Kitabı oku: «Həbsxana»

ÖN SÖZ

Kitaba yazıçı, jurnalist, həmçinin ömrünün sonlarında partiya rəhbəri olmuş Qənimət Əlisaoğlunun üç məşhur əsəri – «Lənət qapısı» (1993), «Bayıldan başlayan yol» (1998) və «Qırmızı türmə» (1999) əsərləri salınıb. Əsərlərin yalnız biri – «Lənət qapısı» «Şəms» nəşriyyatı tərəfindən 2003-cü ildə latın qrafikası ilə nəşr olunub, digər iki kitab ilk dəfədir ki, latın əlifbası ilə nəşr olunur.

Hər üç əsər müəllifin şəxsi bioqrafiyasının məhsuludur. Əsərləri oxuyan hər bir kəsi ilk növbədə Qənimət Əlisaoğlunun şəxsi həyat faciəsi şoka salır, oxucunu acı təəssüf hisləri keçirməyə məcbur edir, lakin acı bir reallıq da ondan ibarətdir ki, Qənimət Əlisaoğlunun bu şəxsi faciəsi olmasaydı, Azərbaycanın ən yeni tarixindəki bu qədər ləkəni, bu qədər rəzillikləri kim qələmə alardı… Odur ki, artıq həyatdan köçmüş Qənimət Əlisaoğlu öz şəxsi faciəsi ilə əslində 3 kitab qədər tarixi həqiqətlər qoyub getmişdir…

Kitabların heç biri başqa kriminal türmə həyatından olan kitablara bənzəmir, bunlar başdan-ayağa sarsıdıcı, tükürpədici səhnələrdən ibarətdir. Müəllif üç kitabda Azərbaycan və İttifaq (daha doğrusu, Sovet Rusiyası) türmələrini tam realistliklə müqayisə edib bunları yazır:

– Burada iztirab, ümidsizlik və məyusluq var.

– Burada insana həşərat kimi baxırlar.

– Burada ibtidai vəhşət atmosferi var…

Hər 3 kitabın qırmızı xətt kimi bir həqiqəti var:

AZƏRBAYCAN TÜRMƏSİ

– bütün atributları ilə,

– rüşvətin hədsiz miqyası ilə,

– qanun-qaydaların açıq-aşkar tapdanmasına görə,

– haqsızlıq, ədalətsizlik, mənəm-mənəmliyə görə

bütün İttifaq türmələrindən fərqlidir…

Əyilməzləri əyən, sınmazları sındıran, sınmağa layiq olanları başıuca edən Azərbaycan!

Qənimət Əlisaoğlu İsayev

(1950-2001)

* * *

Tanıyanlar müəllif haqqında bunları deyib:

– O çox riskli işlərə baş vuran bir «avtoritet» olub. Həbsxana həyatından nə yazıbsa da həqiqətdir…

Rövşən Yerfi

– O çox ciddi və mənalı adam idi. Oğru aləmində «avtoritet» sayılırdı. Həddən artıq mütaliəli adam idi. Ölümü isə çox müəmmalı oldu. Türmə həyatının «mətbəx»ini verə bilən nadir yazıçılardandır…

Murad Köhnəqala

– Müəmmalı, qəribə, sözübütöv adam üçün yanmaq istəyən, nurlu, bir sözlə möhtəşəm insan idi. Qalmaqallı işlərə meyli vardı…

Əlisəmid Kür

Qənimət Əlisaoğlu 2001-ci ilin 18 oktyabrında – müstəqillik günündə özünü güllələyib (rəsmi məlumatlara görə).

Türmə qarşısında konstitusiya öz gücünü itirir.

Sol RUBİN

Lənət qapısı
(birinci kitab)

I hissə
Bayıl-85

TƏCRİDXANADA

Dünya ya cənnətdir, ya zindan…

Balzak

Otuz nəfərə yaxın başıbəlalının təpilib doldurulduğu «voronok» acıq verirmiş kimi dartınıb dayandı. Əyləc qəflətən basıldığından ləngərlənib bir az da sıxıldıq, taleyin hökmündən əyilmiş qəddimizi qismən də olsa, düzəltməyə macal tapmamış bizi bizdən «qoruyan» silahlı «ment» yerə atıldı, əlləri bellərində boy-boya düzülmüş hərbçi geyimli «ment»lərlə görüşdü:

– Malları gətirmişəm, ütün, – dedi. «Ment» – milis, yaxud türmə işçilərinin çoxsaylı adlarından biridir. Onlara həmçinin «pirat», «padlo»¹. «milton»². «podlipalo»³, «kryuçok»⁴, «qad»⁵, «qad leqavıy»⁶, «suka»⁷, «tixar»⁸, «milok»⁹ və s. deyilir.

Qıfıllar şaqqıldadı, «voronok» bir də dartındı, dəmir darvaza arxamızca həmişəlik bağlandı.

Ölümlə olumu, işıqla qaranlığı bir-birindən təcrid edən bu qapı kimlərəsə var-dövlət bəxş etməkdən ötrü yüz ildən çoxdur ki, açılıb örtülür.

Həyatımıza qoşa qara xətt çəkən, pula açılıb, pula örtülən qapı.

İlk açılışı «voronok»dan qəbul edib alnımıza «zek»¹⁰ damğası vuran, son açılışı «voronok»a doldurub «stolıpin»¹¹, yaxud koloniyaya yola salan qapı.

Əli qoynunda balalarımızın göz yaşlarının şahidi qapı.

Güclülərin əliylə zəiflərin boynuna dəyirman daşı kimi asılan qapı. Həsrət qapısı! Nifrət qapısı!

Özü ağırlığında lənət qapısı! Burdan ölüb çıxanların, ölü kimi çıxanların şahidi qapı.

Səkkiz gün qabaq tutmuşdular məni – tutmuşdular deyəndə Mirzoyev (nə səbəbdənsə Mirzəyev yox) familiyalı bir müstəntiq Nəsimi rayon prokurorluğuna dəvət etmişdi. Aramızdakı qısa söhbətdən sonra altı nəfər qoluzorlu milis otağa daxil olmuş, iki il öncə dövlət əmlakını külli miqdarda mənimsədiyim, dəfələrlə rüşvət aldığımı, vəzifə mövqeyimdən sui-istifadə etdiyim üçün məni həbs etmişdilər. Beş gün Nəsimi Rayon Daxili İşlər Şöbəsində saxlamışdılar ki, bəlkə dalımca gələn oldu. Özümə dəfələrlə xidmətlərini təklif etmişdilər:

– Hara istəyirsən, kimin yanına istəyirsən «zapiska»¹² yaz, aparaq çatdıraq, – demişdilər.

Yazmağa sözüm, çatdırmağa adamım yox idi…

Bu dörd gündə çox düşünüb – daşınmışdım. Yəqin bilirdim ki, məni üç gündən artıq saxlamağa ixtiyarları yoxdur. Bir halda ki, saxlayırlar, deməli, burada qarışıq müəmma var. Açılacağına isə şübhə yox; bir az tez, bir az gec.

Bu dörd günü quru taxta üzərində bir plaşla keçirmişdim. Yemək dərdi çəkməsəm də, milis növbətçiləri öz pulumla həm mənə, həm də özlərinə nahar və şam yeməyi alırdılar. Nəhayət, dördüncü günün sonunda insaflının biri tapıldı:

– Səni sabah səhər buraxmalıdırlar, – dedi.

– Axı, üç gündən artıq saxlamağa ixtiyarları yoxdur, mən isə gör neçə gündür buradayam.

– Ay sənin kinovun olsun, sən nə qoyub nə axtarırsan? İki gün səni heç «oformit»¹³ eləmədilər. Tak-şto, yadda saxla ki, «otdeleniyedə»¹⁴ cəmisi iki gündür qalırsan. Özün də dara-bara salma, mən ölüm! Sonra bilərlər ki, mən satmışam, atama od vurarlar. Rəisimiz yaman qansız adamdır. «Paqon»umu sökdürər.

– Deməli sabah buraxacaqlar?

– Nə deyim vallah? Ya buraxmalıdırlar», ya da…

Başını qaşıdı, gözlərini məchul bir nöqtəyə zilləyib, bir xeyli düşündü.

– Bilirsən nə var, əmioğlu, – deyə bir az ciddiləşdi – demişəm, qoy axıracan deyim. Cəhənnəmə ki… Mən «smen»ə¹⁵ gələndə bizim nəçənnik bir nəfər müstəntiqlə danışırdı. Deyirdi ki, bu bədbəxt oğlunun – yəni sənin –arxasınca nə gələn var, nə də maraqlanan. Sabah basacağam boynundan, getsin, – dedi rəis. Müstəntiq də buyurdu ki, görüm «kişi» nə deyəcək, sonra. Ancaq, yenə deyirəm ha. kim bilir onların işlərini? Bir də gördün elə doğurdan da basdılar boynundan, getdin gedər-gəlməzə. Qorxutmaq üçün demirəm, ancaq vallah bu qapıdan o qədər nər kimi oğlanların boynunu büküb göndəriblər ki, adam mat-məəttəl qalır…

Aydın olmayan heç nə yox idi. Doğrudan da, səhər açılar-açılmaz məni DİŞ-in şəhər şöbəsinin zirzəmisinə apardılar. Nə bir soruşan oldu, nə bir dindirən. Üç gün də bu zirzəmidə yaşayandan sonra pişik balasını dişində daşıyan kimi sürüyüb saldılar «voronok»a¹⁶. «Voronok»un da yolu bu lənətə gəlmiş qapının ağzında qurtarar.

Ölçüyə gələrmi bu divarlar arasında, yeddi dəmir qapı arxasında tökülən göz yaşlan?

«Kişi ağlamaz!» deyənlər bu kəlamı hansı əsasla fikirləşib, görəsən? Qalın, dəmir qapılar arxasında yaramaz bir praporşikin¹⁷, qanacaqsız serjantın, rüşvətxor starşinanın, cibsoyan müstəntiqin, ədalətsiz hakimin futbol oyunundan cana doyan məhbus kəndir axtarırsa, yerindəmi bu kəlam?..

Şəxsiyyəti təhqir olunan, kişilik qüruru bir nakişinin nacins hərəkəti nəticəsində sınan məhbus səbəbkarın başına endirmək istədiyi yumruğunu dəmir qapıya döyəsi olacaqsa, yerindəmi bu ifadə? Beton döşəmə, beton tavan, daş divarlar, dəmir barmaqlıqlar arasında ümidi hər yerdən üzülmüş, əli heç kəsin ətəyinə çatmayan kimsəsiz, pulsuz-parasız biçarə ağlamayıb gülsünmü? Bu kəlamı bu şəraitə uyğunlaşdırmaq istəyənin bircə adı var – əbləh!

«Voronok»un birinci qapısını açdılar, «quşxana»dan birisini dartıb çıxartdılar, yumşaq yerinə bir təpik də ilişdirib:

– Vızqırd, haramzada! – dedilər.

Sonra ikinci, dəmir çərçivəli qapının asma qıfılını açdılar.

– Tökülüşün! – deyə əmr verdilər.

Qoyun sürüsü kimi qabaqlarına qatıb, döşəməsi, tavanı, divarları beton, balaca, dar bir otağa itələdilər. Arxamızca üçüncü dəmir qapını da bağladılar. Nəfəs-nəfəsə, burun-buruna dayandıq. Qısa bir vaxtda siqaret tüstüsündən göz-gözü görməz oldu…

21 yanvar 1985-ci il. Bu tarixdən başlamış neçə-neçə ayları, illəri dəmir qapılar arxasında keçirəcək, günləri, saatları sayacağam. Ömrümü dəmirlərə bağlayacaqlar: dəmir qapı, dəmir «nara», dəmir stol, dəmir parç, dəmir qaşıq, dəmir çərçivəli, şüşəsiz pəncərə, …bir də tədricən formalaşan dəmir əsəblər.

İkinci, üçüncü «xodka»¹⁸ ya gələnlər bizi təlimatlandırdılar:

– Bu balaca otağa «boks» deyirlər. «Boks»un o biri tərəfindəki hərbi paltar geyinmiş qanun keşikçisi, yəni «nazor»¹⁹, yaxud qəbul olunmuş dildə «ment» bir-bir bizi çağıracaq, dik duran və çökək yerlərimizi diqqətlə yoxlayacaq. Buna «şmon» deyirlər. Kimin pulu varsa, udsun, çıxarmaq qaydasını kamerada öyrədəcəklər. Cavab qaytarmayın – çırparlar! Haqq, ədalət sözlərini dilinizə almayın – gülərlər və s. və i.a.

«Şmon»²⁰ çox qəribə prosesdir, daha doğrusu, çox qəribə surətdə aparılır. Maraqlıdır ki, hər respublikada, hətta, hər koloniyada «şmon» özünə məxsus qaydalarla aparılır. Azərbaycanda isə «şmon» Allah tərəfindən göndərilmiş bəla, yaxud bəndə tərəfindən düşünülmüş qırxım prosesidir.

«Şmonşik» qeyri-rəsmi vəzifədir və bu vəzifəni almaq üçün bir qucaq pul vermək lazımdır. Verilənlərin geri qaytarılacağına şübhə etmək gərək deyil. Cəmi bir aya qoyduğunu götürəcəksən. Sonra «böyük»lərlə şərik işləyəcəksən.

Bu Dardanel boğazından, yəni «şmon» otağından «zek»lərin hamısı ən azı iki dəfə keçir. Hamısı da gətirir, verir, bağışlayır. Gətirir – çünki, tələbat var, verir – çünki, verməsə zorla alacaqlar. Bağışlayır – çünki, bəxşeyiş şirin olur.

1985-ci ilin 21 yanvarında Bayıl türməsində baş «şmonşik» Tahir adında gözəl-göyçək bir oğlan idi. Qapının arxasından qışqırığını eşidirdik. Vurduğu yumruğun boğuq səsi, çəkdiyi şillələrin şappıltısı qulaqlarımızda həkk olunurdu.

«Şmon»a 18 yaşı hələ tamam olmamış bir yeniyetməni çağırmışdılar. Bu bədbəxt başqalarının toruna düşüb mağazanın nəfəsliyindən anbara enmiş «Vesna» maqnitofonlarını çöldəki dostlarına ötürürmüş, özü nəfəslikdən çıxa bilməyib tutulmuşdu.

– Bıçaq, lezva, pul – stolun üstünə!… Özüm tapsam… Soyun, küçük! Dombal görüm… Götür zibillərini rədd ol! – Tahirin əmri və komandaları eşidilirdi. Və heç şübhəsiz ki, olduğu kimi də yerinə yetirilirdi. «Etiraz» və «türmə» sözləri arasında dibi görünməyən bir uçurum var – bunu «zek» də bilir, «ment» də. Burada hər kəsin öz yeri yoxdur, hər maddənin öz yeri var. Tutulan oğru tutulmayan oğrudan, bircə dəfə rüşvət alıb ilişən, illərlə rüşvət toplayan «nazor»dan yalnız «vətəndaş» kəlməsi ilə fərqlənir.

Burada cinayət məcəlləsinin maddələri qrup şəklində qiymətləndirilir.

Həsən ev oğrusudur, ya maşın oğrusu, dəxli yoxdur, yəni «slesar»dır²¹, deməli, alçaq, xəbis və milli düşməndir. Axı, bir gün gəlib «nazor»un da «zəhmətlə» topladığını apara bilər!

Hüseyn dövlətdən oğurlayıb, bank yarıb, rüşvət alıb, deməli kişidir, abırlı adamdır.

«Barıqa» [yəni, alverçi] hörmətli şəxsdir, yeri yuxarı başdadır.

Yaxşı balıqçı tilova düşən balığın dadını və təqribi çəkisini görməmiş təyin edən kimi «ment» də «türemşik»in sosial vəziyyətini özünü görməmiş sənədlərindən, türmə kartoçkasında qeyd edilmiş maddəsindən bilir.

Əsil ov da elə bundan sonra başlayır. «Oper»lər²², «spets»lər²³, «DPNK»lar²⁴, «starşinalar» və nəhayət, «nazor»lar «şmon»dan sonra öz tilovlarını atırlar 35, 36 və 37 nömrəli müvəqqəti saxlama kameralarına. Əsas iş kimin tilovu tez atmasında deyil, tilovdakı yemin dadındadır.

Mənə tilovu elə «şmon» otağında atdılar. Tahir sənədləri gözdən keçirən kimi yaxın gəlib hal-əhval tutdu, ürək-dirək verdi:

– Fikir eləmə, müəllim, Sizi yaxşı kameraya göndərirəm. Görürəm yaxşı adama oxşayırsan, özün də kişi maddəsi ilə gəlmisən. 88-1, 170-2, 167 sayılan maddələrdir. Baxma ki, bura köhnə türmədir, lap YEKATERİNADAN qalma, ancaq yaxşı yerlərimiz var. «Burjuy» kamerasına göndərəcəyəm səni, 39-a! Xərci beş yüzdür. Orda telefon da var. Danışmaq olar. Ancaq, ehtiyatlı ol, heç kəsə sirr vermə. Kamerada «setka»²⁵ var. Bir şey lazım olsa, məni çağırtdırarsan. Pulu necə gətirmək lazım olduğunu sənə kamerada başa salacaqlar. «Qonets»²⁶lə «ksiva»²⁷ göndərə bilərsən. Sizi yoxlamasaq da olar. Biz adama baxanda qiymətini veririk. Keç o biri «boks»a.

BURJUY KAMERASI

Ağıl Yer kürəsini qaldıra biləcək ling, onun dayaq nöqtəsi isə puldur.

Balzak

Boksun dəmir qapılarmı açdılar. Daha bir dəmir qapıdan keçib, birinci korpusun dəmir pilləkənləri ilə ikinci mərtəbəyə qalxdıq. Sayca altıncı dəmir qapı da bağlı idi. Nəzarətçi qapı zənginin düyməsini basdı.

Yanvar ayı olsa da, havalar xoş keçirdi. Pilləkənin başından gözümə gün düşdü. Sən demə, Günəşlə bu balaca meydançada uzun müddətə ayrılırammış. Düz on bir ay Günəş üzünə həsrət qalacaq, dörd divar arasında tarakan həyatı keçirəcək, Günəşi görmədiyimdən rəngim də dəyişib meyit rənginə dönəcəkmişəm.

Bilsəydim, təəccübdən buza dönmüş dodaqlarımla od üzündən öpərdim, Günəş! Bilsəydim, bu məhrumiyyətlərə dözməmək üçün, aclıq körpüsündən keçməmək üçün, alnıma ömürlük «rane sudimıy»²⁸ damğası vurulmamış qucaqlayardım səni, Günəş!

Qucaqlayardım ki, yandırasan məni, külümü küllərə qarışdırasan, Günəş!

Haradan biləydim ki, dəmir qapılarla ədalət və ədalətsizliyi, qanun və qanunsuzluğu, insaf və insafsızlığı bir-birindən ayırmaq olarmış?

Haradan biləydim ki, yüksək tribunadan «xalq, xalq!» deyən «ideallar» lənət qapısı arxasında «pul», «pul» deyən qəssablara dönəcəklər…

Qapını içəridən açdılar. Nəzarətçi bizi növbətçi «nazor»a təhvil verib tapşırdı:

– Bu biriləri 37-yə, bu, bizim adamdır – 39-a!

Burada da «bratan»ların²⁹, yəni məhbus qardaşların arasında kasıblar və pullular təbəqələrə ayrılır. Özü də elə ilk addımdan. Bu bölgü hələ «nazor» bölgüsüdür, sonra «zek» bölgüsü, «zon» bölgüsü olacaq. Burada da, çöldə də, hətta, qəbirstanda da bölgü…

Uzun, hündür dəhlizin sağ və sol tərəfində şahmat damaları kimi çəp sıralı qara rəngli kamera qapıları düzülmüşdü: 35, 36, 37, 38, 39… Sayı yox. «Nazor» təqribən 20 sm uzunluğunda bir açarla qıfılı şaqqıldatdı, qapını azacıq aralayıb «keç», – dedi.

Kamera. Bu adı kim, nə vaxt fikirləşib, görəsən? 4 metr uzunluğu, üç metr eni olan bir hücrədir kamera. Döşəməsi, tavanı beton, divarları daş bir hücrə; bir tərəfdə «yurs»³⁰, yəni «nara» – dəmir borulardan bir-birinə qaynaq edilmiş iki mərtəbəli yataq yerləri, digər tərəfdə döşəməyə və «nara»lara qaynaq edilmiş dəmir stol var. Stolun hər iki tərəfində oturmaq üçün taxt [skamya] da qaynaq edilmişdi. Bir sözlə burda inventarların sayı və nömrəsi yoxdur, hamısı bir tam şəklindədir.

Deyilənlərə görə, vaxtilə burada, 39-cu kamerada Stalin yatıb. Mənim bura düşdüyüm tarixdə, yəni 21 yanvar 1985-ci ildə kamerada ümumi sayımız on iki idi, yataq yerinin sayı isə on.

Qapının üstündə, tavana yaxın yerdə balaca bir deşik qoyulub. Deşiyin kameraya açılan üzündəki dəmir çərçivə də «nara»lara qaynaqlanıb. Çərçivənin arxasında yalnız dəhlizdən dəyişdirilə bilən 40 vatlıq elektrik lampası bağlanıb. Məhbusun günəşi, işıqlı dünyası, bir də elektrik enerjisi mənbəyidir bu lampa. İnsan hər əzaba qatlaşıb, ən çətin vəziyyətdən belə çox vaxt çıxış yolu tapa bilir. «Burjuy» kameralara ödənilən aylıq qeyri-rəsmi vergi fonduna bu enerji mənbəyindən istifadə edərək elektrik qızdırıcısının, əldədüzəltmə plitənin işlədilməsi və bunu korpus starşinasının «görməməsi» üçün 30 manat pul əlavə olunur.

Yağlı dilə aldanaraq, 500 vəd edib, ora düşəndən sonra gördüm ki, «telefon» Bayıl türməsinin birinci korpusunun və sanitar hissəsinin ikinci mərtəbələrindəki yola baxan pəncərələrə deyirlər. Əslində buna pəncərə demək özü də cinayətdir. Təqribən 70/100 santimetr ölçüdə, döşəmədən iki metr hündürlükdə qalın dəmir barmaqlıq taxılmış boş pəncərə yeri, çöl tərəf görünməsin deyə hələ bir qabırğa ilə də örtülür.

Çox maraqlı və gəlirli sahə olan «telefon»la danışmaq üsulu haqda sonra…

İndi isə… Öyrəndim ki, «setka» heç də tor deyil, bu, adicə dustaq yoldaşlardan biridir. Poqonlulara kameradakılar haqda səhih məlumat vermək üçün öyrədilən insan övladıdır. Ona «işverən» də deyirlər, kamerada «setka», koloniyada «suka» adlandırırlar.

«Burjuy» kamerası da elə adi kameradır; ayaqyolusu da içində. Fərq bundadır ki, içəridəkilər imkanlı yoldaşlardır, süni seçmə metodu ilə «500-lük xəlbir» dən keçiblər.

Burda həmişə yemək-içmək var. İstəsən, 30 manata araq da gətirirlər, ancaq gərək içəndən sonra butulkanı sındırıb əzəsən ki, bilən olmasın. Arağı və spirti hərdən «qrelka»da³¹ gətirirlər, ancaq onda zəhrimarın dadı dəyişir və rezin iyi verir. «Ksiva» – eləcə dustaq məktubudur. «Qonets» də həmin məktubla həmin ünvana qaçan «nazor». «Burjuy» kamerasına düşmək üçün «taksa» «şmon» otağında 500, 1-ci korpusun 2-ci mərtəbəsində – müvəqqəti saxlama kamerasında 300-dür.

Ev bizim, sirr bizim. Buranı heç kəs qəflətən gəlib yoxlaya bilməz. Bura yalnız prokuror həzrətləri girə bilər. o da öz kabinetindən çıxmamış xəbər eləyir ki, bəs gəlirəm, hazır olun. Rəis də çağırıb öz göstərişlərini verir. Onca dəqiqəyə bütün kameralara xəbərdarlıq edilir, yorğan-döşək qaydaya salınır, «sever»in³² pərdələri açılır, artıq şeylər yığışdırılır, prokuror həzrətləri gəlib, işdir-şayəd kameraya girsə, görsün ki, hər şey qaydasındadır [hərçənd 11 ay ərzində prokurorun bircə dəfə də olsun kameraları gəzdiyini görmədim].

«Sever» sözü təkcə Bayıl türməsində qəbul olunub və kameranın içərisindəki ayaqyolunun şərti adıdır. Qapısı olmadığından, içəridə oturan utanmasın deyə, məhbuslar mələfədən qapı düzəldir, həm də hündürlüyünü adam boyda qaldırırlar.

Ara xəlvət, tülkü bəy! Soy, kəs, çap özünçün. «Şmonşik» dustağın üstündən nə tapsa, müsadirə edir. Əgər, dustaq özü könüllü vermiş olsa,.. pul üç yerə bölünür – bir payı, dustağa qaytarılır, iki payı qalır «nazor»un ixtiyarında.

Səriştəsi olanlar «şmonşik»ləri aldatmaq [buna «atmaq» deyirlər] yolu ilə içəri çox şey gətirirlər. Bunun üçün müxtəlif üsullar fikirləşilib: məsələn, məhbus nəşə, tiryək və digər müxtəlif narkotik maddələri sellofan torbacığa doldurub, arxa keçiddən özünə yerləşdirir. «Nazor» anası ölmüş də bunu bildiyi üçün gözü su içməyən dustağa «dombal» komandası verir. Və əgər arxa keçiddə sellofan torbacığın ucuna bağlanmış sap görsənsə, vay o «zek»in halına. Qapaz, yumruq, söyüş:

– «Qad»³³, «qnida»³⁴, bizə nömrə gəlirsən?

Eyni sözü də «zek» «ment»in haqqında deyir – ya üzünə, ya arxasıycan.

Bu da bir cür mübarizədir – «qadların», «qnidaların» mübarizəsi.

Usta «zek» pulu [adətən 50 və 100 manatlıqları] udub, bir neçə gün sonra öz ifrazatının içərisindən eşib çıxarır, yuyub qurudur və yenə, məhz, narkotik maddə almaq üçün «nazor»a verir. Bir sözlə, bilən üçün bu əziyyəti çəkməyə heç lüzum yoxdur – «nazor»un canı, sağ olsun. «Nazor»dan əlavə 1-ci korpusun 2-ci mərtəbəsində fotoqraf Vahid və əl izi götürən Rahib də bu məqsədə qulluq edirlər. Üzdə bir-birinə dost deyən bu iki «qardaş» əslində rəqibdirlər, axı, «iki qoçun başı bir qazanda qaynamaz». Mənən qoçdan çox qoyuna oxşayan bu iki yoldaş tez-tez kəllələşməli olurlar.

Onların qətlinə çoxları fərman verib. Bura düşən günahsız, yaxud günahkar qadınları onlar qadın korpusundan əl izi götürmək və şəkillərini çəkmək üçün 1-ci korpusa, öz otaqlarına gətirirlər. Bütün kameraların gözlük və nəfəsliklərində neçə dustaq kişi göz yaşları yanağından tökülən bu qadınları seyr edir. Vahid onların başlarından, boyunlarından tutub poza üçün saxlayır. Rahib qol və biləklərindən tutub barmaq izlərini götürür.

Dostlar bu prosesi bır az da iyrəncləşdirir, müxtəlif alçaqlıqlardan çıxırlar. Bunu görən məhbus dəmir qapı arxasında heç nə bacarmasa da, çıxandan sonra bu qardaşlarla hesab çəkəcəyinə söz verir. Di gəl ki, dustağın yolu uzun, sabahı bu gündən daha acı, daha ağır. Sabah görəcəyi vahidlər və rahiblər bugünkündən daha alçaq…

Və beləcə yaşayır, Vahid də, Rahib də.

Həm də digərləri kimi Bakı şəhərinin istənilən guşəsinə istənilən ünvana söz və «ksiva» aparır, cavab və pul gətirirlər.

O ki qaldı rayonlara getməyə, bunun da öz müştərisi, öz «taqsa»sı³⁵ var; Şamaxı – 100 manat, Gəncə – 150 manat, Qazax – 300 manat…

Kameranın qapısında adam boyu hündürlüyündə çöldən kameradakıları müşahidə etmək üçün bir gözlük qoyublar – adına «volçok»³⁶ deyilir. Onun aşağısında balaca bir nəfəslik düzəldilib – «kormuşka»³⁷. «Kormuşka» dəhliz tərəfə açılır, qıfılın açarı da «nazor» bəyin cibində olur.

«Kormuşka»nın çox qəribə və təzadlı «vəzifələri» var. Əvvəla o, eynən zooparkdakı kimi yemləmə yeridir. Elə ki, «nazor» açarla «kormuşka»nı açır, o üfüqi vəziyyət alır. «Balandyor» «balanda» qazanını «taçka»dan³⁸ «kormuşka»nın yanına gətirir. «Balanda» – türmədə verilən yeməyə deyirlər. Ağıllı və qədirbilən sahibkar heç öz itinə də bu «balanda»nı yedirməz. Necə hazırlanması cəhənnəm, anbardan «kormuşka»ya gələnə kimi hər mərtəbədə bu xörəyin komponentlərinə əl gəzdirilir – yağı, əti, düyüsü, kartofu ixtisara düşür. «Nazor»ların evinə daşınır. Yaxud «burjuy» kamerasına satılır və nəhayət, yeməkxanada komponentlərdən məhrum olmuş «xörək» hazırlanır. «Balandyor», yəni bu yeməyi məhbuslara paylayan digər dustaq yoldaş özü [1985-ci ilin yay aylarında Mürşüd kişi] qazanı dəhlizdəki «sever»in yanına çəkib saf-çürük edir, özünə və yoldaşlarına seçib ət payı götürür və bu sonuncu əməliyyatdan sonra qalan qəribə kütlə «perlovıy»³⁹, yaxud «pşeniçnıy»⁴⁰ adı ilə dustağın alümin miskinə⁴¹ boşaldılıb, qoyulur həmin «kormuşka»nın üstünə. Kameradakı növbətçi də bu qabları bir-bir sayıb qəbul edir. Ye, «zek», yeyə bilsən.

«Burjuy» kameralarında yaxşı yemək olmadıqda belə, adlarına ləkə gəlməsin deyə (ada bax ha) «balanda» götürülmür. Digər kameraların «kormuşka»sından, yaxud gözlüyündən «balanda»nın, məhz, hansı kameraya verildiyinə ciddi nəzarət edilir.

İkincisi, «kormuşka» qonşu kameralarla, yaxud qarşı kameralarla üz-üzə, göz-gözə sərbəst söhbət etmək üçün yeganə yerdir.

Normal ölçülü baş «kormuşka»dan çölə çıxmır. Ancaq yəqin ki, Allah insanı xəlq edəndə onun «kormuşka»dan istifadə etməli olacağını da düşünüb və baş hissəsini yumru deyil, nisbətən yastı və uzunsov yaradıb. Əgər, məhbus başını «kormuşka»ya diaqonal istiqamətində çevirsə, çənə bu dördbucaqlının tininə düşər və bəlalı baş «kormuşka»dan çölə çıxar. Ondan sonra isə istəsən «nazor»la, istəsən «bratan»la doyunca danış.

«Kormuşka»nın üçüncü vəzifəsi ondan ibarətdir ki, «bratan»lardan biri dəhliz boyu nəzarət altında gedərsə, qabaqcadan hazırlanmış «ksiva»nı oradan kameraya gizlincə tullaya bilsin, yaxud «ksiva» daşımağı özünə sığışdırmayan «nazor» (belələri də var idi) qəflətən «ksiva»nı «kormuşka»dan atıb tez çəkilsin, sən başını əyib deşikdən çölə çıxarana kimi o, gözdən itsin.

Və nəhayət, «kormuşka» «nazor»lar üçün gəlir mənbəyi rolunu oynayır. Yay aylarında 12 kvadratmetrlik kamerada hərarət 50 dərəcəyə qalxır («inanmayanın başına gəlsin» deyərdim, ancaq yazığım gəlir) üstəlik içəridəki 12-13 nəfər məhbusun nəfəsi, hərarəti bura əlavə olunur. «Sever»in «ətri» də bir yandan. Əsl cəhənnəm, həm də kitablarda yazılan kimi xəyali yox, məhz həyat həqiqəti olan bir cəhənnəm yaranır.

Qocalı-cavanlı hamı soyunub bircə alt paltarında oturası olur. «Nazor»un qazanclı günləri də onda başlayır; «kormuşka» bağlanır, bir neçə dəqiqədən sonra nəfəs almaq mümkün olmur.

Belə vaxtlarda sifətlərinə meyit rəngi çökmüş həmdərdlərimin üzünə baxıb, qeyri-ixtiyari öz körpəliyimi xatırlayırdım. Anamız Kür sahilində yaşayanlara bir çox xoşbəxtliklə yanaşı balıqçı sənətini də bəxş edib. Uşaqdan tutmuş 90 yaşlı qocaya kimi hər kəs qarmaq, tor və digər vasitələrlə balıq tutur. Tutulmuş balıq əvvəlcə çapalayıb çırpınır, tədricən taqətdən düşür və ölümü yaxınlaşdıqca hərəkətləri süstləşir, yalnız qəlsəmələri, bir də dodaqları tərpənir. Dodaqlar irəli uzanıb bir udum hava, bir anlıq həyat istəyir. Və beləcə həyat həsrətilə ölür.

İnsan isə öldürməkdən ləzzət alır.

Həm də maraqlıdır ki, bütün canlılar üçün tədrici ölümü qəbul edən insan özü üçün yalnız qəfil ölüm arzulayır. İslam qəflətən öldürülən heyvanın ətini bizə haram buyurur. Gərək onu kəsəsən, qanı axanacan gözləyəsən, iliyini vurasan, bir sözlə, tədricən öldürəsən və bu ölüm səhnəsini müşahidə edəsən.

Bəlkə də tutduğum balıqların qarğışına düşmüşdüm – bir udum hava, bir anlıq həyat həsrətilə çırpınan balıq kimi buradakı balıqçının – «nazor»un gözü qarşısında ölürdüm.

Balıq ölümlə olum arasında can çəkişdirdiyi dəmdə balıqçı onun neçə kilo gələcəyini, neçə «re»yə⁴² satılacağını düşündüyü kimi, «nazor» da bircə udum hava axtaran məhbusun yalvaracağı anı gözləyir.

Bu vaxt onun qulaqları kar, gözləri kor olur, ürəyi daş parçasına dönür. Sanki onu qadın doğmayıb, kişi əkməyib. İnsan mərhəməti görməyib, körpə həsrəti çəkməyib, yoldaş, dost qayğısından uzaq olub bu «nazor». Çiyninə poqon yapışdırmış hissiz-duyğusuz bir heykəldir o.

Yumruğunu var gücünlə dəmir qapıya döy, qışqır, bağır, nə qədər yalvarırsan yalvar, üzünü, arvad-uşağını söy – vecinə də deyil. «İçəridə ürəyi xəstə olan» var desən qulağına girməyəcək, istidən, havasızlıqdan ürəyin getsə, «görməyəcək».

Amma… «Kormuşka»nı yavaşca döy və mülayimcə çağır:

– Şahin…

– Nədi, qağa? – deyib tezcə yüyürəcək «kormuşka»ya.

– Boğulduq, axı!

– Rəis «obxoda»⁴³ gələcək, qorxuram.

– Al bunu.., – deyib, göy beşliyi uzatdı ona; rəis də, «obxod» da, hələ çiynindəki poqon da yadından çıxacaq o saat. Və… «kormuşka» açılacaq.

Lənət qapısı arxasında mürəkkəb dilli açarların qiyməti beş manat.

Daş ürəkli rəislərin, Allahın havasını belə pulla satan «nazor»ların gözlərinə pərdə, qulaqlarına tıxac, vicdanlarına örtük beş manat. 12 insanın həyatı bircə sən qədər də deyilmiş bu «nazor»un gözündə.

Əslində də elədir; Bayılda yatanların hamısı bilir ki, burada ölən, yaxud öldürülən məhbus üçün cəmi 72 qəpik xərc çəkilir. Burada insanı insan saymırlar, hər kamerada neçə baş məhbusun yatdığını sayırlar. Növbə dəyişəndə də «nazor» içəri girib baş hesabı sayır, baş hesabı da təhvil verir.

Bütün bu dəhşətli üzüntülər, bu göz-görəsi alçaqlıqlar, tükənməyən qəddarlıqlar, göz qabağındaca ölümlə çarpışan məhbusun fiziki əzabları səndə tədricən heyvani hiss aşılayır. Aylar ötdükcə bu heyvani hiss sənin qəlbində insanlara qarşı mərhəmət duyğusunu sıxışdırıb çıxarır, özgəsinin də, özünün də əzablarına qarşı səni biganələşdirir. Göz önündə ölənlər, artıq, sənə insan ölümü təsiri bağışlamır; dünənki kamera yoldaşın bu gün adi daşdan, inventardan fərqlənmir. Və zaman, ətraf mühit, zindan atmosferi get-gedə səni elə vəhşiləşdirir ki, üçcə aydan sonra ev də, körpələr də qismən yaddan çıxır. Xarici aləmlə məhbus dünyası arasında qatı bir duman yaranır, bu dumandan əks tərəfi görmək üçün yaddaşmı tarıma çəkməli, gözlərini bir nöqtəyə zilləyərək xəyalən görməli, xəyalən danışmalısan. Qoz qabığına girmiş qurddan fərqli olmadığını başa düşdüyün üçün bütün dünyaya, varlığa və yoxluğa, ümumən bəşəriyyətə nifrət yaranır səndə. Hər gün «buraxacaqlar səni» kəlməsini eşidə-eşidə, «aminist olacaq» deyə-deyə boş vədlərdən qurduğun illüziyanı, yavaş-yavaş öz əllərinlə dağıdırsan; daxili aləmini indiyə kimi öz içində gizlənən naməlum bir vəhşiyə təhvil verirsən.

Heç şübhəsiz ki, hər fərdin daxilində nəhəng bir div yatır. O divin oyanması, oyanıb bizi özünə tabe etməsi üçün əlverişli mühit gərəkdir. Türmə həmin vəhşinin, həmin divin oyanması üçün bəlkə də yeganə münasib yer sayılmalıdır.

Qadın ilk dəfə ərini dəyişəndə necə mənəvi əzab çəkirsə çəksin, bircə yol baş verən dəyişkənlik ona bu yolda geniş qapı açır.

İkinci, üçüncü dəyişkənliklə yüzüncü dəyişkənliyin daha heç bir fərqi olmur; sonrakı xəyanətlər daha ona heç bir mənəvi əzab vermir.

Daxili inamı qırılmış məhbusun da öz varlığını vəhşiyə bağışlaması özlüyündə mənəvi yoxsulluq gətirmir. Bu sosial bəla məhbusu diri-diri ovunun gözünü didən qartala, «hannibalizm» tərəfdarına, əsl sadistə çevirir. Əlində iynə öz qoluna, yaxud «bratan»ın qoluna, sinəsinə, kürəyimə, ayağına və yumşaq yerinə «nakolka»⁴⁴ vuran məhbus başqasına verdiyi bu əzabdan zövq alır. Əzab çəkən özü də, heç olmasa, iynələndiyi müddət ərzində xarici aləmdən ayrıldığına görə bu fiziki əzabdan iynələnərək ləzzət alır. Çoxları çöldə törətdiyi cinayət və qəbahətin əvəzini bu yolla özündən, öz bədənindən çıxarır (cismani cəza mənəvi cəzadan öncə yaranıb). İynələrin yerindən çıxan qan onlarda və digər kamera yoldaşlarında ikrah hissi doğurmur, əksinə, onları insan qanına hərisliyə çağırır. Bu iblis çağırışı, bu iblis səsi çoxlarının beyninə əbədi həkk olunur. Dünən xırda bir səhvə görə bura düşən məsum bir gənc bu gün qan axıtmaqdan ləzzət alır, dili ilə bu qanı yalayır, onun qoxusundan, dadından nəşələnir. Kamerada nə qədər kəsif qoxu olursa olsun, bu bir iynə deşiyindən çıxan qanın iyi hökmən hiss olunur, məhbusa qəribə bir həlimlik gətirir. Və onda heç təəccüblənmirsən ki, nə səbəbə köpək balığı qan iyini neçə kilometr uzaqdan hiss edə bilir!

Prokuror, müstəntiq, hətta, büt kimi təmiz olsa belə, sən ona da qan hərisi, qana susamış iblis kimi baxırsan.

Bunları duyduqca da köpəkləşdiyini, yırtıcılaşdığını hiss edirsən. Bu qan iyi səni daha çox qana, qan təşnəsinə, qan ümmanına səsləyir…

Kimin sifətinə baxırsan, qan izi görürsən.

Kimin gözlərinə baxırsan, qan axtarırsan.

İnsanı ətsiz, sümüksüz bir test qan kimi görürsən…

Və üzmək istəyirsən bu nəhayətsiz qan leşkərində…

Budur istintaq izolyatorunun məhbusa bəxş etdiyi mənəviyyat.

Budur «nazor» biganəliyinin, rəis karlığının, «oper» korluğunun nəticəsi.

Budur «cəmiyyətdən müvəqqəti təcrid etmə»nin nailiyyətləri.

Sabah baş kəsib, qəssab kimi insan şaqqalayacaq sadisti bu gün özümüz formalaşdırırıq.

Əhsən belə cəmiyyətə!

Əhsən belə qanuna, belə hakimiyyətə!…

Kameraya verilən çörəyə çörək deməyə adamın dili gəlmir, «burjuy»lar adi «zek»lərdən fərqlənərək ağ çörək alıb yeyə bilirlər ki, bu da digər məhbuslarda onlara qarşı nifrət hissi doğurur. Burası da var ki, qəbul olunmuş qaydaya görə, hər «daçka»⁴⁵ alanda (yəni evdən yemək gələndə) «burjuy» ас kameralara «qrev» göndərməlidir. «Qrev» maddi yardımdır və bu termin, Rusiya türmələrində «podoqrev»⁴⁶ kimi qəbul olunub. Onun az-çoxluğunun elə bir təfavütü yoxdur. Təki olsun. Özlüyündə bu iş xeyirxahlığa oxşasa da, əslində rüşvətdir. Çünki «qrev» almayan «stroqaç» başını «kormuşka»dan çıxarıb qışqıracaq:

– «Burjuy»i, müsulmani, acgöz haramzadalar, «krısa»lar!

«Burjuy» da bu təhqiri eşitməmək üçün rüşvət verməyi üstün tutur.

Hər «nazor» növbəyə gələndə qoynunda-qoltuğunda bir, ya iki çörək, bir neçə qutu çay gətirir. Fotoqraf və əl izi götürən də beləcə gətirdiklərini birə beş qiymətə «burjuy»lara xidmət eləyirlər.

1985-ci ildə 1-ci korpusun ikinci mərtəbəsində 38, 39, 45 «burjuy», 41 və 44 isə «yarım burjuy» kameraları idi, 1985-ci ilin sonuna yaxın 45 və 41 №-li kameralar rəqabətə dözə bilməyib markalarını əldən verdilər.

Əsasən 38-ci, 39-cu və 41-ci kameralar ağ çörəklə təmin olunur, Hind çayı, «Rus arağı» içir, «kormuşka» larını, hətta, bəzən qapılarını neçə saat açıq saxlayırdılar. Daxili qaydalar buna icazə vermir – pul isə qaydaları istənilən məcraya yönəldə bilir.

44-cü kamera «stroqaç»ların⁴⁷ idi. «Stroqaç» – ağır cinayət üstündə ikinci və üçüncü dəfə tutulanlara deyirlər. Müvəqqəti saxlama kameralarına hərdən «tranzit»lər, yəni Bayılda bir neçə gün saxlanılıb sonra başqa türməyə, başqa respublikaya göndərilənlər də düşürdülər.

«Osobıy»lar⁴⁸ da birinci korpusda hərdən müvəqqəti «qonaq» saxlanılır. «Polosatıy»⁴⁹ məhbusun əynində, doğrudan da, eninə zolaq-zolaq xətli paltar, «teleqreyka»⁵⁰ olur.

İlk tutulanlarla «stroqaç»ların və «polosatıy»ların əsl fərqini başa düşmək üçün onların gözlərinə baxmaq kifayətdir; təzə hələ utancaqdır, gözlərində ümid işığı, qorxu hissi var.

«Stroqaç» buranı öz evi bilir; ona nə türmə qapılarının qalınlığı təsir edir, nə də «nazor»un yekəbaşlığı. Əslində «nazor» özü onlardan ehtiyat edir, çəkmir.

«Polosatıy» üçün nə Bayıl türməsi var, nə qaranlıq, nə də işıq. Onun üçün amnistiya da boş sözdür, koloniya da. Başını dik tutub şax yeriyir, heç kimin üzünə baxmağı özünə rəva bilmir. Daxilən tükənmiş adamdır, zahirən məğrur, əyilməz. Ümumiyyətlə, cəmiyyət tərəfindən sayılmayanlar ədalı olur. Onları xüsusi kameralarda – «smertnik»⁵¹, ya da «vışak»⁵² kamerasında saxlayırlar. Bu korpusda sakitlik hakimdir – milçək uçsa səsi eşidilər. Ağzıboş «nazor»ların verdikləri məlumata görə, «vışak»ları elə burada, Bayıl türməsinin zirzəmisində xüsusi təchiz olunmuş kamerada güllələyirlər (əgər, onlar «tranzit» deyilsə).

Bu əməliyyatı, adı bizə məlum olan iki starşina yerinə yetirir. Əməliyyat belə aparılır: gecə təqribən saat 11-dən sonra bütün «kormuşka»lar bağlanır. Bu prosesi nə qədər gizli aparmağa çalışsalar da, hökmən hiss olunur. Həmin gün adı məlum iki starşina adi vaxtlardan fərqli olaraq gecə öz iş yerlərində görünürlər ki, bu da əməliyyatı məhz onların aparmaqlarına maddi sübutdur. «Vışak» əvvəlcə həkim müayinəsindən keçir.

Ölümün astanasında olduğunu başa düşən «vışak»lar özlərini müxtəlif cür aparırlar. Qorxusundan kameradan çıxmaq istəməyib ürəyi partlayanlar da olur, zirzəmidəki xüsusi kameraya aparılanda şəstlə addımlayanlar da, özünü batıranlar da… «Vışak» heç vaxt güllələnməyə aparıldığını dəqiq bilmir. Adətən, «müstəntiq gəlib» bəhanəsi ilə aparılır. Ancaq o da uşaq deyil ki, yağlı dilə tutasan.

Xüsusi kameraya salınan «vışak» tərtibatlar arasında tərpənmək imkanından məhrum edilir və elə vəziyyətdə yerləşdirilir ki, dəmir qapının xüsusi deşiyindən onun təkcə allahlığı görünür. Mümkün altı sərbəstlik dərəcəsindən məhrum edilmiş «vışak» anbaan öz ölümünü gözləyir. Silah (avtomat) qabaqcadan sazlanır, ölüm hazır vəziyyətdə «vışak»ın başının üstündən asılır. Ölümün labüdlüyünü yüz faiz başa düşən «vışak», qapı üzünə örtüləndən sonra sosialist qanunçuluğunun ona bəxş etdiyi bu bir neçə saniyədə nə düşünür görəsən?

Üzünə ölüm hökmü oxunandan sonra ta bugünkü ana qədər «pomilovaniye»⁵³ gözləyən bədbəxt ölümlə qucaqlaşmalı olduğu dəqiqədə də bağışlanacağını gözləyir?!

Ölüm avtomatın tətiyində!

Ölüm avtomatın lüləsində!

Ölüm «vışak»ın allahlığında!

Və bu üç nöqtə əslində cəllad vəzifəsini icra edən «starşinanın barmağının tərpənməsi ilə birləşir: bir insan ömrünə avtomat gülləsi uzunluğunda nida işarəsi qoyulur.

İnsanın insana xidmətinin qəribə formasıdır bu…

Humanist qanunlarımızın təntənəli yekunudur bu…

Bir neçə dəqiqədən sonra qapı açılır, meyit götürülür. Qan yeraltı yolla Xəzər dənizinə axıdılır…

Qəbul et, anamız Xəzər, qəbul et! Bir zavallının da qanını öz sularına qarışdır. Bu əmri icra edən zabit, yaxud cinayət işini şişirdib bu nəticəyə gətirən müstəntiq də həmin gün bir sarışın Marusya, yaxud qarayanız Nairi ilə sənin zümrüd ləpələrinə baş vursun, qan qarışmış suyundan bir ovuc götürüb onun mərmər sinəsinə çiləsin…

Başqa bir «xanım» isə əlində «Hökm yerinə yetirildi!» yazılmış bir parça kağız körpələrini başına yığıb ağladıqca-ağlasın.

«Atam haradadır? Atama nə olub?» suallarına ürək parçalayan hönkürtüylə cavab versin.

Allah da hər iki səhnəyə səbirlə tamaşa etsin, haqlını haqsızdan ayırmağı uzaq, naməlum bir vaxta, axirət gününə saxlasın.

Başqa bir «nazor»un dediklərinə görə meyitin başı balta ilə bədənindən ayrılır, baş sinə üstünə qoyulur və bu sayaq şəkil çəkilir. «Hökm yerinə yetirildi!» cümləsi ilə bu şəkil də təsdiqedici fakt kimi Moskvadakı cənablara göndərilir.

Bu da inandırıcıdır, hər halda «öldü» sözünü «öldürüldü» sözündən fərqləndirən bir şəkil hökmən olmalıdır. Daha Moskvaya meyitin özünü göndərməyəcəklər ki…

Qətl axşamı başa çatır. İcraçılar akt tərtib edib qollayırlar. Səhəri gün tezdən saat 7-8 radələrində pəncərələri bağlı «UAZ» naməlum istiqamətə yol alır. Filan nömrəli məhbusun başı kəsilmiş meyiti yandırılmaq üçün filan yerə aparılır…

… İçəri girməyimlə arxamca qapının bağlanması bir oldu. Gözlərim alacalandı. Yarıqaranlıq otaqda sifətlərinə qeyri-adi sarı rəng çökmüş bir dəstə adam vardı. kimi öz yerində uzanmış, kimi də stol arxasında oturmuşdu. 22 göz dikilmişdi gözümə. Hələ bu yerlərin qayda-qanunlarına bələd olmadığımdan çaşıb qalmışdım. 50-55 yaşlarında arıq, sifəti qırışmış, gözləri işıldayan yəhudi yaxınlaşıb salamımı aldı. Oturmağa yer göstərdi. Nəfəsimi dərib oturdum.

– Yaşa, – deyə özünü təqdim etdi, – Yakov Danil. Köhnə işlə Qaradağdan gəlmişəm. «Karandaş»gillə tutulanlardanam. Bu yoldaşları sənə təqdim edim: Adil – Salyandan gəlib, 88-1-lə oğurluq mal satdığı üçün tutulub. Cəfər – rüşvət almaya-almaya rüşvət maddəsi ilə gəlib. Bəxtiyar – naxçıvanlıdır, 88-1-lə gəlib. «Avşaq»ımız – bu cavan oğlandır. Sabah məhkəməsidir. Bu biri Bəxtiyar isə «barıqa» kimi tutulub…

Tanışlıq uzun çəkdi. Təqdim olunanlar haqqında əlavə məlumat verənlər də tapıldı.

«Nara»nın birinci mərtəbəsində lap axırıncı yerdə «sever»in qabağında bir məhbus da oturmuşdu. Sakitcə qulaq asır, söhbətə qoşulmurdu. Maraqlı idi ki, tanışlıq verənlərdən onu xatırladan olmadı.

Özümü təqdim etdim. Bütün titul və vəzifəmi, çoxsaylı maddələrimi saydım.

– Bundan sonra yadda saxla, – Cəfər dilləndi, belə maddələrə buket deyirlər. Müzəffərə ilişmisənsə, işin çətin olacaq. O, Sabirin qudasıdır.

Suallara təmkinlə, sakitcə cavab verirdim. Axır ki, dillər yoruldu, suallar tükəndi.

– Yaxşı, – Yaşa ətrafa göz gəzdirdi, – müəllim harda yatacaq?

Gözlədiyimin əksinə olaraq mənə öz yerlərini verənlərin sayı çox oldu. Həm də bir tərəfdən bəxtim gətirmişdi ki, formal surətdə «avşaq» vəzifəsini icra edən Baloğlan sabah məhkəməyə gedəcək, çox güman ki, sabah da öz «srok»⁵⁴unu alacaq və «osujdyonka»⁵⁵ kamerasına salınacaqdı. Demək, yer boşalacaqdı. Müzakirə mənim xeyrimə həll olundu: hələlik ikinci mərtəbədə, Puşkinə, məhkəməyə aparılmış Xosrov kişinin yerini tutası oldum.

Öz yerimə qalxdım. Qalan təlimatı Baloğlan verəsi oldu, özü də pıçıltı ilə:

– Ora, – barmağı ilə pərdəyə tutulmuş dördkünc yeri göstərdi – «sever»dir, yəni ayaqyolu. Gün ərzində ora iki dəfə ağır getmək olar: səhər və axşam su gələndə. Yüngül getməyə həmişə icazə var. Getməmişdən qabaq bax, əgər stolun üstündə ağzı açıq qab, kiminsə əlində yemək, yaxud siqaret varsa, getmək olmaz. Getməzdən əvvəl ucadan «sever!» demək lazımdır ki, məsəl üçün, ağzında konfet olan kəs onu udsun. Siqaret çəkən şəxs siqaretini söndürsün. «Sever»in qabağındakı «nara»ya «quşxana» deyirlər. Ora… ora «petux»ların yeridir. Yəni, onlardan qadın kimi istifadə etmək olar. Onunla əl verib görüşmək, bir stol arxasında oturmaq olmaz. Onun qabından istifadə etmək, yaxud başqasının qabında onun yemək yeməyinə razılıq vermək olmaz.

– Bəs hamı çörək yeyəndə necə? – soruşdum.

– Hamı yeyəndə o, öz yerində uzanır. Biz durandan sonra oturub yeyir. Qayda belədir… Onun qaşığının dəstəyinə, krujkasına xüsusi nişan vurulur ki, tanınsın…

«Petux» hər kamerada olur. Bəzən kamerada çox böyük qəbahət etmiş, yaxud arxasınca «qara ox» gəlmiş məhbusu da kamera məhkəməsinin hökmünə görə «petux» edirlər. Nə qədər inandırıcı olmasa da, bu əməliyyat bütün türmələrdə, bütün kameralarda aparılır.

Fakt faktlığında qalır. Mənim də faktları, danmağa mənəvi haqqım, hüququm yoxdur. «Petux»un qabında kiçik deşik açırlar ki, onun qabları əlamətinə görə fərqlənsin. Yoxsa, Allah eləməmiş, onun qabından kimsə təsadüfən istifadə edə bilər.

Əsas «vəzifəsi» ilə yanaşı, «petux» qulluqçu, zibildaşıyan, «işverən» vəzifələrini də icra edir.

Kamera məhkəməsi özlüyündə dövlət məhkəməsindən ciddi şəkildə fərqlənmir. Onun da müttəhimi, hakimi və iclasçısı, prokuroru və vəkili var.

Məhbuslar əsl məhkəməyədək özləri sınaq məhkəməsi qururlar. Bu sınaq məhkəməsini məhkəmə prosesinə gedəsi «bratan» üçün bir neçə dəfə təkrar edir, eynilə məhkəmədə olduğu kimi, hətta, bir az da ciddi suallar qoyulur. Burada da vəkil müdafiə edir, prokuror iş «oxuyur», hakim və iclasçılar məşvərətə gedir və nəhayət, hökm elan edilir. Maraqlıdır ki, oxunan hökm əksər vaxtlarda əsl hökmlə eyni olur. Özü də kamera hakimi xalq hakimindən daha sərt mövqe tutsa belə, ondan daha ədalətli, daha insanpərvər olur. Çünki, kamera hakimi müttəhimi başa düşür, onun çəkdiyi mənəvi əzabları görür.

Bir də… Kamera hakimi hakim statusu almaq üçün bir qucaq rüşvət vermədiyindən «zek»dən də rüşvət tələb etmir; burda nə güzəşt var, nə də təmənna.

Məhbus kamerada istər pis, istərsə də yaxşı cəhətdən formalaşır, daha prokuror həzrətləri onun üçün elə bir məna kəsb etmir. Hakimin onsuz da standartdan kənara çıxmayacağını bilən şəxs üçün əvvəlcədən planlaşdırılmış və kamera «hakimi» tərəfindən oxunmuş 12 il əvəzinə xalq hakiminin oxuyacağı 13, yaxud 14 il sayının fərqi yoxdur. Ümumiyyətlə, təcridedilmə müddəti uzandıqca əsəbləri kütləşən, məhəbbətini nifrəti ilə əvəz edən məhbus üçün ilk ayların çətinliyi, çox iş almaq qorxusu aradan qalxır, «nazor» da, «oper» də cılızlaşır. Çoxları üçün hər şey adiləşir, göz yaşı azalır, sırtıqlıq və şit zarafatlar ürəklərə yol tapır…

«ÇEFİRŞİK»

Eyni çəmənlikdə öküz – ot, it – dovşan, durna – kərtənkələ axtarır…

L. Seneka

21 yanvara «avşaq» seçkisi təyin olundu. «Avşaq» «obşak» sözünün təhrif olunmuş formasıdır və yalnız Bayıl türməsində «avşaq» kimi tələffüz olunur. «Obşak» həbsxanada ümumi kassaya deyilir. Bu kassa bir nəfərə həvalə olunur ki, həmin şəxs də müəyyən imtiyazlara malikdir.

İndi bütün İttifaqda⁵⁶ səs-küyə səbəb olan aşkarlıq və demokratiya türmədə yüz illərdir ki, hökm sürür, məxsusən «avşaq» seçkisində.

Məhbus saxlaya bildiyi bircə gilə sərbəstliyi də «avşaq»a həvalə edərək özünü müəyyən mənada yüngülləşdirir. «Avşaq» qanunun keşiyini çəkməli, kameradakıların sözünü, tələb və xahişini yuxarılara çatdırmalı, ədalətli pay bölgüsünə rəhbərlik etməlidir.

Çox vaxt isə… «avşaq» ədalətsiz pay bölgüsü yaradır, özü müftəxor parazitə çevrilir, yuxarıda oturub öz «dolya»sını alır, iş görmür, əmrlər verir, «razborka» aparır.

«Razborka», yəni, hər hansı bir mübahisənin çözülməsı əksər hallarda güclünün, imkanlının, sözükeçənin xeyrinə həll olunur. Bir sözlə, ədalətsizliklə dörd divar arasına düşmüş gücsüz, pulsuz və kimsəsiz məhbus daha acınacaqlı halla rastlaşır, ədalətsizliyin astarını da görür, üzünü də.

«Avşaq» toxunulmazlıq statusuna malikdir. Onun sözünün qabağına söz deyilə bilməz. Əks təqdirdə söz deyənə «maya» qoyulur. «Oper»lərin birinə 200 re rüşvət verib adamı başqa kameraya göndərirlər. Kameranın ümumi kassası, yəni «obşak» pulları da «avşağın» sərəncamında olur.

38-ci kamerada bu pullar qeyri-qanuni xərcləndiyi, yəni aidiyyəti üzrə xərclənmədiyi üçün tez-tez mübahisə yaranırdı. Nəhayətdə ikitirəlik alındı və türmə praktikasında, bəlkə də, ilk dəfə bir kamerada iki «avşaq» fəaliyyət göstərəsi oldu.

Axşam, Baloğlan «srok»un alandan sonra «kormuşka»dan bizimlə əhvallaşıb ayrıldı (məhkəmədən sonra imkansız «zek» kameraya girə bilmir, çünki girib yoldaşlarla görüşmək üçün «nazor»a ən azı 50 re pul verməlidir). Ayrılanda da öz təqdimatını verib:

– Müəllimə mən də səs verirəm, – dedi.

Sən demə, «avşaq» seçkisində mənim namizədliyim nəzərə alınıbmış.

Hər gün, təqribən saat 10 radələrində «zek»i proqulkaya⁵⁷ çıxardırlar. Heyvan saxlayanlar bu işin nədən ibarət olduğunu yaxşı bilirlər. Eyni ilə qoyunları otlamağa aparan kimi «nazor» «zek»ləri qabağına qatıb «proquloçnıy» həyətə aparır. Bu həyət Bayıl türməsinin I korpusunun kəllə tərəfində, üstü üç sıra qalın armatur çərçivə ilə qaynaqlanıb örtülmüş dəmir qapılı balaca bir sahədir. «Zek»in ayaqları tutulmasın və üzünə hava dəysin deyə, gün ərzində bir dəfə onu bu tövləyə çıxarır və 15-20 dəqiqə burda saxlayırlar. Tövlələrdən bircəsi 40 kv. metrdir. Digərlərində heç gəzmək, daha doğrusu «tasovka»⁵⁸ üçün yer də çatışmır. Məhz, həmin tövlədə «tasovka» etmək üçün «burjuylar» arasında rəqabət aparılır. Hansı kamera 5 re versə, həmin gün böyük tövlədə «tasovka» edir, həm də düz bir saat. Yalnız bu gəzinti «zek»i hələ də həyatın mövcudluğuna inandırır. Tavan yerindəki dəmir barmaqlığın arasından görünən mavi səma, qara bulud bir də Bayıl türməsinin həyətindəki böyük tut ağacı ona həyatın varlığını andırır.

İybilmə qabiliyyətini, qismən də olsa, saxlamış burnumuz çöldən kameraya qayıdarkən bizə it damına girdiyimizi xatırladırdı. İnsanın iyi itin iyindən də pis olarmış, İlahi! Bu iyin heç olmasa azalması xatirinə hər həftə hamamçıya 10 re pul verməlisən ki, kameraya hamam günü təyin etsin.

Bütün bu təşkilatçılıq işi, ərzaq məhsullarının alınması və səmərəli bölüşdürülməsi, kamera haqlarının vaxtında verilməsi «avşaq»m vəzifə borcudur…

… İclası Yaşa açdı. Giriş sözü qısa və aydın söylənildi. Köhnə «avşaq»ın təcrübəsizliyi, cavanlığı, buraxdığı xırda səhvlər qeyd edildi. Üzlərdə şən təbəssüm də hiss olunurdu, istehza da. Çıxışlar başlandı.

Həmdəmov Əzizalı söz alıb əvvəlcə sakit, sonra tələsə-tələsə qısa çıxış etdi:

– Bizə qoç lazım deyil, ağıllı yoldaş lazımdır. Elə öz adamımızı Allah özümüzə yetirib. Müəllim olsun «avşaq».

Cəfər onun sözünü ağzından aldı:

– Şərikəm. Dünyagörmüş adamdır. Xosrov kişidən də yaxşı «avşaq» olardı, ancaq onun məhkəməsi başlayır, bu günlərdə gedəcək. Müəllim təzə gəlib, hələ azından altı ay buradadır. Onu seçsək, uzun müddət işləyə bilər.

Bir qımıldandım ki, deyəm, «Özünə qismət olsun altı ay», ancaq səbrimi basdım, çaşdığını fikirləşdim. Hardan biləydim ki, Cəfər hələ mənə hörmət eləyib, müddəti yanbayan azaldıb?!

Səsverməyə ehtiyac qalmadı. Çıxışçıların hamısı bir rəy verdi, yekdilliklə seçildim. Sevindirici idi, acınacaqlı idi, deyə bilmərəm, ancaq bir hiss çökmüşdü ürəyimə: bu yol uzaq yol olacaq! Sonu məchul, qaranlıq bir dəhliz boyunca addımlayırdım. Bu qəribə estafet heç də təsadüfən verilmirdi mənə. Tale acı oyuna başlamışdı mənimlə – bu hələ acı oyunun tumurcuqları idi.

Ömür yolumuza diqqət kəsilsək, hər günümüz, həyatımızdakı hər əlamətdar və yaddaqalan günümüz ağıllı rejissorun səhnə dəyişikliyi kimi qanunauyğun şəkildə qabaqcadan ölçülüb-biçilib. Bir yer boşalmamışdan əvvəl həmin rolun ifaçısı seçilir, bəlkə, bir gün qabaq, bəlkə, bir gün sonra öz yerinə oturdulur. Qismət deyirlər buna.

Qismətimə «avşaq» olmaq düşmüşdü…

Seçildiyim gün, daha doğrusu, gecə ədalətli olacağıma söz verdim. Kimə? Özümə! Daha bu dünyada əlim yetən heç kəsim yox idi. Elə həmin gecə də yadıma düşdü ki, əlamətə inanan olmasam da, 1984-cü ildə bir qaraçı əlimdən tutub yarıxoş-yarızor «falıma» baxmışdı.

– Səni uzun yol gözləyir, dostlarından qoru özünü, – demişdi. Qoruya bilmədim. Dodaq-dodağa öpüşdüyüm, hər axşam sağlığıma badə qaldıran, mənim hesabıma yeyib, mənim hesabıma şellənən «ürək» dostlarımdan, «kürək» dostlarımdan, «gərək» və «çörək» yoldaşlarımdan qoruya bilmədim özümü. Bədbəxt qaraçının sözünü qəribliyə salıb, bədbəxt günə qaldım. İndi bu uzun yolun başlanğıcında özümü toplayıb hər şeyə hazır olmalı, çətin də olsa, yaşamalıydım. Əgər buna yaşamaq demək olardısa…

Səhəri gün kamerada hər şey dəyişdi. Bayıl türməsində yüz ildən bəri ilk dəfə 39-cu kamerada iməcilik tətbiq olundu. Təmizlik işi dərdlilərin dərdini, azacıq da olsa, yüngülləşdirirdi.

«Obşak» pulları toplandı – cəmi 800 manat alındı. Ayın birinə kimi hələ bir həftə vardı. Buna baxmayaraq, «oper» Xasaya 200 re verib, «petux»u kameradan uzaqlaşdırdım. Atdığım bu addım hamıya, xüsusən Əzizalıya yaxşı təsir bağışladı. Allahı sevən və ona itaət edən Həmdəmov, ümumiyyətlə, çox şeydən iyrənir, kamera həyatına, «petux»un varlığına dözə bilmirdi. Nisbətən az danışan, qaraqabaq Adil də bu addımı alqışladı.

(Sonralar Əzizalı işləri dolaşdıqca, həbsdən yaxa qurtara bilməyəcəyini başa düşdükcə, Allahdan üz çevirməyə başladı).

Növbətçilik cədvəli tutdum. Vəzifə bölgüsü aparıb hamını işlə təmin etdim. Başqa «avşaq»lardan fərqli olaraq, çörəyin və ərzağın ata malı kimi düzgün bölünməsinə şəxsi nəzarət etdim. Güman etdim ki, hər şey qaydasındadır və narazı qalan yoxdur.

Günlər beləcə ötürdü. Dəmir qapıdan, dəmir barmaqlıqlı pəncərədən çöldəkilər barədə məlumat ala-ala ömrü boşa verirdik. Nə müstəntiqdən xəbər vardı, nə məhkəmədən; başqaları kimi mən də yaddan çıxmışdım. Özüm öz taleyimlə barışaraq gözləyirdim.

Kamerada mehribançılıq hökm sürürdü. «Proqulka»dan sonra domino oyunu başlayır, düz nahara kimi davam edir, nahardan sonra yenidən qızışırdı. Başqa heç bir məşğuliyyət yox idi. Bir bədii əsəri neçə dəfə oxumaq, vərəqləmək, müzakirə etmək olar! Qəzet yox, jurnal yox, radio-televizor haqda düşünmək belə olmaz. Nə qədər uzanmaq, nə qədər yatmaq olar?!

Bu sabitliyin, bu əmin-amanlığın içərisində qəribəliklər də var idi. Kameraya bir cavan oğlan göndərdilər – 226 ilə. Geniş yayılmış maddədir – narkotik maddələr qəbul edənlərə verilir. Özünə iynə vuran, yəni «şəbitləyən» yoldaşın «burjuy» kamerasına salınması sensasiya idi. «Oper»lərdən öyrəndik ki, bunlar bir neçə qardaşdırlar. Ataları, özləri və bunun həyat yoldaşı həm «çəkən», həm də «vuran»dırlar.

Çöldə «vuran» kəlməsi, adətən, araq içənlərə yapışdırılır. «Filankəs bərk vurandır», «filankəs möhkəm vurandır», «gedək vurmağa» və s.

«Zon»da (kolona⁵⁹ belə ad qoyublar) və türmədə «vuran» iynə vuran, narkotik maddəni daxili inyeksiya yolu ilə qəbul edənə deyirlər.

«Filankəs iynəyə oturub» – yəni daha çıxılmaz vəziyyətdədir, müalicəedilməzdir, iynələnməkdən arıqlayıb çöpə dönüb.

«Filankəs çəkəndir» – deməli, nəşə, konoplya⁶⁰, tiryək və bu kimi narkotik maddə çəkir.

«Filankəs satandır» – özü çəkməsə də, narkotik alveri ilə məşğul olur.

Bu zəhrimarlar da müxtəlif kateqoriyalara bölünür. Ümumi ad kimi hamısına «şey» deyilir. Özü də «şey» sözü bütün ittifaqda oğru jarqonu kimi qəbul edilib.

«Bərk»dir – yəni, tez təsir edəndir, güclüdür.

«Boşdur» – yəni, zəifdir.

«Tufta»dır – deməli, başqa aşqarla qarışdırılmış vecsiz maldır…

«Şey»i kameraya müxtəlif üsullarla göndərirlər.

Qanuni yolla, yəni, «nazor» həzrətlərinin vasitəsilə.

«Daçka» ilə, yəni, evdən, yaxud dost-tanış göndərdiyi ərzaq məhsullarının birinin içində; amma çörəklə sərfəli deyil, çünki «nazor» çörəyi oğurlayıb kameralara satır. Həm də «şmon»şik çörəyə diqqətlə baxıb ondakı deşik yerini görə bilər. Xörəklə olmaz – sellofan qab deşilər, xörək cəhənnəm, «şey» xarab olar. Şəkərbura yaxşıdır; onu da ancaq bayram vaxtı göndərmək olar.

Çarə qalır qoz və fındığa. «Çəkən» «daçka» alandan sonra «telefon»la bildirirlər ki, yaxşı qoz, yaxud, yaxşı fındıq göndərmişik. İçəridə qozları bıçaqla səliqə ilə iki yerə ayırıb yoxlayırlar. «Burjuy» kameralarında bıçaq, qayçı, lezva, elektrik spiralı, saxsı və şüşə qab saxlanılır. Kameralarda ayda iki dəfə «şmon» aparılsa da «şmonşiklər» bu qabları və alətləri «görmürlər», çünki görməmək üçün ayda 30 re alırlar. Qozların birindən, nəhayət ki, «şey» tapılır, «çəkənlər» üçün əsil bayram da onda başlayır.

Çöldəkilər içəridəkiləri həmişə aldada bilir və özləri «yaxşı oğlan» kimi qalırlar; «telefon»la bildirirlər ki, sənə üç və ya beş «baş», yəni üç çəkimlik, yaxud beş çəkimlik «şey» göndərdim. Axtarış nəticə verməyəndə «zek» günahı çöldəkində yox, «nazor»da görür, guya «nazor» hansı qozun, hansı fındığın içində «şey» olduğunu başa düşüb, çırpışdırıb. Doğrudur, belə hallar da olur. Ancaq çox vaxt birinci hala təsadüf olunur.

İçəridə də «şey» müxtəlif yollarla kameradan kameraya ötürülür. Təcridxana nə qədər sərt qanunlarla yaşayırsa yaşasın – yeddi yox, lap yetmiş yeddi dəmir qapı vasitəsi ilə «zek» xarici aləmdən təcrid olunsun – xeyri yoxdur. Bütün istintaq izolyatorlarına min bir yolla «şey» gətirilir, çəkilir.

Məharətə bax, əgər «nazor» əzazil deyilsə, (hanı eləsi?) yenə iki yanaşı kamera bu balaca, bir adamın başı zorla keçən «kormuşka»dan bir-birinə «şey» ötürə bilir.

Hansı yolla? «Kon», yəni «at» deyilən çox sadə üsulla. «Nazor» yatandan sonra hər «kormuşka»dan bir ucu «Г» hərfi şəklində qatlanmış məftil üfüqi istiqamətdə çıxarılır. Göndəriləcək «şey» sapın ucuna bağlanır və bu sapın bir ucu ikinci «kormuşka»ya tərəf atılır. Ola bilər ki, sap ikinci məftilin üstünə düşməsin. Onda əməliyyat məftilin üstünə düşüncəyədək təkrar edilir, düşəndən sonra məftil içəri çəkilir, sap tutulur, astaca dartmaqla qonşuya xəbər verilir.

Yaxud üst kameradan, yuxarı mərtəbədən aşağı mərtəbəyə pəncərə qarşısındakı jalüzün (qabırğanın) arasından «kon» buraxırlar. Aşağı mərtəbədə də məftillə həmin iş təkrar edilir və «şey»in qəbul edildiyi yenə ipi astaca dartmaqla bildirilir.

Bu yolların hər ikisi bağlanmış olsa, yəni nə «nazor» yatmasa, nə də pəncərə qabağındakı qabırğadan «kon» keçməsə, onda daha çətin və çox güman ki, adi insanın ağlına gələ bilməyəcək bir yol, kanalizasiya yolu seçiləcək. Üst-üstə kameraların kanalizasiya boruları adətən içəridən keçir və ayaqyolun çaşası ona birləşdirilir. Şübhəsiz ki, sifonla. «Zek» yuxarı mərtəbədə sellofan torbacığa «şey» bağlayıb yenə «kon» vasitəsi ilə ümumi sifona atır, ipin bir ucunu isə özündə saxlayır. Sifona bir qab su tökməklə həmin «şeyi ümumi kanalizasiya borusuna ötürür. Sonra öz ağzını sifona yaxınlaşdırıb «getdi» deyə xəbər verir. Aşağı mərtəbədəki «zek» bu vaxt qulağını sifona söykədiyindən xəbəri eşidir, sifonun içərisindən ucu qıra kimi əyilmiş məftil salıb həmin ipi, çətinliklə də olsa, tutub içəriyə çəkir. «Şey»i götürəndən sonra ağzını sifona tutub «Çatdı!», – deyə xəbər verir. Qulağını sifona tutmaq növbəsi bu dəfə yuxarıdakının payına düşür…

39-a göndərilən «çəkən»in çöldə bircə qoca, bədbəxt anası qalmışdı. Ona görə də «şey» alacağına heç bir ümidi yox idi. Ancaq bir xeyli gopa basıb pul və mal, yemək və «şey» alacağını bildirdi. Bizi «şey» maraqlandırmasa da, qaydalara əsasən onu «obşaq»a yəni «kotyol»⁶¹a yazdıq, avans «telefon» danışıqlarını öz hesabımızdan ödədik.

Günlər keçdikcə təzə yoldaşımızın iç üzü açılır, qaşqabağı tutulurdu. Günlərin bir günü xahiş etdi ki, ona «obşak»dan bircə qutu çay verək.

Bununla da hər şey bizə aydın oldu.

Əli hər yerdən üzülən, bütün imkanlardan məhrum olan bu cavan son ucuz yola qədəm qoymuşdu.

Başlanğıcı güzgü kinli hamar, sonrası kələ-kötür və daş-kəsək, nəhayət, uçurum olan bir yoldur bu yol.

«Vuran»ların imkanlıları qramı 200-300 manat olan «ağ»dan, yəni kokaindən başlayırlar. Bunu dodaq-burun gedirlər – «Kazbek» və ya «Belomorkanal» papirosunun müştük hissəsi ilə xırda porsiyaları burunlarına sorur, dodaqlarına yaxır və nəşələnirlər. Sonra tədricən «iynə»yə otururlar. Kokain vuranlara «aristokratlar» deyilir. «Şirva», yəni, morfi, promidol daha zəif və ucuz variantdır. İmkansızlar bu isə «tufta» nəşədən, konoplyadan başlayırlar.

Başlanğıc nə qədər müxtəlif və rəngarəng olsa da, sonu eynidir – insanın mənəvi və cismani məhvi!

Son həmişə acınacaqlıdır. Narkomanın dəmi gələndə, yəni, «lomka» tutanda hansı üsulla olursa-olsun, özünü sabitləşdirməlidir, lap qan içmək bahasına da olsa.

Çoxsaylı nəşələnmə vasitələrindən ən ucuzu və qəribəsi «çefir»dir. Onu hazırlamaq üçün bir qutu Azərbaycan çayı (Hind çayından yaxşı effekt alınmır) götürüb alümin parça boşaldırlar. Parçı yarıya qədər su ilə doldurub, kameradakı plitənin üstünə qoyurlar. Qaynama həddinə çatmamış parçı kənara çəkir, azacıq sonra həmin prosesi yenidən təkrar edirlər. Sonra bir az ara verilir və parç «kruqa buraxılır», yəni «zek»lər dövrəyə düzülüb parçı bir-bir alır, bir neçə qurtum içib, yanındakına ötürür.

«Çefir» içənlərin xüsusi adları da var: «çefirşik». Heç kəs «Çefir içdim» demir, «Çefimul» deyir. Proses özü isə «çefirləmə» adlanır. «Çefir» – zəhər kimi acı, qapqara rəngli mayedir. «Çefirşik» onu içəndə sürətli ürək döyünməsi başlayır, o da bu müddət ərzində nəşələnir: başı qismən dumanlanır, qısa müddətə də olsa, «ləzzət» alır.

«Çefir» içmək qanunla izlənilmir, «nazor» tərəfindən cəzalandırılmır. Amma «burjuy» kameralarında «çefir» içmək qəbahət sayılır.

Digər kameralarda elektrik plitəsi olmadığından parçdakı suyu qaynatmaq üçün kağız, əski, yaxud sellofan torbadan istifadə olunur. Bir anlıq nəşələnməyin hesabına onsuz da nəfəs almaq mümkün olmayan kameranı tüstü, əski yanığı iyi basır. «Zek»in canı bərkdir, dözür ki, dözür! O ki, qaldı elektrik plitəsinə, bu da şərti addır. Əslində biri 25 re-yə elektrik spiralını «nazor»dan alıb beton döşəmədə ziqzaq formalı yuva kəsir və spiralı ora yerləşdirirsən. Onun bir ucunu məftillə dəmir «nara»ya, digər ucunu 40 vatlıq elektrik lampasının «nazor», starşina və elektrik montyorunun razılığı ilə bir tərəfi qoparılmış patronundakı dəmir yivə keçirirsən. Bütün kameralarda «nara», stol, pəncərə barmaqlığı bir-birinə qaynaqlanıb torpağa qoşulduğundan «massa»⁶² rolunu oynayır. «Zek» qardaş qabiliyyət sahibidir: spiral tapılmadıqda iki ədəd lezvadan «kipitilnik»⁶³ düzəldir. Lezvalar arasına rezin, yaxud karton izolyator qoyulur, ayrılıqda hər biri bir məftilə bağlanır, məftil də öz növbəsində dediyim elektrik mənbəyinə. Lezva «kipitilnik» çaydanın içərisinə salınmaqla qaynanmış suyun hazır olması heç üç dəqiqə də çəkmir. Ancaq bu zaman əslində qaynanmış su yox, xüsusi tamı olan «yandırılmış» su alınır. Yoxa lənət.

«Çefirşik»dən indiyə kimi xərclədiyimiz avans pulları ala bilməyəcəyimizi başa düşdük.

Söz verib yerinə yetirməyən «zek» hökmən cəzalandırılır. Bu cəza kamerada bir, «zon»da digər üsulla verilir. Həm də buna söz vermə yox, «dil oxuma» deyirlər. Pulun qaytarılma vaxtı təyin olunubsa, yəni, «tavan» qoyulubsa, bu daha pis. Əgər, «zek» «dil oxuyub» və «tavan» vaxtı ötürsə, o, «zek» kimi «şərəfli» bir adı daşımaq hüququndan məhrum olur. Bu gündən etibarən adına «fuflo»⁶⁴, yaxud «fufloşnik» deyilir.

Kameramızda belə bir gərginlik yaranmışdı. «Çefirşik» özü də vəziyyətin gərginliyini başa düşürdü; çölə göndərdiyi, «qonets»lər hamısı boş qayıdır, nəticə əldə edilmirdi. Axşama məhkəmə prosesi planlaşdırıldı. «Mitropolit»⁶⁵ mən, iclasçılar Adil və Bəxtiyar, prokuror Cəfər, vəkil Əzizalı təyin olundu.

Axşama kimi nə domino oynanıldı, nə söhbət aparıldı. Üzlərdəki cüzi təbəssüm də yoxa çıxdı. Daxilən hamı döyüşə hazırlaşan əsgər hissi keçirirdi. Nəticə acınacaqlı da ola bilərdi: hakim mən olsam da, müşahidəçilər, əsasən də tələbkarlar çox pis mövqe, daha doğrusu, türmə qaydası üzrə ədalət mövqeyi tutmuşdular. İmkanlı yoldaşlardan hər hansı biri onun borclarını ödəməyi üstünə götürsə, Rauf «fuflo» ləqəbi ilə «zona» gedəcək, yox əgər bu borc pul şəkilində də ödənilməsə, digər, yəni natura ilə ödəniş forması seçiləcəkdi.

Ağır və üzücü məhkəmə prosesi «yazı» ilə yekunlaşmalı oldu. Rauf buna da şükür etməli idi.

Yüz il bir damın altında bir kəslə yaşasan da onu tanıya bilməzsən. İnsan özü böyüklükdə, özü ağırlıqda bir sirr bağçasıdır. İkicə saat əvvəl qabaq-qabağa oturub çörək yediyi yoldaşı indi öz əli ilə parçalamağa hazır olan insan övladları verdikləri hökmün icrasını tələb edirdilər. Qana susamış məhbuslar üçün, bəlkə də, bu bir əyləncədən çox özünüdərk və ya özünütərk idi. Yazılmayan qanunların hər bəndinə dəqiqliklə əməl edən «zek» bu prosesi xüsusi səliqə, xüsusi maraqla aparır.

Bığın kişilik nişanəsi olduğunu israr edənlərdən türmədə bığını uduzanlar da olur. Sizcə bığı elə sadəcə olaraq qırxırlar, yaxud onu öz sahibinə qırxmağı məcbur edirlər?

Yox! Təntənəli surətdə hamam günü təyin olunur, təzə mələfə, təzə dəsmal, təzə lezva, təzə sabun… Hər şey yalnız təzə olmalıdır, hamı bu səhnəni müşahidə edir – istəyən də, istəməyən də. Bığı qırxılan sakitcə dayanmalı, dəllək rolunun ifaçısı tələsmədən, hətta, vaxtı uzada-uzada işləməlidir. Gülməyə, hətta, zarafat etməyə də icazə verilir.

Hökmə görə Raufun qulağının tanası iki yerdən çərtilməli idi. Şamil boğçasından təzə məhrəba çıxardı. Yod da tapıldı, pambıq da. Hamı «nara»nın ikinci mərtəbəsinə çıxıb dövrələmə oturdu. Ətə işləyən lezvanın xırçıltısı eşidildi, qan nazik xətt üzrə axıb ağ məhrəbanın üstünə töküldü. Əzazilliyı ilə seçilən Şamil beşinci damlaya kimi səbirlə gözlədi (şərtə görə üç damla da kifayət idi), sonra yodlanmış pambığı Raufun qulaq tanasına yapışdırdı.

KARSER

Dar ağacına aparan yoldan başqa sonu olan yolların hamısı yaxşıdır

Servantes

18 mart. Sayca üçüncü müstəntiq Mirzoyev nəhayət ki, bu lənət qapısı arxasında, bir dəfə də olsa, mənimlə görüşmədən, dərdimi, günahımı soruşmadan, şahidlərlə üzləşdirmədən ittihamnamə ilə bərabər Sarkisyan familiyalı bir vəkil də tapıb təşrif buyurdu Bayıl türməsinə və vəkili təntənəli surətdə təqdim etdi:

– Bu yoldaş çox qabiliyyətli vəkildir. İçəridə olduğunu nəzərə alıb, onu sənə vəkil yazmışam.

Ağır maddə ilə cinayət məsuliyyətinə cəlb edilənləri məhkəməyə vəkilsiz göndərə bilmərik. Qayda belədir. İstəsən də, istəməsən də. Kişinin tapşırığıdır. İndi isə… bu sənədlərə qol çək. Hər şey həll olunub. Sənə açıq deyirəm: mübarizə aparmağın xeyri yoxdur. Əvvəla bu dörd divar arasında əlindən heç nə gəlməz, ikincisi də ki, Müzəffər qol çəkən kağız geri qayıtmır. Hara yazırsan yaz, mənasızdır. Çalış hakimi gör, bəlkə güllə vermədi. Bilirsən də… Bura Azərbaycandır, Vaşinqton yox!

İttihamnaməni imzalamaqdan imtina edib, Mirzoyevlə bərabər Sarkisyanın da himayədarlığına ehtiyacım olmadığını bildirdim. O da bunu gözləyirmiş kimi Sarkisyanla qol-qola girib gülə-gülə getdi, məni isə 39-a qaytardılar.

Müstəntiq yanından qayıdan «zek» adətən yoldaşlara izahat verir, istintaqın gedişindən danışır. Mən də ətraflı məlumat verdim. Vəziyyətimin ağırlığını özüm də başa düşürdüm, yoldaşlarım da. Axşama kimi müzakirə edib bir qərara gələ bilmədik. Kamerada ən vacib məsələnin üstündən bir gecə ötürsə, o, öz əhəmiyyətini itirmiş olur. Sabah daha təzə, az maraq doğuran olsa da, daha isti iş meydana çıxır, çıxmasa da, baş qarışdırmaq üçün düşünüb bir şey tapırlar.

Yerimdə uzanıb bütün keçmişimi, sabah və dünənimi bir daha araşdırdım. Qəribədir ki, çöldə, azadlıqda olanda adam öz səhvlərini görmür, yaxud görməyə imkan tapmır. Burda isə…

Otuz beş il ömür yaşamışdım. Və bu otuz beş ildə ölçüyə gəlməz, sayıbilinməz səhvlər buraxmış, həm də bu səhvləri düzəltmək üçün bir addım belə atmamışdım. Keçən hər ildə, ötən hər ayda, itirdiyim günlərin hər birində bağışlanılmaz səhvlər!

Danışığımda səhv!

Yazdığımda səhv! Hətta, məhəbbət yolunda atdığım addımlarım da səhv!

Səhvən doğulmuşdum, səhvlərlə yaşamışdım… Öz ətrafımı belə görməyi bacarmamışdım.

Sabah necə olacaqdı?

Əgər ədalət qələbə çalsa, məhkəmə mənim xeyrimə həll olunsa, çıxandan sonra körpələrimin üzünə necə baxacaqdım?

Ədalət qələbə çalacaqdımı?

Çətin, çətin ki, mən bu dörd divar arasından çıxa bilim.

Çətin ki, aprel ayına təyin olunacaq məhkəmədən salamat qurtarım.

Güman ki, «smertnik»lər korpusuna düşənlərdən biri də mən olacaqdım.

Ona görə də hər şeylə xudahafizləşmək lazım idi.

İrili-xırdalı bütün səhvlər üçün özüm-özümü cəzalandırmalı, cəza növünü özüm düşünməli, hökmü özüm verib, icrasına da özüm başlamalıyam. Məhkəmə prosesinə qədər bütün tanış-bilişlərlə vidalaşmalı, qarşımda günahkar olanları bağışlamalı, qarşısında günahkar olduqlarımdan üzr istəməliydim. İntiharın ən optimal, on ağır yolunu seçməli, özüm-özümə verdiyim cəzadan razı qalmalı idim! Bütün günahlarımın əvəzində cismani əzab çəkməli, bununla da təskinlik tapmalı, dünyadan rahat köçməli idim!

Bəlkə də həyatımda ilk dəfə xudbinlik xəstəliyindən uzaqlaşıb kamera yoldaşlarımın aqibətini düşündüm. Elə addım atmalıydım ki, məndən sonra heç kimi günahkar bilməsinlər.

Fəaliyyətə Novruz bayramından sonra başlamaq qərarına gəldim. Təbiətən konkretlik sevən adam idim və konkret qərarlar qəbul etməyi xoşlayırdım. Elə həmin gecə qərar qəbul etdim və öz qərarımdan o qədər razı qaldım ki, sabah əhval-ruhiyyəmin yaxşılaşmasına, duzlu zarafatlarıma yoldaşlarım təəccübləndilər də!

İlk zarafat hamımızın hörmət etdiyimiz Əliağa kişinin ilk nidası ilə başlandı. O, adəti üzrə yerindən duranda «Ya Allahın adı» deyib üzünü göyə tutdu. Mən də mənəvi çıxış yolu tapıb sakitləşdiyimdən Əzizalı ilə başladığım zarafatı burda təkrarlayıb:

– Özü lazım deyil? – deyə soruşdum.

– Özü də lazımdır.

– Çatdıraram özünə, arxayın ol!

Əzizalı da yerindən qalxıb söhbətə qoşuldu:

– Ona söz çatdıra bilirsənsə, soruş gör səni niyə 39-a salıb?

Mən də söz altında qalmadım:

– Soruşmuşam! Deyir, Əzizalının Ali məhkəməyə, respublika prokurorluğuna ərizələrini yazmaq üçün!

«Proqulka»dan sonra domino oyunu əvəzində öz yerimə qalxıb müxtəlif ünvanlara «ksiva»lar yazmağa başladım. İki ünvana – atama və Mirzə İbrahimova⁶⁶ xüsusi məktub yazdım. Mirzə İbrahimova yazdığım məktubu yoldaşlarımın müzakirəsinə verdim. Məktub çox böyük əks-səda doğurdu, 38-ci kamerada da bu məktubu oxuyub yüksək qiymətləndirdilər və göndərilməsini vacib saydılar. «Nazor» Qadirə 10 re verib məktubun sifarişlə göndərilməsini xahiş etdik.

Dustağın qəribə psixologiyası var: özü özünə illüziya qurur, oturub da onun sonunu gözləyir. Biz də bu məktubdan çox şey, heç olmasa, Mirzə müəllimin əks-sədasını beş-altı gün gözlədik, bu müddət ərzində onu neçə yol oxuduq, sətir-sətir müzakirə etdik. Özümə tətbiq edəcəyim cəza tədbiri də bu məktubun cavabından asılı olaraq dəyişə bilərdi. Ancaq… Mirzə müəllimin yadına bizmi düşürdük?!

Və nəhayət, 23 mart 1985-ci il səhər saat 8 tamamda…

Əvvəlcə məktub barədə.

İkinci məktub

««O gün gələcək!»⁶⁷. Mən də deyirəm «O gün gələcək!», hardasa yaşıl ağacın altında uzanıb, dünyaya iynə deşiyindən baxan bir sərxoş da! Müstəbid də gözləyir o günü, müştəbeh də. Şirin avazıyla bizə «layla» çalan müğənni də, doğru da, yalan da gözləyir o günü. Zəiflər də o gündən əlini üzməyir, güclülər də. Öz kommunist əxlaqı ilə başda oturan başbilən də, illər boyu əzizləyib gəzdirdiyi partbileti əlindən alınan məhbus da deyir:

«О gün gələcək»!

Siz «bir balaca gərgin vəziyyət yarananda… təbəssümləri dərhal çəkilib gedən çox adam görmüsünüz». Ona görə də güman etmək olar ki, özünüz belə xislətdən uzaqsınız və mənim yazdıqlarımı təbəssümlə oxuyacaqsınız. Həm də yazdıqlarımın hər üç cümləsindən biri Sizin olduğu üçün oxumalısınız!

Hələ 16 yaşım olanda Sizin «MƏNİ İNSAN ÖMRÜNÜN UZUNLUĞU YOX, ONUN MƏNASI MARAQLANDIRIR» kəlamınızı şüar kimi qəbul etmiş, illər keçdikcə yaradıcılıq nailiyyətlərinizlə fərəhlənmiş, ondan qidalanmış, nəhayət, bu günə gəlib çatana kimi çırpınmış, məhz bu dəm, bu an oxuduqlarımla gördüklərim arasındakı uçurumun nəhəngliyinə təəccüblənmiş, ondan heyrətə gəlmişəm!

Əcəba, necə olur ki, «İRAN İNQİLABINI İNKİŞAF ETDİRMƏYƏ QOYMADILAR» deyə təəssüflənirsiniz, ancaq inqilabın qələbəsindən sonra getdikcə tənəzzülə uğrayan Sovet qanunlarını qorumağa çalışmırsınız?

Necə olur ki, min verstlik məsafədən «BU GÜN İRANDA, AZƏRBAYCANDA VƏ GÜRCÜSTANDA ON MİNLƏRLƏ MÜTƏRƏQQİ, NAMUSLU VƏTƏN ÖVLADLARININ QANI TÖKÜLÜR, YENƏ AZAD FİKİRLƏR BOĞULUR, YENƏ ZİNDANLAR ON MİNLƏRLƏ ADAMLA DOLUR» deyib yana bilirsiniz, ancaq burada, Sizdən iki kilometrlik məsafədə yerləşən Bayıl zindanında müasir istibdadın qurbanı olan iki min millət balasının halına acımayırsınız? Niyə iranlıların «ÇOXMU SÜRƏCƏK BU ƏMƏLLƏR?» sualına «MƏZDƏK, BABƏK, KOROĞLU, SƏTTƏRXAN, ŞEYX MƏHƏMMƏD, XOSROV RUZBEH, QAZI MƏMMƏD TARİX KİTABININ SƏHİFƏLƏRİNDƏN BAŞ QALDIRIB – YOX!» – deyə bilir, ancaq Siz, mənim bir ideal kimi inanıb, yazdıqlarıma səcdə etdiyim xalq yazıçımız öz yumşaq kreslosundan qalxıb, səhər günəşinin qabağını kəsənlərə özünü göstərmir, məhbuslar ordusunun «Çoxmu sürəcək bu zülm?» sualıma «Yox!» deyə cavab vermək istəmirsiniz? Bacarmırsınız, yoxsa şəxsiyyətinizə sığışdırmırsınız?

Həyatın özünü bədii çalarlarla tərənnüm etmək üçün qırmızı boya yox, Hüqo dühası, Balzak inamı, Drayzer zəkası, Dostoyevski dərrakəsi gərək!

Yaradıcılığının əvvəli isti yorğan-döşək, sonu rahat kabinet olanlar nə qədər Xalq, Xalq!» deyib qışqırsalar da, Xalq onları eşitməyəcək! Firon qüruru, Neron qeyrəti ilə vəzifə başında oturanlara Xalq deyilməz. Əzilən, qara çörək həsrəti ilə başında qoz sındırılan kimsəsizlər, indisini və sabahını «O GÜN GƏLƏCƏK» deyən möhtərəm yazıçılara bağlayan milyonlardı Xalq!

«MƏNİM XALQIM ƏSRLƏR UZUNU AZADLIĞI VƏ İŞIĞI SOVET QURULUŞUNDA TAPMIŞDIR» deyərkən Siz hansı azadlığı, hansı işığı nəzərdə tutursunuz? Şəxsən özünüzün və Sizin kimilərin, yaxud yeddi qıfıl arxasında – beton döşəmə, beton divar, beton tavan və dəmir barmaqlıq arxasında yaşayanların azadlığından danışırsınız? Geniş kabinetinizə, yaraşıqlı mənzilinizə lay pəncərənin tül pərdələrindən düşən günəş işığından, yoxsa 40 vatlıq elektrik lampasının dəmir çərçivə arxasında süzülən zəif işığından?

«MƏNƏVİ DÜNYAMIZDAN, HƏYAT EŞQİNDƏN VƏ XEYRƏ İNAMDAN QİDALANMIŞ DAXİLDƏN GƏLƏN NUR» qoyun Sizi bəzəsin; o nur, o işıq «SƏNƏT MƏBƏDİNDƏ XİDMƏT Sizi İKİQAT NÖVRƏQLƏNDİRSİN»; bəlkə, ondan sonra geniş kabinetinizdən bir anlıq ayrılıb, ömür boyu dediklərinizin, yazdıqlarınızın həyatda təcəssümünü görmək üçün insanlara diqqət yetirəsiniz. Axı, Siz «GÖZÜNƏ QULAQLARINDAN ÇOX ETİBAR EDƏN yaradıcı şəxssiniz! Bəlkə, ağ gününə fərəhləndiyiniz millətin adıyla aldığınız «Ulduz» Sizə ilham verə, neçə illərdən bəri nağıllaşıb daşlaşmış ürəyiniz riqqətə gələ, bu müdhiş məbədə ayaq basıb deyəsiniz: «Mənəm. Gələcək günün carçısı, Sovet qanunlarının tərənnümçüsü. Mən büt Mirzə İbrahimov yox, insan Mirzə İbrahimovam».

Mən də nəvazişlə Sizin yazan əllərinizdən tutam, öpüb qoyam gözlərimin üstünə və gəzdirəm Sizi Bayıl türməsinin çoxsaylı kameralarını.

Yox! İstəmirsiniz! Burda məskən salan iri tarakanlardan iyrənirsiniz! «Osujdyonka»da 60 nəfər «zek»in doldurulduğu 25-30 kvadratmetrlik kameralarda üfunət iyi boğar Sizi! Ağ rəngli bitlər daraşar canımıza! Siz, axı, nə günahın sahibisiniz ki, gəlib bu yerlərə düşəsiniz? Gəlməyin! Biz də Sizin yazdıqlarınıza inanıb, bu yol ayrıcında tərəddüdlər içində cana doyaq və intihar yolunu daha məqsədəuyğun hesab edək! Özümüz özümüzdən, öz cismimizdən intiqam alaq!

«O günün» gəlməyəcəyinə əmin olub intiqam alaq! Və intiqam qabağı deyək: «Qatilimiz qalın kitabları ilə gözlərimizi pərdələyən, həqiqəti bizə başqa rəngdə çatdıran İbrahimovdur!

Qoy mənim bu bir ovuc qanım Sizin qələm tutan əllərinizə tökülsün! Qoy bundan sonra bir sətir belə yazmaq istəyəndə, əllərinizdə qan ləkələri görünsün ki, heç olmasa bundan sonrakı nəsil üçün qırmızı boyalı dünya yaratmayasınız!

Sizin öyrətdiklərinizlə həyatın diktə etdikləri uzlaşmırsa, mənim aldığım mənəvi tərbiyə prokuror həzrətlərinin tərbiyəsinə və müasir tələblərə uyğun gəlmirsə, Sizin yazmağa, mənim yaşamağa haqqımız yoxdur! Bizə çatdıra bildiyiniz ideya tərənnüm etdiyiniz millətin çox-çox övladlarının gözünə mil çəkib, boğazına ərinmiş qurğuşun töküb. Milyonların həyat həqiqətindən bixəbər böyüməsində xüsusi xidmətiniz olub!…

Nəhayətdə xatırladıram:

«…SAHİLƏ GEDİB DƏNİZİN GAH LİRİK, GAH DA GURULTULU, ÜSYANKAR NƏĞMƏLƏRİNƏ QULAQ ASARKƏN…» yada salın ki, gözünüzü oxşayan anamız Xəzərin suyuna neçə «vışak»ın qanı qoşulub.

Qırçın dalğaların üstünüzə çilədiyi duzlu damlaların bir qismi də mənim Bayıl divarları arasında axıtdığım göz yaşlarıdır. Körpələrimin də ata həsrətindən tökülən göz yaşlan qarışıb bu suya!

İçin bu göz yaşlarından doyunca!

«Millət, millət!» deyən diliniz bu göz yaşlarının duzundan cadar-cadar oluncayadək için! İçin – mənim bu al qanımı və duzlu göz yaşlarımı! Sizə halal edirəm!

P.S: Böyük hərflərlə yazılanlar Sizin öz sözləriniz, kiçik hərflərlə yazılanlar mənimdir».

Bu məktubdan əlavə Nəsimi rayon, Bakı səhər, Respublika və SSRİ prokurorluğuna, Sov. İKP MK-ya, Azərbaycan KP MK-ya, «İnsan və qanun» jurnalı redaksiyasına da məktub yazıb yola saldım. Mətn demək olar ki, hamısında eyni idi: haqqımda qaldırılmış cinayət işi əsassız olduğundan, şəxsi ədavət hissinin qurbanı kimi məsuliyyətə cəlb edildiyimdən, yazdığım çoxsaylı şikayətlərə cavab almadığımdan 23 mart 1985-ci il saat 8-dən etibarən etiraz əlaməti olaraq aclıq elan edirəm!

Kameranın pullarını və hesabatı Əzizalıya təhvil verib nəticəni gözləməyə başladım.

İki gündən sonra türmə rəisi məni çağırtdırdı. Rəis, deyilənlərə görə, alicənab adam idi, amma nədənsə heç oturmaq üçün yer də göstərmədi. Səbəbi gün kimi aydın idi. «Zek» rəis üçün, Allah bilir, neçənci dərəcəli adam sayılır və «zek» öz bitli, çirk basmış, üfunətli paltarı, yazıqlaşmış vücudu ilə rəisin xarici mebelində otura bilərdimi? Əli ilə «nazor»a getmək işarəsi verdi. Aramızda qısa və soyuq dialoq alındı.

– Kimdən küsmüsən?

– Heç kəsdən.

– Bizdən şikayətin var?

– Əsla!

– Nə qazanacaqsan bu «qolodovka»⁶⁸ ilə?

– Qazanmaq istəmirəm, itirmək istəyirəm.

– Səni daxili qaydaları pozduğun üçün «karser»ə salacam. Mədən yazva⁶⁹ olacaq. Canına bitlər, birələr daraşacaq, hər gün iki dəfə yeməklə imtahan edəcəklər səni. Yeməsən üzüləcəksən. Ya «nasılka»⁷⁰da məhkəməyə aparacaqlar, ya da hökmü karserdə üzünə oxuyacaqlar. Ağıllı adamsan, bir düşün.

– Düşünmüşəm. Başqa yolum yoxdur. İşi bağlayıb məhkəməyə göndəriblər.

– Nə olsun? Hakimi gör, – bir az gülümsədi:

– Kəndxudanı gör, kəndi çap! Eşitməmisən?

– Ona nə imkanım var, nə də çöldə adamım.

– Yaxşı, gəl oxu bu bəndi, – bir balaca kitabçadan bır neçə sətirlik cümlə göstərib özü də oxudu mənə – 56-cı ildən üzübəri «qolodovka» vaxtı məcburi qida vermək ləğv edilib. Sənə on gün «karser» verəcəm. Sağ qalsan, «qolodovka»nı çıxarmasan, yenə on gün əlavə edəcəyəm. Ölənə kimi… Yazıqsan, uşaqların var. Sənə güllə düşmür. 10-12 il verəcəklər, çəkib gələrsən. Nəmənədir ki? 30 il yatanlar var. Bir yaxşı-yaxşı fikirləş.

– Fikirləşmişəm, – dedim.

Diqqətlə üzümə baxdı. Deyəsən, doğrudan da yazığı gəldi mənə. Birdən duruşunu, sifətinin mimikasını dəyişib qabağa əyildi. Həlimləşdi elə bil.

– Yox, fikirləşməmisən. Ağzın isti yerdədir, bala. Peşman olub başına döyəcəksən. Ümidin hər yerdən üzüləndə başa düşəcəksən ki, hökumət yoxdur. Ayılacaqsan, ancaq o vaxt gec olacaq. Düşün, bala, yazıqsan. Vallah, mən deyəni sənə heç kim deməyəcək. Mən saçımı bu divarlar arasında ağartmışam. Çoxlarını görmüşəm… Əynin də nazikdir. Başqa paltarın yoxdur? «Karser» soyuqdur, sətəlcəm olacaqsan! Ay Allah, ay Allah, bu millət hara gedir?

Nurani kişi idi. Düzdür, forma ona çox yaraşırdı, ancaq bu nuranilikdə adam bu lənət qapısında işləməyəydi gərək. Vəzifə onu min-bir cinayətə göz yummağa vadar edir, nuranilikdən əsər-əlamət qalmırdı. Heyf!

Qayğıkeşliyi üçün minnətdarlığımı bildirməkdən başqa nə edə bilərdim?..

«Volnı»⁷¹ya çıxıb həyətdə işləyən «zek»lərin yanından «jenski» korpusun birinci mərtəbəsindəki «karser»ə apardılar. Həyətdəkilər bir-birinə məlumat çatdırıb xosunlaşdılar.

«Karser» yerləşən ümumi dəhlizin dəmir qapısından keçib irəlilədik. Yanaşı üç «Karser» düzülmüşdü, dəhlizin sonunda «sever» yerləşirdi. «Nazor» sayca ikinci «karseri» açıb baxdı. O, əslən Bakının Maştağa qəsəbəsindən idi. Məni kameranın «avşaq»ı kimi tanıyırdı. Sadə, mehriban oğlan olduğundan hamının hörmətini qazanmışdı. Artıq hərəkəti, artıq söz-söhbəti xoşlamazdı.

– Nahaq belə etdin, – dedi – onsuz da heç bir mənası yoxdur. Kimdir kimin kitabını oxuyan, ay rəhmətliyin oğlu?!.. Yenə bu «karser» münasibdir. Gecə yaman soyuq olacaq «teleqreyka» da yoxundur. Allah kərimdir… Bəlkə qayıdasan? Hələ gec deyil. Vicdan haqqı ürəyim yanır, ona görə deyirəm. Daşı tök ətəyindən. Tüpür hər şeyə…

– Tüpürmüşəm, – dedim.

Qərarımın qətiliyini başa düşdüyündən qapını açıb məni içəri saldı, qıfıllayıb çıxdı. Ümumi dəhlizin başındakı qapını da bağladı, ətrafa tam sakitlik çökdü. İndi arxayınca «karser»lə tanış ola bilərdim.

«Karser». Adını çox eşitmiş, özünü kinolarda çox görmüş olsam da, indiyə kimi onu tamam başqa cür təsəvvür edirdim. Fikirləşirdim ki, heç olmasa, sutka ərzində uzanıb xəyala dalmağa, mənən və cismən özümə cəza verməyə neçə günə, neçə sutkayasa şam kimi əriməyə imkan tapacam. Qəfil ölümü yox, vaxtı uzadılmış ağır ölümü anbaan qoynuma yaxınlaşdıracaq, qucaqlayıb əbədi yatacağam.

Təəssüf ki, bu ölümü də məhbusa çox görürlər. «Karser»də ölmək üçün yox, özünə nifrət, özgəyə lənət hisslərinin aşılanması üçün şərait yaradılıb. Çox yerdə «karser»ə «İndiya» deyirlər. Bu sözə mənən daha uyğundur – gözdən uzaq, əlçatmaz, ünyetməz yer.

Uzunu iki metr, eni bir metr, hündürlüyü üç metrə yaxın qəribə bir otaq idi «İndiya». Beton döşəməsində bir neçə santimetr su yığılmışdı, «jenski»⁷² korpusun ümumi «severin»dən gələn çirkab beton tavandan damcılayır, divar boyu süzülüb döşəməyə tökülürdü. Qapının üstündə, tavanla bitişik yerdə üstündə qalın çərçivə olan 40 vatlıq lampa asılmışdı. Nəm divara həncamaları görünən «nara» bərkidilmiş, şaquli vəziyyətdə qalsın deyə, zəncirlə iki yerdən qıfıllanmışdı. Ondan hər hansı bir məqsəd üçün istifadə etmək mümkün deyildi. Otaq boyu «tasovka» etmək də mümkün olmasın deyə, ortada beton tumba qoyulmuşdu. Bu, «zek» üçün həm kətil, həm də dayaq rolunu oynayır. Kameradakı üfunət iyi «karser»dəki qoxuya nisbətən toya-düyünə getməli idi. Güman ki, bütün bunlar düşünülmüş şəkildə edilib.

Döşəmədəki su, daha doğrusu, məhlul tədricən ayaqqabımın içərisinə keçirdi. Nə uzanmağa, nə gəzişməyə imkan var idi. Beton tumbanın üstü də su içində idi. Bütün bunlara baxmayaraq yaşamalı idim, bu «karser»də. Geriyə yolum yox idi.

İki gün əvvəl başladığım aclıq öz təsirini göstərir, zəiflədiyimi hiss edirdim. Havanın çatışmaması da bir yandan üzürdü məni. Tumbanın üstündə oturdum. Bir daha öz hərəkətlərimdə, atdığım bu son addımda nəyin düz, nəyin səhv olduğunu saf-çürük etmək qərarına gəldim! Oturduğum yerin nəmi şalvarıma hopub bütün bədənimə soyuq bir gizilti gətirdi. Öz-özümə verdiyim ilk sual «Qayıdımmı?» oldu. «Karser»ə başqa cür, yəni həqiqətən daxili qayda-qanunu pozaraq düşən «zek» cəza müddəti qurtarana kimi burdan çıxa bilmir. «Qolodovka» üstdə düşən isə hansı gün yemək qəbul etsə, yəni «qolodovkanı çıxarsa», müəyyən şərtlərlə kameraya qayıda bilər. Ancaq qayıdıb nə edəcəkdim?

Neçə saat oturduğumdan xəbərim yox idi. Qapı qıfılının səsini eşitdim. Özümə gülməyim tutdu. bu şəraitdə çirkab anbarında otura-otura mürgüləmişdim! «Nazor» iki nəfər yeməkxana işçisi ilə birlikdə gəldi. O, «kormuşka»nı açdı:

– Ujin⁷³, – deyib üzümə baxdı.

– Ehtiyacım yoxdur, – dedim.

– Qayda belədir yeməyi alıb, «nara»nın ortasındakı taxçanın üstünə qoymalısan. Bir saatdan sonra qayıdıb gələcəyik. Əgər, yeməmisənsə, aktlaşdırıb geriyə götürəcəyik. Yemisənsə, «qolodovka pozuldu» aktı yazıb çıxardacağıq səni burdan. İndi özün bax!

Beləcə gün ərzində iki dəfə «karser»in «kormuşka»sı açılır, yeməyi qəbul edir, bir saatdan sonra olduğu kimi də geri qaytarırdım. Yeməyin kefiyyətinə söz ola bilməzdi; kameralara verilən «balandadan» fərqli olaraq bu yeməyin çox cəzbedici iyi vardı, əti, kartofu vardı. Xörəkdəki kartoflar əzilməmiş olurdu. Məlum məsələ idi ki, ət tikələri və kartoflar həm veriləndə, həm də qaytarılanda üç nəfərin («nazor» və iki nəfər yeməkxana işçisi – «zek») iştirakı ilə sayılırdı. Mənim üçün gözlənilməz o idi ki, hətta kompot da verilirdi; alümin parç ağzına kimi doldurulurdu ki, içəsi olsam bilinsin. Geri qaytaranda kompotu iyləyib yoxlayırdılar. Biclik yollarının hamısını keçmiş «zek» bəzən kompotun bir hissəsini içib yerini sidiklə doldurur. «Balandyorşik» «zek» «suka» olduğundan, kompotu iyləyən kimi «nazor»a «nakolka»⁷⁴ verir, vəziyyət də aktlaşdırılır, «qolodovka» pozulmuş hesab olunur.

Gecə saat 22-də «nazor» axırıncı dəfə gəlib «nara»nın qıfıllarını açır və yatmağa, daha doğrusu, yorğan-döşəksiz «nara»nın üstündə uzanıb gözlərini yummağa, onun öz nəmişliyini də bədəninə hopdurmağa icazə verir. Bu «xoşbəxtlik» də uzun sürmür; səhər tezdən saat 7 tamamda gəlib «nara»nı yenidən divara bağlayırlar.

Gündüz, yaxud gecə olduğunu bir «nazor»un təşrif gətirməsindən başa düşürdüm, bir də «bratan»ların mənəvi köməyindən. Birinci gecə, saat neçə olduğunu deyə bilmərəm, çöldən boğuq səs eşitdim:

– Karser, karser cavab ver!

Pəncərəsiz «karser»ə bu səsin hansı istiqamətdən gəldiyini kəsdirə bilmədim. Digər «karserlər»də «zek» olmadığından məni çağırdıqlarını başa düşdüm. Burada məhbus məhbusun həmişə dadına yetir, köməyinə çatır. Həmdə səni şəxsiyyətinə, çöldə tutduğun vəzifəyə, yaşına görə yox, nə səbəbə «karser»ə düşdüyünə görə axtarırlar.

– Karser, karser, yatmısan?

– Eşidirəm, – deyə qışqırdım.

– «Bratan», 39-dan «ksiva» gəlib. Hər şeyi bilirik. Narahat olma. Sabahkı «ment» bizim adamdı, sənə «qrev» göndərəcəyik.

– Sağ olun, «qrev» istəmirəm, aclıq eləmişəm.

– Bilirik, «teleqreyka» göndərəcəyik. Yoxlayarsan. Sağ ol.

Yenə sakitlik çökdü. Hərdən tavandan düşən çirkab damlalarının səsindən başqa heç nə eşidilmirdi. Bu damlalar heç olmasa üzümə dəyməsin deyə, bir qolumu qatlayıb yastıq əvəzinə başımın altına, o birini isə üzümə qoydum. Mədəmdə küt ağrılar hiss edirdim. Ağzımda kəsif iy və acı dad duyurdum.

Neçə belə gün ötdü. Gözlədiyim vaxt yavaş-yavaş yaxınlaşırdı. Daha, çox şeyi hiss eləmirdim. Mədəm də yox hesabında idi. Beləcə oturub yatır, şirincə mürgüləyirdim. Mürgülədikcə də ləzzət alırdım. Ömür boyu belə mürgüləməmişdim. Yadıma ana laylası düşürdü:

– Şirin yuxu tapasan.

Yuxunuz şirini də olurmuş, İlahi! Bal dadan yuxu olurmuş!

Laylanıza qurban, analar! Səsinizə qurban, analar!

Axı, bu şirin yuxunun varlığını hardan bilirdiniz?

Gözlərimi yuman kimi işıq görürdüm, geniş düzənlik ağuşuna alırdı məni, bir də… bir də çiçək açmış ərik ağacları görürdüm. Göydəki ulduzların sayı vardı, ərik çiçəklərinin yox! Toz kimi, duman kimi ərik çiçəkləri… Kəndimiz, bütünlükdə Kürün sahili, Qobu düzü, Urusölən çölü başdan-başa ərik çiçəklərinə bürünmüşdü. «Kormuşka» açılan kimi ürəyimdə lənətləyirdim «nazor»u şirin yuxumdan, işıqlı dünyamdan, çiçəkli bağımdan ayırdığı üçün! Gətirdiyi yeməyin ətri bihuş eləyirdi məni! Belə də əzab olardımı çəkdirirdilər mənə?! Ayağa durmağa heyim, miski götürməyə gücüm qalmamışdı. Əl çəkmirdilər ki, çəkmirdilər. Burnumun ucunda xörəyin iyi, alacalanmış gözlərimin önündə bir parça ağ çörək, başımda ölüm istəyi əzab çəkə-çəkə yaşayırdım bu bir saatı. Əllərim öz-özünə qalxır, dodaqlarım öz-özünə açılırdı, qeyrətimi toplayıb başımla qarnımın mübarizəsində birinciyə kömək olmağa çalışırdım.

Çırpışırdım, döyüşürdüm!

Bircə an qabaq çiçəklərə bələnmiş dünyama indi qar ələnirdi. Qar lopalan çörək kimi səpələnirdi başımdan. Qar dənəsi əvəzində dilimlənmiş kartof, parça-parça ət tökülürdü göydən.

Qar kimi ağ çörək yağırdı başıma.

Sanki, dil açıb əlini uzat, götür məni» deyirdi. Yup-yumşaq, isti, ətirli çörəklər…

Aclığın qeyrətə güc gəldiyi də olurdu: əlim çörəyə uzanır, toxunduqca çörəyin hərarəti, bəlkə də bərəkəti bütün vücudumu gizildədirdi. Kirpiklərimin ağırlığından qapanan gözlərimlə içirdim kompotu. Xəyalən parçdakı bu bir tikə əti ət üçün qəribsəmiş dişlərimin arasında xıncımlayırdım, sonra… Sonra dişlərimin xırçıltısından özüm də üşələnirdim. İndiyədək çəkdiyim əzabların hamısından ağır, yaxud, hamısı ağırlığında aclıq əzabı!

Gəlib yeməyi aparan kimi çiynimdən ağır bir yük götürüldüyünü duyur, elə rahatlanırdım ki…

Gözlərimi yumub ayrılırdım bu üfunət mənbəyindən, bu qaranlıq it damından və qayıdırdım öz işıqlı, ərik çiçəklərinə bürünmüş yaylama…

Quş kimi yüngülləşirdim; nə ayaqlarım, nə əllərim vardı – cismən yox olmuş, ruhən bir pərvanəyə dönmüşdüm. Bu yaraşıqlı pərvanə gözlərimi yuman kimi islanıb qurğuşun layına dönmüş paltarım altındakı murdar cismimdən ayrılıb uçurdu sonu görünməyən işıqlı dünyama, sayı bilinməyən çiçəklərə bürünmüş bağçama…

– Ata, ay ata! Evə niyə gəlmirsən? Harda qalmısan ey?… – balacamın, sonbeşiyimin, istəklimin səsiydi. Cavab verməyə heyim, danışmağa dilim yox idi.

– Nə vaxt gələcəksən, ata? Bircə addımlıqda durmuşdu. Nisgilli gözlərindən öpmək, qara saçlarını tumarlamaq, toppuş sifətini oxşamaq, bağrıma basıb əzizləmək istərdim. Dəhşətli ağrıdan gözlərim açıldı: həsrətlə uzanmış əllərim «nara»ya dəymiş, şəhadət barmağım yaralanmışdı. Qara basırdı məni. Yaralı barmağımı biixtiyar ağzıma basdım; qanım ılıq hərarəti, qəribə dadı vardı.

– Xoş gəlmisən, ay oğul. Nə yaman arıqlamısan, nə kökə düşmüsən, ay bala? Anan ölsün, nə olub sənə? Ağrıyan yerin var, bəlkə?

– Yaxşıyam, ana, yaxşıyam.

– Sən elə həmişə belə deyirsən, ay bala. Məktublarında da belə yazırsan ömür boyu. İndicə bişirmişəm təzə buğdanın çörəyidir, al ye!… Anam isti təndir çörəyini titrəyən əlləri ilə mənə uzatdı. Çörək ətri… Təzə buğda çörəyinin ətrini sinə dolusu çəkdim. Gözlərimə işıq gəldi…

Kaş heç gəlməyəydi, gözlərimi açan kimi «nara»nı gördüm; qabağımda alümin miskidə «pşeniçni» buğlanırdı.

– Ye, başına dönüm, ye! Birini də ye! – gözlərimi yuman kimi anam gəldi durdu önümdə. – Çox aclıq çəkmisən ye! Korluq çəkməyə qoymaram səni, bala!…

«Kormuşka»nın taqqıltısına ayıldım.

– Qabları görüm, vətəndaş məhbus! – «nazor»un səsi idi.

Elə Bayıla düşdüyüm ilk gündən mənimlə düz sanmırdı bu. Möhkəm «atışmışdıq». İndi ləzzət alırdı vəziyyətimdən. «Karser»ə düşdüyüm gündən birinci dəfə idi ki, növbəyə gəlmişdi. Yumurtaya bənzər başını dik tutub ayağa qalxmağımı, əllərim əsə-əsə qabları ona verməyimi gözləyirdi. Mənimsə nə qalxmağa halım var idi, nə danışmağa.

Yox, bu alçağın önündə əllərimin əsdiyini, dizimin büküldüyünü göstərməyəcəkdim. Mənən alçalmayacaqdım. Ona görə də özümü görməməzliyə vurdum.

– Qabları! – deyib bir az da səsini ucaltdı, əlindəki uzun dəmir açarla dəmir qapını döyəcləyib dəmir əsəblərimi sındırmağa çalışdı.

Gözlərimi yumdum. Qapını açası oldu. «Suka»lar qabları götürüb getdilər.

– Sənə bu da azdır. Gəbərəcəksən burda! – deyib çölə çıxdı. Qapını qıfıllayıb «kormuşka»dan bir də içəri boylandı – «pokoynik»⁷⁵ə oxşayırsan, a yazıq! Sənin kimi döşünə döyənlərin leşini bu «karser»dən çox çıxarmışam. Səni də gorbagor olunca gözləyəcəyəm.

Başa düşdüm ki, acıq verir, halsız olduğumu duyub vaxtilə əlimdən çəkdiklərinə birə-beş cavab qaytarmaq istəyir. Susmağımdan hiddətlənirdi. Ona cavab lazım idi, cavab! Acı bir cavabın həsrətində qovrulurdu, əlinə fürsət düşmüşdü, bu fürsəti isə əldən verməyi özünə bağışlaya bilməzdi. Murdar ürəyində nə vaxtdan bəri toplanıb qalan sözləri boşaltmaq istəyirdi. Mən də boşaltmaq istəyirdim ürəyimi. İki rəqib tərəf, iki düşmən kimi oturmuşduq qabaq-qabağa – aramızda bircə dəmir qapı vardı. Qapının mən tərəfində üfunət iyi, qapının çölündə daxilində üfunət gəzdirən subyekt!

Səbirlərin, təmkinlərin mübarizəsi başlamışdı aramızda.

– Birinci gündən tanımışam səni! Özün müəllimsən, ancaq çoban qədər ağlın yoxdur. Quransız, kitabsız murdar olacaqsan. Arxayın ol, xosunvay olmaq xəbərini evinizə özüm çatdıracağam, köhnə dost! Ha…ha…ha…

İblis gülüşünə bənzər qəhqəhəsi yaralı bağrımın başını dəldi. Mənim də ağzına kimi dolmuş səbir kasamdan bir damla axdı; onun hərəkətlərinə ümumiləşdirici bir qiymət cavabı qopdu dilimdən:

– Ment!

– Nə? – ayı kimi bağırdı. Bu bağırtının qarşısında yenə təmkinlə, aramla həmin sözü təkrarladım:

– Ment…

Qapını yenidən açası oldu. Ona elə bu kimi bəhanə lazım idi. İçəri girib əsəbiliklə yaxamdan yapışdı. Nadanlıq ifadə edən gözlərini bərəldib murdar nəfəsini sifətimə verdi:

– Ölürsən, it kimi öl! Basıb ayağımın altında tapdalaram indi, səni! Əlimdəsən, axı! Yoxsa, elə bilirsən çıxacaqsan burdan, mənimlə hesablaşmağa vaxt tapacaqsan? Ay sən öləsən! Çox papaqlar boş qalıb bu divarların arasında.

Yaxamı buraxıb nazik, uzun barmaqlarını boğazıma keçirdi:

– Bircə dəqiqəyə boğaram, səni! Ancaq pak əllərimi sənin murdar qanına batırmaq istəmirəm. Onsuz da öləcəksən. Eşidirsənmi, öləcəksən!

Boğazımı buraxdı. Cavab gözləyirdi, cavab! Halsızlığım bir bəla olub keçmişdi boğazıma, yoxsa indi bütün əzablarımın heyfini bu skeletə bənzər gədadan alardım. Titrəyən əllərimlə döşəmənin palçığı içərisinə uzadardım onu, qana susamış dişlərimi damarı çıxmış boğazına ilişdirib qopardar, ilıq qanını içdikcə içərdim. Alçaq müstəntiqin də, nadan prokurorun da, sarsaqcasına yazılmış qanunların da acığını çıxardım ondan.

Ancaq qollarım qalxmırdı. Ümidim tanrıya idi; ondan indilikdə, bu dəqiqə dilədiyim bir balaca güc, heç olmasa bu yaramazm sifətinə yapışdırmaq üçün ağız dolusu tüpürcək idi. Hansı qəbahətimə görəsə tanrı çoxdan öz köməyini məndən əsirgəmiş, üz çevirmişdi…

Bədbəxtlikdən mən istəyən tüpürcək payını da «nazor»a bağışladı.

– Tualet iyi verirsən, bədbəxt! Tfu sənə! Murdarın biri, – deyə əl çəkib qapıya tərəf yönəldi. Nə qədər qəribə olsa da, tanrı mənə gecikmiş güc bəxş elədi, dilimə tərpənmək imkanı verdi.

– Nadan «ment»! Qalsın qulluğunda! – deyə bildim. «Qalsın qulluğunda» «zek»lər tərəfindən qəbul olunmuş anddır. Bu kiməsə borcun qaytarılacağı haqda qəti qərar, pozulmaz hökmdür. «Nazor» həzrətləri bunu yaxşı bilirlər.

Qapını qıfıllayıb «kormuşka»nı hirslə çırpdı, ürəyi soyumadı, təzədən «kormuşka»nı açıb:

– Çıxa bilsən, qaytararsan, – dedi. «Kormuşka»nı var gücü ilə çırpıb deyinə-deyinə getdi. Addım səsləri uzaqlaşdı, nəhayət, kəsildi…

Daha istəsəm də, «qolodovka»nı çıxara bilməzdim. «Qolodovka»dan çıxsam, «bratan»lar həyət boyu düzülüb mənə baxacaq, barmaqla göstərib «Sındırdılalar!» deyəcəklər, «Sınıq» ləqəbi ilə də yaşayacaqdım ömrüm boyu. Öz sözümü, düz sözümü demək, «razborka» vaxtı nəsə söyləmək; səs vermək hüququndan məhrum olacaqdım, kameranın adına ləkə gətirdiyim üçün 39-dakılar da lənətləyəcəkdilər məni. Bütün yollarımı bilə-bilə, görə-görə bağlamışdım.

– Karser, karser!

Bir daha məni qara basmadığıma əmin olmaq üçün «karser»ə göz gəzdirdim. «Nara» qıfıllanmışdı, hələ saat 22:00 deyildi.

– «Bratan», danışa bilmirsən, bilirik ancaq döz. Çölə «qonets» göndərmişik. Beş-altı yerə teleqram vurmuşuq! Darıxma, heç nə yemə. Səkkizinci gündür bu gün! İkicə gün də dözə bilsən… 34, 38, 39, 56, 88 ciddi durublar bu işin üstündə. Möhkəm ol!…

Onsuz da daha robota dönmüşdüm, vaxtın ötməsindən narahatlığım yox idi; nə saatları hiss edirdim. nə də günləri. Keyləşmişdim. Ağzımda palçığa bənzər bir kütlə əmələ gəlmişdi, dadından. rəngindən xəbərim yox idi.

– Karser, karser.., – yuxuda olan kimi, uzaqdan, lap uzaqdan bir səs eşidirdim. Bəlkə də dünənki, srağagünkü çağırışın əks-sədası idi qulaqlarımda…

Yıxılmamaq üçün döşəmədə oturub beton tumbaya söykənirdim, palçıqlı suya batmamaq üçün ayaqqabıları çıxarıb altıma qoyur, ayaqlarımı növbə ilə bir-birinin üstünə uzadırdım ki, suyun içərisində çox qalıb keyləşməsin; hələ ağlım üstümdə idi. Kürəyimdə, yəqin ki, ciyərimdə qəribə bır xırıltı əmələ gəlmişdi. Nəfəs aldıqca bu xırıltı açıqca hiss olunurdu, lap elə bil pişik yatmışdı kürəyimdə. Anlayırdım ki, möhkəmcə soyuqlamışam. Ancaq fərqinə varmırdım. Əksinə, özümə xırıltı adlı bir qulaq yoldaşı tapdığım üçün müəmmalı sevinc içərisində idim. Yenə huşa getmişdim…

Qış idi. Kəndimizin arxasında «Urusölən» deyilən yerdə qoyun otarırdım. Ayağımdakı qaloş gil-palçıqdan qurğuşuna dönmüşdü. Ocaq çatmaq istəyirdim, nə çırpı vardı, nə də od…

Bu yerlərin qəribə tarixçəsi var. Hələ inqilab ərəfəsində Rusiyada aclıq başlayarkən bir tikə çörək, isti ocaq həsrəti ilə neçə-neçə insan övladı öz ev-eşiyindən didərgin düşüb Qafqaza, Azərbaycana, nəhayətdə lap bizim kəndimizə qədər gəlib çıxır. Kasıblığın məngənəsindən qurtara bilməyən kənd əhli islam qanunlarına sədaqəti qoruya-qoruya ruslara bir tikə çörək versə də yatmağa, yaşamağa yer verməyib. Rus kafərdir, axı! Dinsizdir! Qışın şaxtasını kürəyində daşıyası olan adı, famili soruşulmayan bədbəxt rus kənddən qovulur, gecəni elə bu düzənlikdə, çöllü-biyabanda keçirəsi olur. Səhər kənd əhli rusun donub öldüyündən xəbər tutub, onu elə həmin düzənlikdə də dəfn edirlər. Çox güman ki, heç vicdan əzabı çəkmirlər də! Həmin o vaxtdan ta indiyə kimi bu yerə «Urusölən» deyirlər…

Allah hardansa Məşədi Məhərrəm kişini yetirdi.

– Hə, qoçaq, yenə soyuqdan büzüşmüsən? – atdan düşüb yaxın gəldi – Nə yaman nazik geyinmisən!

Əllərimdən tutdu. Mənmi fikrimi ona gözlərimlə çatdıra bildim, o özümü məni açılmış kitab kimi oxudu, deyə bilmərəm…

– Donursan ki, ay tifil! Gəl tez bir ocaq qalayaq. Özü qabağa düşüb çırpı axtarmağa başladı.

Çox keçməmiş ocağımızın alovu donmuş sifətimi qarsdı. Dünya rəngini də, formasını da dəyişdi. Bu balaca kəndin özündə və yeddi ətraf kənddə hamı ona təhrif olunmuş şəkildə Maşad Məhərrəm kişi deyirdi. Uşaqlar Maşad Məhərrəm dayı deyəndə öz dayılarmı unudurdular da! Dayı kimi köməyə çatmağı bacarırdı. Soyuqdan göyərmiş burnuma, qaloşlu ayağıma baxa-baxa nəsə fikirləşdi. Bir ah qopdu sinəsindən. o vaxt mənasını anlamazdım bu nidanın.

– Hə bala, oxumaq lazımdır. Oxusan çox şeyi başa düşərsən, – bir az düşündü. Başmı yuxarı qaldırıb amiranə görkəm aldı – indi isə get evə. Atan soruşsa, de ki, Maşad Məhərrəm dayı qoyunlara bu gün özü baxacaq. De ki, məni dərs oxumağa göndərdi. Get, bala, get…

Ayıldım. Yaddaşım yumaq kimi çözələndi; olmuşdu, vallah olmuşdu bu hadisə. Neçə il qabaq, altmışıncı illərin soyuq bir qış günündə. İndicə gördüyüm bu səhnə bütün dəqiqliyi ilə yadıma düşür. Var idi belə bir insan! Bizim Kür qırağındakı yeddi para kəndin əvvəl sahibkarının nəvəsi Maşad Məhərrəm kişi. Alicənab və qeyrətli kişi idi. İdi ona görə deyirəm ki, öldü-qaldısından xəbərim yoxdur. Qəribə xasiyyəti vardı, uşaqla-uşaq, böyüklə-böyük kimi davranırdı. Bu insani xisləti, bəlkə də, ona müqəddəs Məşhəd aşılamışdı, bəlkə də genlərin təzahürü idi, deyə bilmərəm. Kəndin ağsaqqalıydı. Hələ bir kəsin ondan incidiyini, eşitməmişdik. Bəy nəslindən yeganə nümunə kimi qalmışdı. Bəy səxavəti vardı bu üzü nurlu kişidə. Qapısına gələni naümid qaytarmazdı. Həyətində ehsanlıq bir əncir ağacı yetişdirmişdi – bəhrəni özü toplayıb yoldan keçən məktəb uşaqlarına öz əlləriylə verirdi. Şirin söhbətləri ilə ruhlandırardı bizi. Oxumağı məsləhət görürdü – onun məsləhəti isə bizim üçün ehkam idi. Allah sənə qəni-qəni rəhmət eləsin, (ölüyə də rəhmət var, diriyə də) Maşad Məhərrəm dayı. 25 illik ayrılıqdan sonra ruhun xeyirxahlıq paylayır.

Bu lənət qapısında, bu yeddi dəmir qapı arxasında yenə də təsəllisən mənə! Gücsən, qüdrətsən, işıqsan mənə!

Sənin qədəminlə həmişə xeyir gəlib, dövlət gəlib, xoşbəxtlik gəlib.

Çıraq yandıran olmusan, söndürən yox!

Ev tikən olmusan, sökən yox!

Ruhun şad olsun, Maşad Məhərrəm dayı, indi nə gətirmisən mənə?

Xoş xəbərmi?

İşıqmı?

Odlu nəfəsmi?

İnsan, bədbəxt insan inamsızlığı üzündən həmişə ziyan çəksə də, bu xislətini tərgitmir ki, tərgitmir. Mən deyənlərə də inanmayanlar olacaq, Allahım qüdrətinə, təbiətin sirlərinə, qəribəliklərə inanmayanlar olan kimi…

Ancaq mən Allah qarşısında şəhadət verirəm ki, yalnız öz gözümlə gördüklərimi yazıram. Xəyaldanmı deyim, röyadanmı ayılmağımla dəmir qapının səs-küy qoparması bir oldu. Öz ədalətliliyi, gözütoxluğu ilə çoxlarından seçilən «nazor» Yuri qapının kandarındaca dayanmışdı. Bir xeyli baxandan sonra təəccübdən qaşlarını çatıb içəri keçdi.

– Da…a... – dilindən qopan ilk nida bu oldu. Sonra nəvazişlə qolumdan tutub:

– Gedək, gələn var, – dedi.

Bu lənət qapısında işləyən çoxsaylı «nazor»lardan bir neçəsi hələ də vicdanlarını pula satmamışdılar. Elə bu Yurinin özünü, yarırus Eldarı, Əkbəri pul əyib əritməmişdi. Məhbusa insani münasibətlərini itirmədiklərindən «bratan»lar onları kişi kimi salamlayır, kişi kimi də danışdırırdılar.

Ayaqlarım bir-birinə dolaşa-dolaşa «karser»dən çıxdım. «Zek»lər həyət boyu düzülmüşdülər. Qayğıkeşliyin, mehribançılığın həddi-hüdudu yox idi. Ayaqqabı verən kim, pencəyimi dəyişən kim…

«Zek» ağlamır, daha doğrusu, ağlamağa çalışır. Ancaq bu, daxili inamıyla «zek» sözünü qəbul edənlərə, yəni «idealistlərə aiddir. Saqqal basmış üzümə, çirkli sudan bir-birinə yapışmış saçlarıma, üfunət iyi verən paltarıma baxanlardan burnunu tutanlar da oldu, gözü yaşaranlar da…

Rəisin otağında, bəlkə də, ilk dəfə bu kökdə, bu iydə «zek» görünürdü. Məsləhətə toplaşan səlahiyyətli nümayəndələr də burunlarını tutub bir-birinin üzünə baxdılar. Tələsik:

– Bunun sənədlərini məhkəməyə getməyə qoymadıq, – dedilər – tələbini nəzərə alıb qaytardıq Bakı şəhər prokurorluğuna. Razısansa bu sənədə qol çək. Rəis də öz növbəsində dilləndi:

– «Qoladovka»dan çıxanı öz kamerasına göndərmirlər. Ancaq sənə hörmət edib qaytarırıq ora. İstirahət elə, özünə gəl, sonra çağıracam səni.

«Bu sənəd»in nədən ibarət olduğunu soruşmaq heç yadıma da düşmədi. Bircə onu gördüm ki, «bu sənəd»ə qol çəkən kimi rəis o biri sənədi cırıb zibil qutusuna tulladı.

Zəngin düyməsini basıb «nazor»u çağırdı:

– Apar 39-a…

«KRISA»

Həyat hər yerdə eynidir; çirkab, qəbahətli sirlər, qaranlıq döngələr…

E.Voyniç

 
Əzizinəm, ay Mədəd,
Ülkər Mədəd, ay Mədəd,
Bu nə yerdi düşmüsən,
Anan ölsün, vay, Mədəd!…
 

Səsində ürək parçalayan qəhər haray çəkən neçə-neçə analardan bircəsidir bu ana! Üzünü görmədiyimiz, səsindən kimi çağırdığını əzbər bildiyimiz dərdli analarımızdan bircəsidir bu ana!

«Telefon»la danışmağa, həsrətini bircə oğlunun səsi ilə ovundurmağa, öldüsündən, qaldısından xəbər tutmağa uzaq Kəlbəcərdən gəlib bayatı çəkən bu ana. Bu lənət qapısının sirlərini dünyadan, qanun və cinayət məcəlləsindən bixəbər olan günahsız qadına da öyrədiblər. Çiynində Kəlbəcər dağlarının yükünü gətirib o, Bayıl türməsinin qarşısına.

Ağlaya-ağlaya gəlib, hönkürə-hönkürə danışacaq, hıçqıra-hıçqıra qayıdacaq…

– Mahmud, ay Mahmud hey!.. – ərinin arxasınca gələn bu qadının səsini hər dəfə eşidəndə kəndimiz, indi şəklimi üzü divara çevirmiş anam gəlib durur gözümün qabağında. O da belə çağırardı.

Anaların hamısı, qadın kimi pisi də, insan kimi kobudu da, yaraşıqlısı və yaraşıqsızı da ana kimi gözəldir. Bütün anaların göz yaşlan biri-birindən seçilməz. Bala haraylayanda hamısının səsində eyni həlimlik, eyni nəvaziş, eyni cazibədarlıq var. Dünyada iki qrup insanlara yazığım gəlir – bir anası olmayanlara, bir də analı ikən anasız qalanlara… Bu baxımdan özümə də yazığım gəlir.

– Otuz doqquz, otuz doqquz,.. – Müstəcəb kişinin səsidir. Şamaxının Dağbağırlı kəndindən gəlib.

Ata hasarın o üzündə, oğul yeddi dəmir qapı arxasında. Ata əli silahlı gözətçinin nəzarəti altında, oğul dəmir barmaqlıqlar, bir metr qalınlığında möhkəm divarlar arxasında.

Ata oğul üçün nəfəs gətirib, güc gətirib. Bir qucaq səbir gətirib, bir dünya quru ümid gətirib. Bəlkə də, ömründə ilk dəfə yalan danışmağa məcbur olub. Bilərəkdən ki, bu möhtəşəm divarların arxasından alnına «damğa» basılmamış heç kimi buraxmırlar, oğlunun səbir kasasını daşdırmamağa çalışır. Ağlaya-ağlaya, qeyrətinə sıxıla-sıxıla yalan danışmağa məcbur olan bu ixtiyar atanın günahından Allah özü keçsin; bu yalan müqəddəs yalandır.

– Əzizalı…, – qəhər boğdu kişini.

Əzizalı qalxıb sürətlə pəncərəyə qaçdı, bircə kəlmə «Lələ!» deyib çığırdı, özünü saxlaya bilməyib göz yaşını ovucuna sıxdı.

– Əzizalı, darıxma, bala, indicə prokurorla danışmışıq. Buraxacaqlar səni, darıxma. Səbrin olsun, bala.

Əzizalının titrəyən əllərini tutduq. Cəfər ona bir «Malboro» yandırdı, mən çiyninə yüngülcə yumruq ilişdirdim.

– Möhkəm ol! Cavab ver, gözləyir, axı, – dedim.

– Anam necədir, lələ? – birinci və bu gün üçün sonuncu sözü oldu. Özündən getdi.

Bu əlaməti onda dəfələrlə gördüyümüzdən hazır dayanmışdıq, əl-qolundan tutub «nara»ya uzatdıq.

Müstəcəb kişi çərçivələr arasındakı hadisələrdən xəbərsiz «Sağ ol, Əzizalı», – deyib getdi. Gətirdiyi 500 manat pulu (aylıq kamera xərcini, «obşak» pulunu), bir səbət ərzağı içəri keçirib, boş əl, boş ürəklə Şamaxıya qayıtdı.

Burda iki kəlmə söz eşitmək və eşitdirmək, bir şey çatdır–maq üçün bir aləm xərc çəkilir. «Görüşə» gələn «müştəri» əvvəlcə «vışka»dakı «ment», daha doğrusu, «popka»nı⁷⁶ görməlidir. «Ment» əlindəki nazik sapın bir ucunu aşağı salır, «müştəri» 5-lik, 10-luq və ya imkanı daxilində daha böyük məbləğdə pulu bu sapa bağlayır. «Ment» də sapı çəkib ucundakı pulu görəndən sonra sual-cavaba başlayır:

– Kimi istəyirsən?

– Filankəsi.

– Get filan pəncərənin qabağına, adını çağır, cavab verəcəklər.

Yaxud, əgər, məhbus 1-ci mərtəbədədirsə:

– Get filan kameradan xahiş elə, aşağıdan çağırsınlar.

Bu çöldə aparılan əməliyyatdır.

İçəridə isə…

Eşidirik:

– Otuz doqquz.

Dərhal hər hansı birimiz cavab verir:

– Kim lazımdır?

Çöldən:

– Filankəs.

Biz:

– Bir dəqiqə gözlə.

Çöldəki şəxs gözləyənə kimi kameranın qapısını döyürük, «nazor» yaxınlaşır.

– Gələn var, danışırıq, – deyib dərhal həmin «nazor»a 5 manat pul veririk. Əks təqdirdə, danışıq aparılarkən «nazor» gəlib kameranın qapısını açır, danışanı qaydaları pozduğu üçün «oper», yaxud «DPNK» həzrətlərinin hüzuruna aparır ki, bunun da xərci daha ağır olur. Danışıq müddəti çox uzun olmamalıdır. Həm də bu, «DPNK»lardan kimin növbətçi olmasından asılıdır.

Beləcə, həm «telefon» danışığı yerinə yetirilir. həm də içəridəkinin ürəyi cibləri ilə bərabər boşalır.

Müstəcəb kişinin «telefon»la danışıb qurtarması ilə iş bitmirdi. Əzizalının həsrət yükü bir az da ağırlaşır, anası, körpələri yadına düşür, yaralan qövr edirdi.

Həmin gün axşam qolundan tutub, zorla da olsa, dəmir stolun arxasında əyləşdirdik, anasının bişirdiyi xörəkdən hərəyə bir qab çəkib şam yeməyinə oturduq. Yumşaq, nazik təndir çörəyindən bir tikə kəsib ağzına apardı. Çörəyin ətrindən anasının və çox güman ki, kəndinin, obasının iyini duydu. Çörəyin bir ucu dişləri, bir ucu titrəyən barmaqlan arasında ikən gözlərindən sel kimi yaş axdı, hopdu təndir çörəyinə…

Balaca dəmir stolun ətrafında 12 məhbus, taleyi bəd gətirmiş on iki insan… İnsanlardan təcrid edilmişlər…

O göz yaşından hamıya pay düşürdü…

Qarğış sevən qadınlar düşdü bu dəm yadıma.

Daha doğrusu, qadınlara məxsus ustalıqla deyilmiş bir qarğış düşdü yadıma : «Çörəyin zəhərə dönsün!»

Qarğışın bu dərəcədə yerinə düşdüyünü, bəlkə də, birinci dəfə idi müşahidə edirdim.

Şam yeməyimiz, əlimizdəki təndir çörəyinin bal kimi şirin tikəsi göz yaşlan içində zəhərə döndü o axşam…

Tək-tək hallar istisna olmaqla, yeməyə yağdan tutmuş tərəvəzə kimi hər şeyimiz vardı. Ağ çörəyi 2,5, quru çayı 2 re-yə alıb dolanırdıq. «Oper»lərə ayda 30, korpus starşinasına 30, hamamçıya 40, «proquloçka»ya 50-60 re aylıq verirdik. Digər xərclərlə birlikdə kameranın aylıq məxarici 1500 re-yə çıxırdı. Yalnız bahalı siqaret «obşakovski» alınmırdı. Əzizalı adətən «ВТ», Cəfər «Malboro» çəkirdi. Digər yoldaşlar «obşakovski» alınmış «Prima» sümürürlər.

Xoşbəxtlikdən nə mən, nə də Adil siqaret çəkmirdik. Ərzaq «anbarı»nı Bəxtiyara həvalə etmişdik.

Novruz bayramı ərəfəsində kamerada 13 «zek» vardı. Ərzaq ehtiyatımız gündən-günə artır, bayram sovqatı çoxalırdı. Bəxtiyar gələn payları yerbəyer edir, talan edilməsinə imkan vermirdi. Ancaq hiss etmişdi ki, kiminsə əyri əli anbarın səliqə-sahmanını pozur.

Sirri digər yoldaşlardan gizli saxlayıb, gecələr keşik çəkəsi olduq. Gündüzlər isə süfrə arxasında hamının yeməyinə ciddi göz qoyurduq. Şam yeməyinə hər gün bir qazan xörək hazırlayırdıq; hamı yeyib, «Allah sənə şükür», – deyərək çəkilirdi. Zahirən ac qalan, ehtiyacı olan nəzərə çarpmırdı. Əslində isə, görünür, kimsə bölgü ilə payına düşən yeməkdən doymayırmış.

Bütün çöl qanunlarından fərqli olaraq, türmədə oğurluq, xəyanət heç kəsə bağışlanılmır. Kameradakı qəbahət qara tuşla «zek»in alnına yazılmır, ancaq bu barədə hansı «zon»a getməsindən asılı olmayaraq arxasınca «qara ox» göndərilir. Kamerada etdiyi bircə xəyanət ona ömürlük alçaldıcı «kliçka»⁷⁷ bəxş edir. Xəyanətin dərəcəsindən asılı olaraq «kliçka»lar da müxtəlif olur. Bəzən xəyanətə görə «zek»in «üzünü yazırlar». Bu «yazı» ömür boyu silinməz, ölənə kimi unudulmaz. «Yazı» ya bir nəfər, ya da qrup tərəfindən «yazılır» – həm də qələmlə yox, lezva ilə. «Yazı» üzə, alına, dodağa, ümumiyyətlə, yaxşı görünən baş nahiyəsinə lezva ilə çəkilmiş «şram»a⁷⁸ deyilir. Nə «şram», nə də «kliçka» heç nə ilə pozulmur. Ancaq, «yazı» ədalətsizliklə yazılıbsa, «zek»lə «kvit»⁷⁹ olmağa icazə verilir. Bu icazəni şübhəsiz ki, məhkəmə verməlidir – Sovet məhkəməsi yox, ya kamera, ya da «zon» məhkəməsi. Çünki məhkəmənin əsas vəzifəsi kimin «prav», kimin «neprav» olduğunu müəyyənləşdirib hökm çıxarmaqdır. Hökm çıxarılıbsa, «yazılan», ya bu hökmü yerinə yetirməli, ya da bu imtiyazdan istifadə etmədiyi üçün «fuflo» çıxmalıdır. «Yazan» hansı «zona» göndərilsə, «yazılan» da maya qoyub həmin «zon»a gedir, özü imkansızdırsa, bu mayanı kamera yoldaşları qoyur.

Maya qoymaq deyəndə təəccüblənməyin; hər «zon»un öz qaydası, öz «lotusu», öz «oğru oturan»ı var. «Zek» bu məlumatı Bayılda alır, özünə müvafiq «zon» seçir (əgər, o rejim uyğun gəlirsə) və məhz «zon»a getmək üçün rəisin adamına müvafiq qaydalar üzrə haqq verir. Ümumi rejimli «zon», yəni, «obşi zon» üç yerdə – Xələc 200, Qobustan və Qaradağda yerləşir. Xələc 200, Qobustan və Qaradağ nisbətən yaxşı və əlverişli olduğundan qiyməti 300 re qəbul edilmişdi. «Zon»lar işin çətin-asanlığı və özünün «oğru» dünyasında tutduğu yerə görə qiymətləndirilir.

Qobustandakı islah əmək koloniyasına orada «obşak» olmadığından «Qırmızı zon» adı qoyulmuşdu.

Məlumdur ki, veriləsi məbləği imkanlı «yazılan» evdən gətirdir və məhz «yazanın» getdiyi «zona» gedir. Belə qəti qanunların mövcudluğunu kamerada hamı bilir…

…Gecədən xeyli keçmişdi. Daxili qaydalara görə saat 22:00-da hamı yatmalıdır. Buna «otboy vaxtı» deyirlər. Ancaq gün ərzində yemək və yatmaqdan başqa məşğuliyyət tapmayan məhbus gecələr yata bilmir, «Nara»sında sağa-sola çırpınır, evi, ailəsi, körpələri gözünün önündəcə gəlib dayanır. Bu minvalla da gecə yarısından tez yatmaq mümkün olmur.

Bəxtiyarla bərabər keşik çəkirdik. Yalandan gözlərimizi yumub qulaqlarımızı şəkləmişdik. Başıbəlalı məhbuslar, nəhayət ki, yuxuya getdilər. 11 nəfərin fısıltısı və xorultusu kameranı başına götürdü. İri, həqiqətən nəhəng tarakanlar öz gizli yuvalarından çıxıb yem axtarır, bığlarını sağa-sola döndərib xətadan uzaq olmağa çalışırdılar.

Gecənin sükutu insana hər yerdə bir cür təsir edir.

Çoxları gecənin qəbiristan sükutuna dözə bilmir. Dənizin kənarında ləpələrin səsi könül oxşasa da, gecə dəniz sükutu vahiməlidir. Türmə sükutunun isə tamam başqa təsiri var – bu sükut içində insan öz gücsüzlüyünü, kimsəsizliyini təkrar başa düşür, adiləşdikcə adiləşir, tövlədə saxlanan heyvanla özünün heç bir fərqi olmadığına bir daha əmin olur, yazıqlaşıb büzüşür, vəziyyətinin çıxılmazlığını anladığından qeyrətsizləşir.

Qoy «bratan»lar bu sözümə görə məni qınamasın və nə qədər çətin də olsa, boyunlarına alsınlar ki, onların hər biri, hətta, dəfələrlə düşüb çıxanı belə, bu hissi keçirir.

Haşiyə çıxım: Novosibirskdən tranzit yolu ilə 37-ci kameraya Volodya adlı bir «stroqaç» gəlib düşmüşdü. Dəfələrlə «şmon» edilməyinə baxmayaraq, «nazor»lar ondan ehtiyat edirdilər ki, bu «qad» lezva ata bilər, əl və ayaq dişləyə, qulaq gəmirə bilər.

Lezva atmaq xüsusi məharət tələb edir və bu sahə üzrə ixtisaslaşmış «zek» 20-25 metrlik məsafədən iki bölünmüş lezvanı hədsiz dəqiqliklə düşmənin gözünə tuşlayıb ata bilir. Şübhəsiz ki, bu tip məndə böyük maraq yaratmışdı və onunla şəxsən tanış olmağa imkan axtarırdım. Pullu və «ağıllı» «zek» türmədə dəhliz boyu «nazor»un özü ilə gəzə, digər kameralarla «kormuşka»dan söhbət edə, hətta qanunla qadağan olsa da, digər kameraya girib bir neçə saat otura, araq içə, çörək yeyə bilir; burda qanun yox, pul hakimdir. Mən də öz marağımı söndürmək üçün «nazor» həzrətlərinə görüm haqqı ödəyib, «kormuşka»dan Volodya ilə danışmaq hüququ qazandım. Sifətinə, alnına «nakolka» döydürmüş bu «zek» bütün cürəti, vahiməli görünüşü ilə qəfəsdəki pələngi xatırladırdı. Türmə vərəqində (türmə vərəqi kitabxana kartotekasındakı kartoçka kimi bir kağız parçasıdır, məhbusun rekvizitləri və həyatı barədə orada qısa məlumat olur) «xüsusilə təhlükəli, islaholunmaz cinayətkar» yazılmışdı. Tranzit kamerasındakı antisanitariya vəziyyəti, küncə qoyulmuş «paraşa» (ayaqyolu giriləsi vəziyyətdə olmadıqda kameranın küncünə çəllək, yaxud ona oxşar bir qab qoyulur, «zek» ağır və yüngül «işi» bu ağzıaçıq qabda görür və sabahı gün «proqulka» vaxtı onu kameradan çıxarıb aparır, o vaxta qədər isə «paraşa» iyləməyə məhkumdur. Bu da insan şəxsiyyətini alçaltmaq məqsədi ilə türmə başbilənləri tərəfindən düşünülmüş xüsusi cəza tədbiridir) Volodyanı mənən o dərəcədə əzmişdi ki, pələngə bənzərliyindən, «xüsusilə təhlükəli, islaholunmaz cinayətkarlığından əsər-əlamət qalmamışdı.

– Qanunla mənə «kipitok» (qaynadılmış su) verməlisiniz, tez eləyin! – deyə qışqırsa da, aldığı cavab yeknəsəq olurdu:

– Poşol⁸⁰.

– Şikayət edəcəm.

– Poşol.

– Nəzarət prokurorunu tələb edirəm!

– Poşol.

– Sən «ment», özü də axmaq «ment»sən, sənin ananı…

«Nazor» da sakitcə, karlaşmış qulağının dibindən bu söyüşü ötürürdü.

– Poşol. Su yoxdu. Get, yaz Çemenkoya, urus oğlu urus!

– Yaxın gəl, alçaq, sənin sifətini yazacağam!

– Poşol, bajını… – «Kormuşka» bağlanır, qışqırıq səsi kəsilirdi. Nəhayət, digər respublika türmələrindən Bayıl türməsinin fərqini başa düşən Volodya yarım saat sonra dil çıxarıb mənə yalvarası oldu:

– Bratan, bircə qurtum «çefir» təşkil et, ölürəm…

Bütün atributları, hətta, türməsi ilə də İttifaq türmələrindən seçilən AZƏRBAYCAN!

Əyilməzləri əyən, sınmazları sındıran, sınmağa layiq olanları başıuca edən Azərbaycan!

Qeyrətliləri qeyrətsizləşdirə bilən Azərbaycan!

…Beləcə düşüncələr içində üzürdüm ki, birdən qulağıma kağız xışıltısı dəydi. Gözümü açıb kameraya baxdım: adını yazmaq istəmədiyim yoldaşlardan biri «nara»nın birinci mərtəbəsindəki yerindən qalxmış, barmağının ucunda «sever»ə yaxınlaşmış, əlini dəmir barmaqlığın arasından ərzaq «anbarımıza» uzatmışdı. Qalxıb yerimdə oturdum. Bəxtiyar alacalanmış gözlərini üzümə zillədi, şəhadət barmağımı dodağımın üstünə qoyub, susmaq işarəsi verdim.

Məhbus qardaşımız bir parça pendiri ağzına dürtüb, əlini bir də uzatdı və iki şəkərbura götürdü. Qeyri-iradi yan-yörəyə boylandı və boylanıb bizi gördü; özünü elə itirdi ki, ağzında bir parça pendir yerindəcə dondu.

Bu anı yaşamaq üçün daşdan möhkəm ürəyi olmalıdır insanın! Zavallı nə ağzındakı pendiri uda, nə də yerindən tərpənə bilirdi. Ayaqları sözünə baxmır, iki şəkərbura dəyirman daşına dönüb qolunu yanma salırdı, mənliyi, heysiyyatı gözümüzün önündəcə əriyirdi.

Nələr çəkdin, bu anlarda yazıq! Özünə, doğulduğun günə, düşdüyün vəziyyətə lənətlərmi oxudun?!

İslanıb şor dadı verən bir tikə pendir parçası zəhərəmi döndü ağzında?

İndi sənin heç bir haqqın, heç bir hüququn olmasa da, tüpürmək haqqın vardı!

Səni və sənin kimiləri bu şəraitdə yaşamağa məcbur edənlərin, istintaq izolyatoru kimi yarıtmaz bir «kontor» yaradanların, cəmiyyətin ümumi çürüklüyünü görə bilməyərək onun içindən, guya, çürümüşləri seçib bura dolduranların, aclığın nə demək olduğunu yalnız eşidən və kitabdan oxuyanların, bütünlüklə cəmiyyətin üzünə tüpürməyə haqqı vardı!

Mən səndən də betər hala düşdüm, qardaşım! Tələbəlik illərim, Dərnəgül qəsəbəsindəki 1-№-li yataqxananın 27 №-li otağı düşdü yadıma. Günlərlə ac qalıb əzablar çəkmişdim onda. Rayondan bir manat kömək gəlirdi, işdən çıxdığım üçün maaş da gözləmirdim. Dördüncü gün idi ki, dərsə getmirdim: trolleybusa verməyə 4 qəpiyim də yox idi. Beşinci gün … heç kəsə göstərmə o günləri. Allah! Şkafın siyirməsindən bir baş soğan tapdım. Sevincimin həddi-hüdudu yox idi; bu bir baş soğan mənə yaşamaq üçün, az da olsa, güc verəcək, naməlum yerdən, naməlum miqdarda pul gələnə kimi ayağa qaldıracaqdı məni… Mədəmdə nəsə hiss etmək xatirinə bütövcə udmuşdum o soğancığı və boğazımdan düz mədəmə kimi getdiyi yolu açıq-aydın hiss eləmişdim…

Azmı bəla çəkənlər olub bir tikə çörəkdən ötrü?

Hansı bir mütəfəkkirsə deyib: «Aclıq güc gələndə insanlığı qorumaq asan deyil». Ancaq qorumaq lazım idi, qardaşım! Bəlkə də bu imtahan, imtahanların ən çətini olan aclıq imtahanını elə Allah özü göndərir və bu imtahandan necə çıxmaqdan asılı olaraq ya öz mərhəmətini əsirgəyir, yaxud da sağ əlini uzadıb qaldırır bizi bu çirkabın içərisindən, bütün insanların birlikdə verə bilməyəcəyi böyük bir xoşbəxtliyi bağışlayır cəfakeşə…

Mən tələbəlik illərində qorumuşdum o insanlığı, imtahandan əla olmasa da, yaxşı qiymət almış, bircə baş soğanı günah saymasaq, qeyrətimi, həyata inamımı, sabaha ümidimi qoruya bilmişdim. Mükafatlanmışdım da əvəzində!

Sənsə… Axı, sənin bir parça çörəyin, bir qab xörəyin, «bratan»ların hər birinə çatan qədər payı vardı! Özünə, adına və nəhayətdə bircə misqallıq kişiliyinə necə qıydın!

Ömür boyu pendir üzünə, şəkərbura dadına həsrət qoydun məni… İndi də şəkərbura görəndə sən gəlib durursan gözlərimin önündə…

– «Krısa» köpəyoğlu! – deyə Bəxtiyar bağırdı və bütün yatanlar oyanıb yerlərinin içində oturdular.

Cinayətkar hadisə yerində yaxalanmışdı; əşyayi-dəlillər də əlində. Təkcə əlində yox, həm də…ağzında!

Bütün insanpərvərliyim, ürəyiyumşaqlığım və rəhimdilliyimlə bərabər bu vəziyyətdə heç nə edə bilməzdim. Yeganə çıxış yolu məhkəmə iclasını başlamaq idi, özü də bu saat, bu an.

Əks-təqdirdə məhkəmə mənsiz başlayacaqdı işə, həm də hadisəyə yumşaq yanaşdığıma görə məni «avşaq»lıqdan uzaqlaşdıracaqdılar, onda bu bədbəxtə veriləcək hökm daha qəti olacaq, icrası daha tez yerinə yetiriləcək, mənim də yalnız bir səsim olacaqdı. Geriyə dönməyə heç bir yer görmürdüm.

Hay-küyə «nazor» da yuxudan oyandı, hərçənd ona «post»da yatmaq olmazdı. Gəlib «kormuşka»nı açdı və məsələdən agah olandan sonra:

– «Sud»un hökmünü mənə bildirərsiniz, – deyib yenə yatmağa getdi. Onun üçün bu hadisə heç bir maraq kəsb etmirdi, dəfələrlə bu və ya buna bənzər işlər gördüyündən adiləşmişdi hər şey gözündə. Bir «krısa»nın taleyi onun üçün bir heç idi…

Bəxtiyar ittihamçı rolunu götürdü, Adil vəkillik edəsi oldu. Kamera məhkəməsində, eləcə də «zon» məhkəməsində şahidə ehtiyac yoxdur. Daha doğrusu, belə bir yazılmamış qanun var: istər içəridə, istərsə də çöldə şahidlik «podlo»dur⁸¹. «Podlo» iş dedikdə-alçaqlıq, yaltaqlıq, satqınlıq və s. kimi yaramaz kefiyyətlər nəzərdə tutulur.

Məhkəmənin əvvəlindən sonuna kimi «müttəhim» bir kəlmə də olsa danışmadı. Başını aşağı dikib, gözlərinin yaşmı axıtdı. Bağışlanılmasını da xahiş etmədi; onsuz da belə xahişlər işi yüngülləşdirmir, əksinə, günah üstünə yeni günah artırır

Hamı, o cümlədən müttəhim də ikinci mərtəbəyə çıxıb yarım dairəvi düzüldü. Mitropolit, yeni hakimlik edən mən, sağımda Cəfər, solumda Əzizalı ayrıca yarımdairənin qabaq hissəsində oturduq.

– Gecədən xeyli keçdiyi üçün məhkəmə prosesi fövqəladə və sürətli aparılacaq. Çıxışlar uzadılmasın, konkret olağın. Məlumat üçün deməliyəm ki, kamera yoldaşımızdan biri ərzaq anbarımıza təcavüz edib, lakin yerindəcə tutulub. Güman edildiyinə görə əvvəllər də belə hallar olub. Yəqinlik üçün sözü anbar müdirinə verirəm – bu mənim ümumi giriş xarakterli çıxışım idi. Bəxtiyar anbar müdiri kimi izahat verdi:

– Görürdüm ki, hər gün yeməyimizin səliqəsi dəyişir. Siçandan şübhələnirdim. Ancaq ərzağın üstündə diş yeri olmurdu, Demək oğru vardı aramızda. «Avşaq»a srağagün dedim. Qərara aldıq ki, güdək. Nə görsək yaxşıdır, bu köpəkoğlu…

– Nəzakət qaydaları pozulmasın, – deyə onun sözünü kəsdim. Bəli, nəzakət qaydası! Türmədə, dörd divar arasında belə «bratan» nəzakətli olmalı, məhkəmə gedişində təhqirə yol verməməlidir.

– …Bağışlayın. Hə… Gördük ki, bir parça pendiri soxub ağzına, əlində də iki şəkərbura. Hə də… oğurlamışdı, «krısa»lıq⁸² etmişdi. Payımızı yemişdi – tutuldu. Ona görə də ən ağır cəza verilməsini xahiş edirəm. Tələb edirəm. Qoy hamıya görk olsun. «Petux» edilsin. Dustaq dustaqdan yeməyi oğurlayır. Bilirsiniz, bu nə deməkdir?

Adil söz aldı.

– Mənim bugünkü vəzifəm çox çətin və məsuliyyətli olsa da… Bəlkə onun özün dinləyək, bəlkə, bəlkə, yuxulu olub, heç özünün xəbəri olmayıb, Mitropolit onun özünə də söz versin, dinləyək onu…

Doğrudan da Adilin vəzifəsi bu gün üçün çox çətin idi. Müdafiə ediləsi heç nə yox idi. Hər şey gün kimi aydın olduğu halda nəyi və kimi müdafiə eləsin?

– Başın buraxın a kişi, oğurlayıb-oğurlayıb da, bir iki qapaz ilişdirin, rədd olsun getsin. Yazıq uşaq ac olub da – bu da Xosrov kişinin səsi idi. Başın aşağı salıb sakitcə danışırdı. Yazıq kişi elə bil özünü müdafiə edirdi. Vəzifə borcuma görə bu ağsaqqal kişinin də sözünü kəsəsi oldum:

– İcazəsiz danışılmasın! Axırda hamıya söz verəcəyəm, – dedim.

Əliağa kişi sinəsini qabağa verdi.

– Gəlin bir az yumşalağın, aclıq pis şeydir, axı! Düzdür, gərək oğurlamayaydı, düzdür gərək gizli iş görməyəydi. Ancaq bir qələtdir eləyib də! Bağışlayın getsin.

Elə bil Cəfəri arı sancdı:

– Nə? Bağışlayaq? Sabah da şalvarımızı oğurlasın? Pulumuzu aparsın? Bu gün o, sabah bir başqası. Nə danışırsınız? Bəs, qonşu kameralar nə deyəcəklər? Qətiyyən olmaz! «Krısa»dır, «krısa» kimi də yaşamalıdır.

Təkbətək hamıya son qərar üçün fikir söyləmək tapşırıldı.

Bəxtiyar: – «Petux» edilsin.

Cəfər: – Yumşaq yerinə «krısa» basılsın!

Adil: – Kameradan çıxarılsın.

Əliağa kişi: – Kamerası dəyişdirilsin.

Şamıl: – «Krısa»dır. vəssalam! Güzəşt olmaz!

Beləcə hər kəs öz təklifini verdi.

Ümumiləşdirib qərar çıxarmaq mənim öhdəmə düşdü – iclasçılarımla birgə.

Məhkəmənin hökmü: Filankəs filankəs oğluna bu gündən etibarən «krısa» ləqəbi verilsin, kameranın bütün «qara işləri» ona tapşırılsın; başqa kameraya köçmək istərsə, əşyayi-dəlillərlə bərabər ora «qara ox» da göndərilsin!

Alnına rəsmi surətdə «zek» damğası vurulmuş bir gəncə qeyri-rəsmi yeni «kliçka» da əlavə olundu. «Krısa» – oğurluq malı gizlində yeyən məhbusa qoyulan təhqiramiz «kliçka»dır. Bu «kliçka»nı günahkar şəxs istəsə də, istəməsə də ömrü boyu ağır bir yük kimi çiynində daşımalıdır.

Heç yarım saat keçməmiş kameranı yenə də xorultu səsi başına götürmüşdü. Elə bil heç nə olmamışdı, elə bil kiminsə mənəvi qüruru bu xoruldayan şəxslərin əli ilə sındırılmamışdı!

Acı bir yuxu keçmişdi, yoxsa? Yox! Açıq gözlərini hisli-paslı tavana zilləyib düşünən Xosrov kişinin, siqareti siqaretə calayan Əliağa kişinin, kürəyini divara söykəyib adyalı ayaqları üstünə atmış Adilin bulud çökmüş çöhrələrindən hər şeyin həqiqət olduğunu anlamaq çətin deyildi…

Bəs «krısa»?

«OSUJDYONKA»

Hər kəsin öz ölümü var.

M.Rilke

İyul özünün dəhşətli istisi ilə «burjuy»ları muzdura döndərmiş, son inamlarını qırmışdı. Kameradakıların başı üstündən ölüm kabusu asılmışdı. Xüsusi ilə də mənim və Əzizalının.

Məlumdur ki, burda həkim xidməti pula bağlıdır və bu xidmət üçün «sançast»⁸³ korpusuna köçmək, daha doğrusu, maya qoyub köçürülmək lazım idi. «sançast» korpusunun «burjuy» kamerasından əsas fərqi də elə onun qiymətindədir. Əgər, «burjuy» kamerasına düşməkdən ötrü bütün təcridolunma müddəti üçün 500 «yerpulu» verilirsə, «sançast»da qalmağa ayda 500 verməlisən (hələ digər xərcləri saymıram). Bu səbəbdən də kasıb və ya ortabab «zek» həqiqətən xəstədirsə, elə öz kamerasında ölməlidir.

Nitroqliserin həbləri qəbul etməkdən dilimiz turşumuşdu. Mazan həkim tez-tez aldığı «çaypulu»nun müqabilində kömək göstərməyə çalışsa da, elə bir nəticə əldə edə bilmirdi. Vəziyyətimiz yoldaşlarımızın əzablarını artırır, dərdlərinin üstünə dərd gətirirdi.

Əslində, çoxdan gözlədiyim, həsrətini çəkdiyim ölümün gəlişindən narazı deyildim. Ancaq bu günlərdə məhkəmə olacağını nəzərə alıb yaşamaq istəyirdim. Ona görə yox ki, «Mitropolit» ədalət yolunda qeyrət göstərib məni buraxacaqdı; sadəlövh deyiləm və dünyaya, heç olmazsa, SSRİ-yə və Azərbaycana açıq gözlə baxmağı bacarıram. Onsuz da 88-1 və 170-2 maddələrinin mənə nahaq «yapışdırılmasını» boyunlarına alıb onu yüngülləşdirmiş. 167-147-yə qədər yaxınlaşdırmışdılar. Məsələ burasındadır ki, lənət qapısı arxasında məhkəməyə qədər xəstələnib ölənə qorxudan «ürəyi partladı» deyirlər. Bu adı öz üzərimə götürmək istəməzdim.

Ölümün labüdlüyünə, qaçılmazlığına kim inanmır ki?

Di gəl ki, ölüm də var, ölüm də!

İt ölümü, şah ölümü, insan ölümü…

«Suda boğuldu» – Allah rəhmət eləsin!

«Odda yandı» – Allah rəhmət eləsin!

«İtkin düşdü» – ölübsə, rəhmət! Qalıbsa, can sağlığı!

«Türmədə öldü» – yazıq!..

El arasında gəzən bu deyimləri kim eşitməyib? Qəribədir; intihar etmək istəyirik – ölüm ceyran belinə çıxır. Yaşamaq istəyirik – ölüm çökür boğazımıza. Özü də hər kəs üçün başqa növdə, başqa formada, başqa yerdə…

Ölüm nədir, axı? Sərbəstlik, bütün məşəqqətlərin sonu, əsl azadlıq! İndi mənim üçün bundan əziz qonaq yox idi. Qollarımı açmışdım onu qucaqlamaq üçün və ilk gəlişindəcə ağuşuma alıb sıxacaqdım onu, dodaqlarım buz bağlayana kimi öpəcəkdim bu qonağı.

Kəlbətin əllərinin buz hərarətini, nazik, uzun barmaqlarımın titrəyişini dəfələrlə hiss etmişdim. Təzə, təəccübləndirici heç nə yox idi; ancaq mübarizə, daha doğrusu, «aclıq» öz bəhrəsini verdiyi üçün ümid işıq salmışdı yollanma və bu yolların ayrıcına, döngəsinə baxmaq istəyirdim. Ağrıları əsasən kürəyimin sol tərəfində hiss edirdim; elə bil minlərcə iynə batırırdılar, sonra onu küt, göynəyən ağrılar əvəz edir, sol tərəfim, ümumiyyətlə, keyləşir, taqətdən düşürdüm.

Bir dəfə elə «ölüb diriləndən» sonra özümə gəLəndə Əliağa kişinin başımın üstündə dayanıb ağladığını gördüm. Ömrümdə ilk dəfə yad adamın belə mehribançılığını, canıyananlığını gördüm. Tələbəlik illərinin ilk çağlarında Bakı şəhərində hələ pasport qeydiyyatım olmadan küçə-küçə gəzib iş axtardığım günlər gəldi gözümün önünə. Kimin ayağına, hansı idarə müdirinin hüzuruna gedib adicə fəhlə götürməyini xahiş edirdimsə, qeydiyyatım olmadığından yaxın qoymurdular. Çarəsiz qalıb atamın dayısının yanına getdim.

Böyük bir müəssisədə yüksək rütbə tutmuş İsgəndər «dayı» məndən, lüt-üryan tələbədən qeydiyyat üçün… 300 manat pul istədi. Rayondan çörək və paltar üçün mənə göndərilən 200 manatı pasportumla bərabər ona verdim. İki aylıq get-gəldən sonra qeydiyyata düşməmiş «üzüqara» pasportla 80 manat buxarlanıb azalmış halalca pulumu özümə qaytardı. «Az olduğundan milis yaxın durmadı», – dedi… Onsuz da «yekə»liklərinə görə üzlərinə baxmaq istəmədiyim bu «dayı»ların simasında hamıya inamsızlığım və nifrətim artdı. Əgər Bakı şəhərində Əliyev Mamed Süleyman oğlu kimi bir alicənab ağsaqqal olmasaydı, kimsəsizlik, inamsızlıq üzündən kim bilir başıma nələr gələcəkdi.

Sənə min rəhmət, Mamed müəllim! Həyatda gördüyüm bütün yaxşı günlər üçün sənə borcluyam. Yad da olsan, doğmalarımdan min qat yaxın olmusan mənə! Dünya boş qalardı sənin kimilər olmasaydı!

Gözlərimi açanda Əliağa kişi ayağa qalxdı; əllərini göyə qaldırıb Allaha üz tutdu:

– İnsana da belə əzab verərlərmi, İlahi? Bəs sən hara baxırsan?

Allah isə baxırdı. Məchulluğa, nəhayətsizliyə, sonsuzluğa baxıb, beş milyard insan övladı içərisində nə məni, nə də mənim ölümümə fərman verənləri seçmirdi. ya da seçmək istəmirdi.

Səbi nəhayətsiz ünvana bənzər Xuda bəlkə de ağır bir imtahana çəkmişdi məni – nəticəsi yalnız özünə bəlli!

Ağrılardan yenə gözlərim yumuldu. Çox keçməmiş qəribə bır qaranlıqla qarşılaşdım. Elə bil bədənim aşağıya yuvarlandı – qaraca daş dibsiz quyuya yuvarlanan kimi. Həm də lap yəqin hiss edirdim ki, başı aşağı yuvarlanıram. Qulağımda əvvəlcə hiss edilən dəhşətli uğultu getdikcə azalır, uçuş sürətlənir, ətrafı bürüyən qaranlıq qatılaşırdı. Qəribə bir qorxu almışdı canımı; bax, bu an, bu dəqiqə harasa toxunacaq və parça-parça olacağam. Bu müdhiş qaranlığın içində əl-qolumu da tərpədə bilmirdim. Kürəyim isinirdi. Boğazıma nəsə tıxanıb boğurdu məni… Sürətli, əyləcsiz, idarəolunmaz bir maşına dönmüşdüm. Ancaq çox sürmədi bu uçuş, heç yerə toxunmadan, havadaca çarmıxa çəkilən kimi, silkinib dayandım. Gözlərimə çökmüş qaranlıq bir an qırmızı işığa dönüb yox oldu. Qulağımdakı gurultunun azaldığını da hiss edə bildim. Bununla da sükutun qucağına qonaq köçəsi oldum və bu sükutun nə qədər sürdüyündən xəbərim olmadı.

…Qatı duman içində idim, yoxsa suya batmışdım? Tədricən özümə gəlib, hardasa başqa yerdə olduğumu başa düşdüm. Kameradan fərqli olaraq burada tavan ağ rəngdə idi. Altı-yeddi ay gördüklərimin əksinə nikelli çarpayıya uzanmışdım. Ətrafda da belə çarpayılar var idi. Yaşlı bir kişi yemək yeyirdi. Döşəmə beton deyildi, linoleum çəkilmişdi üstünə. Qoca ayıldığımı görüb yanıma gəldi, əlini alnıma qoyub:

– Sənə tərpənmək olmaz, – dedi, – rahat uzan. Əsəblərini qoru, yoxsa işin «turba»dır⁸⁴.

«Turba» dolaşmış, qarışıq görünən çarəsiz isə deyirlər.

Aydın oldu ki, adı bəlli beşyüzlük «sançast»dayam və məni bura infarktdan sonra gəriblər.

Buranın qaydaları kameradakından fərqlənir. Burada kameranın qapısı bütün günü açıq saxlanılır: – bunun da haqqı hər növbə üçün on re-dir. Burada həm «telefon» var, həm də «raqatqa⁸⁵». Nisbi sərbəstlik əldə edən «zek» pəncərəyə çöl tərəfdən qaynaqlanmış qabırğanı «nazor» həzrətlərinin razılığı ilə bir yerdən linglə aralayır; həmin deşikdən həm çöl görünür, həm də adi paltar rezinindən düzəldilmiş «raqatqa» ilə çölə «ksiva» tullamaq olur. Çox vaxt atılan «ksiva», qabırğaya toxunub «zapretkaya»⁸⁶ – daş hasarla korpus arasında şumlanıb malalanmış xüsusi qadağan zonasına düşür. Belə halda da «nazor»un Allahı verir: onu çağırır, «ksiva»nı gətirməsini xahiş edirsən ki, bunun da xərci 15 re-dir. Burada «sever» kameranın içərisində deyil – ümumi «sever» var. Axşam saat 10-dan sonra ora işin düşsə, çox böyük zəhmət çəkəsi olacaqsan; «nazor» növbə rəisini çağırmalı, qapının asma qıfılı açılmalıdır. Bu qulluq isə müftə yerinə yetirilmir. Pulun var – «sever» üzünə açıqdır, pulun yoxdur – bəxtindən küs, özünü batırmalısan. Xahiş və yalvarış burada rol oynamır.

«Sançast» heç də müalicə üçün deyil, imkanlı «zek»lərin xəstə adı ilə güzəştli şəraitdə yaşaması üçündür! Özü də «böyüklərin» qeyri-rəsmi razılığı ilə.

«Sançast»da alverçiliklə məşğul olan adamlar, daha doğrusu «zek»lər, həyətdə işləyən məhbuslar var idi. Həyətə isə düzəlməkdən ötrü tarif 1985-ci ilin yay aylarında 1000 re idi. Burada qazanclı işə düzəlmək üçün taksa daha böyükdür: «xleborez»⁸⁷ – 3 min, «stolova»⁸⁸ – 2 min və s. «Bratan» burada da sakit dayanmır. (Əlbəttə, əsl «bratan» nadir halda «sançast»a düşür, o da böyük zəhmətlə, demaqoqluq, hədə-qorxu hesabına). Yata bilmədiyini, yaxud ağrıları olduğunu and-aman edib axşama heç olmazsa, çoxlu sayda KDN həbləri alır, onları suya qarışdırıb çöküntüsünü çıxarır, təmizləyib qurudur, bir sözlə dozasın artıraraq təzədən həb şəklinə salıb daxilə qəbul edir. İmkanlılar üçün burada sərbəstlik daha çoxdur. Araqdan tutmuş tiryəkə kimi gətirə bilərlər.

«Jenski» korpusa düşənlərin arasında, şübhəsiz ki, əxlaqsız qadınlar, ayağı sürüşkənlər və adi fahişələr də olur.

«Sançast»da yatan kişilərin arasında isə neçə aylar qadın üzü görməyən xoşqeyrət pullular da var.

Dünya fahişələrlə doludur desək, yanılmarıq. Türmədə fahişələr də var – desək yenə səhv etmərik, həm də fahişəlik kimi qədim bir sənət burada astarı üzünə çevrilmiş halda yaşayır.

«Nazor» biznesmen kursunda oxumayıbsa da, işıq gələn yeri yaxşı görür. Adətən zəif xarakterli məhbusun intim hisslərindən məqsədyönlü istifadə etməyi özünə peşə seçən «nazor»un əlinə xoşqeyrətlə fahişəni «sançast»da görüşdürmək kimi gözəl bir fürsət düşür və bu fürsəti nə xoşqeyrət əldən verir, nə də «nazor». Nəticədə üçüncü şəxs xacə vəzifəsini icra etdiyi üçün ən azı 500 re, bədənini satıb heç olmasa türmə xərclərini ödəməyə imkan tapan ikinci tərəf 100-200 re qazanır, düşdüyü vəziyyəti lazımınca qiymətləndirə bilməyib, öz maddi imkanı hesabına öz mənəviyyatına daha bir ləkə vuran birinci isə … itirir.

Elə hesab etməyin ki, 500 re təkcə «nazor»un özünə qalır. Yox! Burda «jenski» korpusdan «xəstə gətirən» və növbətçi həkimin otağında əlaqəni yaratmağa əməli kömək göstərən həkimin də, növbə rəisinin də payı var. Maraqlıdır ki, bütün bu qanunsuzluqların törədildiyi həmin cinayət ocağının baş həkimi respublikada tanınmış adamın oğlu idi!..

Beləcə, daxili qayda-qanunları öyrənə-öyrənə özünü müalicə kursu keçdim. Çünki, burada qanuni müalicədən söhbət gedə bilməzdi; istədiyin, yaxud həkimin təyin etdiyi dərmanı özün tapmalısan, özün deyəndə ki, «nazor»un canı sağ olsun!

Burada da «proqulka» üçün yer vardı. Özü də əvvəlkindən heç nə ilə fərqlənmədiyindən və kamerada (yaxud palatada) qalmaq «proqulka»ya düşməkdən daha əlverişli olduğundan aşağı düşməmək üçün «nazor»a əlavə 5 re verirdik!

Mənə görə Əzizalı da, Əliağa kişi də maya qoyub «sançast»a köçmüşdülər. Əzizalı 69-cu, Əliağa kişi ilə mən 71-ci palatada qalırdıq. Tez-tez görüşüb dərdləşə bilirdik. Bu müddət ərzində Əzizalının məhkəməsi olmuş, ona 7 il iş vermişdilər.

7 il! Bu yeddi ilin ərzində nələrlə üzləşəcəkdi ürəyi xəstə Əziz! Məhkəmədən sonra bir gecə «osujdyonka»da yatmışdı – iyrəndiyindən hələ də özünə gələ bilmirdi. Yeddi ilin ərzində yazıq… bəlkə də öləcəkdi… Ancaq neçə ki, sağdı, neçə ki, pulu var, «nazor»lar əməcəklər onu. Elə indi də əmirdilər. «Sançast»a gəlməkdən ötrü başqalarından fərqli olaraq ondan 500 yox, 700 re, 11-ci «zon»a göndərməkdən ötrü 400 yox, 600 re qoparmışdılar, hələ üstəlik, «sançast»a keçmək məqsədi ilə «oper»lərdən birinə də 300 re vermişdi – hələ də geri ala bilmirdi ki, bilmirdi…

«Osujdyonka» müxtəlif tipli kameralara bölünür, pullular adətən bura düşmür. Ortabablar və kasıblar üçün yaranıb bura. Burada «burjuy» kamerası yoxdur, «ağ çörək yeyənlər» var. Düzü burada ağ çörək yemək həm qəddarlıqdır. həm də qəhrəmanlıq. 30-40, bəzən 60-70 nəfər «zek»in «yaşadığı» kameraya gündə 50-yə yaxın ağ çörək lazımdır ki, bu da məlum səbəblərə görə mümkün olmur. Tapılan 10-15 ədəd çörəyi imkanlılar digər imkansızların gözü qarşısında yeməlidirlər. Buna da qəddarlıqdan başqa bir ad qoymaq olmaz. Qəhrəmanlıqdır ona görə ki, 2-3 ədəd çörəyin çətin tapıldığı bir şəraitdə, lap elə gündə 10-15 çörək alıb yemək də hər adamın işi deyil.

«Osujdyonka» Bayıl türməsinin içərisində əlahiddə bir yer, türmə içərisində türmədir. Yayda rəisin göstərişinə əsasən «kormuşka»lar pulsuz açıq saxlanılır.

Səbəb? Təsəvvür edin ki, 60 nəfər adam bir ayaqyolu ümidində qalıb və gün ərzində, heç olmazsa, 3 dəfə çörək yemək lazımdır. Vaxt məhdud olduğundan «sever» üçün növbə düzülür.

Naşatır iyi hələ kameradakı iylər toplusunun yalnız cüzi bir hissəsidir. Nə külək var, nə də meh. «Bunt»⁸⁹ qalxmasın deyə, heç olmasa «kormuşka»nı «zek»ə güzəşt etmək lazımdır. Burada çirk boğaza çıxır desək, səhv etmərik, çünki, kameranı yalnız «petux» süpürməlidir. «Petux» yoxdursa, nə kamera süpürüləcək, nə «paraşa», nə də zibil atılacaq. Bit «osujdyonka»nın daimi sakinidir. Hətta, rəis «obxod» edəndə qapının ağzında dayanıb qəribə tərzdə soruşur:

– Bit canınızı yeyir?

Kameralarda qəribə bir «əməliyyat» aparılır. Aylarla məhkəmə gözləyən, sonra isə iş alıb, qismən də olsa, öz taleyi ilə barışan «zek» «osujdyonka»da da üç-dörd ay gözləyəsi olur. Axı, orqanizmin digər tələbləriylə yanaşı çox vaxt boynumuza almadığımız, hərdən amoral saydığımız intim tələbləri də var! İnsanı həbs etmək, onu yüz il də azadlıqdan məhrum etmək, güllələnmə və ya asılma, daha pisi – şaqqalama cəzasına məhkum etmək olar. Ancaq bununla çox şey dəyişmir. Əl işi görməmək üçün insanın əlini, yeriməmək üçün ayaqlarını, danışmamaq üçün dilini kəsmək, görməmək üçün gözünü çıxarmaq kifayətdir. İntim münasibətin sonluğu olan cinsi əlaqəni pozmaq, yaxud bu ehtiras «ləvazimatını» susdurmaq üçün, fəaliyyətdən birdəfəlik saxlamaq lazımdır. Əks təqdirdə də…

«Petux», yaxud kameradakı «petuxlar» (onların sayı 2-3-dən artıq olmur) 50-60 nəfərin ehtirasını söndürə bilməz. Buna görə də «osujdyonka»da kütləvi onanizm başlayır. Həm də bu, daha gizli şəkildə deyil, açıq-açığına, gözgörəsi seks kimi aparılır. Utancaqlıq hissi çoxdan dəmir qapının şaqqıltısına bağışlanıb, ehtiras ağla hakim olub. Qəribə xislətimiz var: ölümdən güclüyük, ehtirasdan gücsüz. Öz səhvimizi bağışlamağa həmişə hazırıq, özgə səhvinə qarşı isə barışmazıq.

Burda qurd psixologiyası, qurd instinkti hökm sürür, hər addımda, hər sözdə, danışıq və hərəkətdə səhv axtarılır. Aclıq çəkəndə xəstə, zəif həmcinsini parçalamağa hazır olan canavar sürüsündə hökm sürən qaydalar, təbii seçmə üsulu burda da hakimdir. Burda həm ağıl, həm qol gücü, həm də, şübhəsiz ki, pul təbii seçmənin amilləridir. Fərq yalnız bundadır ki, zəif və günahkar «zek»i parçalayıb yemir, ondan qadın kimi istifadə etmək üçün «petux» edirlər. Həm də bu əməliyyatda «ilk gecə» hüququ daha güclü, daha səlahiyyətli «zek»ə verilir. Kütlə öz əcdadının qədim qaydalarını intim hisslərin ödənilməsinə tətbiq edir, bununla da «zon» üçün indidən «petux» kadr hazırlayırlar. Qanun keşikçiləri də bütün bunları görür, bilir, «bəy»i cəzalandırmaq əvəzinə «petux»un göndəriş vərəqəsində adi qeydiyyat aparılır.

«Osujdyonka» kamerasına «qrev» də gəlir, «daçka» da. Ancaq gəlməyi ilə tükənməyi bir olur. 50 ac adam üçün 5-10 kq yemək nədir ki?

«Burjuylar»ın yaşadığı birinci korpusdan artıq qalan qara çörəyi növbə rəislərindən biri öz inəkləri üçün aparır, «osujdyonka»da isə əlavə qara çörəkdən ötrü yalvaranlar olur.

Çox təzadlı həyatdır bu, aclıqla imtahandır bu.

İnək qədər hörməti olmayan məhbusda cəmiyyətə qarşı nifrət hissi aşılanan məktəbdir buru.

Çöldə olanda türmə və koloniya haqda çox şey eşitmişdim. Eşitmişdim ki, burada ağa kimi, bəy kimi dolananlar, ailəsi ilə istənilən vaxt görüşənlər, hətta evinə gedib-gələnlər var. Eşitmişdim, amma görməmişdim. Gördüm də, inandım da.

İnandım ki, Melkumyan Feliks çöldə Bakı şəhərinin «Qurd qapısı» ərazisindəki qəbiristanlığın «delets»⁹⁰lərindən biri olduğu üçün burada nəinki ağa və bəy, hətta Sultan Səncər kimi yaşayır. Hər gün evdən isti xörəyi gəlir onun, hər gün evdəkilərlə görüşür! Yatmaq üçün ayrı, yemək üçün ayrı hücrəsi var. Məhkəmədən sonra koloniyaya getməyib elə burada qalmışdı. Guya, Bayıl türməsinin həyətində fəhləçilik edirdi. Əynində dustaq paltarı əvəzində «Ranci» və «Montana» markalı paltar, ayağında «Adidas» olardı həmişə.

Həyətdə işləyənlərin hamısının sol döşündə, ürəyinin üstündə ad-familini və maddəsini bildirən lövhəcik olduğu halda, Feliksin pencəyinin sol döş cibində ağ dəsmal olardı. «Nazor»dan tutmuş «oper»ə kimi hamı bir «Feliks» deyəndə biri də ağızlarından düşürdü. Məhkəmə onun əmlakını. o cümlədən «QAZ-31» üzrə yığılmış «QAZ-24»-nü «müsadirə» etsə də, bu «müsadirə» kağız üzərində qalmışdı: pulunu yenidən ödəyib, maşını elə özü başqa bir tanışının adına keçirmişdi. Əli yuxarıların ətəyində idi. Özü də gizlətmirdi filankəslərlə dost olduğunu. Heç əslində gizlətmək mümkün də deyildi. Filankəslər türməyə gələn kimi onunla dodaq-dodağa öpüşürdülər.

Tezliklə mənim məhkəmə prosesim başlamalı idi. Məhkəmə deyəndə də bir qədər gurultulu və təntənəli alınır. Əslində bir qrup mafiozun mənimlə prinsipial mübarizəsinin final mərhələsi olacaqdı. Sağlamlıq cəhətdən olmasa da, mənəvi cəhətdən bu mübarizəyə tam hazır idim və onu da yüz faiz bilirdim ki, qələbə onların olacaq.

Əgər, bizim mübarizəmizi doğrudan-doğruya mübarizə adlandırmaq olsaydı… Yox, bu finalı qabaqcadan məlum olan gülünc oyun idi.

Ümidin özü qırılmış, işığı sönmüşdü. Uzaqdan baxana ağzı bağlı görünən və içərisində nə olduğu bilinməyən bu boğça mənə də, kamera yoldaşlarıma da gün kimi aydın idi.

Üstümdən 88-1 və 170-2 maddələrini götürən sayca beşinci müstəntiqim, gözlədiyimin əksinə olaraq, qeyrətli, namuslu bir adam idi. İşi yekunlaşdırıb yanıma gəlmişdi.

– Sənə bu maddələri qum divara təzək yapışdıran kimi yapışdırıblar. Ancaq kişi kimi deyirəm, mənim gücüm çatmır onlara, – dedi.

– Kimlərə? – Özümdən asılı olmayaraq bu sual qopdu dilimdən. Çiyinlərini qısıb gözlərini döşəməyə dikdi. Çətinlik çəkirdi: yol ayrıcında qalmışdı. Verdiyim suala özüm də peşman oldum. Və bir daha yəqin etdim ki, müstəntiq də insan imiş! Onun da düzü, əyrisi, satqını olur.

– Aydındır, – deyib onu çətinlikdən qurtardım.

– Özün uşaq deyilsən, güllənin sənə hardan dəydiyini yaxşı bilirsən. Mən də balaca adamam. Vicdanım qarşısında hesabat vermişəm, əlim gəlməsə də, yazıb bitirmişəm. Mən bunları sənə deməyə də bilərdim, amma, qeyrətim yol vermir. Hakimi görməyə çalış. Ancaq… gücün çatmayacaq. Rəhbərlik razılığa gəlib. Çox verməyəcəklər sənə…

Rəhbərlik! Hamının yerinə hər şeyi həll edən rəhbərlik.

Öz düyümüzdən, öz odumuzdan özgəyə aş hazırlayan rəhbərlik!

Hələ «Mitropolit» qarşısında dayanmamışdan qabaq hökm verib qol çəkən Rəhbərlik!

ZİNDANDA GÖRÜŞ

Dövlətlilərin cənnəti kasıbların cəhənnəmindən yaradılıb.

V. Hüqo

Bəlkə də son görüş idi bu. İlk görüşlə bu görüşün arasında on iki illik bir məsafə vardı. On illik bir damın altında ailə qayğılarına, çətinliklərinə sinə gərmiş, onun acısını, şirinini bölüşmüşdük. On iki il iki dərdi, iki fərəhi bir duyduğumuzdan çətinliklərin də çoxu asanlaşmışdı. Bir insan ömrü yaşamışdıq birgə. Aramızda narazılıqlar, incikliklər olmuşdu. İki körpə dünyaya gəlmişdi haqqın köməyilə çatdığımız ocağımızda və bütün inciklikləri, xırdaçılıqları birləşdirmişdi bu hiss.

Bu son bir ili isə cəbhələşmişdik, daha doğrusu, cəbhələşdirilmişdilər bizi… Aramızda yeddi dəmir qapı vardı…

Bir də ayrılan yollar vardı aramızda. Bu ayrılan yolların başındaca dayanmışdı; sağında bir körpə, solunda biri. Hansı başbiləninsə ixtirası kimi görüş otağında qurulmuş sınmayan şüşə divar günahkarla günahsızı ayırırdı, düzlə əyrini.

Qəmli, nəmli gözlərini görcək Dağüstü park düşdü yadıma. İlk görüş çağlarımız canlandı gözümün önündə; əhd kəsmişdik, söz vermişdik. «İlqar» deyilən mənəvi bir duyğunu ədalətlə, ləyaqətlə qorumuşduq. Özünə arxa bilmişdi məni. Güman etmişdi, ümid etmişdi ki, ömrünü mənə bağladığı gündən bircə yolla aparacağam onu – düz yolla, məhəbbət, ülfət yoluyla. Düzlüyə, işıqlığa çıxaracağımı, xoşbəxt edəcəyimi, gələcək körpələrə ata kimi baxacağımı düşünmüşdü yazıq. Əzablar çəkmişdi bu on iki ildə mənimlə, mətinləşmişdi, dözümlü olmuşdu. Bütünlüklə daşa dəymiş bu kövrək məhəbbətindən, dəmir dözümündən, düz ilqarından nişanə kimi süzülmüş ikicə damla göz yaşmı təbərrik xatirə gətirmişdi…

Üçləşmişdilər indi sayca. Və bu üç nəfərin ümid çırağı on bir ay bundan qabaq özgələrin güclü əliylə söndürülmüşdü.

İndi nə fərqi vardı ki, kim günahkardır – yıxanmı, yıxılanmı?

Qaxınc olmuşdum başlarına indi.

Artıq yük, mənəvi əzabdımı bu üç nəfər üçün indi. Alnıma «zek» damğası vurulmuşdu və bu damğanın ağırlığını çəkəcəkdilər çiyinlərində ömürləri boyu. İki oğlan uşağı atasız böyüyüb ərsəyə çatsa da, öz tərcümeyi-hallarını yazmağa utanacaqdılar. Tay-tuşlarından boyca uca olsalar da, mənən bir baş aşağı olacaqdılar; ədalət tərəzisinin bir qolu əyri olur həmişə.

Əllərindən körpələr yapışmışdılar. Gözlərindən axan yaş yanaqları boyu süzülürdü. Şabalıd rəngli saçlarına bir topa dən düşmüşdü. Dodaqlan tərpənirdi, nə dediyini eşitmək mümkün deyildi; şüşə divarın hər iki tərəfində telefon aparatı vardı, gərək telefonla danışaydıq.

Bu on bir ayda bir qohum, bir qardaş qapımı döyüb dərdlərini soruşmamış, hallarına yanmamışdı. Öldü-qaldılarıyla maraqlanan da olmamışdı. Unudulmuşdular – mən unudulduğum kimi. Taleyinmi, yoxsa insanlarınmı, üzləri belə dönük olmuş?

Xahişə gəlməkdən qapının kandarını çıxaran qohum-qardaşları yoxa çıxmışdılar.

Cəmi on yeddi il şor-çörək yedizdirməklə öz borcunu bitmiş hesab edən atam kənara çəkilmişdi, öz «müqəddəs» adına sığışdırıb yaxın gəlməmiş, anam ögey ana hisslərinə sadiq qalıb şəklimi divardan çıxarmış, boynumdan bir vaxt yük kimi asılmış qardaşlarım indi öz ailə qayğılarıyla yaşamağı üstün tutmuşdular.

Yanmaq üçün doğmalıq hissi gərək. Bir damın altında yüz il yaşasan da, qan çəkə gərək ki, doğmalaşasan. Yoxsa, elə yadsan ki, yad. Yaddan da ki dar ayaqda nə haray?

Eləcə bəxtinin ümidinə buraxılmışdı bu yad qızı. İki körpəsiylə bərabər göz yaşlarını özünə həmdəm eləmişdi. Dərdindən, fikrindən quruyub çöpə dönmüş, on bir ay ərzində on bir il qocalmışdı.

Üçü də yazıq-yazıq şüşə divarın o biri üzündən boylanırdı. Öz boğazlarından kəsib yemək də gətirmişdilər mənə.

Hələ əynimdə idi öz paltarlarım. Xəstəlikdən xeyli zəifləsəm də, ayaq üstə dayanmışdım. «Nazor»a da bir 25-lik vermişdim ki, imkan olan kimi alaqapını açıb məni o üzə keçirsin, beşcə dəqiqəliyə görüşə bilək. Bu da lənət qapısı arxasında pul qazanmağın bir üsulu, bir yolu idi. Çiynimdə üç nəfərin baxışının tənəsi, dünyanın özü ağırlığında xəcalət hissi, günahkarlıq duyğusu vardı. Bir də altı il «srok»un ağırlığı. Yatdıqlarımı da hesablasaq hələ beş il bu başı bəlalılar yol gözləyəcəkdilər. Hələ beş il bu zavallı ana iki körpəsi ilə bərabər bir «zek» də saxlamalı idi. Hələ beş il atalı ikən «yetim» əlavəsi vardı bu körpələrin adında.

Və hələ beş il başlanğıcı Bayıl, sonu Sibir çölləri olan bir ünvana sürünəcəkdi bu 3 nəfər bir xəstə «zek»in arxasıycan; yana-yana, yandıra-yandıra, öz bəxtlərini, taleyin verdiyi qisməti söyə-söyə…

Ömrü boyu təyyarəyə minməmiş üç nəfər başıbəlalı stansiyaları saya-saya, göz yaşlarını biletə döndərib Bakıdan Çita vilayət xəstəxanasına kimi bir yol gedəcəkdilər. Və ilk dəfə qulaqlarına elə xəstəxana astanasındaca «böyük qardaşımızın» öz «balaca qardaşına» düzəltdiyi sırğa asılacaq:

«Çernomazıy»⁹¹…

Qara gəlmiş ömrün hələ açılmamış səhifələri…

Nəhayət, görüşə gələnlərin sayı azaldı, şüşə divarın o üzündəkilərin pulsuzlarını qovub çıxardılar, bizi, iki nəfər pul verəni arxaya keçirdilər…

Ovcumun içində titrəyən bu körpə əllərindən kim ayırmışdı məni, kim?

Hıçqırığı indi də qulağımdan getməyən bu yad qızının bir qucaqlıq mərhəmət və məhəbbətini kim mənə çox görmüşdü?

Necə də yadlaşır insan.

On bir aya doğma uşaq atadan bu qədər soyuyursa, beş ildən sonra nə olacaq, görəsən? Və bu beş ili yaşamağa dəyərmi?

Lənətə gələsən, bəxt!

Lənətə gələsən, tale!

Bu lənət qapısı arxasında, elə bu körpələrin, bu əzabkeş qadının gözü önündəcə partlayasan, ürək!

İndi son bir parça murdar əskisən; əl vuran da iyrənir, vurmayan da. Hələ beş il də bu yollan keçdikcə çirkab içində üzəcəksən, son damla qanıma da məhbəs iyi, haqsızlıq nifrəti hopacaq – üfunət iyi verəcəksən. Doğmaların üz döndərməsələr də, daxilən iyrənəcəklər səndən… Axı, sən… beş ildən sonra belə adi adam olmayacaqsan, «rane sudimıy» kimi asılacaqsan bu üç nəfərin yaxasından.

Özün bitmiş adamsan, övladların səndən, sən adlı ləkədən yaxa qurtarmaq üçün hələ nələr çəkəcəklər.

Günahsız olsan belə, günahkar kimi baxacaqsan onlara.

Təkcə onlaramı?

Haqsızın üzünə haqq sözü deyəndə də çəkinəcəksən – səndən fərqli olaraq haqsız var səsi ilə «türemşik» deyə bağıra bilər axı.

Böyüklərlə üz-üzə oturmaqdan ehtiyatlanacaqsan – özlərinə sığışdırmazlar sənlə söhbəti. Yox, sən ləkəli deyilsən, bütövlükdə, özün böyüklükdə, yox, Yer kürəsi böyüklükdə bir ləkəsən, ürək. Dünənim, bu günüm cəhənnəm, sabahım üçün ləkəsən.

Mənim üçün, eşqim üçün, körpəm üçün – ləkəsən. Lənətə gələsən səni…

Pul gücünə satın alınmış bu vüsal dəmi də sona yetdi. Gözlərinin nurunu, əllərinin hərarətini, ürəklərinin sözünü verib əvəzində bir qucaq məchulluq, bir də yanaqlarında ayrılıq qorxusundan donmuş göz yaşı apardılar milyonluq Bakının bu kimsəsiz üç nəfəri…

Taleyin hökmünə bax; ətraf dolu insan, yaxın insan, uzaq insan və bu insan dənizində sonsuz sayda baxan, görən gözlər. Son bu gözlərin qarşısında, bu gözlər kəhkaşanının önündə tək-tənha dayanmısan, hələ hirsindən, hikkəndən barmağını da uzatmısan bu gözlərin içərisinə, bəbəklərin ortasına – fəqət səni görən yox.

Sağ insan, sol insan, aşağı mərtəbə insan, yuxarı mərtəbə insan, yer insan, göy insan, torpağın üstü insan, altı insan və hər kəsin iki eşidən qulağı. Bu görməyən insanların heç olmasa eşidəcəyinə inandığın üçün var səsinlə qışqırırsan, bağırırsan, boğazın yırtılıncayadək hayqırırsan – fəqət səni eşidən yox.

Bu korlar və karlar səltənətində son tənha bir saman çöpü – «zek»....

…Dəmir qapıların astanasından keçib «sançast»a necə keçdiyimi kəsdirə bilmədim. Yerimdə uzanıb «bratan»ların suallarına cavab verə-verə bircə şey haqda düşünürdüm – ağlamaq! Hönkür-hönkür ağlamaq. Göz yaşlarımdan bir bulaq açmaq istəyirdim. İsti göz yaşlarımla yanaqlarıma «şram» çəkmək istəyirdim. Tənha qalan körpələrimi, taleyin ümidinə buraxdığım məhəbbətimi ağlamaq istəyirdim.

Özümü, qara gəlmiş bəxtimi ağlamaq istəyirdim. Bəlkə də səhvlərimi, günahlarımı göz yaşımın leysanında yumaq istəyirdim.

Başqalarından fərqli olaraq bu görən gözlərimin bulaq kimi qaynamasını istəyirdim. Döyünməsi anbaan artan ürəyimi öz əllərimlə köksümdən çıxarmaq, qoparıb da tullamaq istəyirdim. Təkcə özümə yox, hamıya, yetən hər kəsə, günahkara da, günahsıza da nifrət edirdim. Bu yer, bu göy, bu məhbus sifətləri, sərbəstliyimi əlimdən almış bu hasarlar qan kimi axmışdı gözümün önündən. İşıq da, zülmət də indi eyni dərəcədə acı, eyni cür yeknəsəq idi.

Həyat bir şahmat oyunudur – məni, özündə bir şah qədər qüdrət hiss eləyən bir kəsi adi piyada kimi küncə qısnamışdılar – heç yerə yolum yox idi. Acizdən aciz, gücsüzdən gücsüz, fərsizdən fərsiz olmuşdum, Heç nəyim yox idi indi – ailəm dağılmış, hisslərim ölmüş, bütünlükdə gələcəyimə qara bir xətt çəkilmişdi.

– Kiminçün yaşamalıydım?

Əlim çatmayan, ünüm yetməyən körpələrim üçünmü?

Yağlı süfrəmin başından əl çəkməyən «dostlar» üçünmü?

Sınmış taleyimin dünənindən göz dağı kimi qalan ilk məhəbbətim üçünmü?

Özümü, yalnız özümü aldada-aldada bu hisslərə inana bilərdim.

Bu it ömrünü başa vurmağın nə mənası vardı?

Ürəyim köksümə sığmır, qulaqlarım uğuldayır, kürəyim od tutub yanırdı…

Ayılanda məhbus dərdinə göz yummaqdan gözləri şüşələnmiş və bu şüşə gözlərini sonsuzluğa dikmiş həkim Qarayevi və qıpqırmızı gözlərinin yaşını ovcuna sıxan Əliağa kişini gördüm.

Üsyankar dəqiqələrimin sonluğu belə bir «şirinlik»lə nidalanmışdı.

Qismətinə ölüb dirilmək düşənlər bu şirinliyi dadıb, dadmayanlara qismət olmasa yaxşıdır.

İynələrinmi təsirindən, yaxud ömür payımın ucuzluğu ilə razılaşmadığımdanmı tam bir boşluq içində yaşadım həmin günü…

Gözümün önündə tez-tez son səhnə keçirdi. Körpələri ilə əl-ələ tutmuş bir qadının gedərkən dəmir qapıdan qanrılaraq geri baxması.

Bu baxışı son baxış, bu göz yaşlarını isə birgə yaşadığımız ömrün sonuna düzülmüş nöqtələr kimi başa düşürdüm.

Son görüş idi bu!

Son gediş idi bu!

Qırılmış saz simlərinin sonuncu titrəyişi idi, sonuncu nidası idi…

Bir an da keçəcək, bu titrəyən səs də uzaqlarda, lap uzaqlarda son inilti kimi azalıb yox olacaq… Dünya boş qalacaq mənimçün.

Həyat ümmanında xoşbəxtlik adda bir inci tapmışdım.

Axtarıb tapmışdım.

Salıb itirmişdim.

İtirib də barışmışdım.

Daha məni çölə bağlayan heç nə yox idi. İndi özümü illərcə bu dörd divar arxasında ömür bada verənlərlə eyni hüquqlu «zek» sayırdım.

Yeni hüquqlar qazanmışdım; insan hüquqları yox, «zek» hüquqları. Həyat fəlsəfəsinə tüpürmüşdüm! «Zek» fəlsəfəsi öyrənəcəkdim.

İnsan həyatı deyilən bir həyata da bilərəkdən tüpürmüşdüm – mənə indi «zek» həyatı əksiklərini anlamaq lazım idi.

Uzun yol astanasında idim hələ. «Zek» əlifbasını öyrənməli idim. Və bu «zek» əlifbası Kiril əlifbası kimi «A», yaxud fars əlifbası kimi «Əlif» səsindən başlanmır.

«Zek» əlifbasının ilk hərfi «B», ilk sözü «babki» – yəni puldur. Bu ilk hərfi, ilk sözü olduğu kimi başa düşüb çöldəki pullarımı toplamalı, onların taleyini öz taleyimə uyuşdurmalı idim.

Vəhşiləşməli idim.

Mümkün qədər tez, lap elə bu gündən, bu andan etibarən insan kəlməsini unutmalı idim. Mühitlə ayaqlaşmalı, öz yerimi tutmalı idim. Bu yol qurban tələb etsə də, dönə bilməzdim; geriyə açılan yollarım qapanmışdı.

Palatada altı nəfər idik. «Vojak»⁹² vəzifəsini əvvəllər üç dəfə ağır cinayət üstündə mühakimə olunmuş Adəm adlı birisi icra edirdi. Altmışa yaxın yaşı vardı. Balacaboy, çəlimsiz bir kişi idi. Sonuncu dəfə yenə adam bıçaqlamaq üstündə tutulmuşdu. Kameradan fərqli olaraq «sançast»da cinayətin tərkibinə görə qruplaşdırma yoxdur. On dəfə məhkum olunmuşla ilk dəfə həbs olunmuş eyni palataya salına bilər.

«Obşak» pulları onun əlində cəmləşmişdi. Özünü həqiqətən də «vojak» kimi aparırdı. Bu çəlimsiz görkəmi, bu yararsız vücudu ilə özünü hamıdan yüksək sayırdı. Boğazı qaşqaldaq boğazı naziklikdə olsa da amirlik iddiasından əl çəkmirdi.

«Zek» fəlsəfəsinin ilk dərsi kobudluqdan başlanır.

İnsana ağıl, «zek»ə güc gərəkdir. «Vojak» kimdir?

Qol zoru, qorxmazlıq, bir balaca ədalət – üçünün bir qazanda qarışığından «vojak»m xəmiri yoğrulur. Ədalətsizlik, mənəmlik, özünəvurğunluq daşının üstünə bu xəmir məharətlə yaxılır, alınan kütlə üzdən cəlbedici, içəridən dişsındıran olur. Üzünün xəmiri qurumuş bu daşı sındırmaq üçün bircə yol var: özünü ona çırpmalısan. Çünki, uzun müddət «vojak» kimi ədalətsizlik göstərib, hökmranlıq edən bu şəxs heyvani istəklə tutduğu mövqeni əldən verməyəcək. Ancaq özünü ona çırpa bilsən, məhz, kəl döyüşündə olduğu kimi buynuzunun qırılmağından qorxmasan, onun iç üzü açılacaq, xıncım-xıncım olub töküləcək. Yox, əgər, boşsansa, ucu itilənmiş buynuzunu sındırmaqdan qorxursansa, çəkinməlisən bu döyüşdən. Çünki, yararsızlığını başa düşüb əzəcəklər səni. Əzəcəklər yox, palaza döndərib sərəcəklər ayaqlar altına!!! İstəyənlər də, istəməyənlər də döyəcəklər qabırğana! Yazılmamış qanunların müti icraçıları işarə gözləyən ov itlərindən əsla seçilməz.

«Vojak»ı sındıracaqdım!

Özü də elə bu gün, əsəblərimin tarıma çəkildiyi bu anda, «zek» kimi öz yerimi tutmağa qərar verdiyim dəmdə sındırmalı idim onu. Özüm sına bilməzdim – ölə bilərdim. Ölüm də indi mənim üçün doğma qardaş, yaxın dost sayılırdı.

Təsadüfən də bu gün palatanın hamam günü idi. Hamılıqla yığışıb «vojak»ın dalınca getdik. «Hamam» sözü özü də Bayıl türməsində şərti addır. Yeri, divarları çirkab içində olan otağın tavanından 75 sm diametrli borular keçir. Onu bir neçə yerdən deşiblər – həmin deşiklərdən ilıq su axır. Pas basmış bu boruların deşikləri tədricən tutulub, bəzi deşikdən damcı-damcı, bəzisindən nazik xətt kimi su süzülürdü. Suyun ən gur yeri «vojak»ın, qalanları kim tez tutsa onundur. «Vojak» özünə arxayın olduğundan soyunmağa – içəri keçməyə tələsmir – yeri təmin olunub. Digər yerlər uğrunda mübarizə elə soyunub-geyinmə otağında başlayır. Kim o biri otağa tez keçsə, kimin gözü alıcı quş kimi yaxşı yeri tez seçə bilsə və həmin axının altında dayansa, bu yer onundur. Heyvan psixologiyası!

Hamı öz yerini tutdu, «vojak»ın yeri və damcılarla su süzülən yerlər boş qaldı. Tələsmirdim. Hamının arxayınlaşmasını gözləyirdim. «Vojak» hələ o biri otaqda idi. Təmkinlə, aramla «vojak»ın yerini tutdum. «Zek»lər bir-birinə, sonra mənə baxdılar. Əliağa kişi qaş-gözlə ürəyindəkiləri mənə bildirib, xəbərdar etmək istədi (ucadan deməyə ixtiyari yox idi). Yazıq hardan biləydi ki, mən özlüyümdə çox şeyə qərar verib, nəticə çıxarmışam?

«Vojak» qapını açıb içəri keçdi. Bir addım atıb dayandı, əvvəlcə məni sonra, digər yoldaşları gözdən keçirdi. Heç kəs yuyunmurdu. Hamı hadisənin sonluğunu izləyirdi. Bu bədbəxtin isə çıxış yolu qalmamışdı; ya geriyə dönüb buranı tərk etməli, ya boş yerlərdən birini tutub taleyin ona göndərdiyi bu acı payla razılaşmalı, ya da…

«Vojak» da əcdadının ona irs qoyub getdiyi «yer güclünündür» yolunu seçdi. Nazik, əyri qıçlarının üstündə mənə tərəf addımladı. Çox güman ki, bu işlərdə hələ naşı olduğumu zənn etdi, yaxud, xəstə olduğumdan müqavimət göstərə bilməyəcəyimi, acizlik göstərəcəyimi zənn etdi.

– Ey,.. çəkil görüm! – deyə qabardı. Fərqinə varmadım.

– Sənnən danışıram, eşitmirsən? – bir az da ucadan qışqırdı.

Eşidirdim. Eşitməzliyə vurmuşdum özümü. İlıq su bütün bədənimə qəribə bir gizilti gətirmişdi. Suyun hərarətindənmi, bu qəribə atmosferin təsirindənmi, yoxsa indicə qopacaq tufanın görünməz dalğalarının gücündənmi nəhəngləşirdim – elə bil bir boy ucalmışdım. Dərd əymiş çiyinlərim qalxmış, sinəmdə qəhərdən sonrakı nifrət düyünlənmişdi. Barmaqlarımı daraq kimi saçlarıma taxmışdım; qollarımın əzələlərinin öz-özünə oynadığını da hiss edirdim.

Bu dəqiqə ikimizdən birimizin taleyinə qara xətt çəkiləcəkdi.

Bu dəqiqə bu suyun bir sahibi olacaqdı!

Bu andan etibarən bütün baxışlar dəyişəcəkdi.

İndicə insanlara və insanlığa nifrətin ağırlığı dəyirman daşına dönüb ikimizdən birimizin başına enəcəkdi.

İndicə iki haqsızdan biri qol gücü ilə haqlı olacaqdı. Zorla tutulmuş bir vəzifə ya daha da möhkəmlənəcək, ya başqa qoluzorluya veriləcəkdi.

İki heyvanın məkan üstündə mənasız mübarizəsi!

İki insanlardan təcrid olunmuşların canlı döyüşü başlayırdı indi. Qalan təcridolunmuşlar lal-kar kimi dayanıb baxacaqdılar; eynən heyvan sürüsündə döyüşənlərlə etinasızların səhnəsi yaranmışdı.

«Vojak» bir addım da irəliləyib sağ əlini qaldırdı, dünyanın özü böyüklüyündə qəzəb düyünlənmiş sinəmdən itələməyə cəhd göstərdi:

– Çəkil demirəm sənə?

Elə bu lazım deyildimi mənə? Vəhşiləşmiş mənə, insanlıq sözü üstündən öz əlləri ilə qara xətt çəkməyə hazırlaşan mənə!

Qana susamış mənə!

Lənət qapısı arxasında lənət qazana-qazana yaşamağa alışmaq istəyən mənə!

Bir əlimlə seyrək saçlarından, bir əlimlə çiynindən yapışıb başını yüz ilin çirkabı çökmüş divara vurdum, bir də, bir də…

Hiss elədim ki, əlimdəcə ağır qum torbasına döndü – yerə uzadıb indi də alnını döşəməyə döyməyə başladım. Sağ dizimi kürəyinə söykəmişdim. Yuxarıdan axan su indi hər ikimizin üstünə tökülürdü. Əzilmiş burnundan, dərisi çapılmış alnından axan qan bu suya qarışdıqca daha da gözəl rəng alırdı – qızılgül rəngi…

Hər dəfə döşəməyə dəydikcə tappıltı səsi mənə «qan» sözünü xatırladırdı. Qan, qan, qan…

Alacalanmış gözlərimin qarşısında xaçmazlı Akifin təəccübdən büzülmüş sifəti peyda oldu:

– Bəsdi, bəsdi, ay allahsız, bəsdi, – deyə qışqırdı.

Vəhşiləşirdim. Özüm görə-görə, başa düşə-düşə vəhşiləşirdim. Məhbus yoldaşlar sabiq «vojak»ı götürüb o biri otağa apardılar. Hamam təkcə mənə qaldı.

Su! İlıq su! İlıqlaşmış əsəblər…

Dünya nə gözəlmiş, İlahi!

Yaşamaq nə şirinmiş!

Bu lənət qapısı arxasında belə, bu çirkab anbarının içində də yaşamaq istəyirsən, insan! Səfil kimi, it kimi, «vojak» kimi, hər necə olursa olsun, yaşamaq istəyirsən.

Yalandır sivilizasiyalı cəmiyyət anlayışı!

İllərcə boş qafamıza neçə-neçə bünövrədən məhrum kəlamlar yerləşdirilib, bizi bir-birimizə dost olmağa çağırıblar.

İftiralarla, qəbahətli anlarla dolu bir keçmiş yaşamışıq.

İndi o keçmişə son qoyuldu.

İndi bütün yalanlara birdəfəlik «yox» deyildi!

Əcdadımızın qanunu, hakimlik qanunu, qolu-zorluluq qanunu ortaya çıxdı!

Min illər yaşamaq hüququ qazanmış bu qanunun nəyi pis imiş görəsən?

Dünya xalqlarının bütünlükdə bir qanunu, bir qaydası ola bilməz. Hər yerin, hər vilayətin, hər obanın öz qanunu olmalıdır. Həmin yerə düşən qərib kimsə də, məhz, yerin qanunları ilə yaşamalıdır. Sarayda saray qaydaları, it damında it qaydaları, türmədə «zek» qaydaları hakim olmalıdır.

Vay bu qanunları öyrənə bilməyənlərin halına!

(2-ci hissə )
«Qırmızı zon»

«YATAB»⁹³

Bu günkü gün dünənkinin nəticəsidir.

H.Heyne

Bayıl «zek» üçün məhbəs nəzəriyyəsi üzrə həm orta və ali məktəb, həm də akademiyadır. İlk dəfə düşənlər hamısı bura girəndə dilxor, başıaşağı olursa, çıxanda sifətindən sevinc, məğrurluq oxunur. Ona görə yox ki, azadlığa buraxılır, xeyr; azadlıqla Bayıl türməsi arasında qanlı bir uçurum mövcuddur; hələ «zek» «zon»a göndəriləcək, «zon»da öz «srok»unu əridəcək, bəlkə də başına min cür bəla gətiriləcək, bəlkə, yeni cinayət törədib yenə də bura qayıdacaq.

Ona görə ki, o, görmədiklərini gördü, hazır olmadıqlarına hazır oldu, psixoloji cəhətdən «zek» kimi formalaşdı, üzündəki həya pərdəsini şəhadət barmağı ilə yırtdı. İmtahanların ən çətinini verib öz qiymətini, öz «kliçka»sını aldı. Bəlkə hələ çiyninə səkkizguşə ulduz da döydürüb, «ment»lərə qarşı barışmaz, qanun keşikçilərinə qarşı əks bir mövqe də tutdu. Əlində olanları, qohum-qardaşın göndərdiklərini xərcləyib qurtardı, ümidi hər yerdən üzüldükdən sonra yeddi dəmir qapı arxasında pul qazanmağın yolunu, yolağısını da öyrəndi. Heç nə bacarmadıqda qumara qurşandı, uddu, uduzdu, həyasını atdı, bədəninin hansı bir üzvünüsə satdı, manatsız qaldıqda özünə, şəstinə sığışdıra bilmədiyi «balanda»nı da yedi; «proquloçnıy» həyətdən siqaret kötüyü yığdı, onların tütününü bir yerə toplayıb qənaətlə çəkdi, «srok»suz çıxa bilməyəcəyinə əmin olduğundan özgələrinin və özünün mənəviyyatına tüpürdü də…

İndi əlinə «zon»a getmək fürsəti düşüb; heç olmasa hasarların ölçüsü böyüyəcək, heç olmasa bəlalı başının üstündə soma görəcək, aya baxacaq…

Buna da şükür oxuyacaq. Təki bu lənət qapısı arxasından uzaqlaşa bilsin, təki Bayıl məhbəsinin mənəvi ağırlığı onun çiyinlərindən götürülsün…

Qəfəsə salınmış quş nə qədər vurnuxub qaçmağa çalışsa da, nəticə əldə edə bilməyərək tədricən bu payla razılaşır. Aydın soma, geniş torpaq eşqilə cəh-cəh vurub oxuduğu günlər bəlkə də yadından çıxır, bu dar qəfəs doğmalaşır ona. Hələ oxuyur da…

İnsan da belə imiş. «Məhbəs», «zindan», «türmə», «ağzıbir» adlanan bu yerə də «zek» bədbəxt öyrənir. Kameraların qara rəngli qapısı da, «nara»ların dəmir soyuğu, «kamera»nın açılıb-örtülməsi «zek» üçün təkrarlandıqca təkrarlanır, onun şüurunda cilalanır, adiləşir. Hər şey vərdiş halına keçir.

Minlərlə üz görüb qocalmış bu binanın divarları doğmalaşmışdı mənimçün. Dəhliz boyu addımladıqca içəridə oturanların pisini də, yaxşısını da eyni qayğı ilə süzürdüm – sərbəstliyimiz arasında nə qədər fərq vardı; onlar yeddi, mənsə altı dəmir qapı arxasındaydım. Bilsəniz bu bir dəmir qapılıq fərq nə deməkdir?

Bu fərq – həyat, bu fərq – hava. Bu fərq – yemək, gəzmək, danışmaq, kameradakılara imkan çatan qədər kömək göstərmək… Bu qayğının, bu köməyin də sonu yetişmişdi; bu gün gecə yola düşəcəkdik – islah olunmaq, tərbiyələndirmək üçün aparacaqdılar bizi… koloniyaya.

«Zon»a göndəriləsi «zek» «yatab» gününü, yəni qrupun koloniyaya yola salınacağı günü əvvəlcədən bilir. Bayılda adətən şəhər «zon»larına «zek»i «voronok»la göndərirlər ki, bu da həftənin 2-ci və ya 4-cü günü icra olunur. Nisbətən uzaqdakı «zon»lara, məsələn, Xələcə və Ağdama isə qatarla, qəbul olunmuş dildə «stolıpin»lə aparırlar. («Stolıpin» haqda söhbətimiz olacaq.)

Qaradağdakı 9 №-li koloniyaya gah «voronok», gah da «stolıpin» güzar edir. 3 №-li islah-əmək koloniyasına gedənlərin payına «stolıpin»i görmək şərəfi düşür. Yola düşməmişdən qabaq «zek» 2-3 dəfə təşrif buyuran «bratan»dan təlimat alır: filan «zon»da rəis kimdir, «oper» necə adamdır, «daçka» necə və neçəyə keçirilir. «Toçka»⁹⁴ neçəyədir, «barak» və «kutok»⁹⁵ nə deməkdir, özünü necə aparmalısan və s.

Bayıldan «zon»a pulun hansı yolla aparılmasını da ətraflı surətdə başa salırlar. Pulu, əlbəttə ki, iri əskinasları çoxluca əzişdirmək, sonra pencəyin boyunluğunu, yaxud yaxalığını söküb içərisinə tikmək lazımdır. «Teleqreyka» daha münasibdir. Bunlara imkan yoxdursa və ya pul çoxdursa, ən münasib yer – tumanın ağıdır. Hər «nazor» özünə sığışdırıb əlini ora uzatmaz. (Hərçənd, uzadanlar da olur.)

Mən də bir ədəd 100-lük, 4 ədəd 50-lik və iki ədəd 25-liyi həmin yerə səliqə ilə tikmişdim. Bayıl türməsində 11 ay ərzində xərclədiyim 27 min manatın qalığı 354 manat idi. Bayıl türməsində də, «zon»da da xərclədiyim pulların hər birinin iç üzünün sağ tərəfindəki ağ sahəyə əski əlifba ilə adımı yazdım ki, çıxandan sonra rastıma gəlsə, təbərrik xatirə kimi saxlayım.

Dəhlizdə saydılar, sıraya düzüb bir də baxdılar, dilucu uğur da arzuladılar və on bir ay əvvəl gətirdikləri yolu indi geriyə qaytardılar. Yenə dəmik qapılar növbə ilə şaqqıldadı, yenə «boks» beton döşəməsinə qəbul etdi; ancaq indi «şmon» haqda düşünən yox idi. «Nazor»lar hədsiz dərəcədə qayğıkeş, canıyanan olmuşdular; insan öz qiyafəsini, cildini nə tez dəyişə bilərmiş…

Onlar çox yaxşı başa düşürdülər ki, burdan gedən «zek» koloniyada çürüyəcək, neçə illər yola verəcək, ancaq, nəhayət ki, qurtarıb çıxacaq və təsadüfən küçədə, bayırda rastlaşacaq onunla. Bu səbəbdən də indiyə kimi etdiyi nadanlıqların əvəzini «yatab» günü mülayimlik, şirindillik, mehribançılıqla qaytarır. Onun bu yeni kefiyyətləri təəccüblənmiş, «zon»a getdiyi üçün qismən ruhlanmış «zek»in ürəyini yumşaldır. «Nazor» da bu momentdən ustalıqla istifadə edərək «zek»dən şirinlik alır.

Pencəyimin cibində cəmi dörd manat pul qaldı – hamısını mehribançılıqlarının həddi-hüdudu olmayan «nazor»lar çay pulu aldılar.

İki saata yaxın boksda var-gəl edəsi olduq. Siqaret tüstüsündən göz-gözü görmürdü.

On bir aylıq məhbəs həyatına uzun bir vergül qoyulacaqdı indicə. Bayıl türməsi ilə bağlı acı xatirələr çözələnəcək, on bir ay on bir saniyə kimi gözümün qarşısında əriyəcəkdi; bu on bir ay on bir insan ömrü idi əslində. Mənsə on bir ayı bircə qurtum su kimi içmişdim.

Şirinli-acılı 35 illik ömrümə on bir aylıq zəhər toxumu səpmişdi. Hamıya mehribanlıqla yanaşdığım illər nağıla dönmüşdü yaddaşımda. İndi insanlara başqa gözlə baxırdım; çəpləşmişdi gözlərim!

Yox, insanlar dəyişməmişdilər, bu qısa müddət ərzində dəyişə bilməzdi bu sayda insan övladı!

Mən dəyişmişdim.

Özüm boyda zəhər tuluğuna oxşayırdım – əl vursan partlayardım.

Bəla burasında idi ki, özüm özümü oxuya bilir, qəddarlaşdığımı, nifrət parçasına döndüyümü, insanlıqdan uzaqlaşdığımı görürdüm. Görə-görə, başa düşə-düşə dəyişə bilmirdim.

Geriyə qayıtmaq istəyirdim. On bir ay, bircə il geriyə qayıdıb əvvəlki mən olmaq istəyirdim. Hava qədər, su qədər istəyirdim keçmişimi. Əynimə biçilmiş təzə libasın nə dərəcədə murdar olduğunu bilirdim. Soyunub da atmaq istəyirdim bu lənət qapısı arxasında məni məndən uzaqlaşdıran bu murdarlığı. Bacarmırdım!

Mənası da yox idi bu paltarı dəyişməyin; axı, mən hələ təcridolunmuşlarla yanaşı oturmuşdum!

Axı, mən hələ təcridolunmuşların yanma aparılırdım.

Mən özüm təcridolunmuş idim hələ!

Hələ! Bəlkə də həmişəlik…

Nəhayət, karton vərəqlər, şəxsi işlər «nazor»ların əlində göründü.

Təqribən gecə saat 11:00 olardı. Ona görə təqribən deyirəm ki, Bayıl türməsində saat saxlamağa icazə verilmir. 39-cu kamerada qalarkən bir su saatı düzəltmişdim. Dezodorant qabının oturacaq hissəsini kəsmiş, alt paltarımızın birini ixtisara salıb onun rezinindən istifadə edərək bu qabı başıaşağı şəkildə asmışdım. Su yavaş-yavaş damcılayıb azalır, rezin yüngülləşən qabı yuxarı çəkirdi. Qaba bənd edilmiş lingin (ikiyə bölünmüş karandaşın bir üzü) bir ucu qalxır, ortası iynə ilə divara bənd edildiyindən o biri ucu qövs şəkildə hərəkət edirdi. Qövsün bir ucunda səhər saat 5, o biri ucunda gecə saat 11 yazmışdıq. Qaba doldurulmuş su bu müddət üçün bəs edirdi. Öz xahişi ilə saata Xosrov kişi qulluq edirdi. Çox alicənab, yüksək təfəkkür sahibi və iki institut məzunu olan Xosrov kişiyə hamının hörməti vardı. Əsl el ağsaqqalı idi… Ona kamerada iş tapşırmırdıq. Buna baxmayaraq, hamıdan tez yuxudan durur, qabları su ilə doldurur, saatı «qurur» və kamera boyu sakit addımlarla «tasovka» edirdi. Dərdi özündən ağır idi. Dəfələrlə müşahidə etmişdim: ata nəvazişi, baba qayğısı ilə üstü açılanların üstünü örtür, başımızın üstündə durub dərdimizə acıyırdı. İnsanın alicənablığının həddi-hüdudu olmazmış. Sənə yüz dəfə təzim və ehtiram, Xosrov kişi.

Az sonra starşina o saatı da çox görərək biz «proqulka»da olarkən söküb aparmışdı…

«Voronok» yenə öz dəmir ağzını ayırmışdı. Familiyalar və maddələr oxunduqca əyinlərində hələlik «adam paltarı», ayaqlarında «adam ayaqqabısı» olan «zek»lər nağıllardakı kimi bu dəmir əjdahanın ayrılmış ağzına girirdilər. Bir, iki,.. on yeddi,.. iyirmi üç (bu mən idim),.. otuz iki…

Əjdaha beşadamlıq balaca qarnında otuz iki nəfəri yerləşdirib guruldadı, baş alıb harasa istiqamət götürdü…

QUL BAZARI

Azadlıqla qul olmaq arasında cəmi bir addım var…

Qonçarov

«Voronok»un yerindən tərpənməsi ilə stajlı «zek»lər arasında mübahisənin qızışması bir oldu: bir dəstə «voronok»la birbaşa, bir dəstə «stolıpin»lə aparılacağımızı söyləyirdi.

Döngələrə görə dəmiryol vağzalına tərəf aparıldığımızı təyin etdik. Sonra döngələrin də sayı itdi. On beş, iyirmi dəqiqə keçmiş «voronok» yenidən ağzını ayırdı. Tökülüşməyimizi tələb etdilər. «voronok» düz «stolıpin»in qapısı ilə üzbəüz dayanmışdı.

Arada ikicə metrə yaxın məsafə olmağına baxmayaraq, əli avtomatlı əsgərlər sağ və sol tərəfdə hazır vəziyyətdə dayanmışdılar. Birinci «zek» maşından düşən kimi rus əsgərlərindən biri qışqırdı:

– Birinci getdi.

Qəbul edən rus əsgəri də cavabında:

– Birinci gəldi, – dedi.

Ayaqlarım torpağa dəydi və bu ünsiyyətdən bədənimə qəribə bir hissiyyat çökdü. Неç olmasa, yarım dəqiqə durub bu vağzalın havasından sinə dolusu udmaq istədim – bu da bir qənimət idi… Avtomatın lüləsini burnuma tutmuşdular. Bu yaramazın boz sifətinə, göy gözlərinə və əlindəki avtomata diqqətlə baxıb ayağımı «stolıpin»in dəmir pilləsinə qoydum. Daha bir addım atıb geriyə boylandım. «Voronok» növbəti «zek»i doğurdu… Əlində avtomat tutmuş dayə isə doğulmuş körpəyə yol göstərirdi. Beləliklə, balaca əjdahanın qarnından çıxıb böyük əjdahanın qarnına doluşduq və qatar yola düşdü.

Əgər dünyada iki nəqliyyat növündən zəhləm gedirdisə, bunun biri və bəlkə də elə birincisi qatar idi. Bununla belə «SV»dən tutmuş, «plaskarta» kimi çox vaqonlar görmüşdüm bu 35 ildə…

«Stolıpin» bunların hamısından fərqli, qeyri-adi bir vaqon idi. Adamda da xüsusi məna vardı… (Bu barədə sonra.)

– Çömbəlin, əllər boyunun dalına. «Stolıpin»dən düşən kimi özümüzə gəlməmiş eşitdiyimiz ilk söz rus dilində oldu. Kapitan indiyə kimi yalnız kinolarda gördüyümüz faşist kimi qışqırırdı. Əlində avtomat tutmuş, ayaqlarını azca aralı qoymuşdu. Yanında iti də vardı. Dörd tərəfimiz əli avtomatlı rus əsgərləri ilə dolu idi.

– Buna «konvoy» deyirlər, – «zek» qardaşımız Fəxrəddin xəbərdar etdi, – ehtiyatlı olun, ata da bilərlər, döyə də. Nə desələr əməl edin. Binamusdurlar bunlar. Qaniçəndirlər.

– Susun, sizin ananızı, – kapitan var səsi ilə bağırdı, – xəbərdar edirəm, qaçmaq istəyəni yerindəcə güllələyəcəm.

Hara qaçacaqdıq görəsən?

– Bir-bir qalxın, əlinizi arxanıza qoyub maşına keçin!

Əmri yerinə yetirməkdən özgə nə çarə var idi ki?

«Bratan»lar «stolıpin»dən düşəndə məni ağsaqqal kimi qabağa buraxmışdılar. İndi də birinci olaraq ayağa qalxdım və bu alçaldıcı vəziyyətdən yaxa qurtardığım üçün sevindim də.

– Birinci getdi, – deyə silahlı əsgər dalımca qışqırdı.

On səkkiz addıma «voronok»da çatdım. Yuxarı qalxan kimi içəridəki, digər rus əsgəri qışqırdı:

– Birinci gəldi. Sonra isə mənə göstəriş verdi:

– Əlindəkiləri bura qoy, düşəndə götürərsən. Şübhəsiz ki, bu əmri də müqavimətsiz yerinə yetirdim. Taleyimin verdiyi bu payı da lənətləyə-lənətləyə keçib oturdum. Sayca altıncı «zek» Fərhad idi, içəri keçən kimi yeddinciyə tapşırdı:

– Şeyləri ora qoyma, oğraşlar eşəcəklər. Əsgər də öz növbəsində qışqırdı:

– Sus, «poskuda»⁹⁶!

– Özün sus, «suka», – bu da əsgərin aldığı cavab oldu.

Səriştə buna deyərlərmiş. İçəridə 7 nəfər «zek» vardı, əsgər nə biləcəkdi ki, söyən kimdir. İlk gələn beş nəfərin boğçaları əsgərlərin yanında qaldı. «Voronok»un tərpənməyi ilə əsgərlərin torbalara hücumu eyni vaxtda başladı. Gözümün önündəcə sovet əsgəri mənim torbamdan məhrəbamı, diş fırçamı və diş pastamı, alt paltarımı götürüb özünün boş torbasına doldurdu.

– Niyə götürürsən, onlar mənimdir, axı, – deyə dilləndim.

– Mumla, «svolıç»⁹⁷, özümüz bilərik.

– Danışma, mənasızdır, – Fəxrəddin bildirdi, – qoy soysunlar. Bu binamuslara söz deməyin xeyri yoxdur. Danışsan, düşəndə döyəcəklər, ya da «nazor»a «nakolka» verəcəklər ki, pis adamsan. Danışma…

Danışmadım, ancaq alt paltarı oğurlayan sovet əsgərinə təəccüblə, ikrah hissi ilə baxmaya bilməzdim.

Hansı ruhda tərbiyələndirmişdilər bizi? Şanlı sovet əsgəri! Qızıl əsgər!

Müqəddəs qanunlarımızı qoruyan yenilməz sovet əsgəri…

Oxuduqlarımız, eşitdiklərimiz bu.

Gördüklərimiz həqiqətdirsə… İstəməzdim bu həqiqəti, çünki bu həqiqət çılpaqlaşdıqca iyrəncləşirdi.

Yenə dəmir qapıların şaqqıltısını eşitdik. Neçə dəmir qapı keçdiyimizi saya bilmədim. «Voronok» ikinci dəfə ağzını açdı. Yerə tökülüb sıra ilə düzüldük. Əlimdəki torba bəs deyincə yüngülləşmişdi. Başqa bır «zek»in torbasının ağzı bərk düyünləndiyindən əsgərlər onu altdan bıçaqla kəsib boşaltmışdılar. o da yandığından geri dönüb boş torbanı əsgərin üzünə çırpdı:

– Al, «qnida», bu da sənin olsun!

Əvəzində «nazor» onun boynunun kökünə yağlı bir şillə, qızıl əsgər isə arxasına möhkəm bir təpik ilişdirdi.

Ensiz, üstü dəmir çərçivələrlə örtülmüş bir dəhlizi keçib, eynən Bayıl türməsindəki kimi tavanı dəmir çərçivələrlə bağlanmış bir yerə doluşduq. Uzun, bığlı bir «nazor» sıraya düzülməyimizi tələb etdi. Onun əks tayı, boyca gödək, bığsız, qapqara rəngdə «nazor» əllərini belinə vurub ayaqlarını aralı qoydu… Üz-gözünü qırışdırıb zəhmli görkəm almağa çalışdı:

– Əllər arxaya. Sıraya düzülün, oğrular, quldurlar, rüşvətxorlar.

Fəxrəddin bir dəfə bura düşüb çıxdığından onları tanıyırdı. Yavaşca:

– Ehtiyatlı olun, Rahimdir, – deyə xəbərdarlıq etdi.

Rahim də elə bil buna bənd imiş kimi Fəxrəddinin üstünə yüyürdü:

– Nə tez tapdın buranın yolunu, ə…

Qoşa «duplet» şillə Fəxrəddinin sözünü ağzında qoydu.

Rahim yenə öz qəribə görkəmini aldı. Vurduğu zərbənin psixoloji təsirini müşahidə edib, qışqıra-qışqıra hədələməyə başladı:

– Lezva, bıçaq kimdə var, çıxarıb versin. Özüm tapsam… soxacam.

«Bratan»lardan çoxu şillələnmək, həm də ilk tanışlıqdan bu «ment»lə düşmən olmaq istəmədiklərindən torbalarını açdılar. Kəsici və deşici nə vardısa, təhvil verildi.

İmkansız «zek» tədricən döyülməklə razılaşır, mənəvi əzabını müvəqqəti də olsa, yadından çıxarıb, «Qalsın qulluğunda!» – deyə taleyi ilə barışır, bundan sonra ona vurulan şillə və təpiklər heç fiziki cəhətdən də təsir göstərmir.

İşin nəticəsindən razı qalıb, öz əməlindən ləzzət alan Rahim toybəyi kimi dövrə vurub əmr etdi:

– Pulları çıxarın!

Heç kəsdən səs gəlmədi. Gözlərini bərəldib alnını qırışdırdı, ayaqlarını yerə vurdu:

– Pulları çıxardın, yoxsa lüt soyunduracam sizi… arasınacaq yoxlayacam!

Hər əmrdən sonra pauza verirdi, dəfələrlə bu rolu oynamış, yəqin ki, aktyor kimi formalaşmışdı. Pauza «zek» üçün düşünüb qərar çıxarmağa imkan yaradırdı.

Aramla bir də sağa-sola var-gəl etdi.

Sabirabadlı Şahların yanına gəlib qolundan tutdu:

– Pulları ver!

– Yoldaş nəçənnik, vallah pulum yoxdur.

– Yoxdur, indi mən taparam…

Bir də qabağımızda dövrə vurdu. Nə fikirləşdisə, təzədən Şahların yanına qayıtdı:

– De ki, sən öl pulum yoxdur?!

Şahlar xeyli fikirləşdi, qeyrəti yol vermədi ki, quru bir «sən öl» yapışdırsın onun alnına. Utana-utana, qorxa-qorxa pencəyini əynindən çıxartdı.

– Boyunluğuna tikmişəm, nəçənnik. Bıçaq verin, kəsim çıxardım.

Rahim cibindən ov bıçağını çıxardıb, pencəyin boyunluğunu tamam-kamal kəsdi:

– Onsuz da bu gün sənə «spesovka»⁹⁸ verəcəklər, pencəyi neynəyirsən?

Pencəyin boyunluğundan çıxan 65 manat pulun 30 manatmı götürüb hamıya göstərdi:

– Mən halal – adamam. Baxın, yandan da azını götürürəm – üzünü Şahlara tutdu, – halal eləyirsənmi?

Görəsən Şahlar yazıq halal eləməyib, ürəyindən keçən «Haramın olsun!» sözlərini deyə bilərdimi?

Müvəffəqiyyətli hücumdan sonra növbə ilə «zek»lərə yanaşıb hamısının pullarım aldı, ikiyə bölüb yarısını götürdü. Növbə mənə çatdı. Qarşımda dayanıb başdan ayağa kimi məni süzdü, uzun saçlarıma, qəhvəyi kostyumuma, ağ köynəyimə nəzər saldı.

– Statya?⁹⁹ Dedim.

– Adın, familin? Dedim.

– Hardan tutulmusan?

Onu da ədəb-ərkanla deyəsi oldum.

– Ba… Söküb dağıtmısan, hökumətin atasına od vurmusan ki, day denən. Çıxart görək, yığdıqlarından bizə nə gətirmisən!

Cavab qaytarmağın əhəmiyyətsiz olduğunu başa düşdüyümdən, əlimi cibimə salıb 4 manat qalıq pulunu çıxartdım. Aldı. Baxıb qəzəbindən od tutub alışdı. Hirslə pulları (bir üçlüyü və bir manatlığı) pencəyimin ön döş cibinə soxdu. Baş barmağı ilə şəhadət barmağını bir-birinə sürtə-sürtə əlini düz gözümün qabağında oynatdı:

– Pulları, pulları göstər görüm, mənə üçlük gəlmə…

Dövrə vurub o biri «zek»lərlə pul bölüşməyə başı qarışdığından elə düşündüm ki, mən yaddan çıxmışam. Hələ bir Allaha şükür də elədim.

Sevincim uzun sürmədi, bir azdan yenə yaxınlaşdı:

– Görüm pulları, – deyə qışqırdı.

Elə bil öz əli ilə bir dəstə pul qoymuşdu ciblərimə. Atasının pulu kimi tələb edirdi. Yenə də əlimi cibimə salıb dörd manatı çıxartdım. Əl çəkməyəcəyini başa düşmüşdüm. Alıb baxdı, üz-gözünü turşudub xeyli fikirləşdi və pulları sifətimə çırpdı.

– Bunu özünə saxla, rüşvətxor!

Neçənci dəfə kimsəsizliyimi və gücsüzlüyümü dərk etdim. Sifətimə çırpılan pul güllə kimi yaladı üzümü. Şəxsiyyətdə, təhsildə, lap elə boy-buxunda məndən qat-qat aşağı olan bu yaramazın hərəkəti qəfil şillə kimi tutdu məni.

Gözlərim alacalandı, nə dəmir barmaqlığı, nə də tamaşaya düzülmüş «bratan»ları görmürdüm, indi bütün dünya beşaddımlıq asfalt örtüklü torpaqdan və onun üstündə dayanmış bu qara haramzadadan ibarət idi mənimçün. Ruhum, ağlım, başım və bədənim də yox olmuşdu. Əllərimin onun boğazında nə vaxt kilidləndiyini bilmədim, gördüyüm Rahimin nazik boğazı, qıvrım saçlı kəlləsi və hədəqədən çıxmış gözləri idi…

Güc, güc gərək idi indi barmaqlarıma. Sıxmaq üçün, bir-birinə ilişib qaynaqlanmaq üçün, Fəxrəddinə vurulan şillənin əvəzini çıxmaq üçün, mənəvi təhqirin fiziki cəza ilə tarazlaşması üçün güc, qüvvət istəyirdim barmaqlarıma. Bir az da, bir balaca da sıxa bilsəydim…

Hardan tökülüşüb gəldiklərini bilmədim, onda gördüm ki, 5-6 «ment» əl və ayaqlarının var gücü ilə çırpırlar məni. Harama gəldi, necə gəldi vururdular. Döyüb yorulandan sonra qol-qıçımdan tutub beş-on addımı sürüyə-sürüyə apardılar. «Şizo»ya salıb, qapını da möhkəm-möhkəm bağladılar. «ŞİZO» «SİZO»¹⁰⁰dan fərqli olaraq cərimə olunmuş «zek» üçün nəzərdə tutulub. Taxta «nara»nın üstündə uzanıb üz-gözümün qanını sildim. Ağrımayan yerim yox idi.

Bir neçə saatdan sonra qolumdan tutub «yatab» gələnlərin yanına apardılar. Döyənlər çıxıb getmiş, təzə «ment»lər gəlmişdi. «Bratan»lar üz-gözümə baxıb təəssüflə başlarını bulaya-bulaya çay verdilər.

– Eybi yox, yaxşı elədin. Xəbər çatdı «zon»a. Uşaqlar gəlmişdilər, dedik, «qrev»i də onlar göndərdilər.

«Zon»dakı qəribə qaydalardan biri də budur ki, «yatab» gələn kimi imkanlı «zek» «nazor»a 5-10 re verib hasarın başına çıxır və öz tanış-bilişlərini, həmkəndlisini, rayonlusunu axtarır, ona mənəvi kömək göstərir, «barak»da ona yer hazırlayacağını bildirir. Bütün bu mənəvi köməklə yanaşı «yatab» gələnlərə «qrev» də göndərirlər.

İsti «zon» çayı kamera çayından xeyli dadlı idi. Bir-iki tikə çörək də yedik. Çənəm dəhşətli şəkildə ağrıyırdı, hər dəfə ağzımı açdıqca qafam tərpənir, ağrıdan gözlərim yaşarırdı. «Bratan»lardan bəzisi qızıl əsgərin yarıladığı və «qanunpərəst» «ment»in ata malı kimi bölüşdürüb yüngülləşdirdiyi torbacığı başının altına qoyub asfalt döşəmədəcə uzanmışdı. Bəzisi, o cümlədən mən də, beton stolbalardan¹⁰¹ üst-üstə düzülüb hörülmüş hasara söykənib yuxulayırdı.

Bir ilə yaxın müddət ərzində ilk dəfə təmiz havada yatmaq kimi bir xoşbəxtlik düşmüşdü əlimə. Başımın üstündəki dəmir barmaqlığın yuxarısında göy səma, seyrək, topa ağ buludlar görsənirdi. Gözümü oxşayan bir şey də vardı: nə «nara», nə «sever» görünürdü. Bu bir misqallıq azadlıqdan məst olmuşdum, qol-qıçımın, qarın nahiyəmin və başımın ağrısı da yadımdan çıxmışdı, elə buradaca, bu göy səmanın altında, bu təmiz havadan sinə dolusu udub uymaq, dincəlmək istəyirdim…

Çoxmu sürəcəkdi bu xoşbəxtlik?

Altıncı və bazar günlərini də burada keçirdik. Rəisin başı qarışıq olduğundan «yatab» qəbul etmədi. Yalnız birinci gün saat 15 radələrində bir dəstə «ment» bir nəfər dəllək «zek»lə təşrif buyurdular.

İnsanın mənəvi alçaldılmasının nə qədər yolları olarmış? «Nazor» bu yolları dəfələrlə keçdiyi üçün öz işindən ləzzət alır. «Zek»-dəllək onun tapşırığını yerinə yetirir. «Nazor»un sözü qorxaq «zek»ə qanundur.

Qoyun qırxımında olduğu kimi, bizi bir-bir tutub dəlləyin yanına gətirir, başımızı əyib boynumuzun kökünə bir yumruq ilişdirir, sakit dayanıb danışmamağımızı tələb edirdilər. «Zek» dəllək «nazor»un əmrinə görə şuluq adamların başının yarısını qırxıb yarısını saxlayır, bununla da öz səlahiyyətini nümayişkaranə sübut edirdi.

Fağır «zek»ləri ütüb buraxdılar. Boyunlarının, qulaqlarının dibində bəs deyincə tük saxlayıb:

– Qalanını dəlləkdə qırxdırarsınız, – deyirdilər.

Pullu «zek»lərə gəldikdə isə… Pulu və adamı olan «zek»ləri elə gəldiyimiz gecə təntənə ilə qarşılayıb «zon»a çıxardılar. Birinci gün saat 14:00 radələrində qaytarıb bizə qoşdular. Bu müddət ərzində onların başı və üzləri səliqə ilə qırxılmış, paltarları, ayaqqabıları dəyişmiş, bir sözlə formaya düşmüşdülər. İki gün yarım ərzində istirahət edib özlərinə sığal çəkmiş, «zon»un ab-havasını götürmüş, yerlərini bərkitmişdilər.

İş zonası ilə yaşayış zonasının arasında qəribə təyinatlı bir keçid qapısı var ki, adına «vaxta»¹⁰² deyirlər… Azərbaycanlı «zek»lərin dilində buna «vaxt» demək qəbul olunub.

«Bratan»ların həm görüş, həm də ayrılıq yeridir «vaxt»:

– «Vaxt»a gəl.

– «Vaxt»dan keç.

– «Vaxt»ın qabağında gözlə.

– «Vaxt»da görməsinlər… «nazor»ların hədə yeridir «vaxt»:

– «Vaxt»a gəl!

– «Vaxt»a gətir!

– «Vaxt»da danışarıq!…

Hər tərəfdən neçə qat hasarlar və «zapretka» ilə əhatə olunmuş bu «zon» «zek»in əlində olan nisbi azadlığı da «vaxt»ın köməyi ilə ikiyə bölür: iş zonası, yaşayış zonası. İş zonasında olsan, əgər, yaydırsa, günəşin istisindən başını soxmağa bir kölgəlik tapmayacaq, su və yemək həsrətində bütün günü vurnuxacaq, qışdırsa, soyuqdan əsəcəksən, yağışdan islanıb yaman günə düşəcəksən. Saat 16-ya kimi it əzabı çəkib yalnız bundan sonra yaşayış zonasına keçmək hüququ qazanacaqsan.

Budur «vaxt»ın əsas vəzifələrindən biri.

«Vaxt»ın qabağından sağa dönüb rəisin «zon»dakı kabinetinə (çöldə də kabineti var) tərəf addımladıq. Dörd «nazor» və çiyni ulduzlu 7-8 «ment» bizi müşayiət edirdi. Günəşdən rəngləri kömür kimi qaralmış qara paltarlı, başı qırxılmış «zek»lər yol boyu düzülmüşdülər. Ani olaraq tarakanları xatırladım; ağ və qara tarakanları – rəngimizi bu şəkildə müqayisə etmək bəd olmazdı…

Rəis adlandırdığımız adam heç də rəis deyildi. Haqqında bolluca məlumat almışdıq. «Zon»un rəisi başqa adam olsa da, bütün məsələləri rəis əvəzi özü həll edirdi. Yerişi, danışığı, ədası tamamilə dəyişib qeyri-adi şəklə düşən bu «möhtərəm» rəisdə çox qəribə xüsusiyyətlər cəmləşmişdi. Dəvə kimi kinli, son dərəcə qəddar, əzazil bir sadist idi. Adına «faşist» «kliçka»sı da yapışdırmışdılar. Gizlində «cənab Şults» da deyirdilər.

İllər uzunu bu «zon»da işləmişdi; «otryadnik»¹⁰³ vəzifəsindən indiki vəzifəsinə qədər ucalmışdı. Milyonlarla pul toplamışdı «zek» qardaşın hesabına, toplamaqda da davam edirdi.

«Cənab Şults»un kabineti qarşısında sıra ilə düzüldük. «Zek»lərin yaxın gəlməsinə «otryadnik»lər icazə vermir, özləri bizi müştəri gözü ilə süzür, gözləri tutanda «Haralısan?», «Maddən nədir?» kimi suallar verirdilər.

Kimin hansı dəstəyə, hansı briqadaya düşəcəyindən çox şey asılı idi. Axı, briqada üzvlərinin imkanı «otryadnik»in imkanı deməkdir. «Zek» pulludursa, «otryadnik» onun pulundan istifadə edəcək, savadlıdırsa, mirzə kimi işlədəcək, satqındırsa, «suka» kimi əlinin altında saxlayacaq və ya «dnevalnıy»¹⁰⁴ kimi işə götürəcək. «Dnevalnıy» işləmək «bratan»ların dilində «podlo» iş olsa da, bir çoxları bu vəzifədən ötrü sinov gedir.

Ayaq üstə zorla dayanmışdım. Bədənimdə hələ də təpiklərin yeri göynəyir, daxilimdə hər şey sızıldayırdı. Ürəyim sapdan asılmış kimi titrəyirdi və bu dəqiqə qırılıb düşəcəyini gözləyirdim.

Qulaqlarımda ürəyimin qeyri-sabit ahəngi səslənir, getdikcə güclənirdi. «Cənab Şults» «zek»ləri bir-bir qəbul edir, kabinetdə dövrə vurub oturan «otryadnik»lər seçdikləri qulu siyahıya alırdılar. Bazarda qul alveri görməsək də, qoyun alveri görmüşdük. Qoyun bazarındakı sövdələşmə ilə bu kabinetdəki sövdələşmənin heç bir fərqi yox idi. Baxır, seçir və alırdılar. Həm də malın özünü yox, hələlik adını alırdılar.

Kabinetin çölündə də alver gedirdi. Dünən «yatab» gələn vaxt öz yerlilərini tapmağa maddi imkanı olmayan «bratan»lar indi 20-25 addımlıqda dayanıb soraqlaşırdılar ki, kimin hansı rayondan, hansı məhəllədən, hansı nəsildən olduğunu öyrənsinlər.