Kitabı oku: «Dahilər və eşqləri»

Özcan Erdoğan

DAHİLƏR VE EŞQLƏRİ

MÜNDƏRİCAT

Barış Behramoğlu

Viktor Hüqonun qadınları

Çiydem Sezer

Ziqmund Freyd və qadınlar

Emel İrtem

Pərvanəyə dönən işıq – Höte

Baki Avhan T.

Nitsşenin qırmancı

Aziz Kamal Hızıroğlu

Kainatın, musiqinin, qadınların sehri və dahi Eynşteyn

Altay Öktem

Artur Miller və Merlin Monro: Həmişə çılpaq

Derya Önder

Pikassonun qadınları

Onur Behramoğlu

Aleksandr Sergeyeviç Puşkin və Nataliya Qançorova

Halim Şafak

Fyodor Mixayloviç Dostoyevski: “İkimiz də xoşbəxt deyildik”

Nataliya Burtovaya

Marqaret Mitçell. Az ömürlü, amma uzun təəssüratlı sevgilər: “Küləklə sovrulanlar”

Viktor Hüqonun qadınları

XIX əsrdə fransız romantizmi Viktor Hüqonun əsərləriylə zirvəyə çatdı. Adi bir uşaq kimi dünyaya gələn Hüqonun ədəbiyyat tarixinin ən əhəmiyyətli yazıçılarından olacağı və silinməz iz qoyacağı heç kimin ağlına gəlməzdi.

İlk şeirlərini yazdığı və mükafatını qazandığı illərdə 20 yaşı vardı. O, 83 illik ömründə bir çox dram əsəri, roman və şeirə imza atmış, demokrat və humanist şəxsiyyət kimi tarixə düşüb.

Ətrafında baş verən hər hadisədən, gördüyü, duyduğu, mənimsədiyi hər ünsürdən təsirlənib, heç vaxt ilham pərisinin əskikliyini hiss etməyib.

Şübhəsiz, o dövrün ən böyük ədəbiyyat dahilərindən biri olan Hüqo hardasa bir əsrlik ömrünə teatr, şeir və roman sahəsində əllidən çox əsər sığışdırıb. Onun bir çox şah əsəri ölümündən sonra aşkarlanıb, bu gün də bütün dünyada yenidən nəşr olunur və aktuallığını itirmir.

Hüqo əsərlərində insanın, cəmiyyətin, xalqın duyğularını, sancılarını mükəmməl üslubla dilə gətirirdi. Onun üçün şairlik sadəcə yazmaq deyil, ciddi məsuliyyət idi. Şair bir “yaradıcı”, insanlığı xoşbəxtliyə, aydınlığa çıxaracaq bir sehrbaz, peyğəmbərdi.

Hüqonun atası general idi və bununla əlaqədar yaşayış yerləri tez-tez dəyişirdi. Onlar bir müddət Marsilyada, sonra isə Korsikada yaşamışdılar. Əvəllər anası Parisdə qalmış, bu müddətdə Hüqonun xaç atası general Lahori ilə sevgi macərası yaşamışdı. Sofi Hüqo 1803-cü ildə uşaqlarının yanına gələrək onlarla birlikdə Parisə qayıdır. Hüqo atasıyla keçirdiyi uzun səyahətlər zamanı saysız-hesabsız insanın əsgərlər tərəfindən edam olunmasının şahidi olmuşdu. Onda dərin izlər buraxan və diksinərək xatırladığı bu uşaqlıq müşahidələrinə əlavə olaraq on yaşında olarkən anasının sevgilisi general Lahori də dövlətə qarşı olmaqda günahlandırılaraq güllələnmişdi.

Yaşadığı köçəri həyat onun fərqli mədəniyyətlər tanımasına vəsilə olur, digər tərəfdən də yeniyetməlik vaxtı müşahidə etdiyi ictimai hadisələri anlamağa çalışırdı. Bu dönəmlərdə şeir yazmağa başlayır.

15 yaşı olanda Fransa Akademiyasının keçirdiyi müsabiqədə qalib olur. Anasıyla atası 1818-ci ildə boşanır, Hüqo qardaşları ilə Parisdə yaşamağa başlayır. Onlar analarının rəfiqəsinin uşaqları ilə yaxın dost idilər. Gələcək sevgisi və həyat yoldaşı Adel də bu uşaqlardan biri idi. Tətilləri isə atalarıyla birgə İtaliya-İspaniya arasında keçirirdilər. Hüqo və qardaşı Parisdə olanda yazmağa başlayır, Tuluz şeir yarışmasından sonra Hüqonun Şatobriana¹ həsr etdiyi şeiri qardaşı vasitəsilə yayımlanır. Qısa zaman ərzində Şatobriana heyranlıqlarıyla tanınan qardaşlar yazıçının “Konservator” adlı dərgisindən ilhamlanaraq “Ədəbiyyat konservatoru” adlı dərgi yayımlamağa başlayırlar.

Anasının 1821-ci ildə vəfat etməsi Hüqo üçün sarsıdıcı olsa da, onun həyatında iki yeni dəyişikliyin də başlanğıcı olur… Karyerasındakı ən önəmli addımlardan birini atan Hüqonun ilk kitabı “Odalar və balladalar” yayımlanır və gənc şair gənclik eşqi Adel ilə ailə qurmaq planlarını gerçəkləşdirməyə başlayır.

26 aprel 1819-cu ildə Hüqo və Adel bir-birinə eşqini etiraf edir və o gündən başlayaraq üç il nişanlı qalırlar. Bu zaman ərzində cütlük bir-birinə yüz əllidən çox məktub yazır. Hüqonun anası Adeli sevmirdi, buna görə də nişanlı qaldıqları müddətdə gizli görüşməyə məcbur idilər. Və nəhayət, anası öləndə onlar evlənirlər.

Ailə barəsində Hüqonun bəxtsiz olacağı əvvəldən bəlli idi. Şairin qardaşına şizofren diaqnozu qoyularaq xəstəxanaya yatırılmış, ilk övladları Leopoldinanın iki aylıqkən ölümü isə ailənin xoşbəxtliyini daha da kölgələmişdi. İkinci uşaqları doğulanda ailənin üzərindəki qara buludlar qısa müddətliyə də olsa qalxır.

Adel və Viktor cütlüyünün ailə həyatlarının ilk illəri o qədər yaxşı keçirdi ki, hamı onların münasibətinə qibtə ilə baxırdı. Maddi vəziyyətləri düzəlmiş, daha böyük və rahat evə köçmüşdülər.

İyirmi üç yaşında “Şərəfli legion ordeni”nə layiq görülmüş gənc və tanınmış yazıçının arvadı çox yaxşı ana olmasına baxmayaraq, ədəbiyyat dünyasına yad idi.

Bu böyük ədəbiyyat adamının məsləkdəki yüksəlişi ailə həyatına yansımadı. Adel çox vaxt yalnız qalırdı, ailə həyatının səkkizinci ilində artıq onun Hüqoyla heç bir münasibəti qalmamışdı. Adel eynilə Hüqonun anasının etdiyi kimi marağını başqasına – Hüqonun dostu Şarl Sent-Bövə yönəltdi. Sent-Böv Adelə aşiq olmamışdan öncə Viktor Hüqo haqqında tərifdolu məqalələr yazırdı. Bir çox ədəbiyyat adamı və məsləkdaşı kimi Hüqonun yazıçılıq istedadına və yenilikçi dünyagörüşünə heyran idi. Adellə yaşadığı yasaq münasibət çox keçmədən onun Hüqoya qarşı təzadlı duyğulara qapılmasına yol açdı. 1830-cu ilə aid məktubda:

“Əgər necə təzad yaşadığımı bilsəydiniz, sizin ləyaqətinizi sındıran bu adama yazığınız gələrdi. Bəzən ümidsizlik və qəzəblə doluram, bəzən isə içimdən sizi öldürmək keçir. Məni bu cür düşüncələrimə görə bağışlayın. Daha sizinlə görüşə bilmərəm. Bir daha qapınıza ayaq basmayacağam” – deyə yazırdı.

Hüqo bu münasibətdən xəbər tutanda soyuqqanlılığını itirmədi, ancaq Sent-Bövlə olan bütün əlaqələrini kəsdi. Hüqo illərlə davam edən sevgisini arvadına yazdığı məktublarda dilə gətirməyə çalışsa da, heç cür onunla əvvəlki kimi ola bilmədi.

Adel yasaq eşq yaşayarkən Hüqonun da həyatı başqa məcraya keçmişdi. Onun dramları uğurla səhnələşdirilirdi. O, “Ernani” dramı ilə dahiliyini bir daha isbat etdi. Ardınca “Paris Notr-Dam kilsəsi”ni yazmağa başladı.

1834-cü ildə Sent-Böv Viktor Hüqonun “Mirabo haqda etüd” məqaləsinə və bir il sonra yayımladığı “Axşam nəğmələri” kitabına düşmən mövqeli tənqidi yazı yazdı.

Adel sevgilisindən gələn məktubları məhv etməsinə baxmayaraq, yoldaşına olan soyuq, məsafəli münasibətini davam etdirir, Hüqonunsa saf uşaqlıq eşqi külə çevrilirdi. Hüqo artıq özündə daha öncə heç fərqinə varmadığı dəyişikliklər müşahidə edirdi. Onun vücudu ilə ruhu vəhdətdə idi. Çox keçmədən Culyetta Düreni itmiş hislərini coşduracaqdı. Adel eyni dönəmlərdə yoldaşını itirməmək üçün mücadilə etdi, lakin Hüqo artıq onu sadəcə dost kimi qəbul edirdi. Boşanmadılar… Bəzən iki dost kimi yan-yana, bəzən də uzaq qohum kimi məsafəli yaşadılar. Sürgün illərində də bir müddət onu müşayiət edən Adel sonralar şairin pul və nəşriyyat işlərini idarə etmək üçün Brüksel, Cersi, Qernsi və Paris arasında gedib-gəldi. Adel 1863-cü ildə avtobioqrafiya yazmağa başladı. Sonralar bəzi bölümləri nəvələri tərəfindən senzuraya məruz qalan kitabda Adel uşaqlıq illərindən son dönəmlərə qədər yaşadıqları hadisələri və yoldaşına olan duyğularını dilə gətirmişdi. Hüqo çeşidli qaynaq və məlumatlarla kitabın yazılmasına dəstək oldu. Maraqlıdır ki, kitabda Culyetta Dürenidən bəhs edilməyib.

Üç il sonra Hüqo dostu Bodlerə kitabı oxuduğunu və yoldaşının bu əsərlə onu çox sevindirdiyini söyləmiş və bir məktubda yazmışdı:

“Madam Hüqo bu dünyada ən qədim dostumdur”.

Adel 1868-ci ildə beyin qanaması keçirərək dünyasını dəyişdi. Hüqo sürgündə olduğu üçün cənazəni Fransa sərhəddinə qədər müşayiət edə bildi. Ölümündən bir ay öncə Adel ərinə bunları yazmışdı:

“Sənin qollarında ölmək ən son arzumdur”.

Culyetta Düreni, şübhəsiz, Adelden sonra Hüqonun həyatında mühüm yer tutan qadınlardandır. Yetim qız dayısının himayəsində böyümüş, təhsilini Paris monastırında tamamlamışdı. Culyetta 1825-ci ildə heykəltəraş Ceyms Pradyeyə² modellik etmiş, bir müddət sonra isə sevgilisi olmuşdu. Onların Klara adlı qızları da vardı. Dörd il sonra Pradyenin məsləhətilə aktrisalığa başlayan Düreni karyerasının əvvəlində – 1833-cü ildə Hüqonun əsəri “Lukretsia Borcia”da şahzadə Neqronini canlandırdı.

Qarşılaşdıqları gündən etibarən əlli il müddətində ayrılmayan cütlüyün münasibəti Hüqonun yersiz qısqanclıqları və sədaqətsizliyi ilə fırtınalı mərhələlərdən keçdi. Neqroni roluyla böyük uğur qazanan Düreni Hüqonun növbəti əsərində bunu təkrarlaya bilmədi. Gündə iki, hətta üç dəfə səhnəyə çıxan, kulisdəki intriqalara dözə bilməyən aktrisa şair uğrunda karyerasını qurban vermiş, özünü ömrünün sonunadək ona həsr etmişdi. Həm atası, həm öz ailəsində gördüyü sədaqətsizliklərə görə, Hüqo həmişə Düreninin vəfasız olacağı şübhəsiylə yaşayırdı. Halbuki, Düreni o olmadan evdən belə çıxmırdı. Culyetta Düreniylə Hüqonun bir-birilərinə yazdıqları məktubların sayı iyirmi minə yaxındır. Aşiqlər öldükdən sonra bu məktublar kitab halında nəşr olunub.

Viktor Hüqonun həyatına anası Sofi, Adel və Culyettadan başqa təsir edən bir qadın da vardı ki, onunla olan bağı həyatında böyük dəyişikliyə səbəb olacaqdı.

Hüqonun böyük qızı Leopoldina ilə arasındakı sevgi o qədər böyük idi ki, qızının ailə qurub evdən getməsindən sonra 17 fevral 1843-cü ildə sevgilisi Culyettaya belə yazmışdı:

“Məni tərk edir. Üzgünəm. Yoldan keçən yad tərəfindən gülü qopardılan bir gül ağacı qədər üzgünəm. Bir az əvvəl ağladım…”

Hüqonun 1837-ci ildə işıq üzü görən kitabında gənc qıza həsr etdiyi şeiri Leopoldinanın faciəvi sonunun xəbərçisi idi. Şeirin yazılmasından 6 il sonra – 4 sentyabr 1843-cü ildə Leopoldina 7 aydır evli olduğu əri Şarl Vaeri ilə Sena çayında qayıq gəzintisi zamanı boğulacaqdı. Əri çox yaxşı üzgüçü olmasına baxmayaraq, onu xilas edə bilməyəcək və özü də həlak olacaqdı.

Sevgilsiylə İspaniya səyahətindən qayıdan Hüqo xəbəri öyrənəndə çox sarsılır. Bir gün sonra dostu Luis Berlinə belə yazırdı:

“Oxudum. Və beləcə həyatımın, qəlbimin yarısının öldüyünü öyrəndim. Aman Allah! Mən sənə nə etdim?! O, dünyada cənnəti yaşamağımızı istəmir. Onu geri aldı. Ah, mənim zavallı mələyim. Onu bir daha əsla görməmək…”

Hüqo qızı öldükdən sonra “Düşüncələr” adlı kitabını yazacaq və yaşadığı iztirab əsərdəki ən təsirli şeirlərdə əks olunacaqdı.

Leopoldinanın yoxluğu Hüqonun varlığını, həyatını sorğulamasına səbəb olur. Belə çıxılmaz vəziyyətdə olması hadisələri və duyğuları daha qlobal şəkildə ələ almasına yol açır.

Qızı öldükdən sonra səssiz və depressiv hallar yaşayan Hüqo bu dövrdə kitab nəşrinə də ara verir. Hüqoya sadəcə romantik, özünü işinə həsr etmiş insan kimi yanaşmaq haqsızlıq olardı. Eşq və erotizm, şübhəsiz, Hüqonun şəxsiyyətinə və əsərlərinə təsir edən önəmli anlayışlardır. Qadınlara düşkünlüyü və seksdən doymayan həvəsilə Hüqo ikinci arvadı kimi gördüyü Culyettanı da aldadacaqdı. Culyetta ilə münasibəti Hüqonun gənc və ailəli Leoni Biard ilə fırtınalı bir münasibətə girməsinə əngəl olmadı. 2 iyul 1845-ci ildə Yüksək Məclis nümayəndəsi olan Hüqonun bu münasibəti qəzetlərdə dərc olunur və hər yerdə danışılmağa başlayır. Biard Hüqonun ona yazdığı ən ehtiraslı məktubları Culyettaya göndərənə qədər onun bundan xəbəri yox idi. Məktublardan başqa ədəbiyyat mühitinin “Viktor Hüqonun sonu” kimi səciyyələndirdiyi qalmaqal da baş verdi. Leoni Biardın əri münasibətin üstünü açmış, gənc qadın cəzalandırılmışdı. O dövrün mədəni qanununa görə, zina edən qadın 3 aydan iki ilə qədər manastıra qapadılır, kişi isə həbs olunurdu. Hüqo məclis üzvü olduğu üçün həbsdən canını qurtara bilir. O, düşmənlərini sevindirən bu qalmaqalın öhdəsindən qısa zamanda gəlir və yenidən işinə qayıdır.

Hüqo Napaleon Bonopartın 1848-ci ildən sonrakı namizədliyini dəstəkləsə də, 1851-ci ildə səfərdə olanda gözləmədiyi sosial ədalətsizlik onu sarsıdır. Millət vəkili kimi etdiyi çıxışlarda şair təhsil və media azadlığını ön planda tutur, edam cəzalarına, düşərgələrə və səfalətə qarşı olduğunu bəyan edir. Yaşadığı yüzilliyə damğasını vuran ədalətsizliklər siyasi mövqeyinə dərindən təsir edərək, onu böyük humanistə çevirir.

1851-ci il inqilabında Hüqo diktaturaya qarşı çıxır və qatıldığı nümayişlərdən birində ən yaxın dostlarından biri olan millət vəkili öldürülür. Bir müddət gizlənən Hüqo sevgilisi Culyettanın köməyi ilə saxta sənədlərlə Fransadan uzaqlaşır. Öncə Brükselə, sonra Cersiyə gedir. III Napaleon ümumi əfv elan etsə də, o, Fransaya dönmür. Çünki onun üçün hələ də azadlığın olmadığı ölkəsinə dönmək var olan hökuməti də qəbul etmək deməkdi. Onun yerinə mənzərəli otağında “Cəzalar” və dörd cildlik şah əsəri “Səfillər”i yazmağa başlayır.

Biarla olan macəradan sonra Hüqo sakitləşir. Gənc aktrisalar, xidmətçilər, fahişələrlə də əlaqəsi olur. Gün keçdikcə görünüşünə daha çox heyran olan və “Budur, dahilik burdan meydana gəlir” deyəcək qədər özünə güvənən Hüqo Alisa Ozi adlı gənc teatr aktrisası ilə də qısa müddətlik macəra yaşayır. Ozinin şairdən ona bir neçə misra yazmasını istəməsindən sonra Hüqo ona dördlük hədiyyə edir.

Xəyanətə daha dözə bilməyən Culyetta 1873-cü ildə Brükselə köçür. Çox zaman keçmədən şair sevgilisinin qəlbini yenidən fəth edir. Ancaq bu barışıq şairin bir daha əsla qadınlara yaxınlaşmayacağı anlamına gəlmirdi. Belə ki, Hüqonun hesab dəftərində “fəqirlərə ianə” adı altında yüngüləxlaqlı qadınlara ayırdığı büdcəsi belə vardı…

Hüqo 1870-ci ildə III Napaleon Sedanda təslim olub Paris respublika elan edildikdən sonra vətəninə qayıtmağa qərar verir.

Yetmiş yaşına yaxınlaşan şair ölkəsinə “Yaşasın Viktor Hüqo” sədaları və alqışlarla daxil olur. Hüqo ölkəyə qayıdandan bir il sonra – 1871-ci ilin fevralında millət vəkili seçilir.

Bir müddət sonra oğulları vəfat edir, arvadının adını daşıyan qızı Adel isə qardaşı kimi şizofreniya diaqnozu qoyularaq dəlixanaya yatırılır. Hüqo millət vəkilliyindən sonra senator olur və ömrünün sonuna qədər ədalətsizliyə, edam cəzasına qarşı mücadilə edərək xalqların azadlıq və qardaşlığı üçün çalışır.

Culyetta şairin bütün sədaqətsizliklərinə rəğmən ondan ayrılmır. Alisa Ozi, Leonie Biard və bir çox başqa qadınlarla yaşananlar artıq unudulur.

Onlar şairin nəvələri ilə birlikdə eyni evdə yaşayırlar. Hüqo ilə şahzadə Neqroninin yarım əsr davam edən sevgiləri Culyettanın 1883-cü ildə ölümü ilə ədəbiyyat tarixindəki yerini alır.

Culyettadan iki il sonra Hüqo dünyasını dəyişir və cənazəsi iki milyona yaxın insanın iştirakı ilə 1 iyun 1885-ci ildə Panteonda³ dəfn edilir.

Vəsiyyətində yazılmışdı:

“Yoxsullara 5000 frank vəsiyyət edirəm. Cənazəmin qəbiristanlığa onların arabasıyla daşınmasını istəyirəm. Heç bir kilsə mənə dua oxumasın. Hər kəsin mənə dua etməsini təvəqqe edirəm.

Tanrıya inanıram”.

Ziqmund Freyd və qadınlar

Əgər mövzu insanın ən gücsüz, hətta ağrılı tərəflərindən olan eşqdirsə və obyekt də Freyddirsə, hər şeyi unutmalı, mövzuya yenidən baxmalıyıq. Bildiyimiz kimi, eşq insanın kimyasını alt-üst edən, zehni prosesi fərqliləşdirən bir təsirə malikdir və Freydin istədiyi əsla bu deyil.

Çünki o, həyatının ilk illərindən etibarən dahi olacağının, heykəlinin ucaldılacağının, onun üçün mərasimlər keçiriləcəyinin xəyalı ilə yaşayıb. Bu xəyali mərasimdə söyləyəcəklərini belə zehnində planlaşdırıb. Belə bir xəyalı gerçəkləşdirməyə yönəlmiş bir həyatda alışdığımız çılğınlıqları, azğınlıqları, travmaları ilə yaşanacaq bir eşqə yer ola bilməzdi, olmamalıydı. Elə də oldu. Ya da elə olduğu təəssüratı yaradıldı. Freyd ömür boyu təkarvadlılığı müdafiə etdi və elə də yaşadı. Ancaq o arvadına aşiq olmuşdumu? Elə olduğunu dedi və yazdı.

Freydin həyatındakı əsas qadınlar anası Amelia, həyat yoldaşı Marta, baldızı Minna və qızı Anna olub. Hamısıyla münasibəti qeyri-adi idi.

Freyd məchulları açmaq və beləliklə, unudulmaz olmaq istəyirdi. Bunu gerçəkləşdirə bilməsi üçün öz həyatının da məchullarını çözməliydi. Freyd insan və onun daxilini anlamaq üçün öz üzərində eksperiment aparırdı. 83 illik ömrünü öz üzərində təcrübə apararaq tamamladı. Bu, onun seçimiydi və tamamilə “şüurlu” idi.

* * *

O, 1856-cı il mayın 6-da indiki Çex respublikasının ərazisində yerləşən Frayburqda anadan olub. Yun taciri olan atası Yakob Freydin Amelia Natansonla ailə qurduğu zaman 40 yaşı var idi. Onun əvvəlki nikahından iki uşağı və bir nəvəsi də olmuşdu. Arvadının isə hələ 20 yaşı vardı. Ziqmund Amelianın ilk övladıydı və ənənəvi yəhudi ailələrində oğlan uşağına verilən önəmə malikdi.

Atası ailədə hər kəs tərəfindən sevilən, nəzakətli bir şəxs kimi tanınsa da, evinin əsl ağasıydı. Anası isə özünətələbkar idi. Belə ki, 95 yaşı olanda qəzetdə gördüyü bir şəklinə baxıb demişdi: “Yaxşı çəkilməyib, sanki yüz yaşım var”. O, bunu söylədikdən beş həftə sonra dünyasını dəyişdi. Ziqmund ehtiraslı xarakterini və özünəinamı anasından, hadisələrə qarşı sağlam şübhəni, sarkazm duyğusunu, azad düşünmək bacarığını isə atasından almışdı. Anasının Freydə olan sevgi və qayğısına heyranlıq da demək olar. Freydin özünəinamının inkişafında bunun əhəmiyyətli rolu olub.

Freyd 4 yaşında olanda iqtisadi böhran səbəbindən ailəsi Vyanaya köçür. Ailənin o vaxtkı iqtisadi problemləri daha çox dünyada baş verənlərlə bağlıydı. Texnologiya inkişaf etməyə başlamış, bunun nəticəsində makinaların istifadəsi artaraq insan əməyinə ehtiyacı azaltmışdı.

Bundan təkcə Freyd ailəsi əziyyət çəkmirdi, bütün qəsəbənin gəlir qaynağı olan tekstil istehsalı son iyirmi ildə olduqca azalmışdı. 1851-ci ildə yaşanan inflyasiya qəsəbənin daha da yoxsullaşmasına səbəb olmuşdu. 1859-cu ildə Avstriya-İtaliya müharibəsi başlamış və bunun nəticəsində qəsəbə önəmli dərəcədə zərər görmüşdü. Bütün bunlar iqtisadi çətinliklə yanaşı, digər qayğıları da artırmışdı. 1848-1849-cu il inqilabının nəticələrindən biri də Çex milliyyətçiliyinin güclənməsi idi. Bu güc Avstriya siyasətinə də təsir etmişdi. Çexlərin nifrəti xüsusilə Almaniya və avstriyalılara qarşı artmaqla yanaşı, orda yaşayan yəhudilərə də yönəldi.

Əslində, Praqadakı inqilab da çexlərin yəhudi tekstil tacirlərinə qarşı üsyanı ilə başlamışdı. Alman yəhudiləri yüksələn milliyyətçilik və iqtisadi problemlərin “günah keçisi” seçildi. Artmaqda olan bu cür problemlər, bəlkə də, ailənin köçməsini sürətləndirmişdi. Çünki onların Ziqmundla bağlı parlaq düşüncələri var idi və onun yaxşı təhsil ala biləcəyi bir yerdə yaşaması, oxuması vacib idi. Vyanaya yola düşəndə onlar əvvəlcə Lipziqə gəldilər və burada bir il qaldılar. Freyd Lipziqə qatar səfəri zamanı ilk dəfə qaz alovunu gördü və bu alovlar ona cəhənnəm atəşini xatırlatdı. Beləcə, onda qatarda səyahət fobiyası yarandı. Sonrakı illərdə analizlə bu fobiyasına qarşı çıxmış Freyd üçün bu şəxsi təcrübə elmi işlərinin təməlini qoyan bir çox təcrübədən biridir. Bildiyimiz kimi, Freydin psixoanalizə aid bütün çalışmaları, kəşfləri, onun şəxsi təcrübələri ilə yaxından bağlıdır. Bir çox nəzəriyyəni təqdim edərkən və ya təkmilləşdirərkən öz həyat təcrübələrindən yararlanmış, ya da onlardan qaynaqlanmışdı. Buna görə də psixoanalizin təkbaşına qurucusu olan Freydi və onun həyatını bilmədən psixoanalizi, prinsiplərini anlamaq mümkünsüzdür.

Bioqrafiyasının yazılmasını istəmədiyi üçün onunla bağlı qaynaqlar, şəxsi məktublar, gündəlikləri yandırılaraq yox edildi. Ancaq yaşadığı dönəmdə yanında olan yaxın dostu Ernest Cons Freydin həyat hekayəsini elmi işlərini də əhatə edəcək şəkildə üç cild halında kitablaşdırdı. Bu gün Freydin şəxsi həyatı haqqında məlumatların çoxu bu bioqrafik əsərdən əldə edilib. Freyd nə qədər bioqrafiyasının yazılmasına qarşı çıxsa da, şəxsi qeyd, gündəlik, məktub və s. yox etdirsə də, elm-sənət camiəsi bir o qədər onun şəxsi həyatına maraq göstərib. Bunda psixoanalizin inkişaf mərhələlərini anlamaqla bərabər, hətta bəlkə, daha çox Freydin əsrarəngiz iç dünyasını anlamaq arzusu əsas olub. Xüsusilə feminizmin inkişafı müddətində Freydi və onun daxili dünyasını anlamaq xüsusi yer tutur. Psixoanalizin inkişafı ərzində Freydin bəzi xəstələrinin faciəvi sonları və yaranan söz-söhbətlər onun həyatına olan marağın artmasında, şübhəsiz, önəmli rol oynayıb. Freydin şəxsi həyatını mümkün olduğu qədər işıqlandırmaq səbəbi, yəqin ki, onun bu gün yaşananlar və gələcəkdə yaşanacaqlar mövzusundakı öncəgörməsiylə bağlıdır.

Təhsilə bir il tez başlayıb və çox parlaq bir şagird olub. Latınca, ingiliscə və fransızca bilirdi. Öz gücünə ibranicə, ispanca, italyanca öyrənmişdi. Bu illərdə tez-tez yəhudi düşmənçiliyi ilə qarşılaşmış, özünü cəmiyyətdən kənar hiss etmişdi. Bu müddət ona yalnız yaşamağı və buna səbr etməyi öyrədir. Təbiətində boyun əymək xüsusiyyəti olmadığı üçün yəhudi düşmənliyi ona çox iztirab verir. Ömür boyu özünü yəhudi hiss edir və çox az qeyri-yəhudi dostu olur. Səkkiz yaşında oxumağa başladığı Şekspiri bu illərdə yenidən oxuyur.

Bildiyimiz kimi, Freyd alim olmaqla yanaşı, həm də olduqca istedadlı yazıçı idi. Freyd yaşıdlarına görə cinsi arzularını basdırmaqda məharətli idi, buna görə də sakit bir yeniyetməlik dönəmi keçirmişdi. Evlənməmişdən əvvəl məlum olan yeganə “qəlb çırpıntısı” Gisela ilə bağlıdır. Gisela Freydin ilk sevgi təcrübəsidir. Ernest Consun sözlərinə görə, Gisela Freydin Marta ilə evlənməzdən qabaq yaşadığı ilk və tək sevgi təcrübəsidir. Ancaq unutmaq olmaz ki, bioqrafiyalar bizə yazanın icazə verdiyi qədər gerçəyi söyləyir.

Freyd Gisela ilə 16 yaşında doğulduğu yerə ilk və son ziyarəti zamanı qarşılaşmışdı. Gisela Freydin valideynlərinin dostu olan Fluss ailəsinin qızı idi və ondan bir-iki yaş balaca idi. Ancaq Freyd utancaqlığına görə qıza eşqini etiraf edə bilmədi. Sonralar ögey qardaşının qızı Paulinlə evlənmə xəyalına qapıldı. Giselanı Paulinlə eyniləşdirdi. Buna anasıyla bağlı uşaqlıq fantaziyalarını da əlavə etmək lazımdır. Beləcə uşaq kimi şüurdan kənar erotik fantaziyaları yenidən canlanmış oldu. Bütün bunlar onun fərdin bu yöndəki inkişafı ilə bağlı çalışmalarında bir təcrübə olaraq əhəmiyyət qazandı.

Məslək seçimi etməsi üçün ailəsi ona sərbəstlik vermişdi. İlk gənclik dövründə əsgərlik xəyalları qurmuş, sonralar dostlarının təsiri ilə hüquqa yönəlmiş, beləcə kütləvi hadisələrə daha yaxın ola biləcəyini düşünmüşdü. Nəticədə xatırladığı ilk gündən bəri onu maraqlandıran mövzuya – “insanın inkişaf mərhələsi” mövzusuna qayıtmış, bu da onu tibbə yönəltmişdi. O, bu haqda deyirdi: “Gənc olanda dünyanın tapmacalarını anlamaq, hətta onlara çözüm gətirmək üçün çox güclü bir ehtiyac hiss etdim. O zamanlar tibb fakültəsi bunun ən güclü vasitəsi kimi göründü”.

Əslində, tibbə marağı yox idi, əksinə, sonralar “tibb mütəxəssisliyinin heç bir vaxt ürəyincə olmadığını və özünü onun sadiq nümayəndəsi olaraq görmədiyini söyləyəcəkdi. Bu seçimdə onun qərarına təsir edən əsas amil Hötenin bir təcrübəsidir: təbiət haqqında yazılmış bu təcrübədə Höte yalnız təbiətin gözəllik duyğusunu deyil, anlam və məqsəd duyğularını da incələyir. Freydin isə nizamla bağlı marağı insan varlığı və kökünün sirləri üzərinə köklənmişdi.

O, 1881-ci ildə məzun olduğu tibb təhsili zamanı zoologiyadan kimyaya, fəlsəfəyədək bir çox dərsdə də iştirak edir. Nəticədə özünə ən uyğun sahənin nevrologiya olduğunu dəqiqləşdirir və bu sahədə çalışmağa başlayır.

Freyd gələcək həyat yoldaşı Marta ilə evlərində tanış olmuşdu. Belə ki, Marta ailə dostu kimi onlara qonaq gəlmişdi. Adətən yeməkdən sonra otağında işləyən Freyd o gecə bunu etmədi. Buna səbəb masa arxasında oturub şirin-şirin söhbət edən və kiçik barmaqlarıyla alma soyan balaca qızın ona dərindən təsir edən baxışıydı. Freyd bu cazibədar alman qızını əldə etmək üçün heç nə əsirgəmədi, Marta da ona eyni qarşılığı verdi. Az keçməmiş 4 il davam edəcək nişanlılıq müddəti başlandı. Əvvəllər ailələrin münasibətindən ehtiyatlanaraq nişan gizlədildi. Freyd nəzakətli, sevgidolu və ehtiraslı aşiq, Marta isə intellektual, başqa kişilərin də marağını özünə cəlb edən maraqlı bir qadın idi. Freyd Martaya hər gün qırmızı bir gül, yanında latınca və ya başqa bir dildə bir misra göndərir, onu həyəcanla güllər və mirvarilər hədiyyə olunan nağıl şahzadəsi ilə müqayisə edirdi. Freydin çılğın xarakteri zaman-zaman hədsiz qısqanmasına səbəb olur və bu anlarda o, böyük iztirab yaşayırdı. Freydin qısqanclığı yalnız Martayla maraqlanan kişilərlə bağlı deyildi, o, nişanlısını ailəsinə də qısqanırdı. Bunu düşünməklə kifayətlənmir, bu haqda Martaya uzun-uzadı yazır, ondan bəzi xahişlər edirdi.

Marta nişanlısının maddi vəziyyətinin yaxşı olmadığını bildiyi üçün hərdən bişirdiyi yeməkləri ona göndərirdi. Bu kiçik nüans Freydin Martanın qayğıkeşliyi haqqındakı düşüncəsini möhkəmləndirmişdi. Çünki Ernest Con onun ehtiraslı bir aşiq olduğunu söyləsə də, Freyd çılğın sevgidən daha çox ömür boyu yanında olub, ona dəstək verəcək, həyatını asanlaşdıracaq bir qadına ehtiyac duyurdu. Belə də olur! Onlar evlənirlər. Marta ona övladlar bəxş edir. Freyd də insanları öyrənməklə elmi dərəcələr alır. Hətta 1930-cu ildə Höte mükafatına layiq görülür. Qəribədir ki, onun tibbə yönəlməsində Hötenin bir təcrübəsi əsas rol oynamışdı. Odur ki, illər sonra onun adıyla bağlı bir mükafatı alması olduqca ironik və şübhəsiz, bir o qədər də qürurvericiydi.

Artıq Freyd üçün çətin zamanar başlamışdı; atasının ardınca qızını, sonra nəvəsini itirmiş, özü də çənə xərçənginə tutulmuşdu. 1933-cü ildə isə Hitlerin Almaniyada güclənməsi Freydin kitablarının Berlində xalqın gözü önündə yandırılması ilə nəticələnir. Freydin cildlərlə kitabı oda atılarkən bir nasist hayqırırdı: “İnsan ruhunun əsaləti naminə cinsəlliyi şişirdib, ruhu yox edən Ziqmund Freydin kitablarını yandırmağı təklif edirəm!”. Elmi çalışmalarının lap ilkin vaxtlarından etibarən bir qrup Freydə qarşı çıxsa da, zaman-zaman onu təlxək olmaqda günahlandırsalar da, Hitlerin münasibəti onu son dərəcə məyus etmişdi. Yenə də bu hadisə qarşısında soyuqqanlılığını itirməmiş və belə dəyərləndirmişdi: “Bizimkinə irəliləmək demək olmaz! Orta əsrlər olsa məni yandırardılar, bu günlərdə kitablarımı yandırmaqla rahatlıq tapırlar”.

Şübhəsiz ki, bu soyuqqanlılığına baxmayaraq o, bu hadisədən təsirlənmişdi. Gənclik illərindən etibarən məruz qaldığı yəhudi düşmənçiliyi ona yetərincə iztirab çəkdirmiş, sonralarsa bu vəziyyətə tab gətirə bilməmişdi. Belə ki, Hitler Avstriyanı işğal edəndən sonra Freyd uzun illərdir yaşadığı Vyananı tərk etmək, həyatının son bir ilini Londonda yaşamaq məcburiyyətində qalır.

* * *

Bu arada evliliklərinin “lirik” dövrü çoxdan bitmiş, uşaqlarının sayı altı olmuşdu. Marta yalnız övladlarına vaxt tapa bilirdi. Əvvəllər etdikləri intellektual söhbətlər tədricən azalmış, Marta ərinin həyatını asanlaşdıran bir qadın olmuş, evin və uşaqların bütün işlərini öz üzərinə götürmüşdü. İlk gündən etibarən evin maddi cəhətdən idarəsi onun əlindəydi. Onlar uzun illər yoxsulluq çəkmiş, çətinliklə dolanmışdılar. Marta əsla şikayət etməmiş, ev və ya uşaqlarla bağlı problemləri ərinə hiss etdirməmişdi. Ziqmund sadəcə Martanın fövqəladə şəkildə səliqəyə saldığı mühitdə xəstələrinə baxır və elmi işlə məşğul olurdu. Marta bu “səliqəli həyat“ işini elə şişirtmişdi ki, ərinin diş məcununu belə fırçasına o sürtürdü. Hətta bəzi qaynaqlara görə, Marta ev işlərində “xəstə“ sayılacaq qədər təmizkar və qayda-qanun tərəfdarı idi. Bu halda feminizmin tənqidi Freydə (kişi) deyil, Martaya (qadın) yönləndirməsi daha doğru olardı. Bu hal ötən yüzillik üçün hardasa başa düşülə bilər, ancaq bu gün də keçmişdən fərqli olduğunu söyləmək çətindir. Çox az qisim istisna olmaqla, qadınlar bu gün də özlərini kişilər vasitəsiylə sübut etməyə çalışırlar və bu vəziyyət antifeminist qrupları ruhlandırır.

Martanın bacısı Minna nişanlısı vərəmdən öldükdən sonra ailə qurmamış, bir müddət tərbiyəçi işləmiş, özünü yetişdirmiş və bu müddətdə Freydlə yaxınlaşmışdı. 90-cı illərin ortalarında isə Freydin evində yaşamağa başladı və o gündən sonra uşaqların iki anası oldu! Marta və Minna bərabərhüquqlu idilər. Belə ki, evə zəng gələndə Minna özünü “Xanım Freyd“ və ya “professor xanım“ deyə təqdim edirdi. Bu vəziyyət xüsusilə balaca Anna üçün problem yaratdı. Evdə iki ananın olması, atasının sevgisini paylaşacağı iki rəqib qadın anlamına gəlirdi. Minna və Freydin münasibətlərinin sərhədləri heç vaxt tam olaraq aydınlaşmadı. Sadəcə baldızı Minna ilə çox sevdiyi tarok oyununu oynadığı və onu “mədəni sirdaş, zehnən sülhsevər“ hesab etməsi məlumdur. Bundan başqa Minna ailəsi haqqında Martadan fərqli düşünürdü, bu da əvvəldən qaynanası ilə yaxşı münasibətləri olmayan Freydin ürəyincə idi. Marta bu mövzuda Freydi tam razı etməmişdi. İlk baxışdan siam əkizləri kimi bir-birinə bənzəyən bu iki qadın, əslində, tamamilə fərqli idilər. Minna güclü xarakterli, dəbdəbəli, özündənrazı və enerji dolu idi.

Marta dünyagörüşlü olmasına baxmayaraq bəzən acıdil, yumşaq, utancaq və həssas olurdu. Freydin söylədiyi kimi: “İdeal qadının cisimləşmiş obrazı idi”. Minnayla Freydin münasibəti gizlədilsə də, əslində, onların cinsi münasibətdə olmasına dair sübutlar var. Freydin tələbəsi olmuş və psixoanalizə öz töhvələrini vermiş Yunq Freydin bir söhbət zamanı baldızından danışdığını, amma tez də vaz keçərək susduğunu və sonra belə dediyini vurğulayır: “Daha çox danışa bilərəm, ancaq reputasiyamı riskə atmaq istəmirəm”.

Bundan başqa, Yunq Minnanın da Freydlə cinsi münasibətdə olduğunu etiraf etdiyini söyləyir. Yunqa görə, Minna bunu etiraf etdiyi gün Freydlə münasibətinə görə vicdan əzabı yaşadığını da etiraf edib. Amerikanın “İmago“ dərgisinin redaktoru Peter L.Rudnitskiyə görə, psixoanaliz ideallaşdırılmış bir Freyd imici yaratmışdı və insanları narahat edən cinsi mövzuların açıq şəkildə ələ alına bilməsi üçün Freyd hər cür şübhədən kənarda tutulmuşdu. Redaktor bu vəziyyəti “tam Freydçi bir yanaşma“ olaraq səciyyələndirir. Əlbəttə, iki insanın şəxsi həyatda nəyi nə qədər paylaşdığı sirr olaraq qalmalıdır və spekulyasiya mövzusu edilməsi əxlaqsızlıqdır. Amma mövzu Freyd olduğuna görə varlığın əsaslarından olan eşq qavramının necə yaşandığı, ya da yaşanmadığı önəm qazanır. Bu mövzuyla bağlı ən doğru sözü Peter Qay söyləyib: “Böyük ehtimalla münasibətləri olub, amma bu, psixoanalizin dəyərindən heç bir şey əskiltmir”. Onların münasibətlərinin sərhədləri psixoanalizi dəyərsiz etmir, amma onu qavramaqda, açmaqda təsirli olacağı da bir həqiqətdir.

Freyd 1890-cı illərin ortalarında “cinsiliyin nevrozda təyinedici təsiri olduğu“ mövzusuna yönəlmiş, daha sonralar isə bu inancını dərinləşdirmişdi. Normal cinsi həyatı olanların nevroz yaşamadığını müdafiə edirdi. Məşhur bir ginekoloqun ona yönləndirdiyi nevrozlu bir xanım xəstə haqqında söylədikləri bu düşüncəsini gücləndirir: “Əslində, bu xəstəliyin yeganə resepti kifayət qədər bəllidir, lakin bunu da biz edə bilmərik. Çarəsi budur: Penis normalis dosim repetatur!”⁴

Freyd haqqında fikir qarışıqlığı yaradan mövzulardan biri də odur ki, sadəcə nevrozla bağlı deyil, duyğusal həyatda da cinsiliyin əhəmiyyətini qeyd edən alimin ona qarşı yanaşması neqativ olub. Həmişə cinsiliyə hərisliyin təhlükələri üzərində durub və bu “qaba, heyvani ehtiyaca“ qarşı soyuqqanlı olmağı məsləhət görüb. Onun fikrincə, cinsi fəaliyyətlər insanı həm hörmətdən salır, həm də bədən və zehnini kirlədir. Qırx bir yaşında dostuna cinsi həyatı tamamilə tərk etdiyini yazmış və belə demişdi: “Mənim kimisi üçün artıq cinsi təhrik işə yaramaz”.

Bildiyimiz kimi, Freyd zaman-zaman iqtidarsızlıq problemi yaşayırdı. Cinsi həyatı tamamilə dayandırdığını söylədiyi o illərdə özünü analiz etməyə başladı. Bir neçə il bir çox nevrotik çətinlik yaşadı. Öz vəziyyətini “anksiyete nevrozu“⁵ olaraq təşxis etdi və “cinsi gərginliyin tükənməsi“ olaraq səciyyələndirdi.

Şəxsi həyatında cinsiliklə bağlı neqativ düşüncədə olan Freyd qadınların “penisdən məhrum olduqları üçün təhqir olunmuşluq kompleksinə qapıldıqlarını və qeyri-sağlam super eqo yaratdıqları” fikrini müdafiə etmişdi.

Məhz burda Freydin kiçik qızı Annanı xatırlamaq kifayətdir. Anna Freyd iki analı böyümənin qarışıqlığını ən çox hiss edən uşaq idi və ehtimal olunur ki, şəxsiyyəti – ən azı Freydin baxışına görə, bu vəziyyətdən olduqca təsirlənmişdi. Əslində, Anna üçün qarışıqlıq doğulmamışdan öncə başlamışdı. O, arzuolunmayan bir uşaq idi. Bunu yazılarında “əgər valideynlərim üçün uyğun doğum nəzarəti vasitəsi olsaydı heç dünyaya gəlməyəcəkdim” deyə açıq qeyd edir. Annanın dünyaya gəldiyi 1888-ci il, eyni zamanda, psixoanalizin də doğulduğu ildir. Ailədə sevincsiz uşaqlıq keçirən, qayğı görməyən bir insan kimi Anna gələcəkdə atasının yoluyla getmiş və psixoanalitik olmuşdu. Uşaqlığıyla bağlı xatırladığı bu idi: “böyüklər tərəfindən tərk edilmək, onlar üçün sıxıntı qaynağı olmaq, sıxılmaq, atılmaq hissi”. Buna baxmayaraq, o, sonralar atasının ən sevimlisi olmuşdu. Hələ 14 yaşı olanda gizlicə atasının konfranslarını dinləyirdi. Atasına olan ruhi bağlılığından narahat olmuş və 22 yaşında onunla analizə başlamışdı. Bu analizlər həftədə 6 dəfə olmaqla axşam saat 10-da başlayırdı. Sonralar Freyd qızını analiz etməsinə görə kəskin tənqidlərə məruz qaldı.

Arzuolunmaz uşaq kimi dünyaya gəldiyini bilən, buna görə hər zaman cəmiyyətdən təcrid olunan, başqalarına yük olmaq hissi ilə yaşayan Anna ömür boyu anası ilə arası soyuq oldu. Ananın balaca qızı Sofiyə olan bağlılığı, şübhəsiz ki, Annanı daha da tənhalaşdırırdı. Və Anna anası və bacısı kimi “qadın” olmağı rədd etdi. Geyim tərzi və davranışlarıyla kişilərə bənzəməyə çalışdı. Anna gələcəkdə Doroti B.Tiffani ilə “birlikdə” yaşadı.

Freydin ömrünün son on ilində Anna daima onun yanındaydı və özünü atasının qulluğuna həsr etmişdi. Belə ki, Annanın varlığı və şəfqəti Freyd üçün əvəzolunmaz idi. Heç vaxt ailə qurmayan Anna həyatını ruhən zərər çəkmiş uşaqlara psixoanaliz tətbiq etməyə həsr etdi və bu sahədə adını psixologiya tarixinə yazdırdı.

Bir dahinin həyatı və eşqləri haqqındakı yazıda onun qızına da yer verilməsi təəccüblüdür! Ancaq bu münasibətlər silsiləsi anlaşılmadan Freydin nə həyatı, nə də sevgiləri haqqında sağlam düşüncələr irəli sürmək mümkün olmazdı. Arzuolunmaz bir uşaq kimi dünyaya gələn, anasıyla ömür boyu çəkişən, atasına heyran olan və gələcəkdə onu anasına qısqanan… Annanın həyatını bir qadın dostuyla tamamlaması və uşaqlar üzərində analiz edərək özünü xoşbəxt hiss etməsi, şübhəsiz ki, tablonu tamamlayır. Üstəlik, Edip kompleksini⁶ ixtira etmiş bir adamın uşaqlarıyla eyni evdə iki qadınla yaşaması olduqca təəccüblüdür. Freydin həyatının və işlərinin sensasiyalara əlverişli olduğunu qeyd etmişdik. Psixoanalizin zamanla dünyada uğur qazanmasıyla Freydin də məşhurluğu artdı və ailənin sosial çevrəsi olduqca genişləndi. Bu geniş çevrədə tanınmış kişilər və qadınlar da var idi. Bunlardan bəziləri xəstə kimi, bəziləri isə tanışlıq və dostluq qurmaq məqsədilə Freydgili ziyarət edirdilər. Onların arasında kraliçalar, şahzadələr, elm adamları və idarəçilər də vardı. Tomas Mann, Eynşteyn və Reyner Maria Rilke də Freydin ziyarətçiləri arasındaydı. Şahzadə Marie Bonaparte, Lou Andreas-Salome, Yvette Gilbert isə Freydin yanına tez-tez gələn qadınlardılar. Bu qadınlarla Freyd arasında xəstə-həkim münasibəti olduğu çoxlarına inandırıcı gəlməsə də, bunun əksini sübut edəcək dəlillər də yoxdur. Hər şey qapı arxasında baş vermiş və Freydin evində bir çox şey “həsiraltı” edilmişdi. Ancaq ailə üzvlərinin də qatıldığı bir düşüncə var: Freydin Vyanaya bağlılığı, nifrət və sevgini, antipatiyanı da özündə birləşdirən eşqdir və bu duyğunun səbəbi gizli qalmış faciəvi bir sevgi əhvalatı olmalıdır.

Hitlerin qələbəsiylə yəhudlilər üçün Vyanada yaşamaq mümkünsüzləşdi Çoxları kimi Freyd ailəsi də Hitlerin zülmünə məruz qalmışdı. Evləri axtarılmış, Marta nəzarət altına alınıb sorğulanmış, sonralar isə ailənin bir çox üzvü Nazi düşərgələrində ölmüşdü. Uşaqlarının, atasının və xüsusən çox sevdiyi nəvəsi Heinerlenin ölümü və xəstəliklər səbəbindən Freyd üçün həyat ağır olsa da, onun əsla şikayət etmədiyi, bunu “kədəri qarşısındakına ötürmə” olaraq gördüyü bilinir. Freyd ömür boyu yalnız nəvəsi Heynerle öldüyü vaxt ağlayıb. Özünün də dediyi kimi, Heynerle onun üçün bütün uşaqlarının və ailə üzvlərinin rəmzi idi. Onunla birgə sanki bütün ailəsini itirmişdi.

* * *

Freydin həyatının son beş ili xərçənglə mübarizədə keçir. Çənə xərçənginə görə dəfələrlə əməliyyat olur, çənəsinə protez taxılır və ağrılara məruz qalır. Müharibənin yaratdığı ruhi və fiziki travmalarla bərabər iqtisadi sıxıntılar da çəkirlər. Çox vaxt yandırmağa odun tapa bilmirlər. Bütün bu çətinliklərə uzun zaman müqavimət göstərən Freyd, nəhayət, yaxın dostlarının təkidi və vizayla bağlı yardımları sayəsində Anna və Martayla birlikdə Londona köçür. O zaman onun 82 yaşı vardı. Minna isə onlardan bir az əvvəl Londona gəlmişdi.

London onları gülərüzlə qarşılayır və orda nisbətən rahatlaşırlar. Amma Freydin sağlamlığı get-gedə pisləşir, ağrılar isə dözülməz olur. Bildiyimiz kimi, Freyd bu zamanlar belə şikayət etməmiş, həkimindən “xəstəliyi ilə bağlı hər şeyi açıq-aşkar söyləməsini və zamanı gəlincə daha çox əzab çəkməsinə izn verməməsi” üçün vəd alır. Bu, hardasa üstüörtülü evtanaziya⁷ istəyi idi. Arzusu yerinə yetirilir. Qaçılmaz son yaxınlaşanda həkim Annaya vəziyyəti başa salır və onun razılığını alaraq Freydin dözə biləcəyindən daha çox morfini ona inyeksiya⁸ edir. Və Freyd həmin gecə oyanmır.

Tarix: 23 iyul, 1939

Cinsilik haqqında “nevrotik” düşüncələri, antifeminist tövrü və ailəsindəki qadınlara olan qeyri-adi münasibəti səbəbilə onu tənqid edə bilərik, amma bu tənqidlər onun dahi olduğu həqiqətini dəyişdirməz. Qüsursuz deyildi, amma dahiydi. Və dahi olmaq qüsursuz olmağı deyil, əksinə, “qüsur”u tələb edirdi.