Kitabı oku: «Herzog Ernst C. Lateinisch - Deutsch»

Historia ducis Hernesti foeliciter incipit

(E219; b: f. 2^ra; a: f. 92^r; Haupt 193) Antiquis in temporibus monarchiam tam Bauarie quam Austrie dux quidam Hernestus nomine hereditario iure possessam strennue equissima lance iudicii gubernabat. Iste ex (E220) eque nobilissima alto parentum sanguine creta nomine Adelheida1, corporis elegantia per omnia, sed et mentis pulchritudine decentissima, filium2 adprime speciosum et virtuosum generauit et suo patris nomine equiuocauit. Post vero paruo temporis curriculo transcurso, pater iura nature viam vniuerse carnis nutu Dei ingressus persoluit. Vnde mater, quamuis mariti solatio destituta, filii tamen indole tanti nobiliter in virile robur educati et tam in Latinam quam in Gallicam sed et Grecam3 linguam adprime per matris4 procuracionem instructi, cum tota familia, ymmo et (E221) diuersa Austrie et Bauarie natione per hereditarie ius successionis subdita, letabatur. Iste nimirum homo factus totus ad unguem, etriclaro sicut

Postquam more ecclesiastico per sacerdotis benedictionem gladium cinxit quendam virtutum multarum lima politum, linea consanguinitatis proxime astrictum comitem nobilem et diuitem in socium asseruit. Cuius consilio in prudentia serpentino6 et (E222) auxilio in illustrium et virilium actuum profectu leonino7 sub dominium et famulatum non tantum domesticos sed et exteras vicinias constituit.

(b: f. 2^rb) Tanti filii8 titulis et per omnia virtutis et honoris augmentum in dies augescentibus profectibus genitrix congratulabatur et, iuxta verba Domini loquentis in Apostolo (Haupt 194) Vere vidua sperans in Deum, et instans orationibus die ac nocte,9 cum ceteris misericordie operibus celibem vitam ducere ad tempus pro eternitatis prauio summo opere nitebatur. Recalcitrabant (a: f. 92^v) tamen in se celibatui sexus fragilis conditio10, etatis iuuenilis titillacio, diuitiarum, nutricum incentiuorum carnalium accumulacio, preterea quam plurimorum procerum genere, forma, diuitiis et potentia (E223) prestantium cottidiana ad illam confluxio, super omnia gloriosa filii ad matrimonii contraccionem iterandam frequens consilium et cum pia intencione gratia propagande prolis precepcio.

(ç) Gubernabat strennuissime illo in tempore Romani apicem et habenas imperii Otto11 imperator Sclauorum et Frisonum et primatum Teutonicorum et aliarum plurimum nationum12 subiugator, pacis et tocius equitatis humane et Diuine pius emulator. Iste trans flumen Eilben inclitam ciuitatem Maedeburch13, intra quam egregiam in honore Mauritii et socie Thebee14 legionis basilicam15 mire fabrice fundavit, cum iure perpetuo ad supplementum latas (E224) agrorum16, vinearum, pratorum et ceterorum huius humane indigencie necessariorum possessiones, vnde sufficientissime sustentarentur, vt ibi Deo inclinantes, condonauit.

Hic enim in virtute vitam ducens (b: f. 2^va) in primeuo flore iuuentutis sortitus est in matrimonio matronam sancte17 conuersacionis et summe ad Deum et homines virtutis Ottegebam18 nomine, ortam de superbo illustrium Anglicorum regum stemate. Ista post aliquan- (E225) tulum conuictus cum imperatore Ottone feliciter in omni honestate et bonitate transcursum temporis spacium ab hoc seculo iure nature per mortem persoluto migrauit. Cuius animam dominus imperator pia precum instancia celesti Imperatori, sed corporis materiam terre in basilica19 condita condite ciuitatis cum condigna exequiarum honorificentia commendauit. Post aliquantum temporis a sepultura Oittegebe domine imperatricis in (Haupt 195) memoriam reducens Apostolicum eulogium: Melius est nubere quam vri20, eciam communi principum suorum conuocatorum ob hoc negotium et vnanimi consilio prememoratam ducissam Adelhaidam in vxorem, imperatorie maiestatis apici (a: f. 93^r) bus transportatis per pri- (E226) matem pre aliis primatibus21 curialem et sciolum, imperatoris tanti tanto negocio condignum22 et congruum, petiit. Illa quid super hac inopinata tante persone tanta legacione et aliquantulum celibatui iniciato contraria dictu et facto opus sit, filium suum et suos optimates in cetum consuluit. Sed primitus diuersi diuersa23, ut in tali negocio fieri solet, senciebant. Sed tandem dux ducisse tam filius quam eius paris amicitie comes Wezelo et omnes qui aderant Deo inspirante in vnum consentiebant scilicet ducissam sine dubitacionis scrupulo debere (b: f. 2^vb) assensum domino imperatori prebere. Vnde illa quasi futurorum nescio24 quo instinctu prescia apostrophans25 ad filium in hec verba prorupisse narratur: ‘Mi fili precordialissime, timeo ne, si iuxta tuum et nostrorum optimatum consilium domini imperatoris connubio iungar, forte discordia aliqua inter te magnanimum iuuenem et inter illum suborta ego hinc pre nimia mentis absorbente tristicia viua consumar’. Ad hec dux ait: ‘Talia te, domina mater, a nupciis imperatoris non absterreant, quia summi misericordia Imperatoris arridente terreno huic imperatori adeo devotus, tam in aduersis quam prosperis paratus sincerissime fidei brachiis ipsum et suos amplectar, vt in oculis sue (E227) imperatorie maiestatis gratiam perseueranter inuenire merear.’ Ducissa ducis gloriosi filii virilibus verbis animata rigorem animi pro tempore demutauit et per legatum apicibus suis assensus ad futuri26 stabilitatem connubii significatiuis imperatori prefixo27 diei termino, quo nupciari cum eo vellet, significauit.

(ç) Imperator itaque super tali legacione28 satis hylaratus generalem curiam indicit, vbi, vniuersis tam principibus quam vasallis29 suis adunatis et associatis cum multa ambicione in locum, quo ducissa manserat, ipsam a filio et eius optimatibus cum eque non minima armbicione representa (Haupt 196) tam Magunciam30 duxit. Ibi nuptiis cum sum (a: f. 93^v) mis tripudiis celebratis quique tam princeps (b: f. 3^ra) quam alii aduenticii in sua rediere. Imperator eciam

lege thori leta satis ad votum expleta

ad exequendi regni negotia vna cum imperatrice Adelheida (E228) diuersa ad loca31 secessit. Nec mora dignis legatis delegatis ducem Hernestum ad se vocauit, et sociorum clara comitante caterua illum cum imperatrice matre ducis benignissime salutauit, consalutatum in horum verborum tenorem apostrophauit: ‘Iuuenis genere et forma electe, michi post matrem32 predilecte, scire debes quia pro amore dulcissime matris tue michi in omnibus morem gerentis loco filii te sum habiturus et ad honoris culmen quam maximum possum promoturus. Quapropter et tu michi talionem amoris sinceri recompensato, vtque Christianorum imperium sine cedis, rapine et aliarum huiusmodi generis pressurarum deuastacione incolume Deo annuente seruetur elaborato.’ Fine ora- (E229) tionis huius habito et a duce priuigno magna gratiarum domino imperatori accione exhibita, post aliquot dies inibi factos imperator et imperatrix singula donaria imperatoriam maiestatem decencia duci glorioso et sociorum suorum singulo donauerunt et cum summa beniuolentia in sua redire a se dimiserunt. Ea propter dux miles excellentissimus, vbicunque necessitatis articulus imperatori ingruebat, pro imperatore se murum cum omnibus suis ponebat, eum vere sincere dilectionis brachiis amplectens vnacum33 paris (E230) amicitie comite Wezilone, et (b : f. 3^rb) omnibus suis non priuignum sed filium circa prouentus et augmenta honoris imperatorii se fidelissime et indefesse exhibebat. Sic mutua inter illos per aliquantulum temporis interuallum inuiolata mansit amicicia, et ob hoc dux in curia imperatoris tamquam in propria domo familiariter, quia per omnia fideliter conuersabatur, et ab vniuersis iubente imperatore secundus ab illo habebatur. Sed

summa petit liuor, perflant altissimi venti. 34

(ç) Quidam nempe Henricus (a. f. 94^r) comes Palatinus35 imperatoris con (Haupt 197) sanguineus, fornace invidie in ducem sine confictis ambagibus dum mentitur laborans quasi alter Achitophel36 eum accusauit: ‘O patrie’ inquiens

(E231) ‘pater generalis,

sed non deus specialis,

in quo post Deum tota mea spes dependet, habeo secreta sed prodigiosa et facinorosa, que ad vos perferam. Dux Hernestus, quem loco filii a vobis secundum in curia vestra pre cunctis primatibus amatis et honoratis, vestre dulcissime vite mortem et a regni solio deposicionem omnimodis machinatur eo fine, ut ipse regno sine regni consorte pociatur, et nisi in breui maiestas vestra iaculum sue machinacionis per clipeum prouide discrecionis

excuciat, fieret quodcumgue minabitur arcus’.

Huic imperator ‘dura sunt’ inquit, ‘mi nepos, que defers et suggeris, quibus, si quis alius preter te apud me de tam amantissimo michi principe deferret, nulla racione fidem adhiberem, sed pro ficticio (b: f. 3^va) manifesto reputarem et delacionem talem non alia mercede quam capitis obtruncacione remunerarem. Ingruit enim hinc michi duplex periculum, scilicet tam probatissimi per omnia michi principis discidium et imperatricis precordialissime, si illum offendam, offensaculum.

Sed quia tuta fides nusquam qua fallimur omnes,

ego illius perfidie machinacionem, quam nulla alia persona nisi te nepote deferente curarem, frustrabor, et quem honoris mei

(E232) cepit vitrea fama

humiliabo, quia per me

hunc circumtonabit gaudens Bellona37 cruentis.’

Ad quem non creta sed carbone notandus comes: ‘Mi domine, meum si placet super digna tanti facinoris vlcione audiat celsitudo vestra consilium. Hec res amoris

nec modum habet neque consilium, racione vero tractari non vult. In amore hec sunt mala, bellum, pax rursum. 38

Que ideo dixerim, vt cautum vos reddam, ne imperatrici, cui totus amor vester inuigilat, prodita intimetis, quia filium cautum et armatum contra uos reddet, filialem (a: f. 94^v) amorem maritali amori forte (Haupt 198) preponens muliebri leuitate39. Nam

(E233) mulier41. Quin ymmo michi clam collecto per uos exercitu negotium persecucionis merite in illum committite; ego illi talionem facinoris recompensabo.’ Huius huic consilio imperator annuens et in breui grandem militum phalangem colligens, illum clam42 regina et curie familia ad inferendum persecucionem duci Hernesto comitem Palatinum misit. Ille in malicia glorians per imperatorem potens iniquitate cedibus, rapinis, incendiis et aliis (b: f. 3^vb) huius generis cladibus prouinciam Austrie tunc Hernesto subiectam, sed post Herbipolensi43 ecclesie pro amore contraditam, infestabat et (E234) nesciente iam dicto illius provincie dominatore Hernesto Babenberch obsidione uallabat. Burgenses44 vero, quamuis inopinata et subdita obsidione tamen hospites infeste suscepere et hospicio susceptorum funesto frequentissime tam clanculo quam in propatulo portis armati erumpentes, multam stragem in uallatores exercuere et multorum animas Plutoni45 transmisere. Cognito vero iussu imperatoris duci offenso obsidionem hanc fieri per Palatinum, sine mora per nuncium velocissimum rem omni ordine duci significabant, et vt ad eorum liberacionem venire maturaret suplicissime implorabant. Legatus vero multis in partibus duci quaesito, sed tandem inuento legata insinuauit. Dux non satis admi- (E235) rando stupens, qua de causa oculos imperialis serenitatis offensos inopinate sensisset, cum merore in hec uerba prorupit: ‘Testor Deum, cui omnis loquitur consciencia, me circa domini imperatoris honorem ac si corporalis patris honorem omnimodis insudasse diligentia. Vnde

speraui melius quia me meruisse putaui.46

(versus)

At comes Henricus sine re nobis inimicus

haut impune feret,47 licet huic rex fautor adheret.’

Nec mora misterium con (Haupt 199) silii cum suis symmystis, quid opus facto esset, habuit. Castra sua que nondum erant expugnata et im- (E236) peratoris militibus non ocupata (a: f. 95^r) contra belli […] galea communiuit. Legatis ubiuis gencium directis ad conciendum presidium equitum (b: f. 4^ra) (versus)

mente leonina collegit milia trina.

Qui fretus turbis, pauor hostibus et fauor vrbis

aduolat et in conticinio tempeste noctis castra hostium inprouisorum inuadit et nullum in vincula coniciens omnes, quos reperit, sine misericordia aut occidit aut semineces protrivit aut in fugam compulit. Cuiusmodi fuge auxilio ipse eciam comes uix elapsus est, sed dux burgensibus redditus est et breuiter sed deuote salutatus. Ille vero videlicet Palatinus quamuis multis mortibus suorum aduentum ducis male compertum habuit, mente virili recollecta omnes, qui fuge presidio mortem euaserant, resociauit et dispositis ordinibus acierum magnanimiter in bellum contra ducem occurrit. Necminus dux tam adducticios milites quam ciuitatis inco- (E237) las in aciem disposuit prudentissime et breui quidem pro tempore sed sale sapiencie condita ad bellum exhortacione vsus ab vrbe in obuiam comiti quasi verus Machabeorum48 princeps processit et, ut vtar compendio, victoria, que aliquando dubia vtriusque pendebat duci racionabiliter Iusticia49 pro eo pugnante non tamen sine partis sue aliqua strage cessit.

Vnde illo videlicet duce cum suis super potito triumpho condigno exhilarato et de spoliis cesorum et fugatorum opulentissime ditato, comes Henricus cum paucis vite dedecorose fuga vix seruatus imperatorem tristis adiit, eius pedibus prouolutus tragediam suam meritam vix singultibus editam exposuit. Super qua re dominus imperator

diram succensus in iram50

(E238) duci suisque mortem uel exilium minatur et inbreui, si uita comes foret, se ulturum tantum dedecus (b: f. 4^rb) vociferando protestatur.

Interea dux sepe memoratus, vbi nimietatem cladium in villis, (Haupt 200) vicis, ciuitatibus deuastatis et in castellis expugnatis et iam per imperatoris homines occupantes illa a suo dominio alienatis animaduertit, strennuum lega (a: f. 95^v) tum ad explicandum iniurias ab imperatore illatas destinauit. (versus)

dissimulans tamen anxietatis nimietatem per uultus hylaritatem imperatorem adiit. Et aliquantis vsa ambagibus tandem occasione quadam de filio nacta miserabiliter sic exorsa est: ‘Mi domine (E239) imperator, per summi amorem Imperatoris et meum celsitudinem vestram imploro, et implorans exoratam esse summo opere desidero, vt si qua temeritatis aut culpe presumpcione ille meus vnicus filius offendit oculos vestre serenissime maiestatis, principaliter pro Dei et secundario pro mei amore remittatis. Sin autem saltem secundum decreta et canones generale colloquium tam primatibus quam vasallis vestris, sed et filio meo edicatis, et si quam habetis offense racionabilis in eum causam, nisi se purgauerit ab obiectis, prout scita canonum et decreta iusticiam de eo dictauerint, lata generali principum sentencia satisfactionem condignam in ipsum exerceatis.’ Rex illico nubiloso uultu et in terram ad tempus defixo iracundie stimulis exagitatus ait: ‘O domina, satis sincere te amo, sed tue peticioni in hoc prorsus reclamo, quia fixam et immobilem in corde (b: f. 4^va) posui sentenciam, ne filius tuus ullam aput me inueniat clemenciam51, cum ipse, prout ab intimo quodam meo delatum est michi, pro usurpando sibi regno molitus sit vite mee exitum inopinatum ab eo, cui me patrem ostendi per (E240) summam diligenciam.’

Animaduertens imperatrix imperatoris immensam iracundiam52 subito se imperatori absentauit et in basilicam properans solotenus pauimento prosternitur et tota cordis contricione adiutorem in oportunitatibus, in tribulacione implorauit. ‘O’ inquit ‘Christe Ihesu, tu

lapis ille, quem Sibille53

predixit oraculum,

prima spretus et deletus,

modo tenes angulum,

tu, inquam, Impera (Haupt 201) tor imperatorum, (a: f. 96^r) quem Zacharias54 pingit septem oculorum, eo quod in te corporaliter sit plenitudo septem Sancti Spiritus donorum, nunc dignare michi quamuis peccatrici reuelare, quis sit auctor tam perniciose de filio meo ad imperatorem delacionis’. Regina necdum verba finierat, et vox facta est de celo dicens: ‘Henricus comes Palatinus est auctor criminis huius.’ Vnde domina mesta et flebilis in presenciam imperatoris se proripuit et sibi assidentem iam memoratum comitem (E241) conspiciens ait: ‘O iuste mortuorum et viuorum Iudex Deus, videas et iudices, tradens in interitum carnis, ut spiritus saluus55 fiat, illum, inquam, qui peruerse citra horum dolorum intollerabilium uulnere cor meum intime uulnerauit in hoc, quod filium meum gracia domini imperatoris per mendosam, ymmo et facinorosam delacionem lese maiestatis priuauit. Comes Henrice,

nil in vos mali commisit vnicus meus,

pro cuius talione necesse haberetis minare ipsum de paterne hereditatis possessione. Scitote ergo, scitote, quia in foueam, quam (b: f. 4^vb) fodistis, incidetis iuxta illud eulogium:

(E242) Regina post huiuscemodi verborum propheticorum perfusionem senciens non paruam per eam regis indignacionem ab ipso in caminatam secessit et legato supramemorato accito imperatoris iram57 implacabilem circa ducem, et huius ire auctorem esse comitem Palatinum Henricum sugessit. Ea propter nunctius a regina non sine magnis donis dimissus in Bauariam cursu pernicissimo aduolat et inuento duce in quodam suo castro iram regis et ire auctorem Henricum indicat. Hiis auditis dux ait: ‘Quando quidem terrenus suam sine causa intenderat offensionem, rogandus est rex celorum vt nos et nostra sub suarum alarum assumat protectione.’

(E243) Deinde de perfidissimi cogitans ruina ipse assumpto sibi Wezelo- (E244) ne comite et tercio58, quibus eadem que et sibi magnanimitas inerat leonina59, (a: f. 96^v) ascensis (Haupt 202) prestantissimis caballis Francie brachate regna peciit peregrina. Norunt enim quod imperator regalem curiam celebraturus esset in Spiria60 . Quo vbi sine omni comite61 a tribus illis ventum est circa vespertinum tempus in curiam equitabant et a caballis desiliebant.62 Dux vero assumpto comite Wezelone consanguineo caballisque commendatis tercio inibi prestolari cum equis iusso in aule penetralia, in quibus iam cum (E245) Henrico comite Palatino imperator misteria consiliorum tractabat, pernici gressu properat et caminate valuas non caute ac (b: f. 5^ra) nimis improuise camerario pessulo non obstrusas temere reserat, et ex improuiso duobus, scilicet comiti et imperatori, duo super irruentes euaginatis mucronibus comitem summa auiditate iugulant63. Ipsum quoque imperatorem, nisi maturasset fugam prosiliens vltra scampnum in capellam, et vita et regno priuare disposuerant.

Dux ubi compos erat facti, quod diu multumque

exestuauerat, scilicet mortis Henrici comitis, in hec verba prorupit:

‘Nullam graciarum referam imperatori accionem propter sui absentacionem. Si enim presto aput te, comes Henrice, remansisset, talionem iniuriarum per te inspiratarum numquam circa illum (E246) nec circa te nec circa quemquam vestrum meritarum recepisset. Tu vero Deus misericordie, quod tuum est operare ut, quando quidem caro Henrici per pessimum perfidie sue meritum tradita est in interitum, saltem spiritus eius saluus fiat.’ hec ait et reuaginatis gladiis ipse cum socio Wezelone ex aula se pernicissime proripuit, et vnusquisque suo caballo insiliit et discessum est. Facta est illico tumultacionis per aulicos et per aliam imperatoris familiam vociferacio super Palatini comitis occisione per ducem Hernestum perpetrata. Nam super hoc volat

fama, malum quo non aliud velocius ullum64

mobilitate uiget.

(E247) Qua exciti tocius curie primates aduenticii cum suis asseclis insuper ciuitatis Spi (a: f. 97^r) rie capitanei et amici mensarum Gnatonici eorum adcurrunt, conuicanei aule irruunt, quid, circa quem, per quem factum sit inquirunt, comitem Palatinum in sanguine volutatum capite (Haupt 203) a trunco longe disiecto65 reperiunt. Vnde sine morule dilacione ad hospicia recur (b: f. 5^rb) runt et iniectis armis, gladiisque super femur accinctis parmisque a leua lanceis a dextra66, homicidii commissores fine districtissime ulcionis queritant et insecuntur. Sed noctis tenebris eorum emisperium occupantibus ad inuestigandum ulterius in remotis locis homicidii commisores prepediuntur, communi consilio in ciuitatem unusquisque in suam mansionem reuertitur. Necminus Hernestus et Wezelo cum commilitone tercio in sua regrediuntur. Cesar vero, ubi lesores regie maiestatis incolumes euasisse nepotemque suum spiritum efflauis- (E248) se comperiit, toto fremens et merens spiritu in caminate penetralia abiit et se ultum ire tanti facti presumpcionem minatur67 in crastinum per inmoderatam districtionem. Imperatrix vero tantum tam subito exortum in aula strepitum audiens et tandem facti qualitatem cognoscens extra caminatam se ad corpus exanime proripuit inquiens:

‘En Henrice, caput trux tibi ducis abstulit ensis,

paruum uel nichil plangam carnis tue mortificacionem, sed intime optabo spiritus tui saluificacionem.’ Illucescente die postera imperator post honorificentissimas comitis cum fletu et planctu68 exequias apud omnes principes querelam tam temere presumpcionis a Hernesto duce commisse deposuit. Vnde data in ducem et socium (E249) Wezelonem generali principum sentencia, prouincie dicioni eorum subdite et feoda et cetera bona eorum, tam mobilia quam immobilia, extra usum et proprietatem eorum abiudicata in ius et usum regii fisci publicanda decernuntur, ambo eciam ex imperialis maiestatis auctoritate vbiuis terrarum angi iussi sunt.

(a: f. 97^v) Emenso postmodum paruo temporis interuallo imperator omni auxilio ad se confluen (b: f. 5^va) tium principum et vasallorum fretus triginta armatorum milia69 collegio Bauariam peciit et in primo furoris bellici impetu Ratisponam70 obsedit; at burgenses per ferrugi- (E250) neos71 enses hospites invisos salutarunt et quam plurimorum sanguinem interemptorum terre propinauerunt. Vnde exacerbata imperatoris iussu omnis suorum multitudo armata quaqua (Haupt 204) uersum urbem summo impetu belli impugnat et expugnare nititur. Non minus obsessus ciuis magnanimiter a murorum summitate tela, sudes, saxa et multa72 id genus super impugnantes intorquet et ad vrbis defensionem hostibus mortem ingerere molitur. Sic utrimque diu multum uiriliter73 pugnatum et ab vtrisque fortiter factum est, tandem cum magna vtrumque strage74, sed cesariorum multo maiore, lis dirempta est. Duo enim virorum fortium inibi occisorum milia recensita et ad sepeliendum dilata ferebantur, preterea (E251) quamplurimi uulnerati, qui post in breui diem vltimum sortiti obierunt75. Burgenses76 eciam suorum funera planxerunt et tandem communi consilio per legatum velocissimum in sonipede prestantissimo duci miseram vrbis condicionem et imperatoris non modicam indignacionem significauere et tam auxilium quam consilium suum in breui affore implorauere.

Dux igitur de tali legacione admodum turbatus nunccium burgensibus remisit et in breui se affore promisit. lpse vero ducem Saxonie77 adiit, et tam benigne quam condigne ab eo cum suis susceptus in hunc modum in caminate penetralibus lacrimabiliter78 exorsus est: ‘O generis et morum generositate preclarissime domine, permaxime periculosus articulus necessitatis compellit (b: f. 5^vb) me explorare et implorare, utinam contingat exorare excellenciam (E252) leonine79 vestre virtuositatis propter multas sine causa illatas michi a domino cesare iniurias80 et contumelias, quarum Yliadem81 re (a: f. 98^r) texere perlongum est nec necesse eo quod frequens fama super illis vestras satis attigerit aures. Et iam Ratisponam82 meam obsidione idem rex uallauit et multos principales meos ministeriales enecauit. Tu ergo, princeps nobilissime, quia ut medici pericia in maxima infirmitate83, sic amici amicicia cognoscitur in summa necessitate, clarifica et conserua in mee summe necessitatis articulo tuarum excellentiam uirtutum, manum auxilii et consilii michi porrigendo ad hoc (Haupt 205) saltim, ut tui ducatus munimine possim Ratisponam subire et, post exhortacionem dedicionis ad burgenses habitam, vita et facultatis substantia quantam quisque ferre potest pacta queam iterum abire.’ Huius huic peticioni cum plena (E253) animi super illius condescensione necessitatibus dux Saxonie annuit, et illico vbiuis terrarum collectis quinque milibus armatorum et semis commendauit eis sub sue gracie et dilectionis obtentu ducem Hernestum, vt pro nosse et posse suo circa illius proteccionem contra tam cesaris quam suorum et quorumcumque aduersariorum infestacionem insudarent et in Ratisponam ducerent et educerent eductumque in sue securitatis loca adducerent. Ipse eciam dux Saxonie84 preuius imperatorem obsidioni incumbentem adiit et perueniens honorificentissime et a cesare et omnibus obsessoribus susceptus est. Sed cum fama uolans percrebruisset aures cesaris et suorum ducis Hernesti aduentu (b: f. 6^ra), ingens strepitus, cesar et cesarianus miles armis iniectis cito induitur. Quo viso dux Saxonie85 aliquantulum terretur et, quia tam subito et improuise imperatorie presentie superuenerit, penitens et tamen dissimulans artificiosa uerba in hunc modum fudisse perhibetur: (versus)

‘Est sine re multus fremitus utrimque tumultus,

Ad obsequium namque cesaris omnes parati venimus, pacem non arma ferimus86.

Militum namque cateruas, quas aduentare proteruas

(E254) Cernitis, non ducis sed meas esse sciatis.

Multum (a: f. 98^v) enim de vestre, mi domine imperator, celsitudinis virtuosa mansuetudine confidens ob frequens et fidele imperio impensum a me obsequium, duci Hernesto ducatum intrandi Ratisponam dedi, vt ille burgensibus dedicionem suadeat et iterum meo ducatu in suam securitatem abeat. Huius, domine, ducatus execucionem, ut ratam fieri sine honoris mei detrimento sinatis, rogo quam intime vestre serenitatis oculos.’

Huic peticioni fremebunda ministerialium et vasallorum87 imperialium iuuentus obstrepit. Vnde dux indignans abscedere voluit, sed imperator edicto parum silencio duci iracunde respondit:

‘Dux (Haupt 206) Henrice, nimis presumptuosus et tam imperio quam eius principalibus et ministerialibus huiusmodi ducatus est aduersarius, quia et contumeliosus. Non eciam pacis sed belli faciem ille ducatus pretendit; sed criminator regni, sicut prius comiti Palatino mortem iuxta latus meum contra fastigia regalis imperii intulit, ymo et michi vix in capellam delapso fuga inferre disposuit, ita nunc in me et meos cedes et mortes exercere tam maxima (b: f. 6^rb) stipatus equitum comitante caterua intendit.’ Hec ait et more Marii qui didicit Sillanum88 lambere ferrum gladios iracundie plenis oculis inspexit. Vnde sine mora ministeriales cesariani cum magno cuneo ad imperatorem irruunt. Quo viso dux Saxonum et sui bre- (E255) ui accepta licentia cum indignacione abeunt.

Burgensis prima iuuentus huius cesarianorum quasi belligerancium tumultuacionem a murorum propugnaculis persencientes, armorum indumentis se muniuere et arrepto vexillo de portis cum fortissimo animosorum cuneo prorupere, et proculdubio in obsessores magna strages perpetrata per obsessos fuisset, nisi cesar prudentum consilio vsus litem futuram pace ad tempus confirmata dimisisset. Sugesserant illi namque cesari, quia si dux Saxonie propter ducatus promissi et exequendi duci Bauarie abnegacionem se illi con (a: f. 99^r) federaret, quod ipse dominus cesar magnum laborem incursaret. Imperator itaque sine dilacione ducem Saxonie reuocari mandauit. ad quem reuocatum et presto hiis verbis apostrophauit: ‘Tam primates quam ministeriales mei, dux, te affatim amant. Vnde consilium michi dant, ut super ducatus tui execucione morem tibi geram. Tu vero, princeps nobilis, patrisare stude et fidei sinceritatem, quam ego et regnum tibi exhibemus, tu quoque non fucare neque infringere sed intemeratam circa me et imperium seruare memento.’ Dux Saxonum cum graciarum accione fidem seruaturum cesari spondebat et sine mora ducem Hernestum in urbem produci licenciose iubebat. Super qua re ualde letatus Hernestus a burgensibus (b: f. 6^va) gratanter suscipitur, vbi sint proterue (E256) militum caterue, quos ipsi prius sibi a latere associatos conspexerant, perquiritur, quibus ille ‘non attinent’ inquiens ‘illi ad dominium meum, sed ad ducis Saxonum pendent imperium, qui eos ad meum michi accomodauerat presidium.’ Quo audito tristicia tristicie89 urbanis accumulata est. Expositis tandem multiphariis cladibus et suorum conciuium multis cedibus dux deplangens et clades et cedes cum magna cordis contricione et querelabunde vocis deploracione ait: ‘O semper fidelissimi mei, voluntas quidem vos liberandi ab ingruencia tantorum periculorum suppetit, sed possibilitas deficit. lnde est quod bona fide consulo, vt ciuitatem imperatori pacta vita et semel efferenda a quolibet habili substancia vrbem dedatis; vos et vestra committo proteccioni Diuine pietatis’.

Hec ait, et merens a merentibus90 deliciosis eciam matronabus flentibus dux extra urbem excessit, et rursum fretus auxilio Saxonum91 in sua tristis abcessit. At cesar, vbi vrbem tribus mensibus obsessam vidit non posse sine machinis expugnari, iubet vbiuis gentium (E257) arborum robora detruncari, ex hiis scilicet tormenta siue machinas id est mangen et 4 minas id est berefrit sua altitudine murorum altitudini equancia, (a: f. 99^v) preterea balistas id est pheil exercere. Hec in uallum animosi hospites propulsa locauere, sed burgenses illa propellere, diruere, ignibus exurere cum omni conamine sed frustra pertemptauere. Cesariani etenim multa urbanorum propugnacula tam in muris quam infra muros (b: f. 6^vb) locata machinis disiecere, propter quod graue incommodum Ratisponenses obstupuere et pacem postulantes postulatam impetrauere.

Post (E258) tandem pacta uita et parua, quantam quisque ferre quiuit, rerum carissimarum substancia ipsam urbem exeuntes imperatori dedere. Imperator itaque deditam ciuitatem euacuatam suis ciuibus vasallis muniuit, et ipse cum residua multitudine adhuc tam permaxima sublatis tentoriis et crematis militaribus (Haupt 208) ad tempus exstructis mansiunculis in vlteriores partes ducis Hernesti fremebundus abcessit. Deinde post sermonem commendaticium et exhortatorium, quem causa vitande prolixitatis, que est mater fastidii, supersedi92, postque pro sua voluntate liberalissima ingentium distribucionem suis donorum tripartiuit exercitum, vnam nempe partem cum illo prefecto principe in Austriam93, alteram partem (E259) cum altero suo principe in parcium Danubio adiacencium deuastacionem direxit. Ipse vero tercia parte assumpta in prouincias Lecche fluuio conterminas, preterea eciam in terras utrique litori fluminis Nicer contiguas diuersis cladibus eas consumpturus iter flexit. En

ponderibus modulisque suis racio vtitur94

imperatoris. Predia namque ducis in fiscum regium publicata usurpauit, ciuitates diruit, villas igne deuastauit, castra expugnauit et expugnata suis inhabitanda et munienda contradidit, et omnimodis ducem non sine permaximo suorum detrimento depauperauit.

Ille etenim suo pari sue amicitie Wezelone assumpto et ceteris sic ut ipsi erant leonina95 (b: f. 7^ra) magnanimitate affectis comitantibus omnia imperatoris et suorum complicium dicionis subiecta cedibus, (a: f. 100^r) rapinis, incendiis vastauit, vrbes et castra aliquot expugnauit et iniuriarum suarum illacionem pro morte multorum (E260) eciam nobilissimorum vendidit. Verumtamen, quia non nesciuit longas regibus esse manus iuxta illud poeticum:

‘An nescis longas regibus esse manus’96,

decreuit ad tempus imperatorie maiestati cedere quam semper contencionibus ymmo et cedibus multorum deseruire et ob hoc eternas penas, nisi celesti imperatori ante diem obitus de commissis satisfaceret, subire.

(ç) Quinquaginta igitur milites97 genere, forma et moribus preclaros conuocauit et conuocatos breui sermone in hunc modum apostrophauit: ‘Multa me dehortantur de accepta in imperatorem impug- (E261) nacione, quirites, vnum quia desunt michi militum stipendia98; alterum quia, sicut nauis contra impetum fluminis perparuo tempore im (Haupt 209) petuoso alueo fluuii nando resistere, sed tandem uelit nolit oportet, quo impetuosus alueus fluminis propellit, absistere, ita necesse est me regni viribus quamuis in me desipientibus ad tempus a proposito bello cedere; tertium et vltimum sed maxime ne- (E262) cessarium est, ut Summum Imperatorem videlicet Creatorem, cuius dignissimam creaturam mortificaui, placare satagam. Nescio enim diem neque horam, qua districtissimus Iudex pulsans ianuam meam ueniat, et forte in delicto homicidii dormientem me inueniat, et a cena sui summi Patrisfamilias excludat. Hanc huius Iudicis districtissimam sentenciam pertimescens deliberaui ad exhibicionem satisfactionis uisitare et (b: f. 7^rb) uisitata adorare secundum duliam loca nostre saluacionis, scilicet humacionis et passionis Christi99 et resurrectionis et in celos ascensionis. Iam animaduertite, quid petam, quid suggeram: O fidelissimi, quia ad offendendum terrenum imperatorem sine causa primitus iratum michi auxilio et consilio socii laboris et gaudii a dextris et sinistris affuistis, ideo nunc multo magis ad placandum celestem Imperato- (E263) rem cum (a: f. 100^v) permaxima causa iratum, quia mutilatum membri sui qui est caput cecidi, pro amore ipsius et mei aliquando domini uestri nunc socii me ad predicta loca comitari curetis et ad iter in breui maturandum destinetis.’ Assensere omnes et intenta mente prima dux, deinde comes Wezelo, post omnis illorum quinquaginta multitudo crucem materialem extrinsecus baiolandam assumpsere et, ut Crucifixus ei gracie sue participio aspiraret per omnia, orauere. Ne igitur a quoquam, ut in tali re fieri solet, (E264) exulari potius ex sordide necessitate paupertatis, quam intuitu Diuine caritatis astruantur, omnia usui bellico necessaria de nouo apparantur,100 noui mucrones fabricacionis dolonibus id est ligneis uaginis id est sludiu assutis nouis fagidulis id est suertfezil inuaginantur. Noue lancee et noue trudes id est haste (Haupt 210) cum lunato ferro, cuspides id est spiezstange, conti, excipia id est ebirspieze, venabula id est weitespeize, falarice id est gerein, arcus, coriti id est bogfuter, pharetre, sagitte, scorpiones id est gollupite schoz, pili id est phile sive pila, pulciones id est boelcze, amenta id est phideringe, casses de ferro, galee de corio (b: f. 7^va) – galeri id est ciste- (E265) rel –, buccine id est here uel litui uel classica id est horn, tube id est plashorn fabricantur. Super hac in tam bellicosissimo principe mutacione dextere Excelsi101 rumor multorum resperserat aures ipsum velle pro Deo exulare et loca saluacionis fidelium transmarina gracia oracionis uisitare. Is rumor amicis tristiciam, inimicis peperit leticiam. Mater uero ducis quingentas marcas et perplurima pellicea grisea et uaria purpuris preciosissimis operta et alias infinitas sericeas vestes auro consutas transmisit, que suscepta ille continuo post renunciatam matri graciarum actionem suis sociis hylarissime dimisit.

(E266) Emenso tempore uenit dies preposite exulacionis. Ingens multitudo circiter quingentorum optimorum militum ad ducem confluxit summo opere deprecantes, vt eos sui itineris Ierosolim (a: f. 101^r) itani comites ymmo ministros assumere dignaretur. Ille Deo et eis gra- (E267) cias super hoc societatis proposito referebat et benignissime in suam societatem suscipiebat. Tandem non sine lacrimarum profusione de dulcis patrie limitibus discessum est et in Vngariam ventum. Hunc honorificentissime suscepit cum suis et in omni humanitate fotos rex Vngarie donis ingentibus tantum regem decentibus donabat et donatos a se dimittens per siluam Bulgariorum duci per nunctios sciolos stratarum in partes Grecie mandabat. Post in Constantinopolim peruenientibus imperator Grecie digne (b: f. 7^vb) susceptis omnia necessaria sufficientissime (Haupt 211) per camerarios eis prefectos ministrauit, quia ducem, eo quod adeo magnanimiter imperatori Romano sine causa102 primitus offenso obstiterit, admodum carum habuit et adprime ob hoc ipsum honorauit. (E268) Sic per trium ebdomarum reuolucionem in Constantinopoli demorati sunt, eo quod trieres tante iuuentuti et armis aliisque ipsorum vtensilibus deferendis apte et sufficientes difficilime reperirentur. Reperte tandem immense trieres armis et utensilibus et cibariis ad longum tempus sufficientibus ab imperatore ministratis onerantur,103 (E269) prore et pupes sciolis epibatis id est magistris nautarum commi- (E270) tuntur, forri siue latera nauis tabulata concaua id est huteuaz ex parte nauis utraque disponuntur. Pretoriola id est domuncule in quibus merces reponuntur exstruuntur, remi qui habent palmulas id est lappen per columbria id est riemlo^echir id est foramina per que eminent remi exponuntur, transtra id est tabule in quibus sedent remiges sternuntur. Malus id est mastboem ad sustinendum velum erigitur et modio id est masthalda, arbores cui solent insistere, infigitur. Ceruca id est wetirhano in summitate mali ponitur, troclea id est winda quoque cum funibus necessariis qui solent trahi per carceria id est per duplicem concauitatem in cacumine arboris troclee adaptatur, parastate eciam id est bini (a: f. 101^v) stipites, quibus arbor troclee sustinetur, preparantur. preterea adaptatur guber (Haupt 212) naculum id est stürruoder, clauus id est sturnagil, (E271) porticulus id est hamirnailis, tonsilla id est crapho id est uncinus ad quem in littore defixum funes nauium al (b: f. 8^ra) ligantur, anchora id est enchir quoque et puluini id est machine quibus naues ducuntur et deducuntur et subducuntur ad portum.

Uela eciam, quorum unum maximum vocatum achateon104 in medio nauis in antempna statuendum, alterum scilicet epidromum velum ad puppem, ter- (E272) cium quoque velum minimum nuncupatum dalum ad proram defigendum. Sypharum quoque genus veli, quo iuuari nauigio solent quociens uis uenti languescit, preparantur. Rudens eciam et spire uel curcube id est funes, quibus utuntur naute in tempestatibus, nec non tormentum id est funis, quo prora ad puppim extenditur, mitra nichilominus funis, quo nauis media uincitur, propes eciam, quo pes veli alligatur, item saphon105 funis in prora positus, anquina106 quoque funis, quo ad malum antempna constringitur, oppifera funis, quo cornua antempne dextra sinistra quoque retrouerse tenduntur, promessium funis, quo nauis in littore ad palum religatur, remulcum funis, quo delegata nauis trahitur, Cataforates funis lineus cum massa plumbea, quo maris altitudo (E273) probatur, funes, quibus remi ad scalmos ligantur – hec omnia in trierim ducis Hernesti et suorum comportantur. Greci eciam plurimi in suis trieribus eis associantur. Quid plura? Arthemone tan (Haupt 213) dem alligato dux et sui post accionem graciarum imperatori per multimoda sua circa illos beneficia, post licencie et benedictionis et ingentissimorum donorum accepcionem se et sua Deo dederunt, fune de littore soluto (b: f. 8^rb) et velo in altum panso et extenso terga maris sulcant, celeuma letum sed non diu celebrant. Emenso namque dierum qinque tempore tempestas maris permaxima oriebatur, ex qua tota illa classis detrahebatur et duodecim107 (E274) nauibus submersis nobilis Grecorum sibi ob probitatem (a: f. 102^r) ducis associatorum iuuentus in mare precipitata diem extremum sorciebatur. Trieris vero ducis et Teutonice in Teutonia associate duci iuuentutis super impetuosissima maris terga iactabatur, vbi et ipse cum suis tam inenarrabilia mala quam intollerabilia propter vim tempestatis iugiter multis diebus et noctibus ante ipsorum oculos naufragium minitantis perpeciebatur. Insuper malum vehementissime excoquens eos accumulabatur, tum propter sociorum Grecorum in mare precipitatorum amissionem, tum propter108 cibariorum iam incipiencium deficere defectionem. Vt ergo fieri solet, Deum in tam multipharie necessitatis articulo attentissime implorant. Vnde implorantibus ex alto prospiciens misit auxilium eis in tem- (E275) pore oportuno. In diei enim cuiusdam diluculo

aura datur grata

et tempestas fit sedata,

quieuerunt maria.109

De longinquo itaque terram Agrippam110, vocatam forte a principe aliquo illius terre nominato Agrippa, aspiciunt. Vnde ualde exhylarati remis attencius solito incumbunt, cerula maris terga spe subeundi portus concitati sciderunt et tandem optatum portum subierunt.

Ibi ciuitas egregia reperiebatur muro firmissimo et per marmor Parium et porphireticum artificiali colore111 partim viridatum, partim (b: f. 8^va) rubricatum, partim deglaucatum, partim dealbatum ornatissimo circumsepta, eciam per uallem profundissimam et latitudinem spaciosissimam repletam aqua amenissima munita. In murorum vero summitatibus, quas pinnas cinnun vocant, du- (E276) centarum turrium112 propugnacula exstructa fuerant quaquaversum (Haupt 214) decentissime deaurata. Sed hoc tempore ciuitas a ciuibus suis (E277) biformibus113, pro Dei voluntate in bina forma, ut docebitur creatis, desolata erat. Dux igitur velis dimissis et barcis emissis, anchoris eciam mari inmissis, sociis et contironibus ait: ‘O tribulacionum iam preteritarum et consolacionum utinam futurarum conparticipes, placet michi, si et uestre placitum est dileccioni, vt, ex quo in terram hanc, terram satis optimam de fluctibus ma (a: f. 102^v) ris ereptos Diuina misit clemencia, in vrbe presenti victualia aliquanta conquiramus. Vnde sine mora armis induti et gladiis super femora vestra potentissime accincti maturate perquirere, vtrum huius (E278) ciuitatis conciues sint Christiane religionis114 an paganici erroris cultores. Si enim fidei nostre amicos esse rescierimus, prece et precio victualia benigne et condigne coemamus. Si vero Christi et ecclesie hostes esse probauerimus, vi bellorum necessaria ab eis velint nolint extorqueamus. Quandoquidem enim nos nostraque relinquentes intuitu patrie eterne exulauimus, pro Deo

moriamur et in media arma ruamus115.

hoc enim equiualere sencio, quam si uictualium penuria deficientes in trieri pereamus.’

(E279) Assensere omnes et armis subito induti et in barcis terre expositi, Wezelone iussu ducis Hernesti (b: f. 8^vb) preferente vexillum rubei116 coloris ad significacionem Dominice passionis, campum interiacentem littori et ciuitati magnanimis illa iuuentus cum duce suo gressu pedum transuolabant et tandem portis vrbis appropiabant. Ad quas cum ventum esset, ipsas utraque parte apertas repererunt.117 Vnde non satis admirando stupentes parumper, quamuis neminem rebellantem viderint, consilio et iussu ducis imperterriti constiterunt. Quibus dux: ‘O commilitones, ut suspicor portarum reseracio non sine dolo118 conciuium ciuitatis huius facta est. Putantes (E280) enim nos ex improuiso vrbi irruituros esse omnes comprehendere decreuerunt et comprehensos perditum ire. Vos itaque innate nobilitatis et auite magnanimitatis et ingruentis permaxime necessitatis memores cum summo (Haupt 215) mentis et corporis nisu conferti signo milicie mee preeunte portas adite, et si qui debellatores ante portas proruant, regredi compellite et vos cum regredientibus vrbem irruite et sine misericordia – si quam habeatis, illa vertatur nobis in miseriam – omnem enim etatis et sexus hominem occidite. Quid plura?

Non verborum eloquencia, sed factorum virilium violencia (a: f. 103^r) in summe necessitatis articulo vtendum est.’ At illi (E281) citius dicto preuio duce et signifero Wezelone pontem ultra uallem vrbis porrectum transierunt, portas irruperunt, et neminem in ipso impetu ipsis obstantem aut ulterioribus urbis partibus conuersantem repererunt. Gallicam119 itaque melodiam usque ad sydera tollentibus in mediam urbem proceditur. Ibi permaxima domus ad conuescendum preparata id est cenaculum cum mensis (E282; b: f. 9^ra) omnium generum cibariis sollempnissime onustis et refertis cumque tricliniis per purpuras preciosissimi […] mensarum opertis reperitur. Scutelle vero, que dapes continebant, ex argento purissimo, et item patere, que vinum seu medonem seu siceram seu omne genus poculi capiebant, ex auro erant obrizo et mundissimo. Ad quos iterum dux sub apostropha ait: ‘Deo Creatori et (E283) omnium bonorum Largitori ingentes graciarum acciones, o socii,

vna mecum agite,

qui potens est parare mensas has seruis suis nobis in deserto vrbis huius. Attamen consiliis meis, sicut actenus obtemperastis, obse- (E284) cundate et uictualia tantum ad humane fragilitatis subsidium necessaria sufficientissime vobis usurpate, aurum vero et argentum et purpuras et cetera huiusmodi floccipendentes suis possessoribus relinquite. Temptat enim vos Dominus, si auaricie que est radix omnium malorum morbo estuetis.

Vnde memores, quomodo pro auaritia solius Achor120 suscipientis auream regulam in Jericho, populus aliquantus in obpugnacione vrbis Hay interfectus occubuerit et ipse auaricie inhiator post excommunicate prede inuencionem circa se sentencia lapida (Haupt 216) cionis perierit. Recognoscat eciam (E285) discrecio vestra huius urbis incolas non longa terre distancia hinc abcessisse, sed in brevi remeaturos fore. Indulgete ergo corporum defatigatorum necessitatibus et post cum summa festinancia uictualia necessaria in futuros vsus collecta nauibus inferte.’ Huius huic hii consilio parentes corporibus habunde indulsere. Et

(E286) postquam est exempta fames (a: f.103^v) epulis menseque remote, gracia videndi varia vrbis loca lustra (b: f. 9^rb) uere

et in diuersis decentissime auro et argento perornatis inmensis edium id est domorum structuris diuersissima ex auro et argento et gemmis diuersi generis ornamenta quorum materiam superabat opus reperere, in quarum edium qualibet tanta fuit conferta cibariorum omnium generum copia, quanta ad prepotentis imperatoris et infiniti sui exercitus sollempnissimam sufficeret refeccionem. Hospites igitur pro ducis sui consilio uictualibus ad dimidii anni (E287) spatium sufficientibus trierim suam et barcas suas onerabant et leti infra trierim suam pausabant. Dux vero paruo interuallo pausauit, comitem Wezelonem vt se comitaretur rursus in vrbem ad explorandum subtilius statum illius efflagitauit.

Sociis vero vt si forte bellicos tumultus animaduerterent, cicius in auxilium armati arrepto vexillo succurrerent mandauit. lngressi itaque magnanimi principes vrbem iam memoratam, post multo diligenciorem quam prius perlustracionem situum et ornamentorum diuersissimorum miraculosissimorum, que causa uitande prolixitatis, ne fastidium exinde generaretur,121 stilo exarare supersedi, venerunt in aulam (E288) marmoream inmensissimam et decentissimam, cum omni suppellectili refertissimam.

Huic admota stabat egregia camera auro

obrizo et gemmis omnigenis ineffabiliter ad unguem decorata, et in hac duo talamj excellentissimi, cum sua inestimabiliter preciosissima varia supellectili omatissimi.122 Qua camera transita atrium subeunt (Haupt 217) cedris viridantibus et omnigenis arboribus consitum, vbi fluuium ebullientem leuissimo murmure et liquoris claritate spec (b: f. 9^va) tatores ad aspiciendum allicientem aspiciunt. Iste (E289) fluuius per fistulas amenas deductas in duo dolia aurea fundebatur quodam artificio, ut si quis balneis delectaretur pro velle suo siue gelidum lauacrum siue calidum inibi consequeretur.123 Hac per hunc fluuium ministrandorum la (a: f. 104^r) uacrorum delectacione in aureis doliis dux attractus attraxit ad idem desiderium comitem Wezilonem.

Nec mora voti sui uterque per balneorum

delectabilissimorum lauacra deterso sudore et puluere compos in (E290) caminate penetralia repedat, in thalamos excellentissimos, vnus in vnum, alter in alterum se collocat.124 Postquam pro loco et tempore satis pausatum est, de thalamis se proripiunt, vestibus induunt, armis se muniunt et subito per fenestram cancellatam ingentem exercitum de marinis partibus aduentare in equis prospiciunt.

Rex enimuero ipsius terre videlicet Agrippe biformis125 eo, quod binas habuit formas, vnam a planta pedis usque ad humeros hominis, alteram ab humeris usque ad uerticem gruis, cum con- (E291) ciuibus suis item biformibus filiam regis Indie transmissam filio alterius regis in coniugium vi bellica abstulerat hiis, qui domicellam abducturi in exteras sponsi terras erant. Vnde ille, scilicet rex Agrippe, compos victorie cum conuictoribus suis urbem suam letabundus cum letabundis prius desolatam, eo quod sub edicto ad rapiendum domicellam exierint, ingreditur. Huius induti ciclade auro texta latera biformes duo duces, duos arcus mirifice fabricature et fortitudinis ferentes, cicladibus auro textis amicti, cum suis infinitis vasallis stipant. Nihilominus domicellam (b: f. 9^vb) teneram et adprime bellam duo non infimi primates oppanso contra solem (E292) supra ipsam tecto preciosissimo bistincto regi cum summa reuerentia, tercio nobilissimo principe auream virgam preferente adducunt.

Tandem in cenaculo antedicto omnibus ad conuiuium sollempnissimum necessariis habundantissime paratis ad epulandum tricliniis et mensis, quibus dux Hernestus et sui (Haupt 218) prius discubuerant, discumbunt. Aliquantisper tamen cibaria tante multitudini preparata esse minorata plus solito senciunt. lbi

ambubaiarum collegia, pharmacapole,

mendici, mime, balatrones et hoc genus omne126

(E293) omnigenum (a: f. 104^v) ludj cantus genus ore gruino

grocitat. at bella nil flectitur hiis domicella,

ymmo querelabunda et tremebunda predonem suum regem sibi basia rostro longo et acuto infigentem torvo visu indignissime stupida inspicit et infelicissimam se proclamans ait: ‘Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius! Gracia Domini nostri per Ihesum Christum Dominum.’ Hec et similia verba eiulatoria fundentem domicellam audiens dux Hernestus, qui deintus et deprope latuit, ad comitem Wezelonem ait

(E294) ‘Eya age, rumpamus moram

et istam in summo discrimine positam virginem ab ista biformium127 monstrorum captiuitate exoluamus.’ Ad hec comes Wezilo: ‘Longe michi, mi domine, alia mens, si vestre placet almitati. Multitudini tante resistere vix vel numquam sine vite nostre dispendio quibimus.

Inde est, quod bona fide et mente vestre et mee incolumitati consulo, vt de eripienda domicella differamus, quamdiu conuiuii finem et tantorum conuentuum dissolucionem quolibet ad sua remea (b: f. 10^ra) turo prospiciamus’. Hoc consilium sanum adprime visum est in oculis ducis. Expletoque conviuio tota turba in breui dilabitur, quia quisque in sua regreditur. Ipse eciam rex (E295) in sua caminate regia ambicione mirificentissime perornate penetralia parua videlicet camerariorum consecretalium comitante caterua ingreditur, ad quem cum aliis camerariis domicella deducenda progreditur. Horum vnus camerariorum domine vestes preter camisile sericum128 exuens et quasi aduentum sponse domino imperatori grato rumore intimaturus rite alios camerarios precurrens, ex improuiso vidit hospites de cenaculi latibulo iam proruentes.129 Vnde stupore et extasi diriguit

steterantque come et vox faucibus hesit130,

animatus tamen parumper recepto spiritu ad (Haupt 219) dominum, ad quem currere ceperat,

arma amens

nunciat clamans: ‘Omnis Indie miles armatus ad subripiendam nobis dominam, quam rapuimus, astat. Sed causam aduentus (E296) eorum ego iam frus (a: f. 105^r) trabor et domine subrepcionem per eius ipsius interempcionem preueniam.’

Hec ait et regem, quo se verteret nescientem, grocitantem tum altisone relinquens ad dominam summo impetu currens rostro acuto latera tenella et admodum bella domicelle transfixit.131 Huius ob acceptum uulnus exclamatorios gemitus hospites audientes summo impetu camere, in quam deducta fuerat domina, irruunt et tam regem quam omnes suos ibi astantes enecant et seminecem dominam super brachia sua vtroque ex latere profundentem cruorem collocant et fouent frustra. Quibus illa: ‘heu me miseram (b: f. 10^rb) quod aduentu vestro mortem meam non preuenistis.132 Si enim preuenissetis et patri meo viuam filiam reduxissetis, alteri vestro nuberem et amplius opibus (E297) et honoribus paterne hereditatis Indie summum regem eum, scilicet unumlibet vestrum, proveherem. Sed quamuis instet

mors, ultima linea rerum,133

gaudeo tamen quia est michi mortis solamen

vos homines Christianos ante mortem aspexisse.’ hec ait et ultimum flatum protrahens expirauit. Illi vero humane condicionis memores, quamuis omni ex parte imperatoriam familiam ymmo totius vrbis et adiacentis vicinie populositatem nimiam accursantem se circumvallare prospicerent,134 purpura tamen corpus domicelle inhumate tegebant et pro saluificacione anime eius Domino, in quo spiritus electorum viuunt, preces fundebant et stratam ensibus sibi versus portas vrbis quam plurimis qui occurrebant occisis faciebant. Hostes vero tela, saxa, arborum ingentissima rudera et cetera huiusmodi, quecumque manus eorum inuenire (E298) poterat, maximo impetu et gruine vocis strepitu super hospites immitebant. Vbi tandem ventum fuit ad portas vrbis iam obseratas, magnanimi hospites, in quibus vere magnanimitatis quantitate magnanimum Eacidem135 et uirtuosissimum Priamidem136 cernere posses, muratis murorum (Haupt 220) se aplicant et in clipeorum excauitatem (E299) mediam se furantes omnia intorta super se clipeis protensis excipiunt et supra exceptam in (a: f. 105^v) gentem telorum et saxorum et ponderum ingestamque congeriem scandentes tamquam leones137 circumdati canibus supersistunt et multos, quos ensis vtriusque attigit, ad inferos Plutoni138 (b: f. 10^va) transmittere satagunt. Ingenti tandem (E300) belligerancium tumultacione socii nauales exciti armata manu et arrepto vexillo accurrunt, portas obseratas inueniunt et tandem securibus excisas aperiunt, dominis

non sine magna strage suorum

subueniunt et multis occisis de manu grocitancium hostium ipsos subripiunt

et extra portas cum summo labore educunt.

Exhylarati ergo classem conscendere gestiunt, sed ecce a maritimis Agrippe partibus infinitos equitum armatorum cuneos (E301) aduentare et ad se iter directum ineuitabiliter intentare conspiciunt.

Dux igitur Hernestus suos confortans ait: ‘O egregii milites, en de vita temporali res agitur, que felicissime amittitur, quando pro fide Christi more martirii morte desinatur, quia de ista ad eternam vitam optimo concambio transitur. Hac ergo spe nos, qui in Christi obsequio cottidie occupamur, animati nunc viriliter contra hostes Christi preliemur, et si nutu Dei mors temporalis de tanta multitudine biformium immineat, saltem multa horum monstrorum strage vitam eternam morte transitoria in via Dei perpessa mercemur.’139 Hec ait et inuocato Christi auxilio arreptoque vexillo

(E302) socia comitante caterua

gradatim hostibus obuiat. Hoc uiso Agrippi se per camporum spacia passim diffundunt, et ex improuiso hospites quaquaversum circumfundunt, nec tamen stabili sed instabili gressu modo huc modo illuc cedentes maiorem cladem hospitibus per tela toxicata140 eminus missa quam per enses cominus pugnantes ingerebant. Hospites vero vi maxima re (b: f. 10^vb) sistebant et tandem innumeris hostibus enecatis, quingentis eciam hospitibus prostratis, vsi sunt breui sed sano consilio, vt, quia biformes copiam pugnandi cominus non dabant, ipsi in naues paulatim se reciperent, et recipie (Haupt 221) bant.

dux enim et Wezilo comes in sabulo stantes

(E303) hostibus obstaculum, suis vero defensacu (a: f.106^r) lum

machinantur, quousque tam uulnerati et semineces quam et incolumes per barchas ad sabulum emissas in trierim transportabantur.141 Ipse eciam dux et indefessus comes Wezilo post omnium sociorum transportacionem transportati littora linqui et mare sulcari remis mandant, quod et factum est. Agrippi vbi terrestrem pugnam iam subtrahi sensere, (E304) nauali prelio142 eos aggredi maturauere, sed frustra quia venti flamine velum rapiente hospites etiam nauali prelio biformibus obstare valentes in medium maris alueum et inuiti prosiliere. Sic cum magna aliorum nauigancium, aliorum per uulnerum lesuras laborantium defatigacione duodecim diebus nauigabatur,143 nec usquam portus aut eciam terre quippiam prospiciebatur.

Vnde post diuersorum diuersas ad Deum, laborancium fortitudinem144, preces gemebundas directas vnus epÿbatarum satis circa sta- (E305) tus et loca maris sciolus mali summitatem scandebat, et prospiciens alonge quasi ingentissimam molem montis prospiciebat, in quo quasi silua pinuum densissima malorum multitudo se in altum porrigebat. Hanc ipsam quasi montis magnitudinem alii quoque socii contuebantur, et iterum aliquos adesse piratas ob hoc intrepidi opinabantur.145 Epÿbata vero illius rei sciolus totis infrigidatus medullis pre angu (b: f. 11^ra) stia mortis cito future ait: ‘O sancte peregrinacionis et iam instantis mortis consortes, en

mors, ultima linea rerum146

instat. Vnde manus et mentes ad celum leuate et reatuum istorum absolucionem ab engelico agno,147 tam vicii quam mali actus et (E306) reatus omnis immuni, impetrate, hec omni deuocione poscentes ut, quandoquidem corpora nostra iam danda sunt in interitum, saltem spiritus nostri salui fiant.148 Ecce in illo monte omnes moriemur, quia Sirtico149 iam mari velimus nolimus illabimur. Istud nempe mare mortem omnibus in se appulsis intentare frequenter relatis seniorum audiui. Arbores, quas porrectas in altum conspicitis sunt mali nauium, (Haupt 222) sed moles vise sunt naues vi tempestatum (a: f. 106^v) adpulse, quarum homines omnes mortis amare poculum gustauerunt, quod et uos in ipso loco gustaturos esse proculdubio animaduertite.’150 Postquam dicendi epÿbata flebilem finem fecit, dux illustrissimus sermonem ad eos consolatorium fecit dicens: ‘O nos’ inquiens ‘Deo referamus graciarum inmensam actionem (E307) ob omnium tribulacionum a Deo inmissarum inquietacionem ad nostrorum reatuum in hac vita purgacionem. Si Diuina mortem temporalem hoc in loco predestinauit nobis prouidencia, paciamur illam cum summa patientia, ut in districtissimo ultime diei151 iudiciali examine vicem tribulacionum passarum in via Dei recompenset eius Crucifixi, cuius misteria adoraturi iter Iherosolimam deliberauimus, clemencia.

O Jerusalem, ciuitas summi Regis,

decus et gloria vtriusque legis,

ut quid in te flos non ueniet huius gregis?

O quam inscrutabilia sunt iudicia (b: f. 11rb) tua, Christe,

qui sinis, ut iam pereat cetus forcium iste.

O quam investigabiles uie tue,

(E308) Pastor clemens et Rex pie.

O iuuentus plangenda

et omni luctu lugenda

ferens stigmata pacis,

estu peribis equoris tenacis.

fide Christi plebs fundata,

spe in ipso sis plantata,

caritate iam fuisti semper radicata,

cunctarumque virtutum gemmis perornata,

simplicitate Christi tui invndans

et omni genere sapiencie habundans,

Deo dilecta

sisqe preelecta,

en vi maris

deuoraris,

et in celis

ornata coronaris.

Syon filie, flete

sortem iuuentutis quondam lete.

Vos, noui attlethe,

(E309) cum Christo in ethere gaudete.

Christe sacer, verbum summi Patris,

solue cunctos nos a baratro fonte tue pietatis,

solue reos, salua gratis,

et nos tue claritatis,

Rex pie, configura

glorie in superna Ierusalem. fiat, fiat.’

Hec eiulans eiulantibus ait et tam ipse quam comes Wezilo quam et omnis exercitus participati sunt viuificum corpus et sanguinem Christi per ministeria sacerdotum, quos eciam in societate illa interfuisse dubium non est.

(Haupt 223) Interim loci trieris ipsorum magis et magis prolapsa et magneti lapidi,152 qui per naturam ferrum sibi attrahit, aplicita capitur, (E310) tenetur. Ibi eiusdem lapidis ful (a: f. 107^r) gor admodum ignis de fluctibus coruscabat, quo fulgore multa uetusta nauis, que in binas partes in medio dirrupta est, summitati arene, que est multo periculosior quam maris vnda, supernatabat. Malorum eciam multorum ab illo fulgore confractorum moles ingentissima cadens deorsum in trierim nouorum aduenarum mortificabat multos, et, ut compendio vtar,153 illa nobilissima iuuentus preter paucos inibi misere mortis diuersis modis pocula (b: f. 11^va) gustabat. Unde dux Hernestus vehementissime totis viscerum medullis perturbatus, plangens iugiter et flens, quia aliud facere non poterat, ait: ‘Christe Deus, Dei Patris Fili, quale erit michi miserrimo et ut mortuo remedium, cum (E311) uideam ante oculos mortem subire optimatum et vasallorum meorum semper fidissimorum collegium’.154

Sic omni die, ymmo horarum singulo momento flebat et planctibus se afficiebat, et cum mittenda essent corpora defunctorum in mare, ipse tali precipitacioni compassus ea in summitate trieris locari iubebat, ut saltem quoad posset eorum quamuis mortuorum visu solacium aliquod perciperet. Grifes vero prope in desertis et in inaccessis rupium arboribus nidificantes nidore corporum allecti aduolant et corpora multa pullis suis pro cibariis in nidos cursu perpeti transportant. De tanto tamen numero tantum septem supervixere, qui omnes nullum vite sustentamentum preter dimidium panem in (E312) sarcinis habuere. Comes vero Wezilo ait: ‘Ex quo exercitui sociorum tanto commortuo lacrimas persoluimus, quod solum patrare licuit, mi domine, si discrecioni vestre placet, mi domine, ÿmmo quia placet, aliam saltem quam tam inertem mortem eligamus, vt scilicet nos ipsos pellibus mortuorum animalium insutos Grifibus predas consuetas in summitate trieris proponi iubeamus, ut ab illis trans mare portati in nidos pullorum pro escis consuetis aut cibi eorum fiamus aut, si Deus annuerit, aliqua racione viui euada (Haupt 224) mus.’ Hoc consilium, quod puto155 non ab homine Wezeloni datum, sed a Deo mi (a: f. 107^v) raculose inspi (b: f. 11^vb) ratum, duci admodum placuit. Nec mora in alias naues dux et sui subeunt, in quibus nouiter defunctos homines cum auri et argenti et preciosissimarum gemmarum et omnium generum suppellectilium copia reperiunt, sorti quorum et dure conditioni que et ab eis expecta- (E313) batur condescendunt, sed pelles marinorum boum ibi fore conspiciunt, quas secum in suam nauim repedantes deferri precipiunt. Mirantibus ergo aliis dux et comes Wezilo aliquas illarum pellium consui et consutis se ipsos cum omnibus armis suis et cum quibusdam aliis instrumentis necessariis insui, sociis prius tamen valedicentes, mandant, quorum mandatis socii quam molestissime obsecundant, et in summitate trieris locatos Grifes quasi solitam predam, videntibus et plangentibus eisdem exulibus, trans mare nutu Dei misericordiosi et uere miraculosi in suis ducem et comitem in nidum pullis pro esca deportant. 156 Pulli vero super illos huc (E314) et illuc saliunt, excoriare iugiter temptabant, sed squame loricarum insutos ab omni lesura incolumes conseruabant. Senciunt tandem se extra mare in terrestrem quempiam locum firmiter locatos esse, et paulatim resumptis viribus pelles scindunt, et quia Grifes ambo pro cadaueribus apportandis super mare avolauerant, isti duo exules nacti fugam extra nidum se proripiunt, et pedetemptim de rupium asperarum multarum precipiciis cum summo labore in siluarum vicinarum vastitatem prosiliunt.

Interea loci alii duo socii priore modo in (b: f. 12^ra) pellibus assuti ab iam dictis Grifibus in nidum predictum deponuntur, qui eciam pellibus disscissis simili modo et labore quo dux et comes Wezilo in easdem siluas progrediuntur.157 Adhuc in trieri tres supererant, quorum duo a tercio pellibus insuti in nidum pretaxatum ministerio pretaxatarum Grifium causa adminiculante, sed Deo causa efficiente158 id operante transferuntur, et tandem illi predicto modo (E315) eciam quo priores vix (a: f. 108^r) elapsi in siluam progrediuntur. Tercius de numero trium vltimorum, quia neminem sui in pelles con (Haupt 225) sutorem habuit, in naui remansit, et nullum vite sustentamentum habens nisi dimidium panem, quem prius septem habuerant, diem obiit et vltimate diei tubam in generali resurrectione inibi expectabit. Illi uero quatuor, qui in nidum Grifium a Grifibus transportati et de rupibus elapsi fuerant, in siluarum inviis ex improuiso prouidente tamen Dei clemencia insimul conuenerunt. Vnde admodum exhÿlarati dominum suum ducem et comitem Wezilonem in vlterioribus siluarum anfractibus querere disposuerunt, super hoc implorantes Dei auxilium exauditi sunt. Dum enim anxii circa inueniendum dominum suum ulterius aliquantulum in vastissimam heremum procederent, ecce ante se alonge duos homines conspiciunt, et dubii inter spemque metumque, an ipsi quos quererent essent, dominum suum esse agnoscunt et concito cursu (E316) accurrunt. Ille eciam eos recognoscens cum comite ruit eis in obuiam et ab utrisque pre nimietate leticie nimietas lacrimarum fusa est. Tandem post dulces amplexus et mutua oscula dux ait: ‘Dicite, queso, dicite socii, quis (b: f. 12^rb) vos in pelles consuit.’ At illi: ‘Domine, iste tuus dilectus et electus; hunc nos relinquimus valde mestum, quia nullum, qui se in pelles consueret, invenit. Unde quia procul dubio superna aura iam vescitur, animam eius Deo commendemus.’159 Quo audito dux amarissime flebat et preces attentissime pro salute anime illius Deo fidelium Conditori et Redemptori fundebat; sed ipsi iam diutina fame laborabant. Vnde tam fungos id est suamme160 quam herbas et radices, quas inuenire (E317) manus poterat, manducabant. Post refeccionem sitis vehementissima illos perurgebat sicque tota die usque ad uesperam quisque sitibundus usque ad mortem per siluarum opaca et inuia […] vixerit quisque mouebat. Sed circa solis occasum viderunt in remotissimis concauitatibus conuallium per mon (a: f. 108^v) tem quendam decurrentem amenum fluuium, ad quem per innumera rupium precipitia, numquam ut credi potest nec prius nec postea hominum accessibus frequentata, modo manibus, modo genubus reptantes

cum summo vite discrimine se dimitentes

uix venie (Haupt 226) bant et naturalis sitis permaximam necessitatem habundatissime dulcissimis et purissimis fluentis restringebant. Sed adhuc timor de Grifium inmani ferocitate excoquebat eos et tum silencium tenentes, ne Grifes vociferacionibus eorum accitj eos (E318) surriperent, quasi pausando et amenitatem fluuii considerando subsistebant et diuersis piscium grandium motibus fluuium esse piscosum animaduertebant. Vnde debilitatis, fame et itineris lassitudine corporibus indulgebant, et pisces quantos volebant captos, comite Wezilone per ferrum venantibus et piscan (b: f. 12^va) tibus aptum de silice ignem excuciente, quosdam assabant, quosdam coquebant pro libitu et optime famis inopiam tanta copia eximebant.161 Post famis exempcionem procedere vlterius volentes non poterant pre preruptissimis usque ad celum, ut ita dicam162, porrectis rupium maximarum parietibus vix volatibus auium transgressibilibus. Item reditus per uiam, qua descenderant, mirantibus et quomodo descenderint propter nimiam rupium procliuitatem negabatur. (E319) Communi ergo consilio alueum fluminis secuntur et tandem ad montem, per quem quamuis maximis rupibus obstrusi fluminis impetus ferebatur, veniunt, vbi ulterius progredi nequeunt.163

Erat quippe permaxima montis concauitas et euripus fluminis, sonitum maximum generans ad modum Caribdis164 ex profunditate montane concauitatis, modo abscondebatur, modo subito de concauitate prosiliens, in precipicium se derivans ex altera parte colligebatur in se ipsum magnum amnem. Tunc desolati proceres omni humano consilio, quia nullum iter nisi reuertendi in Sirticum165 mare cernebant, adesse sibi Deum per graciam implorabant. Huius (a: f. 109^r) consilio inspirato trabibus succisis et per torques communiter intorquendo tam a duce quam a milite elaboratos, sine (E320) ornamento sed cum stabilissimo firmamento compaginatis, cum inestimabili et ineffabili vite periculosissimo discrimine tandem per montis foramen, portantes omnia in hisdem tabulatis arma sua, transiere. In monte vero triplex periculum institit:166 Vnum euripossissima vertigo minitans pluteo (Haupt 227) tabulatui dissolucionem per frequentissimam et maximam in montis intrinseca et extrema impulsionem. (b: f. 12^vb) Alterum fuit periculum tenebrarum tanta inmensitas, vt nemo alterum videre potuerit. Tercium, quod nemo audierit uel audire quiuerit propter nimiam fluctuum quaquauersum monti se illidencium tumultacionem.167 Vnde ad Dominum vociferantes altisonas ad Dominum preces in hunc modum fuderunt: ‘O Domine Christe, qui in ypostasi168 siue in sub- (E321) stancia constas ex duabus substanciis, id est ex duabus substancialibus naturis, vsya et vsyosi,169 quarum prior scilicet vsya170 est tantum tui ipsius Creatoris omnium essentia siue substancia, per se sine subiecto extrinseco et sine forma extrinseca existens et existere cuncta faciens. Altera tua substancia171 scilicet vsyosis, id est substancia subiecti siue subsistencia, que est tantum creature et est tamen ycos siue ymago quedam non propria tue vsye, secundum quod es Deus, salua nos, Saluator, qui saluasti Petrum172 in mari, qui a Sirtico173 mari et a Grifium vnguibus fecisti nos prius (E322) liberari.’ Consumata harum et consimilium precum instancia, ecce lux primitus rarescens se ex gracia Increate174 Lucis illis obtulit et ingens gaudium contulit. Tunc montem valde fulgoreum aspexere et lapidem Vnionem175 dictum ab vno, quod vnus sit et numquam sint eiusdem generis duo lapides176, ab illo monte abrupere. Hunc lapidem Romanus imperator quilibet in corona regali prop- (E323) ter decoris ingens augmentum collocatum ab Ottone imperatore,177 cui illum dux Hernestus, ut dicetur in sequentibus, tradidit, baiulare solet.

huius naturam

lapidis nobilissi (a: f. 109^v) mam

si quis inuestigare voluerit,

in lapidario discere poterit.178

Sed ad materiam, de qua digressum est, stilus reflectatur.179

Dux sepe pretaxatus cum suis in tabulato trabium litori Arimaspi180 (b: f. 13^ra) appulit. Tunc relictis tabulatis, sed armis vsurpatis iterum per desertum et opaca siluarum ualde lassi, leti tamen quod de fluctibus euaserant, tota die ibant, sed ecce subito quamplurimas vrbes et castella munitissima situ naturali et labore artificiali aspiciebant.181

(Haupt 228) In terra illa Arimaspa sunt homines nominati Cyclopes182, vnum tantum oculum in medio frontis habentes. Dux et sui inter vrbes (E324) varias vnam excellentem prospicientes et ideo in illa prediuitem optimatem183 quempiam habitare conicientes, ante illam veniunt et gracia pausacionis subsistunt. Burgenses184 vero egredientes et ingredientes, vbi illos duobus oculis oculatos aspiciunt, non satis stupendo mirantur185 et, quasi monstra sint hospites, propter curiositatem videndi oculatos binis oculis concurrendo circa ipsos glomerantur et tandem domino suo comiti nouos homines monstruosos, quia duobus oculis oculosos186, adesse intimare non remorantur. Ille non minus quam Ciclopes sui hoc permouetur miraculo, arbitrans proculdubio siluestres homines siue Satyros187 illos de sil- (E325) uis casu erupisse. Hunc cum illi adiere, ab ipso benigne salutantur, salutati hospicio suscipiuntur, suscepti,

qui genus, vnde domo appulsi sint quibus horis

disquiruntur.

Quem tristi uultu respiciens dux ait: ‘Nulla

de quapiam re responsa dabimus, nisi prius corpora reficiamus, quia maxima inedia laboramus.’188 Vix dicta dux finierat, et comes (E326) omnia humane vite necessaria plenissimo, ut ita dicam,189 copie cornu ministrare iusserat. Post habundantissimam refeccionem ayunt comiti: ‘Domine, tempus et res expostulat, ut vestimenta per te nobis ministrentur, (b: f. 13^rb) quia verecundia pro nuditatis nimieta (a: f. 110^r) te pene nobis mortem generat.’ Ad hoc comes: ‘Dicite, queso, dicite de statu vestro, et omnia dabo vobis.’ Cui dux:190 ‘Imperator omnium imperatorum, quos terra sustinet et super quos Deus solem suum oriri facit, me de patria mea iure paterno (E327) et iure hereditatis michi possidenda sine omni iusticie racione pepulit. Vnde cum ei nimis preualenti contra me cederem et cum magna meorum tam optimatum quam et vasallorum multitudine nauigio transfretarem gracia uisitandi et adorandi sepulchrum Cristi, tempestate maris multos perdidi, deinde prelio commisso aduersus Agrippinos iterum multos non sine hostium magna strage ibi amisi.191 Iterum secunda tempestate maris trierim nostram Sirtico mari (Haupt 229) appellente tota nobilissima et strennuissima iuuentus heu periit preter nos sex a Grifibus extra mare in nidos suos deportatos. Inde vix elapsi et cum summo labore et maximo vite nostre discrimine per inuia et precipicia montium et per concaua conuallium ad flumen notum vobis deuoluti super tabulata magnarum trabium compaginatarum per montem vicinum non cum minore labore et vite discrimine

quam prius oris vestris aduenimus.’

Hiis cognitis comes lauacris mundissimis iussit

ipsos splendidissime ablui et ablutos preciosis camisilibus, femoralibus sericeis auro consutis, pelliceis desuper tunicis purpureis cicladibus opertis sollempnissime superindui intendens, ut pro (E328) miraculo hominibus illius terre ostentando semper in curia sua eos haberet.192 Rex vero Arimaspi, ut fama frequens eius attigit aures, comitem nouos homines aduenticios habere missis legatis mandat, vt sine mora cum (b: f. 13^va) miraculosis hominibus veniat. Ille venit et vellet nollet compulsus et ex hoc mestissimus imperatori hospites dedit; que datio duci et suis gaudium peperit, eo quod honestius in curia imperatoris quam comitis manere visum fuerit.193

Sed in cuiusdam diei diluculo (a: f. 110^v) dux prospexit subito ingentes flammarum glomeraciones.194 Vnde non satis causam incendii admirans regi ait: ‘Video, domine, video terram tuam, ut suspicor per (E329) hostium manus accensam, passim deuastari. Sine me, si placet, has tuas iniurias ultum ire et preliis pace mutatis pacem in regno tuo, si passim, pulsis hostibus sancire.’

Ad hec rex: ‘Non possunt’ inquid ‘hii hostes domari,

quia hii homines Ethyopie Sciopedes195, magnitudine pedum se tegentes et super mare tamquam arenam terre currentes, nullius cursu possunt preocupari.’ Cui dux: ‘Sine mora socios adpara!’, quod scitissime factum est. Dux igitur cum suis in equis velocis- (E330) simis per oculta viarum compendia illos a mari intercepit, et pene omnes preter paucissimos fuga elapsos et numquam in terram illam destruendam progressuros interfecit. Vnum tamen viuum in vincula deiectum adducens letus victor reuertitur. Qui cum suis ab rege honorificentissime suscipitur, et (Haupt 230) deinceps ab omnibus tam duci quam suis magnus honor exhibetur.

Isdem temporibus gens inculta, sed aurita aurium multitudine multa, more suo pro tributorum singulis annis mittendorum persolucione ad regem legatos proteruos et proterue tocius regni vastacionem minantes misere, ad quorum legacionem non parum stupefactum regem dux consolans ait:196 ‘Cuiusmodi sunt hec (E331) monstra?’197 Cui rex: ‘Nullius iusticie racione, sed ceruicose superbie impugnacione Pannothij198 gentes Scithie199 instituta tributa exigunt.’ Vnde ille cum suis et cum (b: f. 13^vb) cetera imperatoris armata iuuentute eis occurrebat et commisso prelio pene omnes interimebat, et terras illas perpetualiter liberatas a tributis Pannothiorum libertati restituebat.200 Duos vero illorum Pannothiorum viuos reseruans cum ingenti tripudio repedabat, quem imperator cum suis letissime suscepit et amplius in omnibus consiliorum suorum misteriis ipsum assciscens semper honorabat.201 Insuper regnum iuxta mare quinque vrbibus opulentis et castris infinitis ditatum et munitum ei et suis proprio iure do (a: f. 111^r) minii possidendum contradidit. Vnde letus dux assumptis sociis et nouis captiuis possedit et traditum regnum et summa virtute et equitate rexit.202

(E332) Ad illas partes admoti erant Cananei Gigantes,203 longitudine sua pinuum altissimarum altitudinem superantes et ob huiusmodi corporum suorum magnitudinem multa vicinis mala et precipue regno Arimaspi frequenter intentantes. Vnde solito more miserunt ad regem Arimaspi legatum Gigantem, qui quindecim annorum204 eminens altissimis arboribus et pro armis ferens in manibus ingentem arborem,205 superbo et truculento uultu assistebat206 et tam regi (E333) quam omnibus dicioni sue subiectis vite excidium et omnium possessionum suarum dispendium minando pretendebat nisi mittere tributa pro uelle Gigantum instituta maturaret. Forte casu hisdem temporibus de regno contradito dux Hernestus in curiam regis aduenerat et audita legacione ad regem apostrophat: ‘Huiusmodi tributa, quia pro irracionabili Chananeorum207 velle sunt instituta, ense per (Haupt 231) soluenda censeo’. Super hoc verbo Gygas indignans et iratus rediit ad

compatriotas suos (b: f. 14^ra) remque omni ordine pandit

adiciens hoc quoque: ‘Vidi homullulum208, qui superbissima uerba pre omnibus aliis iaculabatur, et cum imperator vellet soluere ipse solus, quia est regi adprime familiaris, contrarium nobis moliebatur.’ Gygantes itaque, tam in suis, scilicet Cananeys,209 (E334) quam in extremis partibus collecta innumera gigantum caterua, extra Cananeam patriam suam exeunt in regnum tam ducis, quia confine ipsis fuerat, quam eciam in regnum regis Arimaspi ad deuastandum progressurj. Dux vero per famam eorum propositum et iter futurum agnoscens regi per nunctium significauit. Vnde rex perterritus omni regni sui iuuentute ad ducem conducta omnes ad ducis pendere consilium imperauit. Dux vero, cum sciuit quod Gigantes in siluam aduentassent, eos antequam (a: f. 111^v) extra siluas procederent, eo quod in siluis pre magnitudine corporum non essent agiles ad oppugnandum, debere impugnari suos iubet, (E335) et sic factum est. Cum enim in siluas gigantes cum permaxima turba et vesania deuoluti essent, ipse dux et Wezilo cum suis et toto exercitu Arimaspi, qui in siluis sub maximo silencio latitabant, dato signo militari subito ex improuiso Cananeos Gigantes inuadebant et sine misericordia illos, non habiles nec potentes parare obpugnaculum hostibus aut sibi ipsis defensaculum, omnes pene occidebant et occisos in campi planiciem protrahebant, et ad considerandum granditatem corporum Giganteorum cunctus exercitus, ÿmo et ipse dux in equo aduectus aduolauit.210 Tunc forte auditu animaduertens aliquos Gigantes per siluam iter, quo venerant, fugam recolligere, sine mora insequitur fugientes, sed vnum tantum uulnere graui prepeditum a fuge presidio reperit, quem secum extra siluas in sua deduxit. Super illum ergo semiuiuum (E336) relictum misericordia motus (b: f. 14^rb) et gressibus pie humanitatis illi appropinquans per phisicum optimum alligauit uulnera et curam eius, vere proximus eius, tam per se quam per omnes suos fecit. Hac curacionis summa diligencia Gigas sanatus in amorem ducis (Haupt 232) concitatus deliberauit ineuitabiliter se et perpetualiter quoad uiueret secum mansurum, et deliberacionem executus fideliter exoluit.211

(E337) Illo in tempore deuenit ad aures ducis esse vicinos quosdam Indye homines Pigmeos212 vnius cubiti, qui ouis auium in terra illa nidificancium vescantur hac intencione vt, cum fetus auium213 ab ipsis deuoraretur, multitudo auium, que ibi nimia habundat, minoraretur et tanto facilius, quanto minor est multitudo auium, vita illorum homullulorum ab impugnacione auium per se ipsos homullulos defensetur. Vnde per vnanime suorum consecretariorum consilium relicto exercitu et hominibus, quos bellica vi acquisierat, assumpto Wezilone comite et aliis magnani (a: f. 112^r) mitate bellica (E338) probatissimis militibus Pigmeos nauigio adiit. Hii ubi tante stature et multitudinis homines ad se uenire uiderunt, obstupuerunt et finem vite adentes per hos adesse timuerunt. Protensis ergo in celum manibus pacem et vitam paciscuntur et summo opere deprecantur. Quibus proceres aiunt: ‘Non uenimus soluere pacem, sed adimplere,

et vitam vestram ab auium periculosis

impugnacionibus, si Deus annuerit, saluam facere. Cras ergo contra aues egrediamini et nos ad habitacionis earum loca deducite. Tunc videbitis auxilium Domini per nos super vos.’ Duce ipsorum postea pericula inquirente vnus de numero eorum iuuenis in medium conuentum se proripuit et stans ante ducem suosque ait: ‘O domine, quando iter aliquod pro alicuius negocii mei diffinicione nocte arripui, die (b: f. 14^va) illucescente pre timore auium in (E339) specu aliquo tota die delatui et ad noctem iter deliberatum perfeci. Item in tempore nocturno agrum colimus, quia die pre auium impugnacione non audemus nec ualemus.214 Alia quamplura incommoda, que nimis longum est enarrare,215 per aues in terra nostra propter infortunium nostrum eciam iugiter maxime pre aliis terris conglobatas inferuntur. Precamur itaque ut, quia nos ad vlcionem in aues multarum iniuriarum pre corporum paruitate et imbecillitate non sufficimus, vos saltem, qui estis in comparacione nostrum Gigantes216, de illis hucusque iniuriato (Haupt 233) ribus satisfaciatis.’ Horum precibus annuens dux, vbi altera die Tytan217 terris illuxit, exercitum suum cum Pigmeorum quoque turbulis in insulam, in qua multitudo auium confluxit, conduxit, et tandem, cum multa strage Pigmeorum morsibus auium mortificatorum, dux victor victoriam de auibus Pigmeis tantam tam maxima multitudine auium prostrata contulit, vt amplius nullis inquietacionibus auium molestarentur et prorsus liberati redderentur et de carnibus prostratarum hostilium auium plus quam per anni spacium sufficientissime (a: f. 112^v) pascerentur.218 Vnde post exercitus et ducis de insula reuersionem rex Pigmeorum ingentissimas agens gracias duci et suis pro exhibita de auibus victoria inmensa

auri et argenti, gemmarum preciosarum

munera ducem et suos accipere attente postulauit. Dux illa respuit et, ut saltem pro munere duos homunculos219 contraderet, rogauit et (E340) a rege duos ministeriales suos impetrauit.220 Tandem cum regis Pigmeorum et omnium suorum deuota benedictione, cum summa iocunditate habita de ludis et imparitate Pigmeorum et Gigantis Arimaspum, ubi ab omnibus indigenis et a rege suscipitur, remeauit. Dux, (b: f. 14^vb) ut per gratuitam bonitatem Dei pleno, ut ita dicam, cornu copie omnia temporalia ad uotum successerunt more beati viri in sapiencia eternorum morans in iusticia Christiane legis meditans, toto in sensu cogitauit circumspeccionem Dei.

(E341) Quadam itaque die quasi gracia deambulandi cum paucis sibi admodum familiaribus adiuit portuosos maris recessus. Interim Mauri221 de ulteriori India vi marine tempestatis trieri sua ad portum Arimaspi appulsa applicuerunt. Dux ilico missis nunciis mandat perscrutari,

quod genus, vnde domo, cuius fortune et cuius

religionis professores et cultores existerent. At illi: ‘Quod pri- (E342) mum est non tempore, sed dignitate profitemur; Christiani222 sumus et tempestate maris hiis horis de India allabimur, sed pre nimia inedia omnes usque ad mortem laboramus.223 Quicumque ergo fecerit nobis misericordiam suplendo fedam nostram inopiam per suam splendidam (Haupt 235 [sic: 234!]) copiam, hunc a Christo misericordiam224 consequi supliciter optamus.’ Quibus auditis dux adprime exhylaratus omnibus bonis eos refici mandauit et refectos, si que sint in terra sua prelia, interrogauit. At illi ‘Domine’ inquiunt, ‘rex Babilonie225 cum grandi exercitu terras nostras creberrime infestat eo fine, ut de luce Christiane religionis transmigremus ad tenebras et confusionem ydolatrie. Nos autem confidimus in Do (a: f. 113^r) mino, qui (E343) potens est protegere nos sub umbra manus sue ab huiusmodi peccatoribus intendentibus arcum, ut sagittent in obscuro rectos corde.’ Dux ilico Spiritus Sancti feruore concepto, habitis consiliorum misteriis cum comite Wezilone et ceteris suis probate fidei symmistis, decreuit ire in Indiam vlteriorem ad bellandum bella Dei,226 et assenci (b: f. 15^ra) entibus Indis in trieri illorum onerata omnibus necessariis abcessit sine licentia regis Arimaspi, eo quod esset paganus, assumptis suis, scilicet seriorum contironibus et ludorum auctoribus, quos in bello adeptos collegerat.227 Tandem (E344) post multorum periculorum maximorum transcursionem et monstrorum miraculosorum228 in mari perspeccionem ventum est in ulteriorem Indiam.

Rex vero forte illius terre post generale colloquium habitum in vicino loco quodam cum optimatibus et vasallis suis maximo intererat conviuio.

Ille vero per Ethyopes, conspectui suo cum summo honore ducem et suos representantes, compertam habuit ducis circa Ethyopes beneficenciam et probitatis sue et suorum leoninam excellenciam, dignissime cum vniuerso suo collegio post graciarum actionem ipsum cum suis suscepit et susceptos omni humanitate fouens in omni regno suo adprime honorari precepit. In consiliorum eciam regis omnium misteriis dux cum comite Wezilone interesse iugiter rogatur, et post diuersorum diuersas sentencias ducis denique consilium prouidum et sanum ab omnibus quasi ab ore eius pendentibus expectabatur.229 Post in cuiusdam diei diluculo

fama, malum quo non aliud velocius vllum

mobilitate viget,230

volat regem Babilonie cum infinitis paganorum cuneis de suis partibus (Haupt 235) prorupisse fine martirizandi omnes omnis etatis et sexus Indos, qui non a Creatoris, qui est via, veritas et uita,231 ad- (E345) oracione declinantes ad ÿdolatrie falsitatem conuerterentur.232 Hac fama satis periculosissima regem et suos omnes non parum totis medullis perterritos dux Hernestus animaduertens ser (a: f. 113^v) mone consolatorio huiuscemodi adorsus est: (b: f. 15^rb) ‘Mi domine rex et vniuersi fratres et patres, ut in libro uite conscripti didici et vos didicisse per predicatores233 ecclesie satis confido, iuxta eulogium Ieronimi scribentis ad Rusticum234 monachum nichil Christiano felicius, cui promittuntur regna celorum; nichil laboriosius, qui cottidie de uita periclitatur; nichil forcius, qui vincit dÿabolum et sattellites eius, quales sunt rex Babilonie et sui complices; nichil inbecillius, qui a carne superatur. Huius eulogii significacione tu et tui, ymo et ego et mei confortati nichil timeamus eos, qui occidunt seu occidere possunt corpus, animam autem non possunt (E346) occidere. Cum hii in curribus et in equis temporum uolubilitate trahantur et superbis honoribus efferantur, nos autem, populus gencium de lapidibus suscitati melius filii Abrahe235 per adopcionem quam Iudei per carnis generacionem, qui surreximus quidem a uiciis et a morte ydolatrie, non quidem viribus nostris sed per fidem iustificatj, erecti ad alta in nomine Domini Dei nostri inuocemus et cio accitis in omni regno tuo tuis illis, qui obligati sunt terrenis desideriis et feritatibus, occurrere non tardemus. Siue enim viuimus siue morimur, Domini sumus. Verumtamen pagani preambuli et pugiles Antichristi sciant, ÿmo per misericordiosam Dei preuenientem et subsequentem graciam scire illos faciam, me propria manu missurum multos de morte temporali in eternam. Eciam si ipse ignitus Iupiter et Machometus236 eis adesset, (E347) illos ipsos merdosos deos impeterem.’ Hiis et aliis huius ducis magnanimi exhortatoriis verbis rex Indie et omnes adentes inspirante Dei munimine vehementer animantur237 et collecta quam maxima pro tempore et loco Christianorum multitudine in obuiam regi Babilonie procedunt.

Ille vero, iam partim iniciata malicia sed non satiata, (b: f. 15^va) templa (Haupt 236) antiqua eiectis sacrosanctis reliquiis subuerterat, matres et pueros ipsarum martirio238 ad celum transmiserat. Rex Indie (a: f. 114^r) papiliones castrorum de propinquo figi iussit.

(E348) Vbi vero terras axe Tytan illustrauit,

vterque exercitus gradatim loco, quo bellum committendum erat, vtrimque appropinquauit. Rex vero exercitum suum paululum subsistere iubens compendiosis huiuscemodi verbis exortatoriis apostrophauit: ‘Eya milites Christi, iam non mei,

mortem nefandam martirum et paruulorum,

quos lupina paganorum rabies diuersis mortis generibus iam pro fide Christi interemit, didicistis et quod de uita et patria et vestrorum tam dulcium coniugum quam et paruulorum, senum et omnium Christi professorum res agitur, iuxta illud sapientis:

Nam res tua agitur, paries dum proximus ardet.239

Memores itaque auite generositatis et strennuitatis hodie summo nisu enitimini eripere patriam et vitam vestram et vestrorum ac (E349) possessionem ab articulo tam dire et misere necessitatis, scilicet a mordaci dente paganice in Christianos voracitatis. Si enim hodie iugum pagane seruitutis a collis vestris non excusseritis, miserabilissima vos opprimet condicio, quia proculdubio omnia tormentorum genera in vobis et vestris expendi vnacum destructa patria et vestris possessionibus cedentibus in predam hostium bestialium sencietis. Eligite ergo, eligite, optimi Christi milites, sed mei commilitones, eligite inquam plus pro Christo mori, si tamen Dei prouidencia ita ordinauit, quam per fugam labi et turpiter viuere. Spero tamen de misericordia Christi, cui hodie militamus, quod (E350) de hostibus suis et ecclesie victorias de celo ministrabit’. Ad hec dux: ‘Tempus et res expostulat, quarum fama hostes aduen (b: f. 15^vb) tare nunciat, vt acies tuas sapienter ordinare non differas et ordinatis aliquos, quorum magisterio regantur, preficias, vexillum eciam tuum ad hoc alicui congruo deducendum in hostes committas.’ Cui rex: