Kitabı oku: «Səbahəddin Əli haqqında xatirələr»

SƏBAHƏDDÝN ƏLÝ

Haqqýnda XATÝRƏLƏR

“Xatirə Ədəbiyyatý” silsiləsindən 23-cü kitab

ÝÇÝNDƏKÝLƏR

ÖN SÖZ

Giriº

NAZÝM HÝKMə–

Ön söz yerinə: “Səbahəddin Əliyə dair”

41 ÝLLÝK HəYAT TARÝXçəSÝ

XATÝRƏLƏR

SüHEYLA CONKMAN

–Böyük qardaþým Səbahəddin Əli

ALÝYə ƏLÝ

–Birlikdə olduðumuz günlər

FÝLÝZ ƏLÝ LASLO

–Xatýrlaya bildiklərim

MəLAHəT TOQAR

–Dostum Səbahəddin Əli

NÝYAZÝ BəRKəS

–ªəxsi xatirələr

MəDÝHə SəRTəL

–Tanýdýðým qədəri ilə – Səbahəddin Əli

NÝYAZÝ AðýRNASLý

–Kədəri ürəyimdəki təzəliyini qoruyur

MüVəFFəQ ªəRəF

–Yaþadýðýmýz dövr və Səbahəddin Əli

VəDAT GüNYOL

–Səbahəddin Əli – Könül quþumun bir qanadý

ÝSMAYýL HAQQý BALAMÝR

–Yaºamaqdan zövq alan insan

EROL GüNEY

–Tanýdýðým Səbahəddin Əli

SEVGÝ SANLý

–Ziyalý insan: Səbahəddin Əli

SAMÝM QOCAGöZ

–Səbahəddin Əli ilə

MüCAP OFLUOðLU

–Səbahəddin Əlini tanýmaq

KAMAL BəKÝR

–Səbahəddin Əlini anarkən

ÖN SÖZ

Filiz Əli və Atilla Özkýrýmlý birlikdə hazýrladýqlarý və 1978-ci ildə çap olunmuº bu kitabla Səbahəddin Əlinin həyatýna dair xeyli naməlum faktlarý üzə çýxarmýþ, bir çox ºəxsi sənədi ilk dəfə nəºr etdirmiºlər. Səbahəddin Əlini tanýyanlar onunla baðlý xatirələrini yazaraq kitaba çox böyük töhfə vermiº, bütün bunlar da əlinizdə tutduðunuz bu kitabý Səbahəddin Əli ilə baðlý tədqiqatlarýn ən əhəmiyyətli qaynaðýna çevirmiþdir.

1978-ci ildə böyük bir cəsarətin və sədaqətin nəticəsi olaraq çap olunan kitab, sadəcə, Səbahəddin Əli haqqýndaký araþdýrmalar üçün mənbə deyil, bir sənətkarýn ölümündən sonra onun üçün edilməsi vacib olanlarý göstərmək baxýmýndan da əhəmiyyətli nümunə oldu. O vaxtdan keçən otuz beº il ərzində Səbahəddin Əli barədə xeyli kitab nəºr olundu, sərgilər açýldý, sənədli filmlər çəkildi.

Kitabýn geniþləndirilmiº ikinci nəþri 1986-cý ildə nəºriyyat tərəfindən həyata keçirildi.

Üçüncü nəºr isə olduqca uzunmüddətli əziyyətin və Səbahəddin Əli ilə baðlý aparýlmýþ uzun araþdýrmalarýn məhsuludur. Bu nəºrə “A-dan Z-yə qədər Səbahəddin Əli” kitabýndan yeni məlumatlar, daha əvvəl “Delta” seriyasýnda yer almýþ yazýlar və dövri mətbuatda Səbahəddin Əli haqqýnda dərc olunan bəzi yazýlar əlavə olunmuºdur. Kitabýn birinci nəºri vasitəsilə oxucu ilə ilk dəfə görüºə gələn “Məktublar” “Hər zaman gənc qalacaðam”da, þeirlər isə “Bütün ºeirləri” kitabýnda bir araya gətirilməsi səbəbindən bu nəºrdən çýxarýlmýþdýr. Olunan bütün dəyiºikliklər aid olduqlarý səhifələrdə haºiyələrlə bildirilmiºdir. Daha əvvəlki nəºrlərdə yer almýþ haþiyələr gözdən keçirilmiº, onlara əlavələr olunmuº və bir-birinə uyðunlaþdýrýlmýþdýr.

Yeni nəºrin çox sevilən yazýçý olan Səbahəddin Əlinin türk ədəbiyyatýndaký yerini daha yaxþý baþa düþməyimizə kömək edəcəyini düºünürəm. Yeni araþdýrmalara ilham mənbəyi olmaq ümidi ilə…

Sevəngül Sönməz

Üsküdar, 2013

Giriº

Türk nəsrinin cümhuriyyətdən sonraký inkiþafý qiymətləndirilərkən xüsusi qeyd edilməli olan Səbahəddin Əlinin öldürülməsindən otuz il keçməsinə baxmayaraq, onun həyatý, əlaqələri, davranýþ xüsusiyyətləri, bir sözlə, insan olaraq portreti hələ də çəkilməmiºdir. Üstəlik, o, hekayə və roman yazýçýlýðýndan əlavə, Nazim Hikmətin həbsdə olduðu, sosialist düþüncənin qəbul edilmədiyi, sosialistlərin təqib olunduðu dövrdə siyasi məzmunlu mübarizəni bir neçə dostu ilə birlikdə həyata keçirən insandýr. Bu səbəbdən də eynilə Lorka kimi, Xara kimi o da faþizmin qurbaný hesab edilməlidir.

O, 1948-ci il fevralýn 5-də “Qandallý hürriyyət”də dərc olunmuº “Əsl böyük təhlükə bügünkü səlahiyyətsiz iqtidarýn fəaliyyətidir” yazýsýndan “Fərsiz idarə etdikləri milləti kommunizm təhlükəsindən qurtarmaqdan ötrü əcnəbilərin ianəsini gözləyən insanlarla pis yola düþmüþ arvadýnýn namusunu dostlarýnýn köməyilə təmizləmək istəyən adam arasýnda heysiyyətsizlik nöqteyi-nəzərindən heç bir fərqin olmadýðýný bu millət çox yaxþý baþa düþür” cümləsinin çýxarýlmasýna baxmayaraq, öldürüldükdən sonra da mühakimə olunan adamdýr.

Amma təəssüf ki, illər boyu nə yoldaþlarý, nə dostlarý, nə yaxýnlarý, nə mütərəqqi ziyalýlar, nə də sənətkarlar Səbahəddin Əliyə sahib çýxa bildilər. Qaçmaq istəyini gizlətmədiyi üçün yoxa çýxdýqda xaricə getdiyi düºünülmüº, öldürülməsi xəbəri mətbuata düz doqquz ay sonra gəlib çatmýþdýr. O ölüm ki, hələ də üstü açýlmamýþ, həqiqi günahkarlar tapýlmamýþdýr. Yaradýlmýþ qorxu və ürkü ºəraitində adýný çəkmək cinayət sayýlmýþ, faktlar unutdurulmuº, yaratdýðý əsərlər nəþr olunmamýþdýr. Bu elə bir təzyiq, elə bir senzuradýr ki, heç bir qanuni əsasý yoxdur.

Amma türk ziyalýsýna, türk sənətkarýna, türk gəncinə nə Nazim Hikmət, nə də Səbahəddin Əlini unutdura bilmiºlər… Mütərəqqi düºüncəni, xalqýn tərəfində, fəhlənin tərəfində olan ziyalýlarý, sənətkarlarý boðmaq, yox etmək istəyənlər tarixin qaranlýqlarýna gömülmüº, cýrtdanlaþdýraraq əzmək istədikləri insanlar öz üsyanlarý, yaradýcýlýqlarý ilə qaranlýðý daðýdaraq div olmuþlar. Bu gün onlarýn türküləri oxunur, yaradýcýlýðý ürəyimizə ºüur və müqavimət toxumu səpirsə, bu, inandýqlarý doðrularýn, baðlandýqlarý dünyagörüþünün gücündən irəli gəlir. Bu, reallýðý, həyatýn gerçəkliyini məhz öz dünyagörüºləri və sənətkar ºəxsiyyətləri ilə yoðurub bizə ötürmələrindən irəli gəlir.

Belə olduðu halda onlar artýq, sadəcə, yaradýcýlýqlarý ilə deyil, həyat tərzləri, ºəxsiyyətləri, insani tərəfləri ilə də tanýnmalý, qəbul edilməli, dəyərləndirilməlidirlər. Xatirələri yaþadýlmalý, onlardan qalan nə varsa, tək söz olsa belə, dərc olunmalý, dostlararasý söhbətlərdə danýþýlanlar da yazýya alýnmalýdýr. Çünki məhz bu yolla onlarýn böyüklüyünün sirri açýla, yaradýcý þəxsiyyətləri çoxölçülü olaraq ictimai və fərdi reallýqlarý daxilində qiymətləndirilə bilər.

“Səbahəddin Əli” adýný daþýyan bu kitab məhz belə bir məqsəd, belə bir cəhdin məhsuludur. Bundan baºqa, bu kitab Səbahəddin Əlinin çox sevdiyi qýzý Filizin öz anasý və atasýnýn dostlarýnýn köməyilə onun üçün hazýrladýðý hədiyyə hesab oluna bilər.

Mənimsə bu kitaba verdiyim töhfə böyük deyil. Hətta materialla təmin etməyə səy göstərdiyimi də deyə bilmərəm. Xatirələr, məktublar, araþdýrmalar, Səbahəddin Əlinin çap olunmamýþ əsərləri Filiz tərəfindən toplanýb. Onlarýn düzəldilməsi, seçilməsi və ardýcýllýqla yýðýlmasý iþini isə mən öz üzərimə götürmüºəm. Baºqa sözlə, unu o verdi, xəmiri də mən yoðurdum.

Materialýn toplanmasý iþi iki ilə qədər çəkdi. Ələ keçən hər mətn mənə verildikcə onun nə qədər vaxtalýcý, araþdýrma tələbedici mücadilə tələb edəcəyini bilirdim. Bundan əlavə, Türkiyə Yazýçýlar Birliyinin verdiyi, Səbahəddin Əlini tanýyanlarýn xatirələrindən ibarət olacaq bir kitabý hazýrlamaq iþini də təkcə elə bu səbəbdən icra edə bilmədiyimdən qarþýya çýxacaq çətinliklərdən xəbərdar idim. Nədənsə əksər adamlar danýþmaq, bildiklərini demək istəmirlər. Bu iºə, ilk növbədə, “açar adamlar”la – Səbahəddin Əlini çox yaxþý tanýyanlarla, ən yaxýn dostlarý və həyatýndaký sirləri bilənlərlə baþlamaq lazým idi. Sonra da həmin adamlarýn mənə inanmasý üçün ortaq bir tanýþ tapmaq məcburiyyətində qalýrdým. Görüºmək üçün xeyli əlləºib-vuruºduqdan sonra yenə də görürdüm ki, əhəmiyyətli bir ºey demir; hamýnýn bildiyini yenidən danýþýr, yaxud sizi görüþdürən ortaq tanýþý, ya da haqqýnda bəhs etdiyi adamýn baþqa bir yaxýnýný sözarasý pisləyir. Qýsasý, bu, məhdud imkanlarla çətin müvəffəq olacaðým bir iº idi.

Səbahəddin Əlinin öldürülməsi baxýmýndan oxþar tədqiqata, demək olar ki, eyni vaxtda giriþmiþ Kamal Bayram Çuxurqavaqlýnýn kitabý da dediklərimə sübut deyilmi?[1]

Heç kimi günahlandýrmaq istəmirəm. Amma ortada bir həqiqət var: Türkiyənin son əlli ilini yaþayanlar danýþmýrlar. Xüsusilə də 1930–1950-ci illər arasýnda olan müddət haqqýnda suallarý susaraq yola verirlər. Bir neçə mənalý söz, “Hə, onu deyirsiz?”– sualý ilə kifayətlənən sirr dolu təbəssümlər, əhəmiyyətsizcəsinə baþ yýrðalanmasý ilə müºayiət olunan ifadələr – görə biləcəkləriniz bu olur. Hər þey qaranlýq, þübhə dolu… Gizlədilən nədir? Onlarýn bundan sonra kimə, nə cür zərəri dəyə bilər? Yoxsa tənqid olunmaqdanmý çəkinirlər? Bügünkü səhvlərdə, qarýþýqlýqda keçmiþin heç bir payý yoxdurmu? Türkiyədəki sosializm hərəkatý hansý mərhələlərdən keçərək bu vəziyyətə gəldi? Bu inkiþafýn tarixini Darendəlioðlu, Sayýlqan, Təvətoðlu kimi əksdüºüncəli adamlarýnmý kitablarýndan öyrənməli idik?

ªübhəsiz ki, bu kitabýn belə bir iddiasý yoxdur. Lakin nəzərdə tutduðum mövqenin dəyiºməsində müsbət bir addýmdýr. Bəlkə müəyyən çatýþmazlýqlarý da var. Buna baxmayaraq, bu çatýþmazlýqlar tamamlana bilər. Bəlkə də, kitab çapdan çýxdýqdan sonra xatirələrini göndərməyənlər onlarý göndərər, nəyisə səhv xatýrlayanlar öz səhvlərini düzəldər, xatirələrini yazarkən bəzi hadisələri unudanlar əlavələr edərək nəºr olunmuº bu materialý daha da zənginləºdirə bilərlər. Filiz də, mən də hər cür tənqidə, materialý zənginləºdirmə cəhdinə müsbət yanaþýrýq. Çünki həqiqətə bu yolla çatacaðýmýza inanýrýq.

Xatirələrdə yer almýþ yazýlardan yalnýz biri – Müvəffəq ªərəfin yazýsý bir söhbət ºəklində olmuºdu. Diktafondan yazýya keçirilərkən də öz istəyinə uyðun olaraq, söhbətin daðýnýqlýðý aradan qaldýrýlmýþ, hadisələr əsasən yenidən iºlənmiºdi. Bəzi hissələr isə Kamal Bayramýn kitabýndaký söhbətində də təkrarlandýðý üçün çýxarýlmýþdýr. Çünki mən eyni il ərzində çap olunan iki kitabda eyni hissələrin yer almasýný düzgün hesab etməmiºdim. Müvəffəq ªərəf, əlbəttə ki, bildiklərini səmimiyyətlə nəql etmiºdi. Üstəlik, fərqli vaxtlarda. Amma ondan asýlý olmayan səbəblərə görə kitablarýn çapý eyni zamana düºmüºdü. Mən də bir-birinin təkrar etməsini deyil, yeniləməsini qarþýma məqsəd kimi qoydum.

Xatirələr və məktublarda haqqýnda bəhs olunan bəzi hadisələr, adamlarla əlaqədar uzun izahatlara ehtiyac olmadýðý qənaətinə gəldik. Hər bir mətndə lazým olan ºərhlər var, ya da bir mətn digərini tamamlayýr. Xüsusi izahatlar yazsaydýq, durmadan qeydlər artýrmalý, təkrarlara yol verməli olacaqdýq. Ona görə də lazým olanlarý qeyd etməklə kifayətləndim. Hər halda, kitabý tam þəkildə oxunduqda parçalar yerinə oturur.

ªərhə, qiymətləndirməyə yer ayýrmaðý düzgün hesab etmirəm. Səbahəddin Əliyə hədiyyə olan bu kitabýn məqsədi gələcəkdəki dəyərləndirmələr üçün mənbə rolunu oynamaqdýr. Kitab bu funksiyaný daþýyýr. Üstəlik, bu, bir baþlanðýcdýr. Bu səbəbdən də, sadəcə, Səbahəddin Əlinin detallý həyat hekayəsini əlavə etmiºəm.

Növbəsi gəlmiºkən yazýda yer aldýðý üçün bir səhvi də düzəltmək istəyirəm. Rüfət Ýlqaz Kamal Bayramla söhbətinin bir yerində “Baþdan” jurnalýnýn “Səbahəddin Əli, xüsusi say”ýnýn bir þablonunun (18 yanvar, 1949-cu il) “Cümhuriyyət” qəzetinin incəsənət səhifəsində nəºr olun-duðunu dedikdən sonra “Sənədləri Əziz Nesin vermiþ olmalý idi ki, bunun da xronologiyasýný hazýrlayýblar. Bunu Əziz Nesindən baºqa bilən adam çox deyil. Onsuz da yazýnýn özünü də Əziz Nesin yazýb. Yəqin ki, xronologiyaný da o hazýrlayýb. Bu xronolgiyaya əsasən, həmin dövrün hadisələri orada yan-yana gəlir”, – sözlərini əlavə edir.

Kitabda yer almýþ “41 illik həyatýn tarixçəsi” baþlýqlý xronologiyaný mən hazýrlamýþam (“Cümhuriyyət”, 14 fevral, 1976-cý il)[2]. Bu mövzuda Əziz Nesindən də sənəd almamýþam. Səhifəyə görə məsuliyyət daþýyan Turxan Ýlqazla səhifənin məzmununu müəyyən etdikdən sonra Əziz Nesindən yazý istədim və sənəd sayýla biləcək bir ºey verib-verməyəcəyini soruþdum. Yazýsýný gətirdikdə “Baºdan” dərgisinin adý çəkilən nömrəsi ilə “Markopaþa”nýn ilk buraxýlýþý yanýnda idi. Qəzetdə fotoºəklini çəkdirdik, þablonu hazýrladýq. Xronologiyaný isə Asim Bəzircinin “Səbahəddin Əli” araþdýrmasý ilə “Varlýq” nəþriyyatýnda çýxmýþ “Dəyirman, daðlar və külək” kitabý üçün Tahir Alanqunun yazdýðý ön sözdən istifadə edərək hazýrlamýþam[3]. Bəzirci ilə Alanqunun göstərdiyi bəzi tarixlər bir-birinə uyðun gəlmir. Üstəlik, bəzi məqamlar qaranlýq idi. Doðum tarixində də Kamal Sülkərin yazdýðýný (“Səbahəddin Əli qovluðu”) əsas götürdüm[4].

O xronologiyada tarix və hadisələrlə baðlý məlumat yanlýþlýqlarý var. Amma bu səhvlər o dövrün əlimizdə olan mənbələrindən irəli gəlir. Lakin hazýrda bu kitabdaký məlumatlara əsaslanaraq hazýrladýðým xronologiya həqiqətə ən yaxýn olanýdýr.

Son söz olaraq, Filiz Əli Laslonun adýndan da bu kitabýn ərsəyə gəlməsində zəhməti olan bütün Səbahəddin Əli dostlarýna könül borcu duyduðumuzu bəyan edirəm.

Atilla Özkýrýmlý

NAZÝM HÝKMəTÖn söz yerinə: “Səbahəddin Əliyə dair”[5]

Sərtəllərin çap etdiyi “Rəsmli ay” jurnalýnda texniki redaktorluqla korrektorluq iºlərini görürdüm. “Rəsmli ay” o dövrdə demokratiyaný müdafiə edir, imperializmə qarþý mübarizə aparýrdý. Faºizmin düºməni idi. Sovet Ýttifaqý ilə dostluðun möhkəmləndirilməsini istəyirdi. Ýndi olduðu kimi, o vaxtlar da Sovet Ýttifaqý ilə demokratiya düºmənləri, faºistlər, turançýlar, imperializm agentləri bir cəbhə yaratmýþdýlar. Bu birləºmiº cəbhəyə qarþý “Rəsmli ay” da öz nəºrləri ilə mübarizə aparýrdý.

Jurnalda “Bütləri daðýdýrýq” baþlýðý altýnda ədəbi mübahisə gedirdi. Bu mübahisə, əslində, siyasi demokratik haqlarý müdafiə edirdi. Eyni zamanda, jurnalda Ýstanbulda baþ vermiþ nəqliyyat iºçilərinin tətilini müdafiə edən bir ºeirlə Sovet Azərbaycaný haqqýnda bir reportaj, Ýstanbuldaký Amerika kollecləri ilə Ýncil Evləri və Xristian Gəncləri Birliyi (“W.M.C.”) təþkilatý əleyhinə məqalələr dərc olunurdu. Bunun nəticəsi olaraq da Türk Ocaðý, “W.M.C.” təþkilatý və Ýstanbul polisi əlbir ºəkildə hərəkətə keçərək “Rəsmli ay”ýn mətbəəsinə basqýnlar edirdilər. Baºda Zəkəriyyə Sərtəl olmaqla, Səbihə Sərtəl və mənim öldürülməm tələb olunmuºdu. Lakin “Rəsmli ay” mürəttibləri əllərində dozakllarý ilə mətbəə dəhlizlərində görünən kimi təcavüzkarlar geri çəkilmiºdilər.

“Rəsmli ay” jurnalý haqqýnda bu qýsa məlumatý verməyim hədər deyil. Bu jurnal Səbahəddinin həm ədəbi, həm də siyasi həyatýnda müəyyən yer tutur.

Səbahəddinin “Bir meºə hekayəsi” “Rəsmli ay” jurnalýnda çap olunmuþdu. Bu, onun ilk hekayəsi idi. Dostluðumuz da elə belə baºlamýþdý. “Rəsmli ay” redaksiyasýnda baþlayan dostluðumuzdan söz açýramsa, bunun da Səbahəddinin ədəbi və siyasi həyatýnda yeri olduðunu düþündüyüm üçündür. Səbahəddinin ilk hekayəsinin “Rəsmli ay” jurnalýnda, yəni o dövrdəki “Rəsmli ay”da çap olunmasý yazýçýnýn o zamanký ədəbiyyat, dolayýsý ilə siyasi cərəyanlar arasýnda müəyyən cərgədə yer tutmasý deməkdir. Ýlk yazýsýný bizə gətirməsi Səbahəddinin anti-imperialist, demokratik meylini göstərirdi. Ýstər dostluðumuz, istər “Rəsmli ay” jurnalýnýn o vaxtký mühitinə daxil olmasý, istərsə də sonralar Sinop həbsxanasýnda Türkiyə Kommunist Partiyasý üzvlərindən bəziləri ilə tanýþ olmasý Səbahəddin Əlinin sosializm fikirlərini mənimsəməsində təsiri olmuºdur. Bu mənimsəmə hər gün bir az da güclənirdi. Səbahəddin Marks, Engels, Lenini oxuyur, beynəlxalq fəhlə və xalq hərəkatlarý ilə türk fəhlə, kəndli, sənətçilərinin həyatý ilə yaxýndan maraqlanýrdý.

Səbahəddin ortaboylu idi. Dolu adamdý. Eynəyinin arxasýnda pusquda durmazdý, insanýn gözünə dostca, bəzən də dostyana bir məsxərə ilə baxardý. Baxýþlarý aradabir kədərlə dolardý. Bəzən lazým olduðundan daha çox təlaþlandýðý hallar da olurdu. Bəzənsə özünə, sýrf özünə lazým olduðundan daha çox güvənirdi. Yumruqlarýna deyil, zəkasýna. “Mən, əlbəttə ki, bizim polis xəfiyyələri, komissarlarý, müdirləri, daxili iºlər nazirlərindən zəkalý, aðýllýyam”, – deyərdi.

Səbahəddin, əlbəttə ki, bütün bu sadaladýqlarýndan da, polislərdən də zəkalý və aðýllýydý. Amma onlar məkrli, zalým, hiyləgər, eyni zamanda da mütəºəkkil idilər. Halbuki Səbahəddinin heç bir təþkilatla baðlýlýðý yox idi. Türkiyə Kommunist Partiyasýnýn çox yaxýn tərəfdarý olsa da, üzvü deyildi. Partiya üzvü olsaydý, bu, həbs olunmasý, ya da qətl edilməsinin qarþýsýný, bəlkə, yenə də almazdý. Lakin o lənətə gəlmiº faºist təxribatýna o qədər də asanlýqla düþməz, bir meºədə o cür asanlýqla öldürülməzdi.

Səbahəddinin saçý vaxtýndan əvvəl aðarmýþdý. Öldürüldüyü vaxt özündən sonra vəfalý bir gənc qadýn və bir qýz qoydu.

Alman dilini çox yaxþý bilirdi. Almaniyada olmuþdu. Bəlkə də bu səbəbdən ilk əsərlərində alman romantizminin təsiri hiss olunur. Ömrünün sonuna qədər böyük alman romantiklərinin heyraný olaraq da qaldý. Fransýzlarý, üstəlik, fransýz realistlərini çox sevərdi. Lakin üzərində fransýz ədbiyyatýnýn böyük təsiri olduðu fikri deyilə bilməzdi. Klassik rus ədəbiyyatý, üstəlik, Qoqol, Tolstoy, Turgenev, Çexov və Qorki ilə tanýþlýðý yalnýz ədəbiyyat deyil, həm də sosial fəaliyyətinə təsir etmiºdi. Sovet yazýçýlarýndan Þoloxovu çox sevər, onun böyük rus klassikləri səviyyəsində olduðunu düºünərdi.

Səbahəddin türk folklorunu, xalq ədəbiyyatýný çox yaxþý bilirdi. Yaxþý da þair idi. Þeirlərində xalq ºeirinin təsirini xüsusi hiss etdirirdi.

Səbahəddin Əli türk ədəbiyyatýnýn ilk inqilabçý-realist hekayəçisi və romançýsýdýr. Türk ədəbiyyatýnda Səbahəddindən xeyli əvvəl naturalist, hətta tənqidi realizm hekayəçi və romançýlarý olmuþdur. Onlarda xüsusilə fransýz naturalizmi və realizminin təsiri hiss olunur.

Amma tənqidi realizmlə sosialist realizmi arasýnda olan və sosialist realizmin mərhələsi hesab edilən reformist, xalq realizminin Türkiyədə ilk hekayəçi və romançýsý Səbahəddin Əlidir.

Türk ədəbiyyatýnda þəhər dükançý və sənətkarlarýnýn, ziyalýlarýn, kənd və kəndlinin həyatýný naturalist, hətta realizm, hətta tənqidi realizm nöqteyi-nəzərindən təsvir edənlərə Səbahəddindən xeyli əvvəl də rast gəlirik. Amma bu məqamda bunu demədən keçə bilmərəm ki, Mahmud Makalýn məºhur “kənd xatirələri”ndən, demək olar ki, əlli il əvvəl Türkiyədə “Balaca paþa” adlý roman nəþr olunmuþdur. Bu romanýn birinci hissəsində haqqýnda bəhs olunan kəndlə əlli il sonra Makalýn təsvir etdiyi kənd arasýnda aclýq, səfalət, cəhalət, uºaq və qadýn istismarý və s. baxýmýndan, demək olar, heç bir fərq yoxdur. Hər iki kitabda naturalizm üstün gəlməklə bərabər, tənqidi realizm ünsürləri də var. Bəli, Türkiyə orta sinfinin, kəndlisinin, yoxsulunun həyatlarýný bizə danýþan ilk yazýçý Səbahəddin Əli deyil. Lakin bunu böyük bir ustalýqla, inqilabi xalqçý, realist bir yanaºma ilə yazan ilk hekayəçimiz, romançýmýz odur.

Ötən dəfə bir ədəbi tənqidçi Ýstanbulda çýxan burjua qəzetlərindən birində türk ədəbiyyatýnda son dövrün romanlarýný araþdýrarkən Səbahəddinin adýnýn çəkilməməsinin mümkün olmadýðýný bildiyi üçün cümhuriyyət dövrünün ən güclü romançýsýnýn Səbahəddin Əli olduðunu qeyd edir. Çünki bunu deməsə, türk ədəbiyyatýnýn son dövr romançýlýðýný inkar etmiþ olar. Eyni qəzetlər Səbahəddinin qətl olunmasý xəbərini, az qala, sevincək yazmýþdýlar. Eyni qəzetlər Səbahəddinin qatilini, az qala, milli qəhrəman kimi təqdim edirdilər.

Səbahəddin türk nəsrində bir məktəbin banisi, əsasýný qoyanýdýr. Səbahəddin ən usta türk yazýçýlarýndan biridir. Onun türk nəsri, xüsusilə də türk hekayəçiliyinə təsiri böyük və müsbətdir. Türk ədəbiyyatýnýn xalqçý demokrat, anti-imperialist, sosialist qolu, bir sözlə, türk ədəbiyyatýnýn qabaqcýl yazýçýlarý öz aralarýnda Səbahəddin Əli kimi bir yazýçýnýn olmasý ilə onun saðlýðýnda da fəxr ediblər, ölümündən sonra da fəxr edirlər, edəcəklər də.

Səbahəddinin “Ýçimizdəki þeytan” romaný haqqýnda kitabýn ön sözündə olduqca ətraflý məlumat verilmiºdir. Mən buna nə isə əlavə etmək istəməzdim. Lakin Səbahəddinin yazdýðý dövrdə və indi Türkiyədə senzura, senzura ºərtləri deyildikdə bunu kitablar, jurnallar, qəzetlər və s. nəºr olunmazdan əvvəl onlarýn hansýsa senzura qurumuna göndərildiyi düºünülməməlidir. Belə bir senzura o vaxt da yox idi, indi də yoxdur. Lakin bundan betər bir senzura var: həbsxana. Yəni kitabýný əvvəlcədən senzuradan keçirtməyə məcbur deyilsən. Amma kitabýn nəþr olunan kimi satýþdan qaldýrýla bilər və sənin həbs olunman mümkündür. Ýþ bununla bitmir. Kitabýnýn hansýsa naþirin, tacirin xoþuna gəlməsi mütləqdir. Onu həbsə düºmək təhlükəsi ilə üz-üzə qoymamaq da vacib ºərtdir. Ya da naºir sənin kitabýndan çox pul qazanacaðýný hesablamalý, xoþuna gəlməsə də, təhlükəli olsa da, kitabýný nəºr etməlidir. Ýstər Səbahəddin, istərsə də dostlarý bax belə bir senzura ºərtləri altýnda çalýþýblar, hələ də çalýþýrlar.

Səbahəddinin bəzi hekayələri rus dilinə tərcümə olunub. “Ýçimizdəki ºeytan” onun rus dilinə tərcümə olunan ilk romanýdýr. Yaxþý olardý ki, Səbahəddinin bütün hekayələri və ən güclü romaný olan “Quyucaqlý Yusif” də rus dilinə tərcümə olunsun. Səbahəddin sað olsaydý, ondan soruþsaydýnýz, sizə belə bir cavab verəcəkdi: “Tolstoyun və Leninin dilinə…” Bunu, sadəcə, söz xatirinə yazmýram. Bir dəfə özü mənə eynilə bu cür dedi: “Xalidə Ədib xanýmý rus dilinə tərcümə ediblər… (Eynəyinin arxasýndan əvvəlcə lað ifadəsi ilə, sonra kədərlə üzümə baxdý.) Görəsən, bir gün məni də tərcümə edərlər? (Bu dəfə eynəyinin arxasýndan sevinclə baxýrdý). Az ºey deyil. Gələcəyin ən böyük dilinə tərcümə olunmaq, yüz milyonlarla insanýn səni oxumasý, xalqýný və səni sevməsi…”

Səbahəddin Əlini Puºkin və Leninin dili sayəsində yalnýz ruslar deyil, çinlilər, bolqarlar, ukraynalýlar, monqollar, macarlar, qýsacasý, yetmiº yeddi millət oxuyur. Birbaºa rus dilində oxuya bilir, öz dilinə tərcümə edir. Maya-kovski və Leninin dili sayəsində yetmiº yeddi millət Səbahəddin Əlinin xalqýný – Türkiyə xalqýný və onun dilini sevir. Çünki Səbahəddin Türkiyə xalqýnýn və türk dilinin ən namuslu, ən vətənpərvər, ən istedadlý övladlarýndan biridir.

41 ÝLLÝK HəYAT TARÝXçəSÝ[6]

1907

* Gümülcinəyə daxil olan Əyridərədə dünyaya gəldi (25 fevral).

* Atasý Bəhriyə alay zabiti Oflu Salehin oðlu piyada kapitaný Cahangirli Səlahəddin, anasý Bandýrmalý Mülazým Məhmət Əlinin qýzý Hüsniyyə.

1914

* Ýstanbulda Üsküdardaký Füyuzati Osmaniyədə ibtidai təhsil almaða baþladý.

* Çanaqqalada Ədrəmitin ibtidai məktəbində oxudu.

1921

* Ədrəmit ibtidai məktəbini bitirdi.

* Balýkəsir Müəllimlər Məktəbinə daxil oldu (dekabr).

1926

* Ýstanbul Kiþi Müəllim Məktəbinə keçərək sonuncu sinfi burada oxudu.

* Balýkəsirin “Çaðlayan” jurnalýnda ilk þeirləri çap olundu (mart).

1927

* Ýstanbul Müəllimlər Məktəbini bitirdi (21 avqust).

* Yozqat Cümhuriyyət Ýbtidai məktəbinə təyin olundu (1 oktyabr).

1928

* Yay tətilini Ýstanbulda keçirtdi.

* Elan olunmuº imtahandan keçərək Milli Təhsil Nazirliyi tərəfindən Almaniyaya göndərildi (noyabrýn sonlarý).

1930

* Almaniyadan qayýtdý (yaz).

* Yay aylarýnda maaº ala bilməsi üçün Bursanýn Orxan-qazi-Orxaneli rayonuna təyinat aldý.

* Qazi Təhsil Ýnstitutunda alman dilindən attestasiya imtahaný verdi.

* Aydýn orta məktəbinə alman dili üzrə müəllim təyin olundu (24 sentyabr).

* Ýlk ictimai realist hekayələri “Rəsmli ay”da çap olundu.

* Həmin jurnalda korrektor və katib kimi iºləyən Nazim Hikmətlə tanýþ oldu.

1931

* ªikayət nəticəsində daðýdýcý təbliðat həyata keçirdiyi ehtimalý ilə həbs olundu. Üç ay müddətinə Aydýnda məhbus kimi qaldýqdan sonra bəraət aldý.

* Konya orta məktəbinə alman dili müəllimi təyin olundu (30 sentyabr).

1932

* Bir əyləncə zamaný oxuduðu satirik þeirdə Atatürkü təhqir etməsi səbəbilə Camal Kutay və Emin Soysal tərəfindən ºikayət olunaraq həbs olundu (26 dekabr).

1933

* Konya Birinci Ýnstansiya Cəza Məhkəməsi tərəfindən birillik həbsə məhkum olundu (7 yanvar).

* Kassasiya üçün yazdýðý ərizəyə mənfi cavab verildi. Cəzasý on dörd ayadək uzadýldý (3 mart).

* Məmurluq qeydiyyatý ləðv olundu (29 aprel).

* Sinop həbsxanasýna keçirildi (12 may).

* Cümhuriyyətin yaranmasýnýn onuncu ili münasibətilə qəbul olunan ümumi əfv qərarýndan yararlanaraq cəzasýnýn bitməsinə bir neçə ay qalmýþ azadlýða çýxdý (oktyabr).

1934

* Əvvəlki fikirlərini dəyiºdirməsini sübut etməsi ºərtilə dövlət iºinə qəbul olunacaðý bildirildi.

* “Varlýq” jurnalýnda Atatürkü mədh edən “Mənim eºqim” adlý þeiri dərc olundu (15 yanvar).

* Milli Təhsil Nazirliyi Təlim və Tərbiyə Dairəsinə ekspert təyin olundu (30 sentyabr).

* “Daðlar və külək” adlý ilk þeirlər kitabý çapdan çýxdý.

1935

* Hüseyn qýzý Aliyə ilə Ýstanbulda evləndi (16 may).

* Milli Təhsil Nazirliyi Nəºriyyat müdürlüyünün idarə sədri qoyuldu (25 iyun).

* Əlavə vəzifə olaraq Ankara Ýkinci orta məktəbinə alman dili müəllimliyi verildi (noyabr).

* “Dəyirman” adlý hekayə kitabý nəºr olundu.

1936

* Atasýnýn adý Əlini özünə soyad kimi götürmək istədi. ªəxsi adlarýn soyad olmayacaðý deyildiyinə görə “Alý” soyadýný götürsə də, bu soyaddan heç istifadə etmədi.

* “Quyucaqlý Yusif” “Tan” qəzetində hissə-hissə dərc olunmaða baþladý (9 noyabr).

1937

* Əsgərliyə getdi. Ýstanbuldaký Ehtiyatda olan Zabitlər Məktəbindən çavuþ kimi çýxacaðý halda, Səffət Arýqanýn vasitəçiliyi ilə leytenant olaraq çýxdý (may).

* “Səs” adlý hekayə kitabý və “Quyucaqlý Yusif” romaný nəºr olundu.

* “Quyucaqlý Yusif” romaný ailə həyatý və əsgərlik əleyhinə olmasý səbəbilə satýþdan yýðýþdýrýldý (iyun).

* Qýzý Filiz dünyaya gəldi (30 sentyabr).

1938

* Leytenant olaraq Əskiºəhərə təyinat aldý (aprel).

* Əvvəlcə Musiqi Müəllim Məktəbinə (3 dekabr), ardýnca da Dövlət Konservatoriyasýna təyinat aldý (10 dekabr).

* Karl Ebertin tərcüməçisi, müəllim və dramaturq olaraq çalýþdý.

1939

* Müharibə baþladýðý üçün yenidən əsgərliyə çaðýrýldý. Ýstanbulda Böyükdərədə çörək bölməsinə təyin olundu.

1940

* “Ýçimizdəki þeytan” romaný nəºr olundu. Türkçülərin reaksiyasýna tuþ gəldi. Müəllifə qarþý usandýrýcý yazýlarýn dərcinə baþlandý.

* “Xəz paltolu madonna” “Həqiqət” qəzetində hissə-hissə dərc olunmaða baþladý (18 dekabr).

1943

* “Yeni dünya” adlý hekayə kitabý çapdan çýxdý.

* “Xəz paltolu madonna” romaný nəºr olundu.

* Ýqnasio Silonenin “Fontamara” əsərini tərcümə etdi.

1944

* Onu mətbuat vasitəsilə təhqir edən Nihal Atsýzý məhkəməyə verdi (26 aprel). Atsýzýn günahkar olmasý qəbul edildi və o, dördaylýq həbs cəzasý aldý.

* Üçüncü dəfə Çankýrýda əsgərliyə çaðýrýldý (noyabr).

1945

* Cami Bayqurtla “Yeni dünya” qəzetini çýxardý (1 dekabr).

* Rəhbərlik tərəfindən də dəstəklənən aksiyalar nəticəsində “Tan” qəzeti və bəzi nəºriyyatlar təcavüzə məruz qaldý, yandýrýlýb daðýdýldý (4 dekabr).

* Nazirliyin sərəncamýna alýndý (11 dekabr).

1946

* Əsəd Adil Türkiyə Sosialist Partiyasýný yaratdý (14 may).

* ªəfiq Hüsnü Türkiyə Sosialist Fəhlə və Kəndli Partiyasýný yaratdý (20 iyun).

* Əziz Nesinlə birlikdə “Markopaºa” qəzetini çýxardý (25 noyabr).

* Hər iki partiya baðlandý, rəhbərləri həbs olundu (16 dekabr).

1947

* “Hamýnýzýn kökünə kibrit suyu” baþlýqlý imzasýz (Əziz Nesin yazmýþdý) yazýda (“Markopaþa”, 16 dekabr, 1946) Cəmil Səid Barlasa olunmuº təhqirə görə dörd ay (10 mart); “Bilirsinizmi?” baþlýqlý yazýda Falih Rýfký Ataya olunmuº təhqirə görə üç ay məhkumluq cəzasý aldý (25 iyun). Kassasiya məhkəməsinə müraciət etdi.

* “Markopaºa” hərbi vəziyyət tərəfindən baðlandýqda “Mərhumpaºa” (26 may), “Məlumpaºa” (8 sentyabr), “Əlibaba” (25 noyabr) adlarý ilə nəºr olundu.

* “Həsən Əli – Kənan Dönər komediyasý” yazýsýnda (“Mərhumpaºa”, 26 may) Nihal Atsýz təhqir olunduðu üçün məhkəməyə verildi.

* Cəmil Səid Barlasla baðlý cəzasý dəqiqləºdikdə Ýstanbul həbsxanasýna salýndý, sonra Üsküdara keçirildi (may).

* Həbsdən çýxdý (sentyabr).

* “Ədalət dəhlizlərində” yazýsýna (“Mərhumpaºa”, 26 may) görə “Ədaləti təhqir etmə” üzrə məhkəmə prosesi baþlandý, həbs qərarý verildi (14 noyabr).

* Həbs olunaraq Sultanəhməd qazamatýnda on iki gün yatdý (19 dekabr). Məhkəmə prosesindən sonra sərbəst buraxýldý (30 dekabr).

* “ªüºə imarət” adlý hekayə kitabý nəºr olundu. Kitab sonradan Nazirlər Kabinetinin qərarý ilə satýþdan yýðýþdýrýlacaqdý.

1948

* M.Əli Aybarýn çýxardýðý “Qandallý hürriyyət”dəki “Ən böyük təhlükə” yazýsýna (5 fevral) görə təqibə məruz qalmýþdýr.

* Bir yük maþýný alaraq yükdaþýma iþinə baþladý.

* Həbsdə yatarkən tanýþ olduðu Bərbər Həsən Turalýn tapdýðý Əli Ərtəkinin vasitəçiliyi ilə xaricə qaçmaða təºəbbüs göstərdi (31 mart).

* Nəþi Qýrxlarelinin Sazara kəndi yaxýnlýðýnda tapýldý (16 iyun).

1949

* Ýctimaiyyət yazýçýnýn öldürüldüyünü aylar sonra öyrəndi. Ýstanbul polisinin Bolqarýstana adam qaçýran bir þəbəkəni izlədiyi vaxt tutulan Əli Ərtəkinin Səbahəddin Əlinin qatili olduðu açýqlandý (12 yanvar, 1949). Cinayəti “milli duyðular” altýnda iþlədiyini deyən qatilin keçmiºdə mühakimə olunduðu, hüquq-mühafizə təþkilatýnda bir müddət vəzifə tutduðu məhkəmə zamaný ortaya çýxdý.

* Əli Ərtəkinin Qýrxlareli Aðýr Cəza Məhkəməsində mühakiməsinə baþlandý (30 aprel).

1950

* Qatil Əli Ərtəkinə dörd il hökm kəsildi (15 oktyabr). O, həmin il çýxan əfv qanunu ilə azadlýða çýxdý.

1965

* “Bütün əsərləri”nin nəþri baþlandý.

XATÝRƏLƏR

SüHEYLA CONKMAN

Böyük qardaþým Səbahəddin Əli

Atam Əli Səbahəddin Trabzonun Of rayonundan olan alay zabiti Saleh əfəndi ilə Qafqaz əsilli Saniyə xanýmýn ilk uºaðýdýr. Anam isə Bandýrmanýn Yortan kəndindən olan, alaydan çýxmýþ Mülazým Məhmət Əli əfəndi ilə Xədicə xanýmýn ilk övladý idi. Mən təkcə ana nənəmi görmüºəm. Alyanaqlý, qoca qadýn idi. Uþaqlara qarþý çox da yumþaq sayýlmazdý. Bir də pulu çox sevən bir insandý.

Atam Ýstanbulda Cahangirdə böyüyüb. Hərbi məktəbi bitirdikdən sonra əvvəl Yalvaça, sonra isə Gümülcinənin Əyridərə rayonuna gedib. O, atasý orada əsgərliyini çəkməkdə olan anamla evlənir və böyük qardaþým dünyaya gəlir.

Atam son dərəcə açýqfikirli, mütərəqqidüºüncəli, namuslu və düzgün, musiqi istedadý olan bir adam idi. Anam isə qapalý, dindar bir ailənin qýzý olduðu üçün aralarýndaký uçurum ömürboyu mövcud oldu. Bu, anamýn əsəb böhraný keçirməsinə səbəb olurdu. Lakin atamý həddindən artýq güclü təxəyyülə sahib, zarafatcýl olduðunu, anamýn isə son dərəcə yüksək intellektli, gözəl natiqlik istedadý olan, qüvvətli yaddaºa sahib biri kimi xatýrlayýram. Bacý-qardaþ arasýnda bu cür hafizə gücünə yenə də ən çox Səbahəddin sahib idi.

Böyük qardaþým atasýný on doqquz yaþýnda ikən itirdikdə bundan çox sarsýlýr, ölüm xəbərini aldýqda, – “Elə bildim, həyatýmýn dirəyi yýxýldý”, – deyirdi. O, ailəsinə qarþý məsuliyyətini heç vaxt itirmədi.

Anamla bir yerə düºdükləri vaxt heç cür dil tapmýrdýlar. Buna baxmayaraq, böyük qardaþým anama heç bir gün də köməyini əsirgəmədi. (Hətta Fikrət böyük qardaþýmý sonuncu dəfə Ýstanbulda gördüyü vaxt ona demiþdi: “Anama bir ay pul göndərməsəm, məni ölmüº bilin”). Anam da qalan ömrünü onun arxasýnca gözyaþý axýdaraq yaþadý.

Cürbəcür uþaqlýq xatirələrim arasýnda böyük qardaþýmýn yeri baþqadýr. Çünki insan həyatý dərk etməyə baºlayanda ancaq gördüklərini yada salýr, bütöv bir ömür boyunca da bəzi ºeyləri heç görmür də. Mən böyük qardaþýmý onun haqqýnda eþidərək tanýmýþam.

Almaniyadan məktublarý gəlirdi, bəzən pul da göndərərdi.

Balýkəsir Müəllim Məktəbinin sonuncu sinfində oxuduðu vaxt atamý itirmiþdi. Məktəbi bitirib Berlin Universiteti Ədəbiyyat fakültəsində oxuyarkən Potsdamda pansionda qalmýþdý. Oranýn nadir çiçəklərlə bəzənmiþ bir yer olduðunu, bu cür bir yerdə yaþayan adamýn mütləq þair olacaðýný yazýrdý. Evdə onun sözü həmiºə üstün tutulardý. Hərəkətləri haqqýnda nümunə olaraq danýþardýlar. Anam daha çox onun dərs oxumasýný, kitab oxumaða olan həvəsini və müəllimlərinin onu daim nə qədər çox sevdiyini təkrar-təkrar danýþardý.

Mənim yaþlý riyaziyyat müəllimim vardý. Adý Tahir müəllim idi. Daha əvvəl böyük qardaþýmýn da müəllimi olubmuº. Həmiºə mənə, – “Sənin qardaþýn alnýndan öpüləsi tələbəm idi”, – deyərdi. Ailəmin dayaðý olan böyük qardaþý görməyi o qədər çox istəyirdim ki.

Onunla baðlý xatirələrim, onsuz da, kəsik-kəsikdir. Sýra ilə düºündükdə onu ilk dəfə harada, necə gördüyümü yaxþý xatýrlamýram da.

Almaniyadan qayýtmýþdý. Konyaya alman dili müəllimi olaraq getdikdə orada bir ev tutub anamla məni də yanýna dəvət etdi. Ədrəmitdəki aðýr günlərimiz bitmək üzrə idi. Sevincimdən uçurdum.

Konyaya gedib çýxdýq. Qəhvəyi rəngli, yaxasý xəzli paltosu, çərçivəsiz eynəyi ilə indi də gözümün önündədir. Bir də həmiºə gülən üzü… Onun bəzən gülə-gülə danýþan vaxtý olurdu. Həmin an özünəməxsus ºəkildə həm gülür, həm danýþýrdý – özü də sürətlə – amma sözlər aðzýndan tam mənasý ilə tökülürdü. Bir gün məktəbdən qayýdarkən yolda qarþýlaþdýq. Evə birlikdə gəldik. O, içəriyə girmədən anama, – “Bu axºam məni yeməyə gözləməyin, bir az gec gələcəyəm, prokurorluqdan çaðýrýblar”, – dedi. Heyif ki, geri qayýtmadý. Biz əþyalarýmýzý toplayýb yenidən Ədrəmitə qayýdarkən onu Konya həbsxanasýnda ziyarət etdikdən sonra ayrýldýq. Dostu Pertev bəy bizi tək qoymayýb yola saldý. Bu kədərli günlər Sinop qalasýnýn baþlanðýcý idi. Konyadaký üçaylýq sakitlikdən sonra kədərli günlərimizin sayý daha da artdý. Bunu xüsusilə qeyd etmək istərdim ki, qardaþým bütün dost və yoldaþlarýna qarþý çox səmimi, mehriban idi, riyakarlýq və sünilikdən iyrənirdi. Lakin qýsa ömründə sevdiyi yeganə və gerçək insanýn Pertev Naili Boratav olduðuna tamimlə əminəm. Təbii ki, yaxýnlarýný nəzərə almasaq.

Bu arada, yenə də həqiqi dostluq və insanlýq hadisəsini danýþmadan keçə bilmərəm. Ədrəmitə qayýtdýqdan sonra onun uþaqlýq dostu Mustafa Seyid Sutüvən bir gün bizə gəldi. Özü Ədrəmitlidir. Böyük qardaþýmla danýþýb qərar verdiklərini, onun bizə əvvəlki kimi pul göndərəcəyini, bizim də pulu ondan alacaðýmýzý bizə bildirdi. Beləcə, qardaþým həbs müddəti ərzində maaþýmýzý kəsməmiº oldu. Aradan uzun illər – bəlkə də, səkkiz-on il keçdikdən sonra bir gün böyük qardaþým sözarasý həbsdə yatarkən pul sarýdan əziyyət çəkdiyini, dostlarýnýn yardýmýndan baþqa, heç bir gəliri olmadýðýný danýþarkən ona diqqətlə qulaq asan anam dedi: “Ah oðlum, amma yenə də bizim pulumuzu Mustafaya göndərməyi bir dəfə də olsun, unutmadýn”, – dedi. Qardaþým heyrət içində qalýb, – “Bu necə olur? Mən Mustafaya pul göndərməmiºdim”, – soruºdu. Bunu və təbii ki, borcunun miqdarýný da Mustafadan soruþarkən onun, – “Dostlar arasýnda belə ºeyin sözü olmaz ki. Mənə borcun yoxdur”, – söylədiyini də qardaþýmdan öyrənmiºdim. Hətta öz yaxýnlarý tərəfindən təqdir edilməyən Mustafa Seyid Sutüvən məhz belə adam idi. Demək ki, dostlarý ailəmizə sahib çýxmýþdý.

Sonra özümü Ankarada Necati Bəy Ýbtidai məktəbi qarþýsýndaký bir mənzilin balaca çardaðýnda xatýrlayýram. Bu dəfə evli idi və anamý deyil, sadəcə, məni yanýna gətizdirmiºdi. Bu da bir dərs ili davam etdi. Yayda yenə Ədrəmitə qayýtmýþdým. Onlar da əsgərliyinə görə Ýstanbula getmiþdilər. Həmin evin bir adam boyundan alçaq, getdikcə yerə doðru enən və tavaný yerdə bitən kiçik otaðý vardý. Qardaþýmýn kitab otaðý idi. O, əyri tavana və iki yan divara dünya yazýçýlarýnýn þəkilləri yapýþdýrýlmýþdý. Yerdə də dikinə duran, yan-yana sýralanmýþ, qapý səviyyəsinə qədər yýðýlmýþ kitablar vardý. Bu otaða girər, kitablarýn tozunu alar, qapýdan baxar və – “necə də gözəldir, elə deyilmi?” – deyərdi. Tavana yapýþdýrýlmýþ hər yazýçý þəklinin səviyyəsinə qədər həmin yazýçýnýn bütün əsərləri düzülmüºdü. “Beləcə, tapmaq asan olur”, – deyərdi.

Bundan sonraký xatirələrim Ankaradaký “Qərənfil” küçəsində, yenə də çardaqda, amma daha yaxþý vəziyyətdə olan evində hissə-hissə davam edir və bitir. Məktəb tətilləri vaxtý, bəzən təkbaþýma, bəzən də anamla getdiyim o evdə qardaþýmýn həyat yoldaþý ilə yanaþý, artýq Filiz də var idi.

Artýq aðlým kəsdiyi üçün böyük qardaþýmý orada daha yaxþý tanýmýþdým. Qapýsý dostlarýnýn üzünə hər zaman açýq olduðuna görə mən də orada xeyli adamla tanýþ olmuþdum. Evli dostlarý ilə yanaþý, tələbələri də ona baº çəkərdi. Evindəki kimi ailə, dostlar və öz tələbələri ilə apardýðý bu zaraftyana, məlumatverici, son dərəcə açýq və səmimi söhbətlərə həyatým boyunca baþqa yerdə rast gəlməmiºəm. Bir otaq dolusu insan içində o elə hey danýþýr, yaþlý da, gənc də ancaq ona qulaq asýrdý. Oradaký insanlarýn üzündən qardaþýmýn heyranlýq və hörmətlə qarþýlandýðýný görürdüm.

Sahib olduðu böyük kitabxanasý artýq yerdə deyildi. Bir qismi hündürlüyü tavana dəyən ºüºəli kitab rəflərində qorunurdu. Amma yenə də bir qismi arxa otaqda sandýqlarda saxlanýrdý. Dostlarý ilə söhbət əsnasýnda qalxar, kitab rəfindən bir kitab götürər, haqqýnda danýþýlan mövzularý daha da yaxþý izah etmək üçün kitabdan parçalar oxuyardý.

Bir gün onunla görüºmək üçün bir tələbəsi gəlmiºdi. Sonra qardaþým onu qapýdan yola salarkən tələbəsi ondan bir kitab istədi və əlavə etdi: “Tanýnmýþ yazýçýnýn əsəri olsun, müəllim”. Böyük qardaþým onda belə cavab verdi: “Tanýnmýþ yazýçý axtarma, insan yazýçýný kitab oxuya-oxuya tanýyar”. Bu cümləni heç unutmaram.

Kitablarýný oxumaq üçün verdiyi hər kəsə onu təmiz saxlamasýný mütləq tapþýrar, əlindəki dəftərçəyə kimə hansý kitabý verdiyini yazar və geri qaytarýldýqda da o dəqiqə silərdi.

Nurullah Ataç da tez-tez gələr, anamýn hazýrladýðý ev əriºtəsini çox xoºlayardý. Bir gün Nurullah bəy anama, – “Oðlunuz ucu-bucaðý olmayan bir intellektə sahibdir, bu-nu bilirsinizmi?” – demiº, anam da ona təºəkkür etmiºdi.

Klassik qərb musiqisini çox xoþlayýrdý, evə gələn kimi daim radioda axtarýb tapar, zövqlə dinləyərdi. Mənə də izah edərək deyərdi: “Bax, Vyana meºələri, anlayaraq dinləməyə çalýþ, gör nə hiss edəcəksən”.

Onu heç vaxt kədərli görməmiºəm. Bəzən də öz-özünə oxuduðu mahnýlar vardý ki, heç yadýmdan çýxmýr. Onlarý eþitdikdə qardaþýmý xatýrlayýram: “Ata minəsim gəldi, hay dah dah, yara gedəsim gəldi”. Ondan baºqa, heç bir yerdə eºitmədiyim mahnýlarý zümzümə edər, qardaþým arvadý da, – “Bəsdir, Səbahəddin, bu nə mahnýdýr?” – dedikdə zarafatyana təkrarlayardý: “Tabutumun altý çatlaq, məni vuran məndən alçaq, sol böyrümə girdi býçaq, yar yar aman…”

Demə, taleyinin mahnýsý imiþ, bizim xəbərimiz yox.

ALÝYə ƏLÝ

Birlikdə olduðumuz günlər

Təxminən 1933-cü il idi. Həyat yoldaþým Səbahəddin Əli Ýstanbulda yaþayan Gülhanə xəstəxanasýnýn baþ farmasepti Saleh Baþotaçýn evinə qonaq gəlmiºdi. Səbahəddinlə tanýþlýðým o ailə ilə qonþu olduðumuza görə baº tutdu. Suadiyəyə – dənizdə çimmək üçün qrup halýnda yola düþdük. O vaxt indiki Suadiyə çimərliyinin olduðu yer açýq dəniz idi. Bir dəfə də yenə qrup halýnda Ýçərənköyündə olunan bir sünnət toyuna yollandýq. Bir-iki saat toyda qaldýq, qayýtmaq istədikdə Səbahəddin artýq yanýmýzda deyildi. Gedərkən onu bir aðacýn altýnda oturub istifadə etdiyimiz fənərlə kitab oxuyan vəziyyətdə tapdýq. “Gedirik”, – deyildiyi zaman yerdən qalxdý və fənəri mənim üzümə tutaraq gözlərimin içinə xeyli baxdý. Səbahəddin məndə maraq oyatmamýþdý. Mənim Saleh bəyin həyat yoldaþýnýn böyük qardaþý olan kapitan, donanma mühəndisi Muhiddin bəydən xoºum gəlmiºdi. Ona aºiq deyildim, yaºça məndən olduqca böyük idi. Muhiddin bəy qrup halýnda çöldə gəzdiyimiz vaxt fotoºəkillərimizi çəkərdi. Mənimsə onlarýn baðçasýnda tək halda ºəkillərimi çəkməyə can atardý. O dövrə görə yaxþý həvəskar fotoqraflardan hesab olunurdu. Yaðlý boyalarla da ºəkil çəkə bilirdi. Ona daha çox böyük qardaþ kimi heyranlýq hiss edirdim. Hər səhər qatara minmək üçün donanma formasý ilə bizim yoldan keçərək Suadiyə stansiyasýna gedərdi.

Mən Səbahəddinlə ailə qurdum, sonra o da evləndi. Bir gün qəzetdə oxudum ki, evinin qapýsý döyüldükdə açmýþ, bir nəfər əlinə baðlama vermiº, bu da bomba imiº – partlamýþdý. Bax, o bu cür öldü. Səbəbinin nə olduðunu bilmirəm.

O gecə həmin fənərlə evə qayýtdýq. Səbahəddini ondan sonra görmədim. Bir müddət sonra Saleh bəy təqaüdə çýxdý və o, Ankara Hýfzýssýhha Ýnstitutuna təyinat aldýðý üçün ailəsi ilə birlikdə Ankaraya köçdü. Üstündən bir müddət keçdikdən sonra – 1935-ci ilin fevral ayýnda Saleh bəyin həyat yoldaþýndan anama bir məktub gəldi. Orda deyilirdi: “Səbahəddin Aliyə ilə evlənmək istəyir, hər ºey yerinə yetiriləcək, çox istədiyimiz Aliyəyə “hə” üzüyü də taxýlacaq, sizdən xəbər gözləyirik”.

Səbahəddini ilk dəfə gördüyüm günlərdən sonra o, Almaniyaya getmiþ, qayýtdýqdan sonra evlənməyə qərar vermiºdi. Atam bu evliliyə razýlýq vermək istəmirdi. O, Səbahəddinin Saleh bəyin evinə gəliº-gediºi zamaný onun adýnýn polis idarələrində qeydiyyatda olduðunu eºitmiºdi. Mən bunu sonradan öyrəndim. Ailə qurmaqda təkid etdim. Ankaraya getmək mənə cəzbedici görünürdü. O dövrdə Ankara populyar yer idi. Anam “hə” cavabýný yazdýðý məktubu göndərdi. Qýþ olduðu üçün niþanýn get-gəl etmədən, yəni poçt vasitəsilə olunmasýna qərar verildi. Ankaradan niºanla əlaqədar hədiyyələr gəldi, toyun da may ayýnda keçirilməsinə qərar verildi. Rəngli, gözəl bir fotoºəkil çəkdirib yollamýþdýq. O zaman Səbahəddindən ilk məktubu aldým. Fotoþəkli bəyəndiyini gözəl sözlərlə yazmýþdý. Ýkinci məktubu ilə birlikdə “Dəyirman, daðlar və külək” kitabýný göndərmiºdi. Bu ºeirləri və hekayələri oxuduqdan sonra Səbahəddinə bir könüldən min könülə aºiq oldum, o da, yəqin ki, məni bəyənirdi və gözəl məktublar yazmaða davam edirdi.

1935-ci ilin mayýnda Səbahəddin Ýstanbula gəldi, bir gecə bizdə qaldý. 16 mayda Kadýköy Evləndirmə Dairəsində nikahýmýz kəsildi və birlikdə qatara minib Ankaraya yollandýq. Bir həftəyə qədər əmisinin evində qonaq olduq, onlar Yeniºəhərdəki Sýhhiyə rayonunun yataqxanalarýndan birində, mərkəzi istilik sistemi olan gözəl bir mənzildə qalýrdýlar. 1935-ci ildə Ankarada mərkəzi istilik sistemi olan mənzillər barmaqla göstəriləcək qədər az idi. Saleh bəyin xanýmý zövqlü, gözəl, sevimli bir qadýn idi. Onlar Hisarda yaxþý bir erməni dərzi tapdýlar. Mənə þýq bir gəlinlik tikildi. Bir həftə ərzində hər þey tamamlandý. Bizim üçün gözəl toy məclisi quruldu. Muhiddin bəy Səbahəddinlə birlikdə və mənim ayrýca olaraq eyvanda, içəridə bir neçə ºəklimizi çəkdi. Ýndi bu sətirləri yazarkən Səbahəddin və Muhiddin bəy üçün gözyaþý tökərək qəlbimdəki xatirələri təzələyirəm.

Bizim üçün Ulusda “Menekºe” binasýnýn çardaðýný kirayə tutmuºdular. Toyumuzun ertəsi gün öz evimizə gəldik. Ýlk dəfə gördüyümüz ev heç xoºuma gəlmədi. Evin alçaq tavanlý otaðýnda taxta masa ilə iki taxta stul, digər otaqda isə geniº, açýlýb-yýðýlan çarpayý, qýrmýzý yorðan, bir dənə də kamod vardý.

Niþanlý ikən məktublaþmaða baþladýðýmýz vaxt Səbahəddin məndən üzr istəyərək “hə” üzüyü taxmayacaðýný, lakin gələcəkdə istədiyim hər ºeyi yerinə yetirmək istədiyini, anamý da razý salmaðýmý xahiþ edirdi. Bu, anam üçün heç də ürəkaçan olmadý, amma mənim heç vecimə də deyildi, çünki hər þeyin yaxþý olacaðýna inanýrdým.

Saleh bəygilin o gözəl evindən çýxdýqdan sonra belə bir evə gələcəyimi təsəvvür etməmiºdim. O gecə taxtabitilərin dəhºətli hücumuna məruz qaldýq. O vaxtlar qurdlarý öldürmək üçün aerozollu dərmanlar hələ çýxmamýþdý, hamý bu təmizliyi að neftlə etməyə çalýþýrdý. Evdən çýxan əvvəlki sahiblər bunu etməmiºdilər. Az qala səhərə qədər taxtabiti təmizləməklə məþðul olduq.

Həyatýmdan günlər, həftələr və aylar keçməyə baþladý. Səbahəddin Almaniyadan xeyli sayda kitabla qayýtmýþdý. Ýki otaqdan ibarət evimizdə tavanýn bitdiyi yerdə, içərisində ayaq üstə durmaq mümkün olmayan bir yer var idi. Kitablarý, məcmuələri və Almaniyadan gətirdiyi bir sýra rəsmləri oraya yerləºdirdi. O, Almaniyada olduðu vaxt Hitler hələ hakimiyyətə gəlməmiºdi. Deyəsən, solçular aktiv idilər. Almaniyada bir alman türkləri təhqir etmiºdi, Səbahəddin buna dözə bilməmiþ, narahat olmuþdu. Bu narahatlýq içində də Leninin “Kapitalizmin son mərhələsi: Ýmperializm”, Marks, Engels, Kautski, Bernþtaynýn əsərlərini və digər sol fikirli xeyli əsər alýb oxumuþ, vətəninin də sol düºüncəyə keçərsə, daha balanslý bir ölkə olacaðýna inanmýþdý. Bir də görürsən, o otaða girib kitablarý eþələyir, həmiºə çoxlu kitab oxuyurdu. Tualetdə, avtobusda, parkda, danýþmadýðý istənilən yerdə.

Evləndiyimiz il görüþdüyümüz tanýþlarýmýz onun köhnə dostu olan, həmin illərdə Ankarada fəlsəfə müəllimi iºləyən Cahidə Aka, onun bacýsý Həmidə Topçuoðlu və ailəsi idi. O vaxtlar bu gənc xanýmlar hələ ailə qurmamýþdýlar. Arabir elə eyni liseydə ədəbiyyat müəllimi olan Nahit xanýmgilə gedirdik. Bu ailələr də bəzən bizə gəlirdilər.

Evləndiyimiz vaxt Səbahəddin Milli Təhsil Nazirliyində nəºriyyat eksperti iºləyirdi. Yadýmda qaldýðýna görə, 1935-ci ilin sonlarýnda o, bir orta məktəbdə əlavə iº olaraq alman dili müəllimi kimi iºləməyə baºlamýþdý. 1936-cý ilin baþlanðýcýnda da Dövlət Konservatoriyasýnda alman dili müəllimi kimi iºə qəbul olundu. Nəºriyyat ekspertliyindən çýxdý. Bir müddət sonra da Karl Ebertlə çalýþmaq üçün dramaturq vəzifəsinə qoyuldu. Ebertlə Səbahəddinin xasiyyəti çox yaxþý tuturdu, onlar bir-birini çox istəyirdilər. O bizi evinə ºam yeməyinə dəvət edirdi. Xanýmý və iki qýzý çox xoþxasiyyət adamlar idilər. Ebert yaþlý olsa da, yaraþýðýný itirməmiº, xoº bir adamdý. Sənəti ilə tanýnmýþ, mədəni rejissor idi.

Səbahəddin əsgərliyini bir neçə dəfə təxirə salmýþdý. 1937-ci ilin əvvəllərində Ehtiyatda olan Zabitlər Məktəbində xidmətə baþladý. O vaxtlar bu məktəb Ýstanbulun Hərbiyə rayonunda yerləºirdi. Ankaradaký evi boþaldaraq Ýstanbula gəldik. Yayý Ərənköyündə anamgildə keçirdik. Sonra Panqaltýda Biləzikçi küçəsində geniº, ikimərtəbəli bir evin birinci mərtəbəsini kirayə tutduq və avqust ayýnda bu evə köçdük. Səbahəddin həmin vaxt Dil Qurumunda da vəzifə tuturdu. Dolmabaðça sarayýnda bu iþlə əlaqəli iclaslara gedirdi. Hər halda, xüsusi icazəsi var idi. Həftədə neçə dəfə getdiyi yadýmda deyil. Həmin vaxt mən hamilə idim.

1937-ci il 30 sentyabrda qýzýmýz oldu, adýný Filiz qoyduq. Xəstəxanada bir həftə qaldýq. Səbahəddin o arada eºitmiºdi ki, ordudan çavuº kimi tərxis oluna bilər, ona görə də narahat idi. Xəstəxanadan evə çýxmaðýmýn dördüncü günündə Səbahəddinin Ankara orta məktəbindəki müəllimliyini, Dövlət Konservatoriyasý və Dil Qurumun-daký iþini dəstəkləyən adam o dövrün Milli Təhsil naziri Səffət Arýqan idi. O hətta “Tarixdəki əcaib hallar” adlý kitabý Səbahəddinə verərək “Ulus” qəzeti üçün hissə-hissə çap olunmaqla tərcümə etməsini istəmiºdi. Əsər əvvəlcə “Ulus” qəzetində hissə-hissə çap olundu, sonra isə kitab halýnda nəºr edildi[7].

Səbahəddin çox aðýllý, bilikli, hərtərəfli, çalýþqan bir insan idi, bundan əlavə, diqqətli və hər ºeyə maraq duymasý ilə seçilirdi. Vitrinlərdə, kitab evlərində saatlarla dayanýb kitablarý tədqiq edər, dayanan və hərəkət edən qatara xeyli müddət baxar, hər ºeyə, hər hadisəyə qarþý eyni diqqəti sərgiləyərdi. Paltarlarýna, geyiminə qarþý vasvasý, son dərəcə təmizkar adam idi.

Ona dedim ki, istəyirsənsə, Səffət Arýqana məktub yazýb sənin vəziyyətinə görə kömək xahiþ edim. Razýlaþdý, mən də məktubu yazdým. Lakin bir gün sonra dedi ki, Ankaraya təcili gedib-qayýdacaq. Mən xəstəxanadan təzəcə çýxdýðým, yanýmda heç kəsin olmadýðý üçün bizi tək qoyub getmək onu kədərləndirirdi, amma getməsi lazým idi. “Sən özünü yorma, körpə necə olsa, böyüyəcək”, – deyib bizdən tələsik ayrýldý, bir gecə Ankarada qalýb səhərisi evə qayýtdý.

1938-ci ildə, qýzým yeddiaylýq ikən leytenant olaraq Əskiºəhərə təyinat aldý. Əskiºəhərdə altý ay qaldýq. Orada ara-sýra getdiyimiz hərbi klub, yadýmda qaldýðýna əsasən, baxýmlý, gözəl bir yer idi. Səbahəddinin növbətçi olduðu günlər günorta yeməyini evdən götürərək bölükdə birlikdə yeyərdik. Bölüyünün harada yerləþdiyini indi xatýrlamýram. Amma açýq, hava çəkən yerdə idi. Əskiºəhərə gedərkən Filiz üçün Bəyoðlundaký “Orozdibak” maðazasýndan yaþýl rəngdə, Avropa istehsalý olan bir uþaq arabasý almýþdýq. Həmin dövrdə Türkiyədə yerli mala çox az rast gəlinirdi. Daha çox Avropa mallarý satýlýrdý. Mənə də ilk dəfə idi ki, bəzi ºeylər alýnmýþdý. Deyəsən, bunlarý Dil Qurumundan qazandýðý pulla edə bilmiþdi. Uþaðýmýzý arabasýna qoyub evə piyada gedərdik, çünki bölüyü çox da uzaqda deyildi.

Əsgərliyi bitdikdə və biz Ankaraya qayýtdýqda Pertev Boratav bizi qarþýladý. Axºam hoteldə qaldýq. Həmin vaxt Pertevin həyat yoldaþý alman dili müəllimi olmaq üçün Almaniyaya kursa getmiºdi. Pertev də bizi ertəsi gün evinə apardý. Bir gecə bizimlə qaldý, sonra çýxýb getdi. Yəqin ki, Ýstanbula yollanmýþdý. Biz də həmin vaxt ərzində ev axtardýq. Qýzýlayda “Qərənfil” küçəsində “Adalar” binasý yenicə təhvil verilmiºdi. Ev sahibi böyük bir mənzili iki yerə bölmüºdü: biz arxa tərəfdəkini kirayə tutduq. Arxada böyük bir terrasý olan, aðaclarla dolu baðçaya baxan istifadəsiz, ikiotaqlý çardaq yerləºirdi. Köhnə Xalq Partiyasýnýn qarþýsýnda yerləºən bu bina hələ də yerindədir. O dövrdə ev qýtlýðý vardý, ev tapmaq çətin idi, hətta hava pulunu vermədən ev tampaq olmurdu. Çox az əºya alaraq bu evə köçdük.

Səbahəddin roman və hekayələrini çox rahat yazýrdý. Qonaq otaðýmýzda radio iþləyən vaxt yazýlarýný yazmaq onu narahat etməzdi. Özünü hansýsa iþə verdiyi zaman səs-küyü və ətrafýndakýlarý unutmaðý bacarýrdý. Bütün hekayə və romanlarý müxtəlif qəzetlərdə hissə-hissə çap olunduqdan sonra kitab halýnda nəºr olunmuºdu. Qəzetə gündəlik hissəni çatdýrmaða çalýþdýðý vaxt evdə qonaq olsa da, həmin otaqda bir tərəfə çəkilib yazar, mətni redaksiyaya çatdýrardý. Amma roman və hekayələrini yazmaða baþlamazdan əvvəl 5-6 ay qeydlər aparar, onlarý baþýnda hazýrlayardý. Nəticədə, yazarkən məncə, baþýndakýlar bir-birinin arxasýnca kaðýza köçürülərdi.

Əsgərlikdən qayýtdýqdan sonra Yaþar Nəbi bəygillə (yenicə evlənmiºdi) Ankarada ilk dəfə tikilən “Baðçalýevlər”dəki mənzillərində tanýþlýðýmýz baþladý. Nəcil Kazým Aðsəslə həyat yoldaþýný orada tanýmýþdým. Cövdət Qüdrətlə xanýmý Ýhsan da təzəcə evlənmiºdilər, onlarla da Yaºar Nəbigildə tanýþ olmuþdum. Səbahəddini, səhv etmirəmsə, 1939-cu ildə dördaylýq əsgərliyə apardýlar. Ýstanbulda Böyükdərədə bir otaq kirayə tutduq, biz də həmin müddət ərzində Böyükdərədə qaldýq.

Yaºar Nəbi də əsgərliyə getmiþdi. O qayýtdýqdan sonra həyat yoldaþý ilə ayrýldýlar. Ondan sonra hələ bir neçə dəfə də Yaºar bəygilə gedib-gəldik, sonra o, Ýstanbula köçdü.

Qaldýðýmýz binanýn birinci mərtəbəsinə Müvəffəq ªərəflə xanýmý Rəbiyyə köçdülər, onlarla da münasibətimiz uzun çəkdi. Sonra Niyazi Bərkəs və həyat yoldaþý, indiki soyadý Əsənəl olan Mədihə xaným, Pertev Boratav və xanýmý Hayrünnisə, vəkil Ý.Haqqý Balamir və həyat yoldaþý Þəmsa tanýþlarýmýz sýrasýna daxil oldular. Bu ailələrlə münasibətlərimiz uzun sürdü. Biz tez-tez toplaþýr, aramýzda ədəbiyyat və siyasətə dair mövzular müzakirə edir, birlikdə yemək yeyir və cürbəcür mövzularda söhbətlər edirdik. Bəzən də macar Szabo ilə xanýmý Roji də bizə qoºulurdular. Roji həmin vaxt Konservatoriyada piano müəllimi idi. Müzəffər ªərif indi Amerika vətəndaþý və universitet professorudur. Əzra Ərhat, Səbahəddin Əyyuboðlu, Szabogil, Orhan Vəli, Pertevgil və baºqalarý ilə bəzən axºam yeməyində toplaþýrdý. Yenə də siyasət və ədəbiyyatdan danýþýlýrdý. Bu qrupla bəzən də fermada gəziºər, günorta yeməyini restoranda yeyərdik. O vaxtlar “Meºə” fermasý nizamlý, daha təmiz yer idi, adam az olardý, ilk restoranýnda yaxþý xidmət olunurdu, yeməkləri keyfiyyətli və ucuz idi.

Mahmud Dikərdəm Xarici Ýþlər Nazirliyində çalýþam, iþinə xas gözəl geyinən gənc bir centlmen olaraq arabir bizə gəlirdi. Sonra Jalə ilə evləndi. Bir dəfə də xanýmý ilə bizə gəldi. Mahmud mədəni, yaxþý xasiyyətli bir gənc olduðu üçün Səbahəddinin ondan xoºu gəlirdi. Onunla ümumi mövzular, sənət və ədəbiyyat ətrafýnda danýþardýlar. Onlar Avropaya çýxýb getdilər və biz bir daha görüºmədik.

Erol Güney, Məlih Cövdət Anday və Nurullah Ataç Tərcümə bürosu daðýldýqdan sonra pivə içməyə birlikdə gedərdilər. Erol Güneyi həmin vaxt tanýmýþdým. Rusiyadan buraya köçmüþ, musəvi əsilli, əfəndi, mədəni, aðýllý bir gənc idi. Türk dilində bir türk qədər düzgün danýþýrdý. Nurullah Ataçla da bir neçə dəfə söhbət etmiºdim. Məlih Cövdət o vaxt gənc ºair idi. Necati Cüməli də o vaxtlar gənc ºair olaraq bizə aradabir gəlir, Səbahəddinə əsərlərini oxuyurdu. Səbahəddinin fikrini eºitmək, mənim fikrimcə, Necatini məmnun edirdi. Səbahəddin özü kimi leytenant olan Niyazi Aðýrnaslý ilə Böyükdərədə əsgərliyini çəkərkən tanýþ olmuþdu. O da həyat yoldaþý ilə birlikdə xətrini çox istədiyimiz dostlarýmýzdan idi.

Səməd Aðaoðlu və ailəsi ilə də bir neçə dəfə bir-birimizin evinə gedib-gəlmiºdik. Bəzən Səbahəddinlə Səməd bəy bir ºüºə ºərabla bizə gələr, bir qədər çərəzlə içkilərini içər, söhbət edərdilər.

Adlarýný yuxarýda çəkdiyim tanýþlarýmýzdan əlavə, baºqa bir qrupla da bir müddət əlaqəmiz olmuºdur. Suut Kamal Yetkingil, Məlahət Özgü, Malik Aðsel və Nurəddin Sevinlərlə bəzən onlarýn, bəzən də bizim evimizdə yýðýþýrdýq. O müddətdə çýxan kitablar və ədəbiyyat mövzularý, rəssamlýq sənəti və rəqs hərəkətləri haqqýnda danýþýrdýq. Onlar, – “Sənət sənət üçündür”, – deyir, Səbahəddin isə, – “Sənət cəmiyyət üçün”, – fikrini müdafiə edirdi…

Ankaradaký səfirliklərin dəvətlisi olaraq fransýz, alman, rus səfirlikləri ilə yanaþý, bir dəfə də Avstriya səfirliyinə getmiºdik. Bu dəvəti almanlar təºkil etmiºdilər. Avstriyaný iþðal etdikləri vaxt səfirliyə də ələ keçirmiºdilər. Bu cür səfirlik daxilində dəvətlərdən əlavə, ruslar bir dəfə baðçada bit parti təºkil etmiºdilər. Yaºar Nəbinin xanýmý və mən (biz gənc xanýmlar “Burda” jurnalýndan çýxardýðýmýz kaðýz qəlibdən hərəmiz özümüzə naxýþlý ipək parçadan þýq don tikmiþdik) həmin partiyə qatýlmýþdýq. Parti hər tərəfi gül-çiçəkli gözəl bir baðçada təºkil olunmuºdu. Burhan Belge həmin vaxt Zsa Zsa Qaborla evli idi. Zsa Zsa Qabor çəhrayý güpür geyimi ilə seçilir, əlindəki yelpiyi yellədərək saða-sola əyilə-əyilə yeriyir, gözəlliyi ilə hər kəsi özünə heyran qoyurdu. O gecə çox əylənmiºdik.

Bundan baºqa, “Ankara Palas” hotelində verilən yeni il rəqs gecələrinə gedirdik. Onlardan birində Milli Təhsil Nazirliyinə aid bir masa hazýrlanmýþdý. Cavad Dursunoðlu və xanýmý, Dursunoðlunun ilk dəfə rəqs gecəsinə gələn oðlu, Tahsin Banquoðlu və bacýsý, Suut Kamal və xanýmý, indi xatýrlaya bilmədiyim baþqalarý da orada idilər. Səbahəddin iclaslarda öz çevrəsi ilə məþðul olur, danýþýr, mənsə öz istədiyimi edirdim. Mən də həmin gecə ilk dəfə raký içdim, özü də dayanmaq bilmədən. Rəqsə qalxýb vals oynadýq. Birdən – vals oynayarkən yerə yýxýldým. Bu halým diqqət çəkib. Tahsin Banquoðlunun bacýsý mənim bu vəziyyətimi ona göstərən olmayýb deyə, çox inciyib. Az sonra salondaký bir kresloya oturdum, çox xoþbəxt idim, hamýný, lap naðýllardaký kimi, tül arxasýndan görürdüm.

Həftədə, ən azý, bir dəfə də “Karpiç” kazinosuna, restorana gedər, əcnəbi ºoular əsasýnda hazýrlanan səhnələri izləyərdik. O dövrün deputatlarý və nazirləri də adətən bu restorana gələrdilər. Xüsusilə Þükrü Saraçoðlu… Restora-na nə vaxt getsəydik, orada olardý. Səbahəddinin tanýþý idi. Səbahəddin ona, – “Məmləkət belə idarə olunurmu?” – deyə söz atar, o da bu sözə qəhqəhə çəkərdi.

Bir dəfə də rus səfirliyində belə bir hadisə baþ verdi. Kök bir qadýn mənə yaxýnlaþaraq dedi: “Xaným, əriniz mənim ərimlə mübahisə edir, gələ bilərsinizmi?” Getdim. Boþ bir otaða girmiþdilər. Səbahəddinin qoluna girdim, heç etiraz etmədi, oradan çýxdýq, pilləkənlə endik və bir maþýna minib evə gəldik. Bir az sərxoº idi. Səbahəddinin orqanizmi içkiyə tab gətirmirdi. Bir-iki qədəh içən kimi təsir edirdi. Mübahisə etdiyi adam o dövrün paþalarýndan idi. Adý yadýmda qalmayýb. Səbahəddin Böyükdərədə əsgərliyini çəkərkən, bəlkə də, bu adam komandirlərindən biri olmuºdu. Həmin paºa “Tekel” inhisar ºirkətində öz adýna siqara buraxdýrmýþdý. Səbahəddin buna dilxor olmuþdu. Paþaný səfirlikdə gördükdə içkili halda ona, yəqin ki, söz atmýþdý. Paþa hündürboy adamdý. Səbahəddin onun yanýnda balaca görünürdü. Mən oradan uzaqlaþdýrmasaydým, bəlkə də, daha betər bir ºey baº verəcəkdi.

Karpiç ata öldükdən sonra restoraný əvvəlki əzəmətini itirməyə baºladý. “Karpiç” restoranýnýn baþ ofisiantý Sürəyya bəy Qýzýlayda “Sürəyya” barý açdý. Bura qýsa müddətdə Ankaranýn qabaqcýl adamlarýnýn əyləncə məkanýna çevrildi. Biz də arabir buraya gedirdik. Səbahəddin “Bəxtiyar köpək” hekayəsində göstərdiyi kimi, gəzib-əylənməyi sevməklə yanaþý, daha çox belə yerlərə insanlarý tanýmaq, onlarýn davranýþlarýna göz qoymaq, danýþýq tərzlərini araþdýrmaq, zəif tərəflərini tutmaq və bir az da əsərləri üçün material toplamaq üçün gedirdi. Buradaký adamlarý hərdən məsxərəyə də qoyurdu. Onlara tamaºa etməklə əylənir, bir az da estetik baxýmdan gözəl qadýnlarý seyr etməyi xoºlayýrdý.

Konsertlər Konservatoriyanýn zalýnda verilirdi. Qərb musiqisini ilk dəfə orada eºitmiºəm. Həsən Ali Yücəlin Təhsil naziri olduðu vaxt Ýnönü ilə müəllimlər otaðýnda tez-tez qarþýlaþýrdým. Qýzým həmin vaxt 3-4 yaþýnda idi. Ýnönü onun baþýna sýðal çəkərdi.

O dövrdə ankaralýlara tək-tük rast gəlinərdi. Tapýlanlarýn çoxu Ýstanbullu olardý. O balaca zal dolar, hər kəs yeni qurulmuº, alman maestronun idarə etdiyi orkestri səssizlik içində dinləyərdi. Tar müəllimi Liko Amar da çox möhtərəm, xətrini çox istədiyim dostumuz idi. Bəzən bizə gələrdi. Konservatoriyaya çox xidmət göstərmiº nadir insanlardan biri olmuºdu.

Konservatoriya ilk məzunlarýný verdi. Ýzmir kitab yarmarkasýnda tamaþalar hazýrlanacaqdý deyə, biz də Ýzmirə yollandýq. Atatürk liseyində müdirin otaðýný bizə verdilər. Yarmarkada “Madam Kəpənək” operasý tamaþaya qoyulmuºdu. Baþ rollarý Məsudə Çaðlayan və Ayxan Aydan ifa edirdilər. Teatr tamaþalarý olaraq “Yanlýþlýqlar komediyasý”,[8] “Bizim ºəhərimiz”[9] və sairə əsərlər səhnələºdirilirdi. Cüneyt Göyçər, Muazzez Ýlgin, Məlihə Ars kimi bu gün böyük vəzifələr tutan və artýq yaºlanan, lakin o dövrün məzunu olan gənclər Səbahəddinin sevimli tələbələri idilər. Səbahəddin onlarý çox sevir, onlarla öyünürdü[10].

Ýndi həyatda olmayan Emin Türk Eliçin ilə həyat yoldaþý Asiyə uzun zaman xətrini çox sevdiyimiz dostlarýmýzdan olublar. Səbahəddin Eminə sataºaraq, – “Havayý kəfən tapsan, ölməyə hazýrsan”, – deyərdi. Emin Türk alman dilindən tərcümə etdiyi bəzi əsərləri vətəninə qazandýrmýþdýr. O bu məmləkət üçün canýný qoymuþ, amma qədri bilinməyən bir insan idi.

Sonra 1946-cý il gəldi. Rəºad ªəmsəddin Sirər və digərlərinin iqtidarda olduðu kədərli günlər idi. Kənan Önərin məhkəmə prosesi bəhanə edilərək Atsýz və onun qrupu məhkəmədə Səbahəddinə hücum etdi. Səbahəddin pəncərədən qaçaraq canýný qurtarmýþdý. Kitablarýný yandýrdýlar. Universitetdə hadisələr baº verdi. Pertev Boratav Fransaya, Müzəffər ªərif Amerikaya, Niyazi Bərkəs Kanadaya getdi. Onlarýn dərslərini ləðv etdilər, Səbahəddini isə nazirliyin sərəncamýna verdilər. Onsuz da çətinliklə dolanýrdýq. Bu dəfə dolanýþýq sýxýntýlarý baþladý.

Dolanýþýðýmýzý yük maþýný sürməklə təmin etmək istədi. Bu iºə baºlamazdan əvvəl “Markopaºa” qəzetini çýxarmaðý düþündüyü yay mövsümündə Ədrəmitdəki evlərini satmýþdýlar və biz yayý Çəngəlköyündə keçirdik. Səbahəddin Vaniköyündə, dəniz kənarýnda, balaca, birmərtəbəli bir evdə yaºayan gənc bir bəyi “Markopaºa” heyətinə götürərək qəzeti onunla çýxarmaða baþladý. Əsas məqalələri Səbahəddin yazýrdý. Qəzet o vaxtadək görülməmiº dərəcədə məºhurlaºmýþdý. Təkcə böyük ºəhərlərdə deyil, Anadoluda da asanlýqla satýlýrdý. Sonra baðlandý. “Məlumpaºa”, “Əlibaba” və s. adlarla çýxdýqca hökumətin xoºuna gəlmədiyi üçün qəzeti hər dəfəsində baðladýlar. Qəzetlərin çýxdýðý vaxt Səbahəddin daha çox Ýstanbulda qalýrdý. Ankaraya aradabir gələ bilirdi. Evimizi Ýstanbula köçürə bilmirdik. Qýzýmýz ibtidai məktəbin son sinfində oxuyur, bundan baºqa, qəzeti baðlayýrdýlar və vəziyyətimizin necə olacaðý bəlli deyildi.

Səbahəddin içki içməzdi. Həftədə bir, ya da iki gecə bəzən bizdə, bəzən də bir dost evində yemək zamaný hamýmýz birlikdə az miqdarda içərdik. Ölümündən sonra eºitdim ki, Səbahəddin Ýstanbulda qaldýðý vaxt əməlli-baþlý içirmiþ. Bunu keçirdiyi sýxýntýlar və evindən uzaqda olmasý ilə əlaqələndirirəm.

“Falih Rýfkýnýn mənzillərindən aldýðý kirayə pullarý ilə nə qədər sýxýntý çəkdiyini bilirsinizmi?” baþlýðý ilə “Markopaþa”da çýxan bir yazýya görə Falih Rýfký onu məhkəməyə verdi. Halbuki Səbahəddin Ankarada ikən qəzetin yýðýlmasý zamaný bir sətirlik boþ yer qalmýþ, dostu Þərif Hülusi bu yazýný özü yazaraq oraya yerləºdirmiºdi. Qəzetin məsul ºəxsi Səbahəddin olduðuna görə üçaylýq məhkum olundu və həbs edildi[11]. Nə oldusa, orada oldu…

Yanýna casus polis qoyulduðu deyilirdi. Səbahəddin açýqürəkli idi, insanlarý sevən adamdý. Qaçýrýlmaq təklifinin onu cəzb etməsi üçün illər boyunca daim ºaºki kimi oynayan sənətə verdiyi əmək, polis tərəfindən davamlý þəkildə narahat olunmasý onun əsəblərini yormuþ olmalý idi. Romanlarýný rahat baºla yaza bilmək xəyalý onu, yəqin ki, rahatlýq tapa biləcəyi bir yer, yaxud ölkə axtarmaða vadar edirdi.

Bir gün Cövdət Qüdrətgil məni öz evlərinə çaðýrdýlar. “Rasih Nuri Ýləri sənə Səbahəddindən bir məktub gətirib, bu dəqiqə oxu”, – dedilər. Qorxu içində idilər. Məni otaqda tək qoydular. Məktubda bunlar yazýlmýþdý: “Sevgili həyat yoldaþým, bu məktubu aldýðýn vaxt mən Ýtaliya, Fransa, ya da Londonda olacaðam. Filizin məktəbi bitər-bitməz sizi yanýma gətizdirəcəyəm. Məhmət Əli Aybar və Mahmud Dikərdəm qayðýnýza qalacaqlar. Sizə “Ýþ Banký”nda olan bu nömrəli hesabýmla pul göndərirəm. Rauf Çallýlar da mətbəə pulundan göndərəcək. Sən mənim qənaətcil arvadýmsan, bu pullarla dolanmaða çalýþarsan. Filizi və səni minlərcə kərə həsrətlə qucaqlayýr, dodaqlarýndan öpürəm”.

Məktub yadýmda elə yazýldýðý kimi qalýb. Cövdət məktubu götürdü, o dəqiqə sobaya atýb yandýrdý və orda nə yazýldýðýný məndən bu günə qədər də soruþmadýlar. Hələ də heyrət edirəm. O dövrdə Ankarada terror hallarý tez-tez baþ verirdi. Sadə bir qadýn olsam da, tanýdýqlarým və bir neçə yaxýným istisna olmaqla, mənə salam verməyə qorxurdular.

Banka getdim. Beº lirədan baþqa, pulun olmadýðýný söylədilər. Mənə elə gəlir ki, Səbahəddin Rauf Çallýlara pulu göndərməyi tapþýrmýþdý. Məhmət Əli ilə Mahmud da məni heç axtarmadýlar. Ankaranýn həmin dövrdəki vəziyyəti onlara təsir etmiþ olmalýydý. Onlarý qýnamýram. Türkiyə o dövrdəki kimi qorxu hissini heç bir zaman keçirməmiºdi.

Qýzýmla birlikdə küçədə qalmýþdýq. Ərimin əmisinin arvadý mənə bir neçə ay əvvəl yaxþý məsləhət vermiºdi. Demiºdi ki, evin gündəlik xərclərindən kənara bir az pul qoyum. 1500 lirə yýðmýþdým. Bu qadýn mənə Xýzýr kimi bir məsləhət vermiºdi. Bu gün də elə düºünürəm ki, mənimlə qýzýmý həmin pul xilas etdi.

Evin kirayə pulunu verməsəydim, çýxarardýlar. Haraya gedəcəkdik? Bizim qayðýmýza qalan heç kimimiz yox idi, olanlar da artýq çoxdan unutmuºdular. Hətta məktub da yazmýrdýlar.

Bu fəlakət xəbərindən sonra özümü bir az toplayýb Zəkəriyyə bəyə yazdým. Xahiþ etdim ki, Rauf Çallýlarý tapýb bizə pul göndərməsini tapþýrsýn. Rauf Çallýlar mətbəənin satýlmasý iþinə baxýrdý. Bir müddət sonra Əsəd Adil mənə məktub yazaraq Raufdan aldýðý pulu (yadýmda qaldýðýna görə, 300 lirə) bir dəfəyə (elə həmin məbləð, ya da daha az) göndərdi. Mətbəə pulunun borclara xərcləndiyi deyildi.

Səbahəddinin bəzi dostlarý (təxminimə görə Emin Türk) düºünmüºdülər ki, mənə bir yunhörən maþýn alsalar, onunla pul qazana bilərəm. Abdin Dino və Zəkəriyyə Sərtəl min lirə göndərmiºdilər Emin Türkə. Onunla birlikdə Ankaranýn köhnə məhəllələrində yünhörən maþýn axtardýðýmýzý, maþýný tapa bilmədiyimizi, həmin günün kədərli halýný xəyal kimi xatýrlayýram. Onsuz da yunhörən maþýnla pul qazana biləcəyimi təsəvvür etmirdim. Lakin həmin günlərdə yarýmölmüþ kimi idim. Ruh tək hərəkət edirdim. Eminin maþýn mərəzindən də o gündən sonra qurtulmuº oldum. Dostumun qohumu olan bir dərzinin yanýna həvəssiz ºəkildə iºə girdim.

Bizim binada yaþayan Cavad Abbasýn gəlini – Benal adlý bir tanýþým var idi. Həmin vaxt həyat yoldaþýndan ayrýlmýþdý, baþ nazirin təftiº heyətində iºləyirdi. Onunla danýþdým. Öz iþlədiyi yerdə iºə qəbul olunmaðým üçün mənə kömək edəcəyini dedi.

Beləcə müdirinin yanýna apardý. Müdir Rüþdü bəy idi. Məni yaxþý qarþýladý, lakin kiminsə tapþýrýðý olmadan bunu edə bilməyəcəyini söylədi. O vaxt Demokrat Partiyasý iqtidara gəlmiºdi və Səməd Aðaoðlu da nazir olmuþdu. Mən də seçkilərdə səsimi, deyəsən, həmin partiyaya vermiºdim. Səməd Aðaoðluna aðýz açmaða qərar verdim.