrini heç kəsə açmırdı. Şirinə gizlicə xəbər göndərdi ki, bir həftə dözsə, hər dərdi keçər. İki həftəlik ay sonra bağımda gül kimi açılar, qəlbimi oxşar. Onu dövlətli, mallı edərəm. Ayaqlarına zər ipək sərərəm. Bütün xəzinəni ona verərəm. Bu sözləri eşidən Şirin birdən sirkə kimi tündləşdi. Sonra da Xosrovun bütün varını, təzə, köhnə paltarlarını yoxsula, möhtaca payladı. Hamı ondan razı qaldı.

XOSROVUN MƏQBƏRƏSİNDƏ ŞİRİNİN ÖZÜNÜ ÖLDÜRMƏSİ

Şirin səhər yuxudan ayıldı. Ona yeni təhlükədən xəbər verildi. Şirin əmr verdi:

– Bir tabut qurulsun! Şahənşaha layiq bir tabut olsun. O tabut gümüşə, zərə tutulsun.

Şirin Kəyan qaydasınca ayin saxlayıb, Xosrovu tabuta qoydurdu. O gün basdırmağa qərar verildi ki, səhərdən şəhidi şahlar dəfn etsin.

Barbədin əlləri qələm tutmurdu, öz barmaqlarını qələm etmişdi. Büzürgümid artıq ümidsiz oldu. Yazıq söyüd yarpağıtək əsirdi. Zəif, acı səslə fəryad edirdi. Kənizlər, qulamlar başıaçıq nalə çəkirdilər, ortalarında da Şirin… Sərxoş nərgizləri qara sürməli, əlləri isə təzə gəlin kimi xınalı… Sırğa yerində bir gövhər tanası, saçının halqası da çiyinlərində… Tabutun ardınca sərməst gedirdi. Hər görən deyirdi ki, Şirin sevinir, əsla qəmgin deyil.

Şirin yolu sərxoş kimi gedirdi. Şah sərdabəsinə də eləcə girdi. Möbidlə danışıb, son vida üçün məqbərənin içinə girdi. Qapını bağladı ki, görməsinlər. Əlində xəncər tabuta yanaşdı. Yaranın yerini öyrənən pəri xəncəri həmin yerdən də döşünə vurdu. Sonradan naləsini ucaltdı. Camaat onun səsini eşitdi.

Xosrov məclisində yatan şəkərə bu yuxu yüz kərə xoş olsun. Allaha xoş gələr ki, hər mömin bəndə bura gələndə desin: “Tanrım, o aşiqləri əfv et, onların yeri cənnətə dönsün”.

Alqış bu ölümə, alqış öldürən və ölən Şirinə!

Bax, məhəbbət yolunda ölüm budur!

Canana canı tapşırmaq budur!

Bil ki, hər qadın namərd olmaz, dərd bilməyən kişi qadından pisdir.

Böyüklər bu işdən xəbər tutanda başlarına vurub nalə çəkdilər.

Çox sağ ol, ey dünya, ey dövran, əhsən! Gəlini damada belə yetir. Nə qədər ki gecəli-gündüzlü bu həyat durur, bundan yaxşı toy olmayacaq. Bir taxta iki tacivər oturdu.

Məqbəri bağlayıb geri döndülər. Qayıdan zaman bu sözü yazdılar:

“Bu Şirindən başqa kimsə dünyada

Özünü kimsəyə etməmiş fəda”.

LEYLİ VƏ MƏCNUN

QEYSİN LEYLİNİ SEVMƏSİ

Bu hadisəni nağıl edən belə danışır ki, qədim zamanlarda ərəb torpağında Amiri tayfasının başçısı olan bir xəlifə vardı. Çox səxavətli, ürəyiaçıq və alicənab bir şəxs idi. Şöhrəti bütün aləmə yayılmışdı: varda, dövlətdə çoxlarını heyrətə salmışdı. Həm də çox əliaçıq idi, kimsəsizlərə, fağır-füqəraya əl tutardı. Lakin bu böyük insanın şöhrətinə bərabər bir də dərdi vardı. Onun övladı yox idi. İşıqsız şama bənzəyirdi. Bu xəlifə vardan, dövlətdən daha çox övlad istəyirdi. Bəxtini köməyə çağırar, Allaha yalvarıb ondan nicat diləyərdi. Özündən sonra bir varisinin olmasını istəyirdi. Nəslini davam etdirəсək, bir gün özü dünyada olmayanda onu yaşadacaq oğul arzu edirdi. Bu məqsədlə də min-min acın qarnını doyurur, nəzir-niyaz paylayır, fəqət bir nəticəsi olmurdu. Amma ümidini Allahdan üzmürdü, inanırdı ki, yardım üçün uzatdığı əllər boş qalmayacaq. Əgər qismət belədirsə, deməli, bu işdə nəsə bir hikmət var. Dünyada çox şey olsa da, biz onlardan yalnız bir neçəsinə nail oluruq. Ürəkdən nə qədər arzular keçsə də, gizlində qalmağı bu arzulara bir gözəllik və maraq verir.

Nəhayət, oğul həsrətilə qəlbi yanan bu ərəbin naləsini Allah eşitdi. Yanğısının üstünə su səpdi, ona bir oğul bəxş etdi. Gözəllikdə tayı-bərabəri olmayan bir körpə dünyaya gəldi – üzü aləmə nur saçardı, dodağı nar kimi qırmızı, özü isə çiçək kimi ətirli idi. Ata oğlunun üzünü görən andan xəzinəsini açdı, hədiyyələr, nəzirlər payladı. Uşaqla dayələr məşğul olurdular. Elə ki bu uşaq ikihəftəlik oldu, sanki beşikdən ay baxırdı, onun adını Qeys qoydular. Böyüyüb on yaşa çatdıqda gözəlliyi dillər əzbəri olmuşdu, onu görən hər kəs gözəlliyinə heyran olar, Tanrıdan can sağlığı diləyərdilər. Nəhayət, məktəb yaşı çatdı, bir dəstə qız və oğlanla bərabər məktəbə getdi. Məktəbdə elmin sirlərini öyrənir, öyrəndikcə də kamala dolurdu. Qeysin bu işdə hünəri vardı, fənləri öyrəndikcə daha da mükəmməl biliyə yiyələnirdi. Onunla gözəl bir dilbər otururdı. Bu qız da ağlı, kamalı ilə bərabər gözəlliyi ilə də görəni heyran edirdi. Üzü sanki ərəb ayı, saçları elə bil gecə idi, həyalı və abırlı idi. Saçları gecə (leyl), adı da Leyli idi. Hamı ona meyil salmışdı. Qeys də bu gözəli görən kimi biganə qala bilməyib könlünü ona verdi. Leyli də onun bu sevgisini cavabsız qoymadı – könüldən-könülə bir sevgi boy atdı. Eşq badəsindən içib məst oldular. Birlikdə elm öyrənər, lüğətdən söz axtarardılar, amma indi onların başqa “lüğətləri” vardı. Yoldaşları kitab açanda, onlar eşqdən söhbət açardılar. Başqaları hesab sayarkən onlar yalnız özlərini sayardılar. Beləcə, onların sevgisi günü-gündən güclənirdi. Zalım məhəbbət öz qılıncını çəkib bu iki gəncin qəlbini qarət etdi,ürəklərindən səbirlərini apardı. Onlar bu sevgini nə qədər gizli saxlamaq istəsələr də, bilmirdilər ki, “xoş iyi olan ətir qabda bağlı olanda belə rayihəsi duyular”. Bir müddət keçdikdən sonra isə “tuluqlar yırtıldı, eşşək yıxıldı” (ərəb məsəli), yəni sirr açılıb aləmə yayıldı. Elə ki bu sirr aşkar oldu, hamı onlardan danışmağa başladı. İki gənc bu sirri gizlətmək üçün müvəqqəti olaraq bir qədər uzaqlaşmağı qərara aldılar. Fürsət düşəndə bir-birlərinə baxar, aradabir gizlində söhbət edərdilər. Amma neyləsələr də, yayılan söz-söhbətin qarşısını ala bilmədilər. El-aləm onların məhəbbətindən danışmaqdan yorulub usanmadı. Eşqdən xəbəri olmayanlar Qeysi “Məcnun” deyə çağırdılar. Yazıq Qeys də əlacsız qalıb bu adı üstünə aldı. Elin tənəsi o qədər çoxaldı ki, axırda biçarə Leyli də camaatın “dəli” adlandırdığı Məcnundan gizlənmək məcburiyyətində qaldı. Ancaq Leylinin zərif ürəyi bu hicrana dözmürdü, gizlində gözündən yaşlar axıdırdı. Məcnun da öz sevgilisini görməyəndə gözündən yaş sel kimi axırdı. Küçəni, bazarı sərsəm kimi gəzirdi. Ah-vay edib nalə çəkirdi. Onun səsi aşiqlərin səsiydi, eşidənlərin ürəyi parça-parça olardı bu səsdən. Cahillər isə hər yerdə onun ardınca “Məcnun! Məcnun!” bağırardılar. Qeys də bu tənələrdən daha da qəmlənər, ürəyində fikirləşərdi: “Bir at sürmək istədim, at da əldən çıxdı, yüyəni də”. Onun fikrində yalnız Leylinin xəyalı dolanırdı, ürəyini onun eşqilə bölüb “iki para” eləmişdi ki, sevgilisi onu görəndə “qəlbi para” desin.

Məcnun yar dərdindəydi, yar isə uzaqdaydı. Qəm çəkirdi, qəm otağı bağlıydı. Gecələr gözünə yuxu getməzdi, dincliyi əldən getmişdi. Leylisiz dözə bilmirdi. Nə qədər çalışırdı ki, kədərini heç kim bilməsin, amma dərd-bəla canını üzürdü. Biçarə Məcnun gah başıaçıq, ayaqyalın çöllərə qaçar, gah da gecələr gizlincə nazlı pərisi üçün qəzəl oxuyaraq onu axtarar, qapılarını öpüb geriyə qayıdardı. Leyligilin qapısına bircə anda çatsa da, oradan elə bil bir ilə qayıdardı. Gedəndə bir quş kimi uçardı, gələndə yolunda tikan bitərdi. Gedənbaş sel kimi axardı, qayıdanda yolu çala-çuxur olardı. Kor-peşman evinə qayıdar, qəm-qüssə içində çapalayardı. Ümidsiz vəziyyətdə qalmışdı, hər yerdən əli üzülmüşdü. Bəxt üzünə gülsəydi, bir də getdiyi yerdən – Leyligilin qapısından qayıtmazdı.

MƏCNUNUN SƏHƏR YELİ İLƏ SÖHBƏTİ

Günü-gündən Məcnunun dərdi artırdı. İndi o, yuxusuz gözlərin sultanı, matəm ordusunun sərkərdəsi, sevda yollarının yalnız səsi, aşiqlər mülkünün qəm divanəsi idi. Məcnunun qəlbi məhəbbət eşqilə coşurdu. Hər gün sevda yuxusundan oyanıb Leylini görmək üçün onların yurdlarının kənarındakı Nəcd dağına gedərdi. Dağın ətəyini gəzib dolaşar, dilində “Leyli” kəlməsindən başqa bir ad olmazdı. Başqa ad çəkilsə də, heç əhəmiyyət verməzdi. Dağın ətəyinə çatanda sərxoş kimi yıxılıb-durar, ora-bura qaçar, dərddən əl çalıb oynayardı. Gözləri dolar, ürəyindəki dərdi coşanda ahı duyanları yandırardı. Belə ürək dağlayan anların birində o, səhər yelinə xitab etdi:

– Ey səhər yeli, tezdən oyanıb Leylinin yanına get, onun ipək telindən asıl. De ki, eşqindən yollara döşənəcək olmuş bu məzlum sənin xəbərini yalnız səhər yelindən ala bilir. Ona bir ovuc torpaq verib de ki, canını səndən əsirgəyən dərddən, qüssədən can versə, yaxşıdır, o adam bir ovuc torpağa dəyməz. De ki, əgər gözümdən bu yaşlar axmasaydı, ürəyim qəm odunda alışıb yanardı. Göydəki günəş belə mənim ahımdan alovlanır. Leyli mənim qəlbimin şamıdır, bircə məni düşünsün, öz pərvanəsini odunda yandırmasın. Mənim dərdim də, dərmanım da odur. Onun dodaqları qənddir, insaf edib bir az da aşiqinə şəkər payı göndərsin. Hər şey yaxşı idi. Heç bilmədim nə oldu, gözmü dəydi bizə? Nə oldu ki, mən yarımın gözündən düşdüm birdən-birə… Zəmanə bizi barmaqla göstərirdi. Yəqin, gözə gəlmişik. Bizim sevgimiz bir xəzinədir, üstünü örtməsək, yadlar gəlib oğurlayar.

MƏCNUNUN ATASININ ELÇİYİYƏ GETMƏSİ

Səhər açılmışdı. Məcnun bir neçə yoldaşı ilə Leylinin yurduna gəldi. Məhzun-məhzun şərqilər oxuyur, göz yaşı tökür, sərsəmlər kimi başına-gözünə döyərək inləyirdi. Leylinin çadırına çatanda tamam gücdən düşmüşdü. Leyli də bu dəm adəti üzrə çadırda oturub yollara baxırdı. O, Məcnunu görcək ah çəkdi. Məcnun da onu fəryadla səslədi. Bu anda Leyli səhər kimi işıqlanır, Məcnun isə şam kimi yanırdı. Leyli bağ içində gözəl bir bağ, Məcnun isə dağ üstünə dağ idi. Leyli qış görməmiş yasəmən gülünə, Məcnun isə xəzan vurmuş çəmənə bənzəyirdi. Onlar bir-birinə uzaqdan baxır, yaxınlaşmağa ürək eləmirdilər ki, görən olar. Qəriblər kimi uzaqdan-uzağa dayanmaqlarını da fələk çox gördü, bilinməsin deyə tez də ayrıldılar.

Bir müddət sonra bu hadisədən xəbər tutub onların yolunu kəsdilər. Daha iki aşiq bir-birini görə bilmirdi. Qəlbi hicran dolu Məcnun ağlayır, daha Leylini görə bilmədiyi üçün bir neçə nəfərlə birgə tez-tez Nəcdə gedirdi. Onun dərdi günü-gündən artırdı. Dağı dolaşaraq sızlayır, yenə ah-vay edirdi. Artıq sevda xəstəsi olduğu hamıya bəlli olmuşdu, hər kəs bu rüsvayçılıqdan danışırdı. Qohumları bu səbəbdən Məcnunun atasına şikayət edirdilər. Məcnunun atası məəttəl qalmışdı. Oğluna nə qədər məsləhət, nəsihət versə də, nazı ilə oynasa da, yenə bir faydası olmurdu, dərdinə çarə tapmırdı. Dostlarından məsləhət istəyəndə isə, “Bu dərd bir qızın həsrətidir, eşqdən başına hava gəlib” – deyirdilər.

Məcnunun atası Leyligilin qapısına elçi düşməyi qərar verdi. Səfər üçün tədarük görüldü, kəcavələr hazırlandı, qiymətli əşyalar dəvələrə yükləndi. Amirilərin bir dəstəsi Leyligilə elçiliyə getdilər. Leylinin atasıgil başqa qəbilənin sayılan şəxslərindən idi. Onlar da öz qəbiləsinin adətinə uyğun olaraq gələnləri çox böyük hörmətlə qarşıladılar. Qiymətli hədiyyələr verdilər. Leylinin atası onlardan nə məqsədlə gəldiklərini soruşdu. Amirilərin başçısı dedi:

– Məqsədim sizinlə qohum olmaqdır. Sənin qızını öz oğlum üçün istəyirəm. Gəl bu iki ürəyi birləşdirək. Bilirsən ki, mən öz zəmanəmin məşhur adamlarından biriyəm. Bu izdivac sənin də şöhrətinə şöhrət qatar, başucalığı gətirər.

Leylinin atası bir qədər fikrə gedib:

– Sənin danışdıqların xoş sözlərdir, şöhrətin və qüdrətin də mənə məlumdur. Bu işin mənə çox xeyirli olacağını bilirəm. Amma bu sevda baş tutan deyil. Oğlunu yamanca ərköyün böyütmüsən, necə gəldi, harada gəldi, gəzib dolaşır. Arxasınca hər kəs “divanə” deyir. Bizə də divanələr tay ola bilməz. Əvvəlcə oğlunun bu mərəzinə çarə elə, sonra məhəbbətdən danış. Bizim ərəblər gözdən tük çəkirlər: sənə razılıq versəm, mənə gülərlər. Bu işdən əl çək. Mənim qərarım belədir: bu söhbəti birdəfəlik qurtaraq.

Bu sözləri eşidən atanın ürəyi kaman kimi inlədi. Dinməzcə oradan çıxıb geriyə döndü. Çıxış yolu yalnız Məcnunu razı salaraq başqa qızla evləndirmək idi. Qohumlar, dostlar min dil tökərək Məcnuna dedilər:

– Bax, qəbiləmizdə nə qədər gözəl-göyçək qız var. Hansını istəsən, səninçün alarıq. Niyə özünə əziyyət verirsən? Gəl bu sevdadan əl çək. Qarşında yüz tanış ola-ola, niyə yad qəbilənin qızına könül verirsən? O, Amirilərdən deyil, unut onu!

Amma Məcnun qohumların bu təklif və tələblərindən daha da pərişan oldu. Köynəyini cırıb əynindən çıxardı, lüt qaldı. Dedi:

– Ölmüşün kəfən nəyinə lazımdır?

Dərdi, məlalı daha da çoxaldı, camaatdan ayrılıb gah dağda, gah çöllərdə yaşadı. Heç kimi yaxınına qoymadı. Dəli kimi evləri gəzir, hər yerdə “Leyli, Leyli” deyə çağırırdı. Ayaqyalın, başıaçıq gəzir, həsrətlə inləyir, Leylinin məhəbbətini vəsf edən şeirlər deyirdi. Oradan gəlib keçənlər bu beytləri eşidib yadlarında saxlar, yeri gəldikcə oxuyardılar.

Məcnun isə səhraları divanətək gəzirdi. Üz-gözü torpağa bulaşmış, əyni cırılmışdı. Tanınmaz hala düşmüşdü. Onu qınayanlara öz-özünə cavab verir, günahın onda yox, bu məhəbbət bəlasında olduğunu deyirdi. Zamanının bəd övladı olduğunu, eşqin viran qoyduğu könlünün divanə və sərxoş olmaqdan başqa çarəsinin qalmadığını söyləyirdi.

Atası isə yazıq oğlunun bu əhvalını eşitdikcə ona ürəyi yanır, gecə-gündüz onun sağalması üçün dua edirdi. Bütün müqəddəs yerləri, pirləri gəzir, Allahdan oğlu üçün şəfa diləyirdi. Bütün qohumlar da onunla birgə gedib dua edərdilər. Amma bunun bir faydası olmadığını görüncə belə məsləhət gördülər ki, atası Məcnunu Kəbəyə aparsın.

– Yəqin ki, oradan bir nicat olar, – dedilər.

Həcc ziyarəti vaxtı gələndə atası Məcnuna yalvararaq onu kəcavəyə oturtdu. Özü ilə bərabər Kəbəyə apardı. Kəbəyə çatınca Amirilərin başçısı xəzinəsini açıb nəzirlər paylamağa başladı. Kəbə kölgəsinə çatanda oğlunu saxlayıb dedi:

– Oğlum, daha bura oyun yeri deyil. Bura sənin dərdinə əlac tapmağa gəlmişik, qurban olum, dua edib bu eşq zəncirindən azad ola bilərsən. Əllərini göyə açıb Tanrıya yalvar, de ki, səni bu bəladan azad etsin, rəhmini səndən əsirgəməsin. Dua et ki, səni divanəlikdən azad edib doğru yola yönəltsin.

Məcnun atasından bu sözləri eşidib əvvəl ağladı, sonra gülərək irəli atılıb Kəbə halqasından tutdu. Halqanı öpərək dedi:

– Ey yeri, göyü yaradan! Mənə deyirlər ki, bu məhəbbəti unudum. Amma bilmirlər ki, mən eşqlə nəfəs alıb, onunla yaşayıram. Mən eşqdən yoğrulmuşam, onsuz mən heç nəyəm. Məni öldür, amma eşqimi yaşat. Deyirlər ki, Leylini yaddan çıxarım, ürəyimdən silim. Amma mən bunu bacarmıram. Qoy onun eşqilə yanıb alovlanım! Onun sevgisini mənim ürəyimdən çıxarma. Yalvarıram, mənim ömrümdən kəsib Leylinin ömrünə cala.

Ata bu sözləri dinlədikcə artıq oğlunun əlacsız olduğunu anlayır, onun qəlbindəki məhəbbətin nə olduğunu başa düşürdü. Geriyə qayıtdıqdan sonra bu hadisəni qohumlara, dostlara danışdı:

– Elə fikirləşirdim ki, bu biçarə Allahdan dərdinə dərman istəyib bu eşqi unutmağını diləyəcək. Ancaq bildim ki, davası, dərmanı olmayan xəstədir o. Kəbədə Allahdan o qızın məhəbbətinin qəlbindən çıxmamasını istədi.

Beləliklə, Məcnunun sorağı bütün aləmə yayıldı. Kimi təəssüf etdi, kimi qınadı. Bəziləri isə Leyliyə lağ edib gülürdülər, yazıq qız da tənələrdən yaxa qurtarmaq üçün daha çadırından bayıra çıxmırdı.

Bir gün bir neçə nəfər Leylinin atasının yanına gəlib dedilər:

– Görürsənmi, biyabanda gəzib dolaşan sarsağın biri yanında da bir sürü özü kimilərilə buralara gəlir, yeri öpür, qəzəllər oxuyur. Qəzəlləri yaxşıdır, mənalıdır. Amma bizi rüsvay edir bu hərəkətlərlə. Ona bir qulaqburması vermək lazımdır ki, qızının da, bizim də canımız qurtarsın.

Leylinin atası qəzəbləndi, Məcnunu bir də buralara gəldiyində öldürəcəyini dedi. Xəbər Məcnunun atasına çatdı. O da bəlanın qarşısını almaqdan ötrü bir dəstə adam göndərdi ki, Məcnunu tapıb oraya getməmək üçün dilə tutsunlar. Bu dəstə nə qədər axtarsa da, Məcnun heç yerdən tapılmadı. Hər kəs təəssüf etdi.

Bir müddət sonra yad qəbilədən bir nəfər Bəni-Səd adlanan yerdə Məcnuna rast gəldi. Onu nəcib bir adama oxşatdı. Nə sual verdisə, Məcnun dinməzcə dayanıb cavab vermədi. Bir şey öyrənə bilməyən yolçu yoluna davam edib Məcnungilin qəbiləsinə çatdı. Burada o, biyabanda rastlaşdığı qərib divanədən, onun əriyib çöpə döndüyündən, bir dəri, bir sümük qaldığından danışmağa başladı. Məcnunun atası anladı ki, bu, onun oğludur. Yola çıxıb oğlunu axtarmaq üçün biyabana üz tutdu. Axtara-axtara gəlib viranəlikdə Məcnunu bir daş üstdə oturan gördü. Oğlunu görən kimi ona dil tökməyə başladı, geri dönməyi xahiş etdi. Məcnun atasının sözlərini eşidəndə onun qarşısında diz çökərək dedi:

– Ata, sən bu bədbəxt aşiqi bağışla. Səndən üzr istəyirəm, taleyimin belə olduğunu, məni bu vəziyyətdə görməyini istəməzdim, amma məni taleyin ixtiyarına burax. Düzdür, yanında üzüm qaradır, amma mənim ki dərdimi bilirsən, artıq gecdir.

Atanın qəlbi sızladı:

– Ey gözümün ağı-qarası oğul, nə oldu sənə, kimlərin gözü dəydi?! Sənə nə oldu ki, özünü belə unutdun, qəmə batıb düşməni sevindirdin? Gəl atanın sözlərini dinlə, evə dön. Qoy dostların şənlənsin. Unutma ki, hər şeyin əvvəlində səbir var, səbirli olsan, bəlkə də bəxt üzünə gülər.

Məcnun atasına söylədi:

– Ey dünyalardan uca, şan-şöhrətli ata! Sən məni qayğıyla böyüdüb, hər istəyimi yerinə yetirmisən, məni gül içində gül kimi bəsləmisən. Mən də səni hörmətsiz etmək istəməzdim, amma ixtiyarım özümdə deyil, məni üzrlü hesab et. Bu, mənim peşəmdir. Çoxları məni qınayır ki, gülmürəm. Bəs ürəyim dərdlə çırpındığı halda mən necə gülüm ki? Mənim nəsibim əziyyət oldu. Adım dillərə düşdü, buna görə də indi məni unudun.

Atası onun bu sözlərindən çox kədərləndi, gözünün yaşı sel olub axdı. Təsəlli verərək oğlunu öpüb qucaqladı, sonra evlərinə apardı. Bir neçə gün evlərində qalan Məcnun qəfəsə salınmış quş kimi çırpınırdı. Artıq burada qərar tuta bilməyib yenə çöllərə üz tutdu. Məhəbbəti ürəyində coşdu, duyğular onu yenə Nəcd dağına çəkib apardı. Yenə dağın ətəyində dolanır, başı havalı qəzəllər söyləyir, aşiqlər onun şərqilərindən ilham alırdılar.

İBN-SƏLAMIN LEYLİNİ GÖRMƏSİ

Leylinin gözəlliyi haqda söz-söhbətlər günü-gündən artır, hamı onun necə zərif, məlahətli, cazibədar olduğundan danışırdı. Leyli isə qəm otağının pəncərələri bağlı halda otururdu. Bəzən isə səhərdən ta axşama qədər dama çıxıb yollara baxır, nə vaxtsa orada Məcnunu görəcəyinə ümid edirdi. Nəcd dağı tərəfdən gələn yeldən də, buluddan da Məcnun xəbərini duymaq istəyirdi. Leyli eşidirdi ki, buradan gəlib-keçənlər Məcnunun qəzəllərini söyləyir, hətta uşaqlar da onun beytlərindən əzbər bilirlər. Məcnunun şeirlərindən od tutub yanan Leyli öz yazdığı cavablarla yanğısını söndürə bilirdi. Gecələr gizlində qanıyla yazdığı şeirləri yoldan keçənlər aparıb Məcnuna çatdırırdılar ki, hədiyyə olaraq bir qəzəl alsınlar. Beləcə, aşiq və məşuqə xəyalən danışırdılar. Bu minvalla düz bir il keçdi.

Gözəl yaz günlərindən biri idi: təbiət min bəzəkli donunu geymiş, gül-çiçəklər pardaxlanmış, ətrafda xoş ovqat yaranmışdı. Gülün həsrəti ilə bülbül yenə öz nəğməsini oxuyurdu. Bülbül sanki Məcnun, nazlı gül isə Leyli idi. Qəbilənin gözəl qızları Leylini də özləri ilə bərabər gülşənə gəzməyə çıxardılar. Çəmənliyin gəzib dolaşaraq səfalı bir yerdə oturdular. Hamı deyib-gülüb şənlənirdi. Leyli də əvvəlcə bu şənliyə qoşuldu, amma bir az sonra kənara çəkilib sakitcə çəməndə oturdu. Qəm dəryasına qərq olmuş, ətrafındakılar gözünə görünmürdü. Xəyalında yenə Məcnunu düşünürdü. Onun bu halını görən qızlardan biri qayıtdıqdan sonra Leylinin anasına bu hadisəni danışdı. Leylinin anası nə edəcəyini bilmədi. Fikirləşirdi ki, belə davam etsə, qızı da Məcnunun vəziyyətinə düşəcək.

Elə həmin gün qızlar çəmənlikdə əylənərkən oradan bir atlı keçib gedirdi. Bu atlı Bəni-Əsəd qəbiləsinin sayılan şəxslərindən biri İbn-Səlam idi. O, hədsiz varlıydı. İbn-Səlam qızlardan kənarda oturmuş Leylini görcək qəlbən ona vuruldu. Yurduna qayıdan kimi Leyligilə elçi göndərməyə qərar verdi. Elçilərlə bərabər özü də Leyligilə gəldi, onun ata və anasının əllərindən öpərək qızlarını istədi. Valideynlər bu işə həvəslə razı olduqlarını söylədilər. Özləri də qəlbən şad oldular. Ancaq İbn-Səlama bir az səbir eləməyi məsləhət gördülər. Dedilər ki, Leyli bir az xəstədir, halı özündə deyil. Bir müddət keçsin. Gözləyək, əhvalı yaxşılaşsın, bundan sonra kəbininizi kəsdirərsiniz.

İbn-Səlam bu sözləri eşidib o qədər şadlandı ki, heç bilmədi neyləsin.

NOFƏLİN MƏCNUNA YARDIM ETMƏSİ

Leyli çox qüssə edirdi. Öz çadırına çəkilmişdi, oradan bayıra çıxmırdı. Məcnunun dərdi Leylini haldan salmışdı. Gecə-gündüz Məcnunu fikirləşir, yuxusu ərşə çəkilmişdi. Didərgin Məcnun da vəhşi çöllərdə dolaşmaqdan tamam arıqlamış, tanınmaz hala düşmüşdü. Sərgərdan gəzməkdən əyninin paltarları cırıq-cırıq olmuşdu. Vəhşi heyvanlar ona dost olub, onunla bir gəzirdilər. Məcnun ayrılığa dözə bilmir, tez-tez Nəcd dağına gedirdi. Vəhşi heyvanlar da onu tərk etmirdi.

Oralarda Nofəl adlanan çox cəsur, qoçaq və mehriban bir igid vardı. Şöhrəti hər yana yayılmışdı. Ərəblər ondan qorxub çəkinərdilər. Çox əzəmətli bir ordu başçısıydı. Eyni zamanda çox da dövlətli şəxs idi.

Bir gün Nofəl ova çıxmışdı. Məcnun da vəhşi heyvanlarla birgə gəzib-dolaşırdı. Ürəkləri riqqətə gətirən sevgi nəğmələri oxuyurdu. Nofəl Məcnunun halından xəbər tutduqda onun kim olduğunu soruşdu. Yanındakılar dedilər:

– O, bir eşq dəlisidir. Leyli adlı bir qızı sevir. Onun dərdindən divanə olub. O, qıza qəzəllər yazır, qız da ona cavablar göndərir. Yurdlarından didərgin düşüb, yemək-içməyini də buradan keçənlər, onun şeirlərini dinləməyə gələnlər verir.

Məcnunun dərdini eşidən Nofəl dedi:

– Yox, bu məqamda bir kişilik etmək gərəkdir. Belə bir dərdə düşənə kömək etmək lazımdır. Bu bəxtsizə əlimdən gələn köməyi əsirgəməməliyəm.

Bu sözləri deyən Nofəl atını mindi, sürüb birbaş Məcnunun olduğu yerə gəldi. Atdan düşüb Məcnunu yanına çağırdı. Süfrəsinə oturdub şirin-şirin söhbətlərə başladı. Bu söhbətlər yavaş-yavaş Məcnunu yumşaltdı. O da bir qədər söhbət edib, azacıq şadlandı. Müsahibini xoşsifət görüb söhbət etdi, ürəyini ona açdı. Lakin Nofəl görürdü ki, bu zavallı nədən söhbət etsə, yenə dilindən Leyli kəlməsi düşmür. Sevgilisinə ünvanladığı qəzəl, qəsidələri bədahətən deyir. Nofəl bundan daha da təsirlənərək qərarını Məcnuna bildirib dedi:

– Sən o dilbərin həsrətilə şam kimi yanmayacaqsan. Mən sənə kömək edəcəyəm. İstər pul, qızıl, istərsə də qılınc gücünə olsun, səni niyyətinə çatdıracağam.

Məcnun bu sözləri eşidəndə dizləri büküldü. Nofəlin qarşısında diz çöküb sözə başladı:

– Yəqin ki, mənim könlümü yerindən oynadan bu xəbəri yalan demirsən. Onu mənə verməzlər. O bir pəri, mən isə divanəyəm. Rica edirəm, əgər məni yarı yolda qoyub bu işdən usanacaqsansa, elə indidən əl çək. Məni saxlama, gedim dərdimi çəkim…

Nofəl bu sözlərdən tutuldu:

– Yox, – dedi, – sənə tezliklə kömək edəcəyəm, söz verirəm!

Nofəl əhdinə sadiq qalacağına Allaha and içdi. Beləcə, Nofəl Məcnunu özü ilə sarayına gətirdi. Məcnun da bu təklifdən çox xoşhal olmuşdu. Hamamda çimib, paltarlarını dəyişmiş, yemək yeyib, şərab da içmişdi. Əvvəlki halından əsər qalmamışdı. Nofəl də Məcnuna çox öyrəşmişdi, onsuz süfrəyə oturmur, bir əyləncə qurmurdu. Onlar çox mehriban idilər. Sanki qardaş olmuşdular. Bu minvalla bir-iki ay keçdi.

Bir gün ikilikdə məclis qurub oturmuşdular. Söhbət edib dərdləşirdilər. Məcnun zəmanədən şikayətlənir, qəzəllər deyirdi. O, üzünü Nofələ tutub dedi:

– Dostluğumuzun vəfası budurmu? Axı sən mənə söz vermişdin. Verdiyin sözü nə tez unutdun?! Bəlkə, söylədiklərini danmaq istəyirsən? Amma mən bunu sənin böyüklüyünə yaraşdırmıram.

Nofəl onun bu sözlərindən əsla incimədi. Əksinə, tez igidləri başına toplayıb Leyligilin qəbilələrinə yürüş etməyə atlandılar. Mənzil başına çatdıqda Nofəl Leyligilə bir elçi göndərdi. Elçiyə belə tapşırdı:

– Onlara söylə ki, Leylini versinlər, istəklisinə qovuşsun. Yoxsa meydana qılınclar girəcək. Biz od kimi onların üstündən keçəcəyik.

Söz qəbilə adamlarına çatanda cavab gəldi:

– Bu mümkün olan iş deyil. Leyli kimi bir pərini divanəyə verə bilmərik. İş qılınca qalsa, sizin qılıncları qarşılamağa qılıncımız var.

Qasid bu xəbəri çatdırdıqda Nofəl yaman qəzəbləndi. Qasidə dedi:

– Bu saat qayıdıb onlara deyirsən ki, deyəsən, onlar mənim qılıncımı dadmayıblar. Mən qoşunumla onların yurdunu tufan kimi darmadağın edərəm.

Qasid gedib qayıtdı. Yenə Nofələ acı sözlər çatdırdı. Nofəl qəzəblənmiş aslana döndü. Qılıncını sıyırıb nərə çəkdi. İgidlərlə birlikdə Leyligilin qəbiləsinə hücum çəkdi. Döyüş başlandı. Oxlar yağış kimi tökülür, qızıl qanlar axır, qan dizə çatırdı. Qızmış ərəblər bir-birinin qanına susamış kimi döyüşürdülər. Məcnun isə əllərini göyə açıb yalvarırdı ki, barışıq olsun. Əlacı olsaydı, durub özünü qılınclayardı, düşmən tənəsi olmasaydı, öz qoşununu qırıb qurtarardı. Leyligilin qəbiləsində bir nəfər ölsə, göz yaşı töküb ağlayardı. Öz qoşunları qalib gələndə nizəni, oxu kənara atar, rəqib üstün olanda sevincdən nərə çəkərdi. Döyüşçülərdən bir nəfər bunu görüb soruşdu:

– Sən neyləyirsən, heç insafın yoxdurmu? Biz sənin uğrunda can qoyarkən, sən düşmənə tərəfdar çıxırsan.

Məcnun cavab verdi:

– Mənim işim qılıncla aşmaz. Sənin düşmən dediyin tərəf mənim sevgilimin adamlarıdır. Onun düşməni mənim də düşmənimdir. Mən onun yolunda öz canımdan keçdiyim halda, sizə yazığım gələrmi?

Bunu eşidən döyüşçü təəccübləndi, Məcnunun dediklərinə məəttəl qaldı.

Döyüş meydanında isə qan dizə çıxmışdı. Ölənlər və yaralananlar yüzlərlə idi. Nofəl özü meydana girəndə qarşısına çıxanı öldürərdi. Nəhayət, axşam oldu, hava qaraldı. Qoşunlar döyüşə fasilə verdilər. Nofələ xəbər çatdı ki, Leyligilin qəbiləsinə xeyli qoşun toplanıb. Onların qoşununa qoşulanların sayı durmadan artır. Səhər qoşunlar üz-üzə durduqda onların qoşununun sayı Nofəli qorxuya saldı. Elçisindən belə xəbər göndərdi:

– Əslində, sizinlə döyüşmək mənim üçün də xoş deyil. Biz qan tökməyə gəlməmişik. Bizim sizdən istədiyimiz bir könüldür. O könül ki mən bir divanəyə söz vermişəm. Bu gözəli verin, sizi pula, qızıla tutum. Bizim istəyimizi qılıncla qarşılamayın.

Bu xəbər Leyligilin qəbiləsinə çatdıqda onlar döyüşün dayandırılmasına xeyli sevindilər. Hər kəs geriyə çəkildi, döyüşdən əsər-əlamət qalmadı. Sülh xəbəri Məcnuna çatdı. Məcnun qəzəblənərək Nofəlin yanına gəldi. Rişxəndlə:

– Qəhrəmana bax! – dedi, – Bəs qucaq-qucaq vədlər verib məni arxayın salmışdın. İndi nə oldu?! Bu imiş sənin şücaətin, qəhrəmanlığın?! Sən öz əhdinə belə vəfalıymışsan? Sən məni arxayın saldın, indi isə özün öz sözlərini ayaqlar altına atırsan. Sən ki bu böyük işə başlamışdın, gəl onu yarımçıq qoyma. Mənim xəstə ömrümün dərmanı səndədir.

Bunu eşidib Nofəl cavab verdi:

– İndi qoşunsuzam, köməyim yoxdu. Belə məğlub olardım. Mən bir siyasət işlədib sülh yaratmışam. Qayıdıb yudumdan kömək alacağam, qəbilələrdən qoşun toplayıb yenə hücuma keçəcəyəm. Əgər Nofəlin ordusu qələbə çalmasa, gözlərim kor olsun. Nə olur-olsun, mən istədiyimə nail olacağam.

Nofəl qoşunlarını Mədinədən Bağdada qədər yolladı ki, qoşun yığsın. O qədər hiddətli idi ki, nəinki öz yurdundan, hətta bir çox diyardan qoşun yığdı. Nəhayət, böyük və çox güclü bir qoşunla düşmən üzərinə hücuma keçdi. Elə ilk həmlədə düşmən sərhədini yarıb keçdi. Leylinin atası bunu görəndə donuxub qaldı, neyləyəcəyini bilmədi. Bəxtəbəxt döyüşə başladı. Nofəl cəbhədə şir kimi irəliləyirdi. Düşmən qoşunu xeyli itki verib geri çəkildi, pərən-pərən oldu. Ordunun tut kimi qırıldığını görən ağsaqqallar igid Nofəldən aman istədilər. Yalvarıb dedilər:

– Daha əldən düşmüşük, döyüşü davam etdirməyə gücümüz qalmayıb. Bəsdir, qılıncını qınına qoy, ölməyənləri də ölmüş bil. Artıq sənin qılıncının qabağına qalxan tutan yoxdur, bizi bağışla, hamımız qılıncımızı yerə qoyuruq.

Bu sözləri eşidən Nofəl rəhmə gəldi:

– Yaxşı, döyüşü dayandıraram, – dedi, – Amma bir şərtlə ki, istədiyimiz o gözəli verəsiniz.

Leylinin atası gözləri yaşlı, Nofəlin hüzuruna gəlib qarşısında təzim etdi. Dedi:

– Ey böyük insan, bütün Ərəbistan sənin tacına güvənir. Mən qocanın sözlərini dinlə. Mən öz günahımdan xəcalət çəkirəm. Qızımı sənin hüzuruna gətirərəm, onu sənə verməyi əskiklik yox, fəxarət hesab edərəm. Onu öldürsən də, səhralara kimsəsiz atsan da, sənin əmrindən çıxmaram. Ancaq mənim qızım o dəliyə layiq deyil. Aləm ona tənə edir, qızımın adını da o dilə-ağıza salıb, rüsvay edib. O bir gicdir, nə sənəti var, nə də mərdliyi. Pis-pis adamlarla oturub-durur, onunla qohum olmaq mənim adıma bir ləkə olar. Onu məndən alıb Məcnuna versən, hər yoldan ötən mənə lağ edib gülər. Qoyma məni bədnam olum, qiyamət günündə nə cavab verərsən? Qızımı öldürüb meyitini itlərə atmağa razıyam, amma o divanəyə vermərəm.

Nofəl zavallı atadan bu sözləri dinlədikcə rəngi dəyişir, qocaya ürəyi yanırdı. Ona deməyə bir söz tapmadı. Yumşaldı.

– Qalx, – dedi, – mən qalib sərkərdə olsam da, ürəyinə hökm etmək istəmirəm. O qızı sənin xeyir-duanla istəyirəm. İndi ki vermirsən, canın sağ olsun. Mən zalım deyiləm. Bilirəm ki, zorla gələn arvaddan ailəyə bir fayda olmaz.

Yaxın adamları da Nofələ dil açdı:

– Yazıq qocanın nə günahı var? Məcnun sənin gözünə xoş gəlib. Əslində, o divanənin mənliyi yoxdur. Havalı, sərsəm kimi gəzib-dolaşır, nə xeyirə, nə də şərə yarayır. Unutma ki, biz ona görə döyüşüb qanımızı tökərkən o Allahdan düşmən üçün qələbə istəyirdi. Əgər düzgün qərar verməsən, biz zərər, sən isə xəcalət çəkərsən. Bizim ad-sanımız hər şeydən önəmlidir. Gəl bu işdən əl çəkək.

Məsləhətlər Nofəlin ağlına batdı. Əmr edib qoşunu geri çəkdi. Məcnun bu bəd xəbəri eşidəndə ürəyi qana döndü:

– Taleyim üzümə gülmədi, yatmış bəxtim bir kərə oyanmadı. Əgər bəxtim olsaydı, dostum da belə vəfasız olmazdı, – dedi.

Gözündən yaşlar sel kimi axdı, pərişan-pərişan Nofəlin yanına gəldi.

– Əvvəlcə “Dostluğu bacarıram” dedin, nə oldu bəs? Axı mənə söz vermişdin. Nə oldu, verdiyin əhdi nə tez dandın? Susuzluğun od vurub yandırdığı bir adamı son anlarında bulaq başına gətirdin, sonra da su içməmiş geriyə çəkdin. Əgər kömək edə bilməyəcəkdinsə, niyə məni yerimdən oynatdın? Niyə mənim yaralı könlümü qanatdın?!

Bu sözləri deyib cavab gözləmədən atını çapıb getdi. Onu görənlər təsəlli verib deyirdilər ki, qəm eləməsin, özünə uyğun, gözəl, var-dövlətli bir qız tapıb alar.

Nofəl öz mülkünə qayıdandan sonra Məcnunu tapmaq üçün hər yana çaparlar göndərdi, amma Məcnun tapılmadı.

MƏCNUNUN HEYVANLARI XİLAS ETMƏSİ

Məcnun isə yenidən səhralara, biyabanlara üz tutmuşdu. Yaralı quş kimi çırpınırdı. Nofəldən ayrıldıqdan sonra uğursuzluğu onu əzablar içində qovururdu. Göz yaşları dayanmadan axırdı. Öz taleyindən şikayət edirdi. Bu vəziyyətdə gəzərkən uzaqda qurulmuş bir tələ gördü. Tələyə bir neçə ceyran düşmüşdü, ayaqları tora sarmaşmışdı. Ovçu isə onlara yaxınlaşır, ceyranı öldürmək istəyirdi. Məcnun tez atını səyirdərək ovçuya yaxınlaşdı. Ovçu kiminsə yaxınlaşdığını görüb əl saxladı. Məcnun ovçuya dedi:

– Tələ üstünə çıxmışam, qonaq hesab olunuram. Sözlərimi qəribliyə salma. Bu ceyranları niyə tutmusan, yazıqdılar, burax getsinlər. Onlar gözəl yaradılıb, gözəlliyə qıyılmaz. Belə məsum heyvanları öldürməyə ürəyin necə gəlir? Sən bir onların gözlərinə bax: canan gözlərinə oxşayır. Gör bu ahular necə zərifdirlər, onların qanına qıyma.