Kitabı oku: «Varlıq və Yoxluq Arasında»

"Bizi nə vaxt məhv edəcəklər?"

– Faulkner

1
SƏSSIZLIYIN GURULTUSU

Bəzi dərdlərin çarəsi olmur, sadəcə adı olur o da bədbəxtlik. Həyatda bəzən elə anlar gəlir çıxır ki, öz həyatının içində itib-batırsan. Tutduğun bütün qeydlərinin, bütün ürəyini isidən nikbin ümidlərinin və planlarının içində yıxılıb qalırsan. Keçmiş həsrət və peşmançılığı bir tərəfdən, gələcək təlaş və qorxusu bir tərəfdən ürəyini məngənə kimi sıxır. Bütün dünyan başına yıxılır. Hardan başlamalı olduğunu bilmirsən və kömək əli atacaq heç kimin yoxdur. Oturub ağlamaq istəyirsən. Onu da bacarmırsan. Özündən üzr istəyirsən. Darmadağın olmuş ümidlərini qucağına alıb üşüməyin deyirsən. Bir yolunu tapacam deyirsən. Ancaq nə edəcəyin barədə ən kiçik fikrin belə yoxdur. Anaların aclıq günlərində balalarını məcbur qalıb aldatdığı kimi özünü və ümidlərini aldadırsan. Qaranlıq girdaba girmiş ruhun pozulur və parçalanır. Ürəyindən sallanan ağır daşlara hər gün yeni birisi əlavə olunur və onlara sarılıb özünü ən yaxındakı çayın sularına buraxmaq istəyirsən. Sonra qorxur, boğulmağın çox da yaxşı bir fikir olmadığını qərara alır və bir də baxırsan ki araşdıraraq əzabsız intihar üsullarının ustası olmusan. Ancaq hələ də həyatdasan. Çünki heç bir ananın öz balalarını sağ qoyub ölməyəcəyi kimi heç bir in san da öz ümidlərini sağ qoyub ölmür. Bunu başa düşürsən və yaratdığın bütün ümidlərini bir-bir öldürməyə başlayırsan. Onlar ölməyincə sənə rahat yoxdur. Nə qədər yaxşı bir qatil olduğunu zaman göstərəcək. Nadir hallarda analar öz balalarını öldürəcək qədər qəddar olur.

Təkrar yaşama cəhdlərin müvəfəqiyyətsizlik və uğursuzluqla nəticələndikdən sonra bütün seçimləri götür-qoy edir və yenidən qərara gəlirsən: Həyatda ən yaxşı seçim ölümdür, çünki o heç vaxt peşman ola bilməyəcəyin tək seçimdir. Ancaq bütün insanlar intihar asan olmadığı üçün bu ən yaxşı seçimi göz ardı edir və elə yaşamağa çalışırlar.

Yaşamaq əziyyətinə dəymirdi, ən azından onun üçün. Və o, artıq yorulmuşdu. İşindən yeni ayrılmışdı. Bir neçə ay bəs edəcək qədər pulu var idi yığıb saxladığı. Təxminən üç aylıq kira, qida və digər xırda şeylərə ancaq bəs edərdi. Üç ay içində ya yenə iş tapmalı, ya da ölüb getməliydi. Yaşamaq artıq əziyyətinə dəymədiyi üçün ikinci seçim daha asan və cazibəli gəlirdi ona sanki. Həyatının ağırlığını qaldıra bilmirdi, nə də çıxış yolu tapa bilirdi. Şahmatdakı kimi zuqzvanqa düşdüyünü düşünürdü, nə edirsən et matsan, məğlub olmusan və çıxış yolun yoxdur. Buna görə də uzun müddətdir ki intihar planları qururdu. Əlbətdə ki asan idi deyə düşündü. Ölüb gedəcəkdi, vəssalam. Bütün dərdləri, ağrıları, çəkdiyi əziyyətlər, darıxmaları, qısqanclıqları, keçmiş həsrəti və bütün insana ağrı verən xüsusiyyətləri də onunla birlikdə çürüyüb gedəcəkdi. İntihar bu qədər asan idimi doğrudan da? Deyildi. Ona görə də uzun müddətdir tərəddüdlər və vəsvəsə içindəydi. Bu qədər əzab çəkən insanların bu qədər il həyatda qalmasının da başqa açıqlaması yox idi. Başqa bir məna verə bilmirdi. Ölüm əslində insanın doğrudan da ən böyük düşmanıydı. Ona görə yox ki o insanın həyatını bitirirdi, əksinə bu yaxşı tərəfi idi, ona görə ən böyük düşmanı idi ki, çətin idi. Çox çətin idi, həyatını bitirməklə həyatda qalmaq arasındakı bir əngəl idi. Varlıq və yoxluq arasındakı keçid. Sanki iki şəhəri bir-birindən ayıran olduqca enli və içi timsahlarla dolu bir çay idi ölüm. Keçmək üçün hər yaxınlaşanda qorxub geri qayıtdığın. Sanki cəhənnəmdə yaşayırsan və səni cənnətdən ayıran enli bir çay var. Keçə bilmir, yaxınlaşa bilmirsən. Çayın digər tərəfi isə cənnət idi, bəli, cənnət. Yoxluq. Ən böyük cənnət deyilmi? Yoxsan. Yox olursan. Heçlik. Varlığından azad olduğun tək an. Ən müqəddəs qurtuluş. İnsanoğlunun ən böyük qurtuluşu yox olmasıydı ona görə. İnsanın içindəki savaşı bitirəcək olan tək şey ölüm idi. Yəni ölüm əslində insanoğlunun ən böyük dostu idi deyə düşündü. İnsansa ondan qaçmaq üçün əlindən gələn hər şeyi edirdi, bütün texnologiyasını, dava-dərmanını ölümdən daha da uzaqlaşa bilmə düşüncəsi ilə yaradırdı.

İnsanlar yoxluğun dəyərini başa düşə bilmirlər. Genləri onlara əngəl olur və dərk edə bilmirlər. Ölümün necə gözəl çıxış yolu olduğunu. İntiharın deyil, ölümün. İkisi ayrı-ayrı şeylərdir zira. Özünü öldürmək qorxunc səslənir və elədir də. Ancaq xəbərin olmadan və əzabsız olaraq gələn ani ölüm ən böyük xoşbəxtlikdir. Yoxsan və artıq nə ağrıların nə də istəklərin səni incidə bilər. Yoxluq, yəni var olmama buna görə də ən böyük nemətdir.

Ancaq insan beyni kimi mükəmməl bir bioloji mexanizm “ailəmə məni dünyaya gətirdikləri üçün minnətdaram” kimi cümlə qura bilər və bunu müdafiə edə bilərdi deyə düşünürdü. Cümlə başdan səhv və məntiqə zidd idi, zira varlıqla yoxluq bir-biriylə müqayisə edilə bilməz. Ancaq iki mövcud şey müqayisə edilə bilinər. Var olan həyat, yoxluqla necə müqayisə edilə bilərdi? Bir insan ailəsinə onu dünyaya gətirdiyi üçün necə minnətdar ola bilərdi əgər doğulmasaydı var olmayacaq və var olmadığını bilməyəcəkdisə belə? Biri səni yoxdan var edir və sən ona minnətdar olursan. Absurddur. Ancaq bəzi insanların beyin kimyası həyatda qalmaq üçün o qədər münasib və möhtəşəmdir ki bu absurdluğu heç vaxt dərk edə bilmirdilər.

O elə düşünmürdü. Daha doğrusu heç vaxt elə düşünməmişdi özünü tanıyandan. Ölümü sevirdi. Sanki onunla uzaqdan yaşadıqları bir sevgiləri var idi. İkisinin də fərqində olduğu, ikisinin də biri-birindən ötrü darıxdıqları bir sevgi. Aralarında duran tək maneə isə sahib olduğu bioloji instiktiydi şübhəsiz. İnsanı həyatda tutan instikti, genləri. Sanki ölmək istəyən o idi, yaşamaq istəyənsə genləri. Əlbətdə ki elə də olacaqdı deyə düşündü. Milyard illik təsadüfi təkamülün tək səbəbi genlərin özlərini həyatda saxlayıb bir sonrakı nəsilə daha yaxşı formada ötürə bilmələri idi, çəkilən əziyyətlər vacib deyildi, fərdlərin, milyardların çəkdikləri yaşam əziyyəti vacib deyildi. Sonra o həyatda qalmaq istəyən genlərdən bəziləri o qədər inkişaf etmişdilər ki artıq şüur kimi kompleks və möhtəşəm bir düşüncə gücü istehsal edirdilər. Əslində onların həyatda qalma ehtimallarını daha da artırmaq üçün öz-özünə ortaya çıxmış şüur, indi onlara – genlərə – baş qaldırırdı. Yaşamının mənasını sorğulayırdı. Sanki mühafizəkar atanın oğlu böyüyüb ondan intiqam alırdı. Şüur bu nöqtədən baxanda bəlkə də canlı təkamülünün ən böyük nöqsanı idi və yavaş-yavaş onu yox edirdi. Amma bütün insanlarda qalib gələn tərəf şüur deyildi. Daha doğrusu, yaşamaqda olan insanların heç birində şüur hələ ki qalib gələ bilməmişdi zira həyatdaydılar. Hətta nəinki qalib gələ bilmək, bir çoxunda şüur həyatda qalmağın tərəfdarı və dəstəkçisi idi. İnsanlar bu nöqteyi nəzərdən ikisi şanslı biri şanssız olmaq üzrə üçə bölünürdülər eləysə. Şüuru və genləri yaşamaq istəyənlər, şüuru ölmək istəyib amma genlərinə qalib gələ bilməyənlər və şüuru ölmək istəyib geninə qalib gəlib intihar etmiş olanlar. Ən pisi ortada qalmaq idi. Nə oyanlıqsan nə buyanlıq. Nə yaşaya bilirsən nə ölə. Onda da vəziyyət eləydi. Nə intihar edə bilirdi, nə istədiyi həyatı yaşaya bilirdi. Varlıqla yoxluq arasında sürünürdü.

Bu, insanın varoluşundan bu yana içindəki ən böyük savaşı idi. Başları bir-biriylə savaşan nəhəng ikibaşlı əjdaha kimi. Həyatın yumor anlayışı idi bu, sevinclə gözyaşının bir-birinə qarışdığı an kimi, sevincdən ağlamaq kimi. Hər insanın içində sahib olduğu ən az iki mənliyi və biri-birləri ilə ömrü boyu höcət halında olmaları kimi. Sanki bütün şanlı tanrılar orkestra kimi bir yerə yığılıb ən böyük sənət əsərlərini yaratmışdılar və bununla fəxr edirdilər. Belə kompleks bir paradoks yaratmaq nə də olsa asan bir iş deyildi.

Həyat gözəldir. Ancaq yaşama əziyyəti hamıda eyni dərəcəyə sahib deyil. Fərdin yaşama zəhmətinin faydalı iş əmsalının sıfırın altına endiyi andır intihara qərar verilən an. Ya da həyatdan aldığı həzzin yaşama əziyyətilə müqayisədə ki faydalı iş əmsalının dəyəridir intihar. Bu dəyərin miqdarı kişidən kişiyə dəyişə bilər. Ümid, arzu və istəklərin cəmi bölünsün çəkilən əzab-əziyyətin miqdarına.

Sonra birdən ilk intihar etmiş insanı düşündü. Böyük bir inqilab olmalıydı. Həm də istənilən yaradılış nəzəriyyəsində. İstər təkamül nəzəriyyəsi istərsə də ilahi yaradılış nəzəriyəsində ilk intihar bütün mənalarda qüdrətli bir çevriliş olmuş olmalı idi. Başqaldırırdı insan öz yaradılışına. Üsyan edirdi. İlk asi insan doğulurdu beləcə. Aralarından ilk dəfə biri çıxıb “bilirsiniz nə var? Mən gedirəm!” deyirdi. İnsanlıq tarixindəki ən böyük başqaldırı idi doğrudan da. Hətta ilahi yaradılış hekayələrindəki Adəm və Həvvanın ilk inqilabı sayıla biləcək alma oğurluğundan da daha şiddətli idi.

Bir anlıq ilk intihar etmiş insandan ötrü darıxdı, onla tanış olmaq istədi. O insanı özünə yaxın hiss etdi. Sanki indicə bu anda belə o insanla tanışsaydı əgər, çox yaxşı yola gedərdilər deyə düşündü. Ortaq bir dillərinin belə olmamasına baxmayaraq yenə də yola gedərdilər deyə düşündü. Əlini o ilk üsyanı qaldırmış bezgin dostunun çiyninə qoyardı, gözlərinin içinə baxardı və onu başa düşdüyünün hiss etdirərdi ona…

Bir anlıq xəyaldan oyanıb əlindəki şəkər qamışından hazırlanılmış roma baxdı, butulkanın yarısı doluydu hələ də. Bu ona kiçik bir xoşbəxtlik hissi verdi. Romun bitdiyini sanmışdı. Qaldırıb bir qurtum daha aldı. Ağzını büzüşdürdü. Ətrafına baxınıb siqaretin harda olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışdı. Sarma tütün çəkirdi. Əvvəlcədən sarıb tütünləri paketə yığmışdı. Biraz vurnuxdu. Paketin divanın o başında yerdə olduğunu gördü. Tənbəlcə ayağa durdu, içkinin təsiri ilə azacıq baş gicəllənməsi hiss edirdi. Müvazinətini qorumağa çalışdı, səndələyərək irəli doğru bir addım atıb paketi yerdən götürdü. Sərxoşluğun tam bu anlarında yandırılan siqareti çox sevirdi. Ona görə siqaretdən alınan ən böyük həzz tam da bu an idi. Bir sarma götürüb dodaqlarının arasına qoydu. İki əlini birləşdirib bükərək sarmanı yandırdı. Uzunca sordu. Dərindən nəfəs alıb tüstünü ciyərlərinə çəkdi və kiçik anın həzzini yaşadı. Aldığı tüstünü burnundan çölə buraxdı. Romdan bir qurtum daha aldı. Əli ilə alnını və gözlərini ovuşdurdu. Bir neçə saniyəlik sükut içində dayandı. Ən son nə etdiyini, nə düşündüyünü xatırlamağa çalışdı. Başını silkələdi, gözlərini bir neçə dəfə yumub açdı. Divana doğru geri atdı özünü. Aşağı çökdü və uzun müddətdir yalnız yaşadığı birotaq mənzilinin pəncərəsindən çölə daldı gözləri. Səma tünd maviyə boyanmışdı, melanxoliyanın rəngi bəzəyirdi buludları. Tutqun buludların arxasında mavi şeytanlar gizlənmişdi və uzaqlarda bir yerlərdən kədər və qəmin musiqisi mavi notalı blues eşidilirdi.

İlk intihar edən insana getdi fikirləri yenə. Görəsən necə intihar etmişdi deyə sual verdi darıxan iç səsi ona. Fikir ona maraqlı gəldi. Axı o dövrdə daha da çətin idi intihar. Dövr deyəndə ki, hansı dövr? Lap əvvəllərə getsək hələ meşədə yaşayan yeni-yeni şüur inkişafı başlayan insanlara, o dövrdə axı hələ ağrısız intihar üsullarından heç biri yox idi. Özünü öldürməyə qərar vermiş biri olsaydı elə bir dövrdə, o nə edərdi deyə düşündü bir anlıq. İlk olaraq suda boğulmaq gəldi ağlına. Yüksək bir təpədə, dağın üstündəki meşə ilə dənizin birləşdiyi nöqtədəki uçurumdan düz aşağı tullanmışdı bəlkə

də ilk qəhrəmanımız. Yoxsa bəlkə də elə birbaşa ürəyinə sancmışdı daşdan düzəlmə nizəsini? Necə olmuşdu axı? Xəyalgücü ona istədiyi formada kömək etmirdi cavabı tapmaq üçün. Hansı üsul seçilmişdi. Özünü vəhşi heyvanların qabağınamı atmışdı bezgin? “Yox əşi” deyə cavab verdi iç səsi. Sonra birdən, o dövrdə bəlkə də intihar olmamışdı deyə düşündü. Çox ehtiyac da yox idi bəlkə də. Çünki hələ ki insan həyatındakı ağrıların sayı artmamışdı və sadəcə qida üçün yaşayırdılar. Sonra birdən o dövrdə yaşama həsrəti yarandı içində. İndi ki kimi saysız-hesabsız seçim ehtimalınının olmadığı, problem ehtimalının daha az olduğu, gözləntilərin sadəcə günlük qidadan ibarət olduğu dövrlər. “Axmaqca səslənir” deyə düşündü, “O dövrlərdə yaşamağın daha asan olduğunu düşünmək, bəlkə də bir yanılmadan ibarətdir”. Amma, “yəqin ki” dedi, ilk intihar irəliləyən vaxtlarda, ilk sivilizasiya vaxtlarında olmuşdu. Qəbilə savaşlarını düşündü. İnsanların ilk qruplar, tayfalar halında yaşadığı vaxtları və aralarındakı kiçik savaşları, xırda münaqişələri düşündü. “Aha” dedi iç səsi. Böyük ehtimal, ilk intihar da o vaxtlarda olmuş olmalıydı. İlk savaş alətləri ilə. Qanlı bir inihar olmuş olmalıydı. İlk insanın şanssızlığını düşündü buna görə də. İntiharları belə asan deyildi, indiki kimi işi qısa müddətə həll edəcək vasitələr yox idi.

Qeyri-iradi olaraq rom butulkasını dodaqlarına yaxınlaşdırdı. Bir qurtum aldı. İlk intihar etmiş insan indi onun yanında olsaydı ona əlindəki bu spirtli içkini verərdi deyə düşündü. İlk bir-iki təcrübədəki baş gicəllənmələrindən sonra onun da xoşuna gələrdi yəqin deyə özü-özünü təsdiqlədi. Həyat, yəqin ki şərabın kəşfindən əvvəl və sonra olaraq ikiyə bölünürdü, yola verilmə ehtimalı daha çətin və daha asan olmaq üzrə. İçki və onun kimi digər maddələr olmasaydı bəlkə intihar sayıları daha çox olardı. İnsanlar ani ruh düşkünlüklərini, psixoloji sarsıntılarını sovuşdura bilməz və ölümə daha çox can atardılar. Bunu düşündü və sonra bütün insanlığın şərəfinə, bütün şərab sevərlərin şərəfinə içkisini başına çəkdi. İçində bir damcı belə olsun qalıb qalmadığından əmin olmaq üçün butulkanı yenidən yuxarı qaldırdı, dilini çıxardı, butulkanı əydi və içindəki damcının butulkanın dibindən yavaş-yavaş irəliləməyə başlayıb sonra sürətlənib şüşə qabın ağzında yenidən yavaşlayıb sanki sallanırmışcasına dayanıb, dilin üstünə tullanmağını izlədi. Boş butulkanı yerə tulladı.

Sərxoş idi və sərxoş olduğu qədər xoşbəxt idi.

Tutulduğu nostalgiya xəstəliyindən canını heç olmasa bir saatlıq qurtara bilmişdi. Düşünməmiş və xatırlamamışdı. Keçmiş həsrəti zillətindən bir anlıq belə olsa azad olmuşdu.

Hər insan xatirələr bütünüdür. Hər bədən və beyin, xatirələr bütünüdür. Beyin, iformasiyalar şəbəkəsidir və hər informasiya bir xatirədir. Hər xatirə bir təcrübədir. Bir uşağı yetişkindən ayıran tək fərq sahib olduqları xatirələrin miqdarıdır. Yerimək, iməkləyən bir uşağın sahib olmadığı bir xatirə və təcrübədir. İməkləmək, əllər və dizlər üzərində hərəkət etmə aktının yaddaşda saxlanılmış xatirəsidir.

Qırmızı, bir xatirədir. Zərərsiz və kiçik xatirə. Mavi, soyuq, isti, qaranlıq, yaşıl, dəniz, A’nın tələfüzü, qaçmaq və gülmək ən incə təfərrüatlarına qədər işlənilib yaddaşa yüzlərlə ya minlərlə neyron şəbəkəsi tərəfindən həkk olunmuş xatirələrdir. Bütün bu zərərsiz və kiçik təfərrüatlar birləşərək daha böyük, kompleks və bəzən zərərli xatirələr yaradırlar. Məsələn “İsti yay günü dəniz sahili gülüşlərlə A’nın arxasınca qaçdığı o gün” bir xatirəydi. Xoşbəxt bir anın kompleks neyron şəbəkəsi tərəfindən saxlanılan xatirəsi. Şirinmiş kimi görünən amma zaman-zaman incidici xatirə. Çünki keçmişdi və keçmişdə qalmışdı. Əgər yenidən yaşaya bilmirsənsə bəzən ən şirin xatirələrin belə öz cəhənnəminə çevrilə bilər. Toxuna bilmədiyin keçmişin və qucaqlaya bilmədiyin xatirələrin. İllər, yəni zaman və məsafələr nostalgiya xəstəliyinin ən böyük iki faktorudur. Ya keçmiş üçün darıxırsan ya da indi ancaq uzaqlarda olan yerlər və kimsələr üçün. Məsafələr insanı diri-diri öldürməyə qadir idilər. Həkimlər deyir ki nostalgiya insanın xoş xatirələrini xatırlayıb pis anlarda özünü yaxşı hiss etməsi üçün gözəl bir vasitədir və təkamüli olaraq belə formalaşıb. Ancaq ağın içindəki qara özünü göstərirdi. Keçmiş üçün susama və şiddətli arzunu unudurdular. Bəlkə də yaşlıların yaşadığı yaddaş pozğunluqları ya Altsaymer xəstəliyi tanrının onlara bir lütfüdür. Zira 80 illik xatirələrin qucağında insan həsrətdən məhv ola bilər.

Keçmişindən kadrlar xatırladığı anlarda beyninin başqa bir şeyləri düşünməsi üçün əlindən gələni edirdi. Çünki təkrar, xatirəni möhkəmləndirirdi. Bir xatirəni ya informasiyanı hər dəfə yenidən xatırladığımızda o xatirənin saxlanıldığı neyron şəbəkəsinə hər dəfə impulslar ötürülür və hər ötürülən impuls əvvəlkindən daha da güclü iz buraxırdı və beləcə neyronlararası əlqəni – yəni yaddaşı möhkəmləndirirdi. Ona görə də istər pis istər yaxşı bir xatirəsini heç vaxt xatırlamamağa çalışırdı artıq. Qətiyyən. Hələ vizual olaraq heç canlandırmırdı gözündə çünki daha gülcü impulslar neyron şəbəkəsini daha da gücləndirirdi. Əksinə onları unutmağa çalışırdı. Gurultulu bir musiqi bəlkə, bəlkə qışqırmaq, bəlkə bədəninin limitini zorlayaraq qaçmaq ya da divarlara endiririlən yumruq zərbələriydi onun həmin xatırlama anlarından qaçma metodları. Qaranlıqa tək qalmış uşağın qorxmamaq üçün fit çalması ya zümzümə etməsi kimi belə anlarda özü üçün improvizasiya edərək dodaqaltı zümzümələrlə beyninin diqqətini dağıtmağa çalışırdı. Qorxmuş bir uşaqdan tək fərqi, o bunu hiss etdirmədən edirdi, dodaqlarını belə tərpətmədən hülqumunda mızıldanaraq. Bütün bu metodlar işə yaramadığı təqdirdəysə – ki heç vaxt işə yaramırdılar – içməyə və çəkməyə başlayırdı. Ya da digər reallıqdan uzaqlaşdırıcı süni ya təbii narkotiklərin qucağına atırdı özünü. Bu unutdurma, xatırlamama ya da diqqət dağıtma işini ən yaxşı bacaran narkotik alkoqol idi. Hətta alkoqolun sanki ən vacib funksiyası buymuş kimiydi. Zira alkoqol bədənə daxil olduğu andan etibarən sürətlə beyinə irəliləyir, qan-beyin bariyerini keçdikdən sonra qlutamat reseptorlarına təsir edərək qlutamatın transmissiyasını yavaşladır və beləcə onun beyindəki əsas funskiyalarını da yavaşladırdı: neyronlar arası informasiya ötürülməsi zəifləyir, dolayısilə daha az hiss edirsən, daha az qavrayırsan, daha az xatırlayırsan və daha az diqqət edirsən. Xatirələrin saxlanıldığı yaddaş anbarlarına gedən neyronlar yorğun düşür və siqnallar zəifləyir. Beləliklə sərxoş insan nəinki keçmişini, həyatındakı hazırki problemləri belə çox da xatırlamır ya da diqqət etmir və keçici olaraq süni xobşəxtliyi qucaqlayır.

Divara yapışdırılmış kağız üzərindəki qeydinə sataşdı gözü – xoşbəxt ölüm! – və intiharı üçün getməyə hazırlaşdığı yeni açılmış Evtanaziya kamplarını xatırladı.

* * *

Əgər yetəri qədər yalnızsınızsa, səssizliyin gurultusunu eşidə bilərsiniz. Yalnızlığının bom-boş otaqda əks-səda verən səssizliyinin gurultusu onu incidirdi və buna həyatda hər şeydən çox nifrət edirdi.

 
Memento mori
Memento te hominem esse Respice post te!
Hominem te esse memento!
 

 
(Fani olduğunu xatırla.
Sadəcə bir insan olduğunu xatırla,
Arxana bax! Sadəcə bir insansan, xatırla!)
 

– Roman triumph (qədim Roma zəfər paradları)

* * *

2
EVTANAZIYA KAMPLARI

Liberalizm bütün qapıları açdığı kimi ölümün də qapısını açırdı. Dövlətlər forma dəyişdirirdilər. Dövlət hədəfləri artıq əvvəlkinin əksinə yüksək demoqrafik hədəflər deyildi. Balansı qorumaq, tənzimləmək daha vacib idi artıq. Ağır xəstələrin öz ölümlərinə qərar verib həkim nəzarəti altında ölmələri üçün istifadə edilən üsul, evtanaziya, nəinki artıq leqallaşdırılmış, hətta az qala heç bir ağır xəstəliyi olmayan insanların belə öz qərarları ilə həkim nəzarətində ölmələrinə icazə verilməyə başlanılmışdı.

Proseslər yavaş-yavaş irəliləmişdi. Bir neçə il əvvəl qəza nəticəsində onurğa sütunu zədəsindən tək sağ əli xaric bütün bədəni iflic olmuş Hüqo Jeseina adlı yaşlı xəstənin evtanaziya istəyinə diqqət çəkməyə çalışan aktivistlərin cəhdləri gözlənilmədən əvvəlcə ölkə sonra isə qlobal səviyyədə səs gətirmişdi. Daha sonra ölkənin öndə gələn özəl insan haqları təşkilatları məsələni müzakirəyə çıxarmış və qarşı fikirli iki ayrı tərəfə bölünmüşdülər. Dinin cəmiyyətdəki təsirinin get-gedə azalmış olması müzakirədəki dini səbəblərin təsirini azaltmışdı. Yenə də evtanaziyaya qarşı olan insan haqları təşkilatları dini və ya bənzəri səbəblərdən insan həyatının müqəddəs olduğunu və onu sonlandırmağın düzgün olmadığını vurğulayırdılar. Daha radikal sayıları azalmış kiçik dini qruplar isə insan həyatının tanrı tərəfindən verildiyini və sadəcə tanrı tərəfindən alına biləcəyini müdafiə edirdilər. Ölümcül xətsəliklərə belə son anda çarə tapıla bilinəcəyi, evtanaziyanın həyatın yaşamağa dəymədiyi mənasına gəldiyi, leqallaşmanın daha çox ölümlərə səbəb olacağı, tibbi tədqiqatların azalacağı kimi səbəblər də var idi evtanaziyaya qarşı olan tərəflərin səbəbləri arasında.

Evtanaziyanı dəstəkləyən tərəf isə nə olursa olsun insanın həyatı barədə qərarlarının öz əlində olması gərəkdiyini vurğulayırdılar. Xəstələrin çəkdikləri ağrılara diqqət çəkərək, bu ağrıları hiss etməyən yad insanların bir insanın o ağrılarla yaşayıb yaşamayacağı haqqında müzakirə etmə haqlarının belə olmadıqlarını sərt bir dil ilə tənqid edir və müasir insan haqlarını şiddətlə qınayırdılar. Ölkənin müxtəlif şəhərlərində kiçik qruplaşmalar əllərində Hüqo Jeseina və digər evtanaziya istəyən ölümcül və ağır xəstəliklərə məhkum xəstələrin şəkilləri ilə kiçik aksiyalar edir və “Xoşbəxt ölüm! Xoşbəxt ölüm!” deyə qışqırırdılar.

Tarixçi Suetonius miladın ilk illərində imperator Oktavian Avqustun ölümü ilə bağlı belə yazırdı: “Tez və əzabsız şəkildə yoldaşı Livianın qollarında əbədiyyətə qovuşdu, arzuladığı evtanaziyanı yaşayaraq”. Beləcə, insanlıq tarixinə yeni bir ifadə daha daxil olurdu, xoşbəxt ölüm, şərəfli ölüm, ya da ağrısız ölüm mənasına gələn söz: evtanaziya. İndi, Avqustun ölümündən əsrlər sonra, xoşbəxt ölüm ifadəsi pankartlarda, küçələrdə gəzirdi, Hüqonu xilas etmək adına.

Bütün insanlıq tarixinə, bütün yaşamış insanlara, əgər hamısına insan irqinin nümayəndəsi kimi, tək nəfər ya orqanizm kimi baxa bilsək, bütün o milyardlarla insanı tək bir nəfər saymış olsaq əgər, onda, ilk insanın doğumundan bugünə qədər keçmiş müddəti sanki bir insanın doğulub böyümə prosesi kimi canlandıra bilərik gözümüzdə. Belə olan halda, ilk insan, ana rəhmindən başlayaraq böyüyən bir uşaq kimi, düşüncəsi yeni formalaşan və illər keçdikcə böyüyən, dünyanı tanımağa başlayan, kəşf edən, sonra yeniyetməlik dövrünü yaşayan, vuran, qıran sonra getdikcə daha da müdrikləşən tək bir varlıq idi. Hər əsrdə bir yaşı daha artırdı. Və yavaş-yavaş əsrlər keçdikcə, insanlıq şüuru irəliləyirdi. Keçmişdə qınanılmış, qadağa olunmuş məsələlər vaxt keçdikçə gündəlik həyatın bir parçasına çevrilir və normal qəbul edilirdi. Normal idi, kiçik bir uşaq kimi, insanlıq şüuru yetişmə mərhələsindəydi. Elm adamlarını yandıran kilsələr, qadınlara qadağalar gətirən köhnə və müasir adətlər, milliyətçilik uğruna qanlar tökən Avropa və neçə belə düşüncəsizliklər artıq tarixə qarışırdı. İnsanlıq öz köhnə atalarına baxıb onları qınayırdı. Tarix göstərirdi ki, cəmiyyətin başa düşmədiyi və qəbul etmədiyi məsələləri qavraması və anlaması, adət-ənənələr zəncirini qırıb aydınlanabilməsi vaxt alırdı və bir gün öz qaydasına düşəcəkdi mütləq. Sadəcə gözləmək lazım idi, bir gün evtanaziya da qəbul olunacaqdı.

Elmi tədqiqatlar göstərir ki, təxminən 100.000-70.000 il bundan əvvəlki insan ilə indiki insanın zəkası aşağı yuxarı eynidir. Baxmayaraq ki beyin həcmi getdikcə azalır (beyin daha da minimallaşır və neyronlar arası qısayollar tapır) zəka eyni idi təxminən. Və keçmişdə doğulmuş uşağı bugün gətirib böyütsək əgər, bəzi linqvistik problemlərin xaricində fərqi ayırd etmək mümkün olmazdı. Ancaq atalarımızla aramızda bir fərq var idi əlbət, təcrübələr və bu təcrübələrin işığında dünyanı, həyatı daha yaxşı anlama və qavrama bacarığımız. Bu təcrübələrin köməyi ilə inkifaş edən şüur və dərrakəmiz bizə yaşama sənətini xırdalıqlarına qədər öyrədir və səhvlərimizi göstərirdi. Aramızdan bəzi uzaqgörənlər çıxırdı və bizə bir şeyləri düzgün etmədiyimizi, yolunda getməyən bəzi şeylər olduğunu öyrətməyə çalışırdı, bizə dünyanın əslində dairəvi olduğunu başa salmağa çalışırdılar məsələn, ancaq atalarımız onları öldürürdülər. Bizi feodal qaydalar və kilisə zülmündən qurtarmağa çalışan, maarifləndirən və aydınlanmağa çağıran François-Marie Arouet’i, Voltaireni Bastiliya qalasına həbs edir, sürgün edirdik. Fikrlərimizi hələ təzə-təzə püxtələşdirməyə başlayan Sokratı edama məhkum edirdik. Sonra isə səhvimizi başa düşürdük, onlardan öyrənirdik. Eynicinsli insan ların kilsə və məscidlərin təkidi ilə öldürülməsindən tutmuş kilsə tərəfindən evləndirilmələrinə qədər keçən proses kimi, dəyişirdik. İnsanoğlunun bir-birini sevən iki eynicinsli insanın birlikdə yaşamalarına icazə verməsi min illər çəkmişdi, insanın öz ölümünə qərar verməsinə icazə verməsinə isə az qalmışdı.

Bir neçə ölkədə evtanaziya ya da assistentli intihar müəyyən şərtlər daxilində leqallaşdırılmışdı artıq. Hüqonun bəxti gətirməmişdi. Onun iflic olması, dözülməz bir xəstəlik olaraq sayılmırdı yaşadığı ştatda. Məhkəmə və həkim qərarı Hüqoya rahat ölüm icazəsini vermədi. Ani olaraq artmış mübahisələrin sayı bir an içində azaldı. Hüqoya evtanaziya üçün onu başqa ölkəyə aparma təklifi edildi, lakin o, bu təklifi rədd etdi. Bezgin Hüqo Jaseina, o günün gecəsi, səhərə doğru tək işlək sağ qolu ilə özünü xəstəxananın pəncərəsinə doğru sürüdü, pəncərəni çətinliklə də olsa açmağa müvəfəq oldu və özünü doqquzuncu mərtəbədən yerə buraxdı. Bəlkə də heç kimi narahat etməmək üçün öz intiharını gecəyə saxlamışdı. O, sağ əli ilə intihar və inqilab etmişdi.

Bu dəhşət qarşısında sarsılmış məhkəmə heyəti və həkimlərin qərarı ilə Hüqo Jaseinanın ölümündən on saat sonra ştat evtanaziya və asistli intiharı leqallaşdırdı. Tarix yenə gecikirdi. Yalnız qurbanlardan sonra atılması lazım olan addımlar atılırdı. Bu hadisələr domino efekti ilə digər ştatlar və ordan da federal səviyyədə evtanaziyanın leqallaşmasına apardı. Terminal xəstəliklər, dözülməz ağrılı xəstəliklər və iflic kimi bir sıra xəstəliklər siyahıya salındı.

Leqallaşma ilə birlikdə bir sıra qeyri-adi evtanaziya istəkləri gəlməyə başladı. Kor bir qadın təmizliklə bağlı obsesiyasının olduğunu və paltarındakı çirkləri görə bilmədiyinə görə əziyyət çəkdiyi üçün həyatına son vermək istədiyini bildirdi və istəyi müzakirələrdən sonra qəbul edildi. İntihar etməyə çalışaraq özünü yandırmış və müvəfəqiyyətsiz olmuş üzü və bədəni ağır yanıq xəsarətləri ilə dolu olan cavan bir oğlan öz bədəni və görünüşü ilə yaşamaqda əziyyət çəkdiyini və ölmək istədiyini bildirdi və qəbul edildi. Bu hadisələri müxtəlif ağır depressiv xəstəlikləri olan namizədlərin müraciətləri izlədi. Ancaq bütün depressiv xəstəliklər və bənzərləri qəbul edilməyərək geri çevrildi. Qərarnaməyə əsasən “sağalmayan, terminal, ümidsiz və dözülməz ağrılı xəstəlikləri olan xəstələr” xüsusi dövlət qayğısı ilə həyatlarına son verə bilərdilər. Depressiya isə terapiyalar və dərmanlar vasitəsilə sağaldılma ehtimalı olan xəstəlik növü sayılırdı və “ağrısı” o qədər də yüksək deyildi, qəbul edilmirdi. Ancaq, kimin ağrısının nə qədər ağır olduğuna kim qərar verirdi? Bir gənc qız “O lənətə gələsi avadanlıqlarınız sırf mənim ağrımın dərinliyini ölçə bilmir deyə məni daha asan ölümdən məhrum edirsiniz, alın bu da sizə dərs olsun elə isə!” deyərək üstünə benzin töküb məhkəmə qarşısında özünü yandırdı. Xəstəxanaya çatdırıldığında dördüncü dərəcə yanıq xəsarəti səbəbilə artıq keçinmişdi. Onun intiharını digər depressiv xəstələrin toplu intiharları izləməyə başladı. Hüqonun sağ qolu ilə başlatdığı ölüm inqilabı bir gənc qızın külləri ilə alovlanırdı. İşlər cığırından çıxmışdı. Səhiyyə nazirliyinin statistikalarına görə ölkədə hər beş nəfərdən biri depressiya xəstəliyindən əziyyət çəkirdi. Depressiyanın dövlət nəzarətli intihar siyahısına salınması gözlənilməz nəticələr doğura bilərdi.

Araşdırmalara görə insanlar etmək istədikləri ancaq etməyə çəkindikləri hərəkətləri başqa insanların etdiklərini gördükləri zaman cəsarətlənirdilər və onlar da edirdilər. Domino efekti kimi ya da sürü psixologiyası. Bu insanın təkamüli keçmişindən gələn öyrəşilmiş və alışılmış bir xüsusiyyəti idi. Tapdığı yabani otun zəhərli olub olmadığına əmin ola bilməyən meşə insanı yanındakıların yeməsini görərək cəsarətlənir və o da yeyirdi. Bu tətikləmə təsiri yaxın insanlarda daha yüksək idi, xüsusən də ailə daxili münasibətlərdə. İntihar da eləydi və başqasının intiharı bir başqasını cəsarətləndirirdi. Ailə daxili intiharların zəncirləmə olaraq digərlərini də tətikləmə ehtimalı yüksəkdir. Ailə xarici olaraq isə, hər intiharın təxminən altı nəfərə dərindən təsir etdiyini göstərirdi təqiqatlar.

Dünyada hər il bir milyon insan intihar edərək həyatını sonlandırır. Bir milyon insan. Bu intiharların üçdə birindən çoxunun səbəbi depressiyadır. Bu intiharlardan insanların xəbəri olmur, heç bir qəzet yazmır o intiharları heç bir tv səsləndirmir. Dövlət mümkün qədər intiharları gizlətməyə çalışır. Zira intihar zəncirvari təsir yaradan hərəkətdir. Daha da zəruri detal odur ki, bir milyon sadəcə müvəfəqiyyətli olanların sayıdır, iyirmi beş dəfə artıq sayıda insan cəhd edir halbuki. Yəni əgər müvəfəqiyyətli olmuş olsaydılar rəqəmlər inanılmaz olardı. İndi isə dövlətdən, o müvəfəqiyyətsizlərə ölümlərində birbaşa kömək edilməsi tələb edilirdi.

Dövlət məsələni genişmiqyaslı müzakirəyə açmışdı. Bir-birini tətikləyən hadisələr getdikcə ölkə miqyasında fəlakətlərə səbəb olurdu. İnsanlar özlərini ticarət mərkəzlərində, küçələrdə, nəqliyyat tıxaclarında silahlarla öldürürdülər. İnsanlar, ölmək istəyirdilər. Dünya qaranlıq bir dövrə girirdi. Bütün gələcək proqnozları yanılırdı. İnsanlıq xoşbəxtliyə doğru yox, bədbəxtliyə doğru yol alırdı. Məclisdə məsələnin referenduma daşınıb daşınılmaması müzakirə edilirdi. Ölkə demək olar ki yarıya bölünmüşdü və hər iki qarşı tərəfdə öz içində fikir ayrımları yaşayırdılar. Məsələn depresiyadan əziyyət çəkən insanlara dövlət nəzarətli intihar verilməsini müdafiə edənlərin bir hissəsi depresiyadan əziyyət çəkdiyini deyən istənilən şəxsin müraciətinin qəbul olunmasını dəstəkləyirdi, bir hissə isə sadəcə müəyyən şərtləri ödəyən depresiya xəstələrinə bu icazə verilməli idi deyirdi, məsələn ən az altı aylıq bir müalicə keçmiş olmalı idi zərərçəkənlər.

Qarşı tərəf isə, daha da atəşli formada buna icazə verilməsinin səfehlik olduğunu müdafiə edirdi. Evtanaziya və assistli intihara qarşı savaşan vəkillərdən biri televiziyada belə deyirdi “Bu adamlar dəli olublar! Bu dəlilikdir! Mənim hələ də ağlım almır! Belə bir şeyi müzakirə etməyimiz belə axmaqlıqdır Bu səfsətədir. Onlar xəstəlikləri sağaltmaq əvəzinə, insanları öz əlləri ilə öldürürlər!”.

Başqa bir məşhur yaşlı marksist müxalifətçi və konspirasi ya nəzəriyyəçisi isə belə deyirdi “Bu müasir dövr dövlətlərinin zəifləri öldürmə formasıdır və şüurlu formada planlaşdırılır. Kapitalizm yenə öz işini görür. Onlar küçələrdəki evsiz və kimsəsizləri təmizləmək üçün yeni üsul tapılblar. Azad ölüm! Nə gözəl! Azad yaşam verə bilmədikləri vətəndaşlarını qətl edirlər.”

Bir digər məşhur həkimsə belə deyirdi: “Bilirsiniz, Amerikalılar olaraq başqa ölkələrdən nümunə götürməliyik. Artıq neçə müddətdir ki bu sistemi tətbiq edən bir sıra ölkələr var, xüsusilə Avropada. Almaniyada artıq hər beş qocadan biri dövət köməyi ilə həyatını sonlandırır. Ümumilikdə isə evtanaziya ilə ölənlərin çoxu dözülməz ağrılar və ölümcül xəstəliklər səbəbi ilə deyil, başqalarına yük olmaq istəməmə, ləyaqətli formada həyatlarını bitirmə kimi səbəblərdən sonlandırırlar həyatlarını. Səbəblərin arasında ilk beşlikdə fiziki ağrı yoxdur. Hansı ki evtanaziyanı ağır ağrılı xəstələrə kömək məqsədilə leqallaşdırmışdılar. Məncə biz onlara özlərini öldürmək də yox daha yaxşı yaşamalarında kömək etməliyik. Bu qayğıya möhtac şəxslər üçün açılmış xüsusi qayğı evləri var, onların sayı və keyfiyyəti artırılmalıdır. Yaşlılar yalnızlıqdan əziyyət çəkir. Biz bu insanları daha yaxşı necə xoşbəxt edərik – bunları danışmalı ikən, bugün burada oturub onların ölümünə kömək olub olmamağın etik mübahisəsi üzərinə baş yoruruq. Əgər biz depresiyanı kömək sırasına salsaq kimin ölüb kimin ölməyəcəyinə kim necə qərar verəcək? Onsuz da dövrümüzün xəstəliyi depresiya deyilmi? Burda başqa bir nüans da var, əgər biz depresiya kimi səbəbləri evtanaziya müraciətlərində qanuni hala salsaq, onda bu depresiya xəstələrini daha da cəsarətləndirəcək. Bunu heç kim düşünmür. Onların sayı həndəsi silsilə ilə artacaq. Çünki həm asan ölümü həm də başqalarının da bunu etdiyini görüb cəsarətlənəcəklər. İnsan bədənindəki bütün hüceyrələr sağ qalmağa proqramlanıb, bir insanın öz başına özünü öldürməsi asan deyil. Ancaq onun işini asanlaşdırsanız o ilk dar macala düşdüyü anda dövlətin qapısına qaçıb öz iki qramlıq zəhərini tələb edəcək. İntihar bəzən keçici problemə, qalıcı həll üsuludur. Əgər şəxs ağır xəstə deyilsə. Onun hər kiçik problemdə özünü öldürməyə can atmasına kömək etmək fəlakətlə nəticələnə bilər.”

Həkim çoxlarına görə haqlı idi. Belə bir qərarın qəbulu zəncirləmə təsir yaradacaqdı və başqalarını da cəsarətləndirəcəkdi. Ancaq bir digər tərəfdən də, evlərdə cəsədlər tapılırdı və bu olduqca narahat edici idi. Xəstəxanalara intihara cəhd etmiş və müvəfəqiyyətsiz olmuş şəxslər gətirilird. Özünü silahla vurmuş və üzünün yarısını itirmiş ancaq hələ də həyatda olan xəstələr. Onlar silahın lüləsini düz istiqamətdə tuta bilməyənlər idi.

Məşhur “Ölmə haqqı” təşkilatının qurucularından biri, Hector Qonzalez isə öz müdafiəsini belə dilə gətirirdi: “Onlar onsuz da ölürlər. Onlara heç olmasa çəkdikləri bu əzab dolu həyatı sonlandırmaqda kömək etmək lazımdır. Bugün biz bu əsrdə əgər insan azadlığından bəhs ediriksə və insanın sahib olduğu ən vacib şeyi öz canı və bədənidirsə onda onlara onu necə idarə etməkdə icazə verməli və kömək etməliyik. Bu ölkənin azadlıq deklarasiya sənədinin ən vacib frazası “həyat, azadlıq və xoşbəxtlik axtarışı”dırsa, onda biz onlara kömək etməliyik. Nəinki depresiya xəstəliyi, istənilən öz həyatını sonlandırmaq istəyən şəxs dövlətə müraciət edərək bu dünyadan ayrılma haqqına sahib olmalıdır. Onsuz da bir çoxlarımıza məlum olduğu kimi illeqal formada dövlət xəstəxanalarındakı reseptli öldürücü dərmanları əldə etmək mümkündür və bunu edənlər də var. Biz isə onlar üçün bu işi daha da asanlaşdırmalıyıq. Hətta son dayanacaq olaraq onlara xoş günlər keçirə biləcəkləri kamplar belə təşkil etmə tərəfdarıyam mən. Bu dünya bir çoxunuz üçün gözəl və yaşanılası bir yer ola bilər, ancaq barı icazə verin, aranızda bu dünyanın dözülməz bir yer olduğunu qəbul edən və ölmək istəyənlərə kömək edək. Biz bu işdə ən çox vuruşan təşkilatlardan biri olaraq hər insanın öz şəxsi mülkü olan yaşamı barədə qərarı onların əllərinə buraxma qərarının verilməsindən yanayıq. Evtanaziya ona görə pisdir deyirlər ki, tibbi inkişaf əvəzinə, problemi həll etmək əvəzinə problemi yox edirlər. Yəni sırf tibbin inkişafı üçün rahat ölmək istəyən insanlara ölüm imkanı verilməməlidir? Onları eksperiment heyvanları kimi istifadə etmək lazımdır? Ölüm ayağında olan insanın nə vecinə axı tibb inkişaf edir ya etmir? Xahiş edirəm, Jack Kevorkianı və onun xəstələrini xatırlayın. Qeyd etdiyim kimi, aramızda hələ də onun kimi həkimlər və onlardan mədət uman xəstələr var. Bu işi üstü örtülü və illeqal formada etməkdənsə leqallaşması hamının yararına olar.”

Jack Kevorkian, illər əvvəl vəfat etmiş məşhur erməni əsilli həkim, rəssam və musiqiçi idi. O evtanaziyanın tamamilə qadağan olduğu dövrdə özü şəxsi olaraq 130dan çox xəstənin həyatlarını sonlandırmasına kömək etmiş, sonra isə dövlət tərəfindən günahkar olduğuna qərar verilərək yeddi illik həbsə məhkum edilmişdi. Onun öz düzəltdiyi thanatran (ölüm) və mercitron (mərhəmət maşını) adlı iki intihar aparatı var idi. Bir çoxları onu “doktor ölüm” adlandırırdılar. O isə özünü qatil yox, əzab çəkənlərin köməkçisi adlandırırdı. Onun evtanaziya qanunlarının yumşalmasında və leqallaşmasında xüsusi rolu olmuşdu. Və həqiqətən də təşkilatçının dediyi kimi hal-hazırda da qanunsuz yollarla bu tip həkimlərin köməyi ilə ağrısız ölümə müraciət edən insanlar var idilər.

* * *

Mübahisələrin üstündən aylar keçdi. Ştatlar bir-birinin ardınca qanunlarda güzəştlərə getməyə başladı. Sonda federal səviyyədə major depresiya xəstəliyindən əziyyət çəkən hər kəsin evtanaziya üçün müraciət etmələrinə icazə verildi. Sonra isə bir çox intihar edən insan bu yolla intihar etməyə başladığı üçün ayrıca şöbələr yaradılması təklif edildi. İntihar bəzən ani bir depressiv basqın ikən bəzən planlanan bir akt forması idi. Ani depresiya əhvalı ilə intihar edənlər yenə evlərində ölü tapılırdılar. Ancaq planlı formada inthar edənlər isə xəstəxanalara müraciət edirdilər. Bəzi xəstəxanalarda hələ də evtanaziya əlehinə duruş sərgiləyən həkimlər olduğu üçün onlar bu işi görməkdən imtina edirdilər və xəstəxanalarda intihar-assistent çatışmazlığı yaranırdı. Buna görə də şəhərlərdə xüsusi ayrıca şöbələr yaradıldı əvvəlcə. Bunlar ilk başda olduqca kiçik və sadəcə bir neçə otaqdan ibarət şöbələr idilər. Ya həkim tərəfindən namizədlərə müvafiq dərmanlar verilir və onlar özləri istifadə edərək həyatlarını sonlandırırdılar ya da həkimlər bir başa tətbiq edirdilər dərmanları. Sonradan bir sıra təşkilatların təkidi ilə bu şöbələrdə nisbətən dəyişikliklər edilməsi təklif olundu.

Hector Qonzalez yenə olduqca ciddi və inadkar formada çıxış edirdi: “Biz bu insanlara heç olmasa zülüm çəkərək yaşadıqları bu həyatı sonlandırarkən heç olmazsa xoş bir gün yaşatmalıyıq. Vətəndaşları işsizlik və evsizlikdən əziyyət çəkən bu dövlətdən gözləntimiz odur ki heç olmasa onlara düzgün bir yaşam verə bilmirlərsə, düzgün bir ölüm versinlər. İki otaqlı dörd divarın arasında sanki bir qurban kimi gedib həyatla vidalaşmaq olduqca acılancaqlı səslənir elə deyilmi? Yəqin ki bu məsələdə mənimlə razılaşarsınız ki, siz, sabah o xəstələrin yerində olsanız, bu istəyəcəyiniz ən sonuncu vida forması olardı. Biz bir ictimai təşkilat olaraq öz borcumuzu yerinə yetirmişik və dövlətə bu barədə hazırlamış olduğumuz xüsusi layihəmizi artıq təqdim etmişik. Bu layihənin üstündə uzun müddətdir ki hazırlıqlarımız gedirdi, son çərşənbə günü bütün hazırlıqları tamamlayıb təqdimetməni bitirməyə nail olduq. Qısaca izah edəsi olsaq əgər, xəstələrimiz və zərərçəkənlərimiz üçün (o bu sözü həyatdan zərərçəkmişləri nəzərdə tutaraq xüsusi vurğuyla işlədirdi) spesifik kamplar, düşərgələr yaradılmasıyla bağlı geniş və ən kiçik təfərrüatına qədər düşünülmüş böyük bir layihədir. Evtanaziya kamplarının layihəsi.”

Hector Qonzalez, uşaq ikən, bir gün məktəbdən evə qayıdanda, öz xəstə anasını otağında asılı vəziyyətdə ölü tapmışdı. Bir uşaq üçün bu olduqca ağır travma idi. Qorxudan ağlayaraq küçəyə qaçmış və səsə gəlmiş qonşular anasını yerə endirmişdilər. Atası yox idi. Anasını heç vaxt bağışlamayacağını düşünmüşdü ilk başda. Onu həm anasız, həm kimsəsiz qoyurdu öz gedişilə. Və üstəlik, balaca bir uşağın onu görə biləcəyi bir yerdə özünü asaraq. Bu şübhəsiz ki bağışlanmaz bir hərəkət idi. Ancaq o, tez-tez anasının onu mütəmadi yoxlamaya gələn həkiminə yalvarışlarını eşitmişdi qapı arxasından “həkim, al canımı yalvarıram! Belə yaşaya bilmirəm! Bu ağrılara dözə bilmirəm! Dözə bilmirəm”. Kimin ağrıları daha ağır idi? Gecələri belə qışqıraraq və zarıyaraq yatmağa çalışan və yata bilməyən anasının, yoxsa anasız qalmış Hectorun? O zamanla anasını anlamağa və bağışlamağa başlamışdı. Ölümdən sonra onu kimsəsizlər evinə, bir yetimxanaya yerləşdirmişdilər. Ona uzun müddət istədiyi vaxtı anasının məzarını ziyarət emə şansı vermişdilərsə də o getməmişdi, incik idi. Ancaq hər gecə anasının çığlıqlarını eşidirdi yuxularında və yetimxananın koridorlarında, “bu ağrılara dözə bilmirəm həkim”, əks-səda edirdi anasının səsi qulaqlarında. Bir müddət sonra o anlayırdı artıq, böyüyürdü. Anası, hər ikisi üçün düzgün olanı etmişdi. Yavaş-yavaş əriyib getməsinə səbəb olan xəstəliyi onsuz da onun canını alacaqdı qısa müddətə və Hector onsuz da kimsəsiz qalacaqdı. Anası sadəcə ağrılarından tez qurtulmağa və Hectorun heç olmasa yetimxanaya gedərək daha yaxşı bir şəraitdə olmasına çalışırdı. Onsuz da, evdə dövlətin onlara xəstə anası və atasızlığı səbəbilə verdiyi yardım ilə olduqca çətin şəraitdə yaşayırdılar. Üstəlik balaca Hector xəstə anasının qayğısına qalmaq zorunda idi. Anası onu xilas edirdi əslində gedişiylə. Sadəcə, başqa seçimi olmadığı üçün özünü asaraq vidalaşırdı. Amma bu olduqca ağır olmuş olmalı idi. Tez-tez anasının son anlarını xəyal edirdi, ağlayaraq ipi boynuna keçirməsini təsəvvür edirdi, Hectorun birazdan evə gələcəyini bilərək edirdi bunu. Və buna görə daha da artıq ağlayırdı onu belə bir mənzərəylə üz-üzə qalmağa vadar etdiyi üçün. Bir gün qaçdı yetimxanadan Hector və anasının basdırıldığı məzarlığa getdi ağlayaraq. “Bağışla məni” deyə gözyaşı tökdü anasının məzarı üstündə. “Bağışla daha əvvəl gəlmədiyim üçün ziyarətinə. Bağışla səni qınadığım üçün. Bağışla uşaqlıq etdiyim üçün. Səndən ötrü çox darıxıram ana” deyə fəryad etmişdi onun yeniyetmə ürəyi sinəsində. “Söz verirəm sənə, vəkil olacam bir gün, sənin istədiyin kimi” deyə söz verirdi əli ilə gözlərin silib anasının yanından ayrılarkən, uşaqcasına.

O böyüdü və sözünü tutdu. Mübairzəsinə sadiq qaldı. Yetimxanadan ayrıldı və hüquq fakultəsinə daxil oldu. Universitet illərində yolları evtanaziya təşkilatlarından biri ilə kəsişdi. Bir müddət üzvlükdən sonra öz dostu ilə birlikdə artıq vəkillik etdiyi illərdə “Ölmə haqqı” adlı təşkilatı qurdu. Anasının fəryadları hələ də qulaqlarında idi. Sadəcə insanların daha rahat və ağrısız ölə bilmələrini istəyirdi. Onun üzündə yaşamış olduğu həyatın hüznünü hiss etmək olurdu. Olduqca hüznlü, qəmgin və özünə məxsus üz quruluşu var idi. Əsil “ölmə haqqı” deyə bir adı olan təşkilatın qurucusu olacaq bir üz ifadəsinə sahib idi.

* * *

Bir müddət sonra onun “Evtanaziya kampları” layihəsi müvafiq qurumlar tərəfindən təsdiqləndi və ölmə haqqı təşkilatı dövlətlə iş birliyinə başladı. Həmçinin adlarını keçmişdəki intihar və edamlarda istifadə edilən bitkidən, həm də Sokratı öldürən conium maculatum bitkisindən alan başqa bir təşkilat, Hemlock Cəmiyyəti də onlara qoşuldu. Layihə həm də ona görə təsdiqlənmişdi ki onlar evtanaziya kamplarını şəhər xarici ərazilərə, təbiət qoynuna, dağlıq ərazi kimi yerlərə daşımağı təklif etmişdilər. Bu həm o şöbələri şəhərlərdən uzaqlaşdıraraq bu tip neqativ məkanların insanların gözü önündə olmamasına kömək edəcək, həm də zərərçəkmişləri son mənzilə yola salarkən onlara axırıncı dəfə təbiət qoynunda dinclik bəxş edəcəkdi. Üstəlik insanlar ani intihar qərarlarında uzun bir yol getməli olacaqdılar deyə onları ani qərarlardan yayındıracaqdılar. Layihə üçün ayrıca maliyə fondu yaradılmışdı. Fonda həm dövlət tərəfindən dəstək olunacaqdı, həm xüsusi şirkət və varlı şəxslərin bağışları, həm də zərərçəkənlərin özləri son mənzilə gedərkən istədikləri halda öz var-dövlətlərini təşkilata bağışlaya biləcəkdi. Onlara həmçinin istədikləri halda öz var-dövlətlərini kimsəsizlər evinə bağışlamaları üçün də lazımi tədbirləri görməkdə köməklik ediləcəkdi. Yığılacaq maliyyədən isə kamp ziyarətçilərinə son günlərini xoşbəxt keçirmələri üçün nə lazımdırsa təchiz ediləcəkdi. Kampda xüsusi ziyafətlər təşkil olunacaqdı, diləyənlər üçün dağ gəzintiləri və dağ kampı proqramları, yenə diləyənlər üçün xüsusi psixoloqlar olacaqdı. Son etiraflarını emtək istəyənlər üçün qrup söhbətləri, psixoloq və ya rahiblər olacaqdı. Həmçinin diləyənlər üçün alkoqol, tibbi marixuana, tibbi mdma və digər bir sıra xüsusi psixoaktiv maddələrin istifadəsinə də icazə veriləcək və şərait yaradılacaqdı. Onlar üçün bir sıra ölüm alternativləri də təklif olunacaq və həyatlarını istədikləri formada sona çatdırmalarına icazə veriləcəkdi. Hələlik ölkənin qərbində bir, cənub-şərqində iki dispanser qurulacaqdı, sırasıyla Oreqon, Kolorado və Floridada.

* * *

3
LARA

“Nə fikirləşirsən belə?” dedi qapıya söykənmiş Lara.

Fikri dağıldı və dönüb qapıya söykənmiş Laraya baxdı. “Oyanmısan” deyə mızıldandı özünü təsdiqləmə ifadəsiylə. Dünən gecə evin yaxınlığındakı barda tanış olmuşdular. Uzun müddət sonra ilk dəfə sözün əsl mənasında bəyəndiyi bir qadınla tanışmış və gecəni birlikdə keçirmişdi. Son vaxtlar getdikcə pisləşən əhvalı onu daha da yalnızlaşdırır və kimləsə danışmasına ya tanışmasına əngəl olurdu. Buna görə də indilərdə barlara gedib barın ən küncündə oturub tək içir və sadəcə ətrafı müşahidə edirdi. Çox vaxt lap kimləsə tanış olmaq istəsə belə buna müvəfəq olmur, mümkün olası dialoqları özlüyündə təsəvvür edir sonra tanışma fikrindən daşınırdı. Artıq sadəcə müşahidə ilə kifayətlənirdi. Ayaqları ilə musiqinin ritmini tutar, bir-bir ordakı insanlara baxar və onlarla bağlı hekayələr uydurar, sonra da o hekayələrə inanardı. Bəzən hətta o qədər dərin xəyala dalardı ki baxdığı qadınlar onun tam gözünün içinə baxsalar da onları görməzdi. O da onların gözünə baxardı, ancaq qarşı tərəfin baxışlarından xəbərsiz olardı. Bu bəzən ona baxan qadınları narahat edərdi və tez baxışlarını uzaqlaşdırardılar. Onunsa gözləri yenə olduqları yerə zillənmiş olaraq qalar və sanki gündüz yuxusuna dalardı.

Dünən gecə də elə olmuşdu və o yenə həmişəki küncündə təkcə otururdu. Ta ki Lara gələnədək. Birdən birə onun masasında peyda olmuşdu. “Burda belə tək oturduğuna görə ya çox utancaq ya da çox xüsusi biri olmalısan” deyib gülümsəmişdi . O isə nə deyəcəyini bilməyib çiyinlərini çəkmiş və bu gözəl gözlü mələyin sanki ona ən yalnız günündə göndərilmiş bir xilaskar olduğunu düşünmüşdü. Sərxoş və düşüncəliydi. Özünə gəlib Larayla normal ünsiyyətə girməsi biraz vaxt almışdı. Bir neçə dəqiqə gözlərini ovuşdurub ətrafa baxınmış sonra masasında əyləşən bu yad qadına baxmışdı. Laraysa ona maraq dolu baxışlarla baxmağa davam edir və gülümsəyirdi. “Yaxşısan?” deyə soruşmuşdu Lara onun bu qəribə vəziyyətini görüb. Nəhayət ki dilə gəlib “Belə də, yaxşı demək olarsa. Sən necəsən?” deməyə müvəfəq olmuşdu. Sonra onlar tanışmış, gecəyə qədər söhbət etmiş və nəhayətində onun evinə gəlmişdilər. Evə doğru sərxoş addımlarla aşa-aşa gedərkən Lara ona onun haqqındakı ilkin fikrində yanılmadığını və onun təxminən xüsusi və utancağın arasında bir insan olduğunu demişdi. O da Laraya dönərək “Üzündə çox qəribə tanış bir ifadə var. Deyəsən yuxularımda həmişə gördüyüm ya da görmək istədiyim o üzünü xatırlamadığım qadınsan. Səni gözləyirdim” demişdi.

Beyin qarşıdakı insana güvənilib güvənilməyəcəyinə 100 millisaniyədə qərar verir, bir ürək döyüntüsündən də tez müddətdə. Qadınvari və uşaqvari üzlər daha tez güvənilir və sevilir. O da Laraya bir ürək döyüntüsündən də tez müddətdə vurulmuşdu barda başını qaldırıb ona baxdığı anda. Onu ayıq başla seyr edə bilməmişdi hələ ki. Azca sərxoş idi yenə amma indi daha aydın görürdü və daha da çox vururlurdu. Lara qapıya söykənib ona baxmaqda davam edirdi. O iri və ecazkar gözləri ilə baxırdı. Dolğun dodaqları və həcmli saçları varıydı. Bütün bunlar ona qeyri adi ehtiraslı bir görünüş verirdi. Baxdıqca sanki dodaqlarına qan dolur və daha da qızarırdılar. Ancaq bir tanrının belə dodaqları ola bilərdi.

Dolu amma incə ayaqlarını, hündür boyunu, geniş çiyin lərini və sinəsini təkrar süzdü. Bədən dilini və özünə inamını süzdü. Üzündəki gizli hüznü süzdü və ona hər baxışında təkrar vurulduğunu anladı. Üzündə, özündə gördüyü hüznü görə bildiyi qadınları sevirdi daha çox. Ortaq ağrıları olan insanları. Dərdləri olmuş insanları daha çox sevirdi, çünki yanlarında rahat ola bilirdi. Heç vaxt özünü bədbəxt hiss etməmiş insanların yanında özünü pis hiss edirdi. Laranın üzündə görmüşdü amma o hüznü, ilk anda. Bəlkə bütün o sahib olduğu ehtiras bir yana, sadəcə o hüznü üçün ona bir gecədə bu dərəcədə bağlanmışdı. Həm də keçirdiyi bu son bədbəxt günlərində ən çox ehtiyacı olduğu üz idi. Gözlərini altındakı naməlum qaraltılar üzündəki hüznü daha da gücləndirirdilər deyə düşündü. Sonra bəlkə də onu sadəcə anasına oxşayırdı deyə bəyənmişdi deyə düşündü. Çünki atasının genləri də bu fenotipə sahib qadınları bəyənmişdi və o da eyni genlərə sahib idi. İnandığı yarı-deterministik həyatı təsdiqləyirdi sanki bütün fikirləri. Ya da tezisini dəstəkləmək üçün fikirlərini manipulyasiya edirdi.

Evdə içməyə nəyinsə olub olmadığını soruşdu Lara. O da ona mətbəx dolablarını göstərərək sağdan birinci dolabın içində çay və kofe olduğunu dedi. Olduqca kiçik bir mənzildə qalırdı. Qapıdan bir başa salona girirdin və salon mətbəx ilə birləşik kiçik bir otaq idi, girişin sol tərəfində isə əlavə bir kiçik yataq otağı var idi. Dolaba doğru getdi Lara və dolabın qapısını açarkən “nə fikirləşirdin, demədin,” deyə soruşdu təkrar.

“Nə bilim, ordan burdan, Evtanaziya kamplarını düşünürdüm,” dedi və Lara bir əlində fincan dönüb ona sarı baxdı çaşmış və təəccüblü formada.

“Nəyini düşünürdün?” deyə soruşdu və biraz dayanıb davam etdi “Bunun etik olub olmadığını, yoxsa nə?”

“Nə bilim, elə hər şeyi” deyə cavabladı qeyri əmin formada çiyinlərini çəkərək.

Lara əlində iki fincanla ona doğru yaxınlaşdı. Fincanları alçaq və kiçik masanın üzərin qoydu. Ondan siqaretinin olub olmadığını soruşdu, siqareti aldı, təşəkkür etdi və əlini bükərək siqareti yandırdı, dərin bir nəfəs, sonra tüstünü buraxdı, kofedən bir qurtum alıb fincanı yavaşca masaya qoydu və gözlərin zilləyərək ona baxdı: “Yəqin” bir qədər susdu, “.. – düşündüyüm şeyi düşünmürdün də hə?” deyə soruşdu quru bir səslə. O da baxışlarını ona çevirdi. Bir-birlərinə baxdılar. Otağa ölü səssizlik çökdü. Pəncərənin azacıq açıq olan yuxarı hissəsindən otağa küçənin səsi daxil oldu və uzaqlaşan bir mator səsi sükutu pozdu. Yenə də dillənmədilər. Lara üz ifadəsiylə ona sualın cavabını gözlədiyini işarət etdi. O yenə susurdu, doğru kəlimələri tapa bilmirdi. “Kamplara qatılmaq istəyirsən?” deyə soruşdu ondan. O da, “Bilmirəm” deyə cavab verdi.

“Mənə görə bu axmaqlıqdır” Lara əlavə etdi bir qədər sonra.

“Nədir axmaqlıq?”

“O kamplar. Onlar sənin kimi qərarsız insanların qərarlarına təsir edirlər. Elə deyil?

“Onlar sadəcə kömək edirlər. Mənə gəldikdə isə, mən çoxdan bunu düşünürdüm”

“Ancaq heç vaxt etmirdin.”

“Çünki buna ehtiyac yox idi və xoşbəxt idim”

“İndi nə olub bəs, həyat sənə mənasız gəlir deyə özünü öldürmək istəyirsən?”

“Yox əşi,” başını yellədi inkar edərək, “Çox yersiz arqumentdir. Heç sevmirəm. Heç kim həyat mənasızdır deyə özünü öldürmür. Həyatın mənasız olduğunu bilib və qəbul edib yaşayan nə qədər insan var. İnsan sadəcə həyatdan aldığı zövq bitdikdə ayrılmağa qərar verir. Bioloji xoşbəxtlik üçün mənaya ehtiyac yoxdur. Necə ki itlər xoşbəxt olanda tullanıb düşüb sahiblərini yalayırlar insan da elə. Onlar nəinki həyatın mənasının olmadığını bilmir, bunu hətta düşünə belə bilmirlər. Yəni xoşbəxtlik hormonal prosessdir. Həyat çox mənasızdır, mən özümü öldürəcəm sözünü ancaq dünya ilə yeni tanışan və böyük ehtimal özünü öldürməyəcək olan yeniyetmə işlədə bilər. O ancaq xoşbəxtliyi bitdiyi anda öz intihar aktını yerinə yetirmə barədə düşünə bilər. Kimyəvi olaraq sadəcə iki şeydən zövq alırıq serotonin və dopamin. Geri qalanı təfərrüatdır. İn san ancaq zövq qaynaqları azalanda ya yox olanda məna daha doğrusu mübarizə axtarışına başlayır. Mübarizənin belə mənaya ehtiyacı yoxdur, beynini kimyəvi olaraq bəslədiyi müddətcə. Həyatda istənilən mübarizənin mənasızlığını başa düşsə belə insan, bu o mübarizə üçün savaşmağın mənasız olması demək deyil. Ümumiyyətlə mübarizələr mənadan doğmur müxtəlif hisslərin birləşməsindən doğur. Humanist təşkilat könüllüləri insanlara kömək etməyi mənalı iş olduğu üçün yox bu işi sevdikləri üçün edirlər. Mərhəmət hisslərini doyuraraq beyinlərinə serotonin, dopamin, oksitosin kokteyli içirərək xoşbəxt hiss edirlər. Ya da sadəcə diqqətlərini dağıtmaq başlarını qatmaq üçün edirlər. Belə baxanda başqasına kömək etməyin, altruizmin kökü yenə eqoya dayanır, çünki etdiyin şeydən həzz alırsan. Hansısa bir yaxşılığı mənalı olsun deyə etdiklərini deyən insanlar yaxşı mənada riyakardırlar yəni. Sərxoşam deyə söhbətdən əməlli yayındım.”

“Bəs sənin dərdin nədir? Xoşbəxtliyin bitib? Ya həyat çoxmu bərbad yerdir deyəmi?”

“Mən sadəcə yorğunam. Həyatım əziyyətinə dəymir. Ən azından mənim üçün, mənim çəkdiyim əziyyətə dəymir. Bəsit bir işçi sinifi nümayəndəsiyəm və qarşılığında aldığım xoşbəxtlik bəs etmir. Sadəcə taqətim qalmayıb davam etməyə. Elə bil çiyinlərimdən daşlar asılıb və mən sonsuz dik pilləkənləri qalxıram yavaş-yavaş.”

Dedi və bir siqaret yandırdı. Bir qədər dayandı, fikirləşdi və davam etdi: “…və , xeyr. Həyat bərbad bir yer deyil məncə. Əksinə, həyat olduqca gözəldir deyə düşünürəm. Ancaq əgər sən o gözəllikdən istifadə edə bilirsənsə. Resursların ya maddi vəsaitin varsa. Əks təqdirdə zülümdən başqa bir şey deyil. Elə bil ki bir həbsxana düşün, kənarlarda dəmir barmaqlı hücrələr və içində yalnız və heçnəsiz məhbuslar. Bu hücrələri birləşdirən ortadakı böyük salonda isə fahişələri düşün və ortalıqda gəzişən nəzarətçilər. Həyat o fahişələrdir, nəzarətçilər isə həyatın dadına baxa bilənlər, baxa bilmə şansı olanlar. Məhbuslar isə kasıblar, əziyyət çəkərək yaşa yan insanlar, yalnızlar, kimsəsizlərdi. Səncə o məhbusların özlərini öldürməsimi yerində olardı, yoxsa ömrü boyu oturub xoşbəxt insanları- nəzarətçiləri izləmələrimi?”

“Bütün məhbuslar həmişə həbsdə qalmır”

“Optimizm. Elədir. Buna görə də onların bəziləri oturub həyatın bir gün nə vaxt onların da üzünə güləcəyini, digərləri isə bu zillətdən canlarını qurtarmağı seçir. Tamamilə şəxsi seçim məsələsidir. Vəssalam. Ortada doğru ya da səhv qərar yoxdur. Bütün əzab çəkənlər özlərini öldürməlidir ya da gözləməlidirlər deyə bir şey yoxdur. Bu riyaziyyat deyil, həyatdır və həyatın konkret bir formulası yoxdur. Necə yaşamalı, necə ölməli ya nə vaxt ölməli.” Kofeden bir qurtum aldı, davam etdi: “O məhbusları da onsuz həyatda saxlayan ümiddir, bir gün hər şey yaxşı olar ümidi, oturub Qodotu gözləyirlər, gözləri yaşlı.”

“Nəyi gözləyirlər?”

“Qodotu”

“O nədir?”

“Nə olduğunu Samuel Beckettdən soruşmaq lazımdır. Onun bir pyesinin adıdır. Qodotu gözləyərkən. Əsərdə iki absurd qəhrəman nə etdiklərini niyə etdiklərini bilmədən hər gün görüşüb Qodotu gözləyirlər. Əgər Qodot gəlsə hər şeyin yaxşı olacağını düşünürlər. O isə heç vaxt gəlmir. Qodot hər şey ola bilər. Kimsə, ya pul, yaxşı iş, bir sevgili, ya da bütün insanların ömrü boyu gözlədikləri o gün, o gün ki bir gün hər şeyin yaxşı olacağını sanırlar. Bir gün birilərinin gəlib onlara əl uzadıb, hey, sən, ordakı, gəl mənimlə, sən xoşbəxtliyə layiqsən deyib onlara xoşbəxt həyat bəxş edəcəyi kimsədir Qodot bəlkə də. Ancaq o gəlməyəcək.” Susdu bir qədər. “Əgər sənə maraqlıdırsa kitabını və ya teatr formasında hazırlanılmış filmini izləyə bilərsən” təkrar susdu. “Qodot” dedi, “pul belə olsa, bir qadın, bir sevgili, yaxşı həyat belə olsa, insan doyumsuzdur və onun gəlməsi onu doyurmayacaq. Yenə əvvəlki kimi olacaq əhvalı. Deməli Qodot bunların heç biri deyil. Çünki Qodot gəlsə, hər şey yaxşı olmalıdır”. Bir qədər aradan sonra əlavə etdi: “Qodot, bəlkə də sadəcə bir avtobus şoferidir”

“Yəni doyumsuzluq insanı xoşbəxt olmağa icazə vermir deyirsən?”

“Demək olar ki, hə. Daha doğrusu belə deyək, insan doyumsuz olduğu üçün yox, onu məmnun edəcək, doyuracaq qaynağı bitdiyi anda qəmginləşməyə başlayır. Yəni məsələn düşün ki insanın içində bir ağac var, xoşbəxtlik ağacı deyək və insan doyumsuzluğunu bir dənizə bərabər etsək deyək ki, insan o dənizdən hər gün öz xoşbəxtlik ağacını qoruyub saxlamaq üçün bir fincan su götürüb tökməlidir. Sən o dənizi əlindən alsan o insanın, xoşbəxtliyi quruyub yox olacaq. Ya da özünə susuz yaşamağı öyrətməlidir. Bir buddist rahib kimi. Halbuki bu da, asan deyil. Ən azından mənə görə deyil. Dediklərimin hamısı da subyektib həqiqətlərimdir bu arada,” – deyib dayandı, sonra fikrini bitirdi, – “bilirsən də necədi, insan doyumsuzluğu bir dəniz qədər böyükdür, hər dəfə düşünürsən ki bu dəfə bir fincan yox beş fincan götürsəm çox xoşbəxt olacam, ancaq olmursan. Çünki heç vaxt doymursan. Daha doğrusu, düşündüyün qədər xoşbəxt olmursan, ancaq yenə də xoşbəxtliyin davam edir, nə vaxt ki o su sənə bəs etmir ya da dənizini əlindən alırlar, onda ölümü düşünürsən. Bilmirəm, bəlkə də yanılıram. Bəlkə də bu sadəcə məndə belədir. Daha az şeylərlə xoşbəxt olan insanlar da var. Mənim həyatım narkotik kimidir, hər dəfə daha artıq dozaya ehtiyac duyuram, yoxsa bezdirici gəlir” – sonra dediklərini öz ağlında ölçüb biçirmiş kimi düşüncəyə daldı və əli ilə üzünü silərək sonlandırdı: “Bilmirəm, bilmək də istəmirəm. Sadəcə, artıq özümü bir torf kimi hiss edirəm. Sanki sinəmdəki ümidlər bataqlıqda cücərməyə çalışan bitkilərin çürümüş qalıqları kimi torfa çevriliblər və bir kibrit vursan alışıb yanacam.”

Sualların içinə qərq olmuş vəziyyətdə ayağa durdu, pəncərəyə yaxınlaşıb çölə boylandı. Geri döndü. Soyuducuya yaxınlaşdı, açdı, içəridə nələr olduğuna göz gəzdirdi, bağladı. Laradan bir şey yemək istəyib istəmədiyini soruşdu. “İştahım yoxdu” dedi Lara, “mənim də” dedi o da.

Bir qədər sonra Lara səssizliyi pozaraq dilləndi “Nə olur olsun, məncə bu kamplar, tamamilə axmaqlıqdır, bunun üçün peşman olacaqlar bir gün və yəqin ki bağlayacaqlar.” Sanki yaxın birini kamplarda itirmiş kimi qəmgin və bikef danışırdı. “Bir gün onlar küçələrin boşaldığını hiss edəcəklər. Evlərin boşaldığını. Küçələrdə kimsəsiz uşaqların artdığını. Mən hələ də bütün bu olanlara inana bilmirəm. Bəzən hətta az qala inanasım gəlir ki bu dövlətlərin artmaqda olan əhali sayını azaltma üsuludur. Həm də çox ağıllı formada zəifləri öldürürlər. Adını da seçim azadlığı qoyublar. Liberalizimmiş, Demokratiya imiş. İnsanların əllərinə belə qərarları buraxmaq olmaz. Demokratiya və liberalizmin də bir sərhəddi olmalıdır”

“Bilmirəm. Bəlkə də haqlı ola bilərsən. Kamplar cəsarətsiz insanları cəsarətləndirir bəlkə də. Bilmirəm. Tək bildiyim situasiyanın mənim xeyrimə olmasıdır. Başqa heçnə vecimə deyil. Nə kimlərinsə ölməsi ya bütün insanlığın nəslinin kəsilməsi ya da situasiyanın doğurduğu əxlaqi normlar vecimədi. Mən sadəcə yorulmuşam. Taqətsizəm. Heçnə etmək istəmirəm.”

“Son vaxtlar yaşadığın depressiyalar və yalnızlıq səbəbilə normal düşünə bilmirsən artıq məncə. Öz pessimist fikirlərini təsdiqlədikcə təsdiqləyir və daha da dərinə batırsan”

“Məndən normal davranmağımı gözləyə bilməzsən, sahib olduğum bütün bu yaralarla birlikdə.”

“Bilirəm, dünən danışdığımız hər şey yadımdadı. Mənə bir vaxtlar oxuduğum Donjuançılıq essesini xatırladırsan. Qadınlara düşkün və mümkün qədər fərqli qadınlarla birlikdə olmaq istəyən kişi. Hiperseksuallıq var səndə. Gözəl səslənir, amma esseni oxuyanda da fikirləşmişdim ki belə bir adamı qadınlarından uzaq saxlasan nə olar? Məhv olar. Qarşımda dayanıb indi o qəfəsə salınmış Don Juan. Məncə sən qadınlarından uzaq qalmısan. Dünən mənə ehtiras tanrısı deyirdin amma sənə həqiqi ehtiras tanrısı belə bəs etməz. Ona belə xəyanət edərsən. Yanlış anlama, qınamıram səni, bəziləri yaşamaq üçün yaradılıb, bəziləri sevmək üçün. Sən, sevməlisən. Bir yolunu tap ya geri dön əvvəl yaşadığın yerlərə, bu lənət ölkədən ya bu soyuq şəhərdən çıx get ya da nəsə başqa bir şey, yoxsa az qala özünü öldürəcəksən”

“Məsələ sadəcə qadınlar deyil. O işin asan tərəfidi. Məsələ çox qarışıqdı. Bütün nostalgia xəstəliyini filan bir kənara qoysaq da, işləmək də istəmirəm artıq. Uzandığım yerdə özümü günahkar hiss etmək istəmirəm. Vaxtımın getdiyi üçün özümü günahkar hiss etmək istəmirəm. Heçnə etmədiyin üçün günahkar hiss etmək ya da özünü nəsə etməyə məcbur hiss etmək. Yerində boş-boş otura bilməzsən, çünki ay sonu kira ödəməlisən. Bir maşında yaşasam məsələn istədiyim vaxt oyanıb istədiyim vaxt yatsam. Kiməsə kira vermə dərdim olsun istəmirəm. Ancaq bu ölkədə bu çətindi. Başqa ölkəyə gedəcək həvəsim də qalmayıb. Yaşamağı çox çətinləşdiriblər. Heyvanlar bizdən şanslıdı. Bu lənət olası ölkəyə nifrət edirəm amma həm də dəlicəsinə sevirəm. Özümü bu torpaqlara aid hiss edirəm. Sanki onsuz da burda doğulmuşam kimiyəm. Ya da sanki orda doğulmuşam kimi hiss etdiyim dörd beş yer var və hamısı üçün darıxıram. Bəlkə də Avropada qalmalıydım. Bəlkə də durduq yerdə özümə xəstəlik yaradıram. Bildiyim tək şey var, Sinəmdəki lənət yara hər gün böyüyərək sonsuz bir irinə çevrilir.

Lara ayağa durdu. Onun yanına gəldi və onu qucaqladı. İki yenicə tanışmış yad insan sanki illərdir tanış imişlər kimi qucaqlayırdılar bir-birini. Sanki illərdir axtardıqları insanı tapmış kimi bir gecədə bir-birlərinə vurulmuşdular. Hər ikisi bu anın heç bitməməsini diləyirdi eyni anda. Sonsuza qədər bir-birlərini qucaqlayıb buraxmamaq. Oradaca, ayaqdaca durub, qucaqlayıb, ölənə qədər ağlamaq istəyirdilər, xoşbəxtlikdən ya bədbəxtlikdən. Dünən bütün gecəni də bir-birini qucaqlayaraq yatmışdılar. Baxmayaraq ki ikisi də qucaqlaşıb yatmağı xoşlamırdılar amma bu son günlərində sanki ikisi də sevgiyə möhtac idilər. Lara onun çiynindən başını qaldırıb üzünə baxdı və “kaş ki səni çox daha əvvəl tanısaydım” dedi. O Laranın yanağından aşağı süzülüb gedən tək göz yaşı damlasını izlədi. Sonra damlanın gedib durduğu yeri, dodaqlarının birləşdiyi kənarı öpdü yavaşca. Lara da onun dodağından öpdü və öpüşməyə başladılar. Bir-birini çox şiddətli formada öpürdülər, sanki hər ikisinin yer üzündəki son öpüşləriymiş kimi.

Sonra o birdən dayandı. Kənara çəkildi. Sanki qorxurdu. Sanki vurulmaqdan və ayrıla bilməməkdən qorxurdu. O sanki yaşamaq üçün yaranacaq istənilən bəhanədən qaçırdı. Fikrininin dəyişməsini istəmirdi. Hətta Laraya baxmağa belə cəsarət etmirdi sanki. Sanki baxdıqca vurulurdu ona. Gözlərinə, gözlərinin içində gördüyü o insana, saçlarına, bədəninə, hər şeyinə. Sanki həyatın onu son anda sınamaq üçün göndərdiyi ehtiras tanrısıydı və onun qarşısında özünü həyata uduzmuş hiss edirdi.

“Mən getməliyəm. Görüləsi bəzi kiçik işlərim var. Axşama qayıdaram. Burda olacaqsan? Sənə əlavə açarı buraxa bilərəm. Al, bax burdadı,” açarı masanın üstünə buraxdı. Lara heç nə demədi. O yataq otağına keçdi. Dolabdan bir şeylər götürüb cibinə qoydu. Sonra yan otağa keçib üzünə soyuq su vurdu. Başını qaldırıb sınıq güzgüyə baxdı. Bir də su vurdu. Sanki nədənsə ayılmağa çalışırdı, amma ayılmaq istədiyi sərxoşluğun içdiyi içkininmi yoxsa yan otaqdakı qadınınmı sərxoşluğu olduğundan əmin deyildi. Üzünü köynəyi ilə quruladı. Salona keçdi. Laraya yaxınlaşdı və onu son dəfə qucaqladı. “kaş ki heç tanışmasaydıq” dedi.

Qapını açıb çölə çıxdı və getdi.

* * *

4
SAUDADE

– Heyvanların göz yaşı tökmədən ağladıqlarını bilirdinizmi?

Yaxınlıqdakı sahilə doğru yeriməyə başladı. Laraya yalan demişdi. Edəcək çox da vacib bir işi yox idi. Nə evdə oturmaq istəyirdi, nə də yanında kiminsə olmasını. Depressiv hiss edirdi və üzündəki heç bir əzələni tərpətməyə taqəti yox idi. İçkinin köməyi dəyməmişdi. Belə əhvalla oyandığı sabahlara nifrət edirdi. Neqativ fikirlər sarırdı bütün beynini və içinə getmə istəyi dolurdu. Keçmişdən xoş xatirələr yaddaşını ələ keçirir və onu boğurdular.

Keçmişdə bu qədər ilişib qalmış olmasının səbəbi onun yaşam formasıydı. Həmişə bir yerlərdən qaçmışdı. Özünü tanıyandan qaçırdı. Davamlı olaraq bir şəhərdən başqa şəhərə, başqa ölkəyə, başqa qitəyə köçmüşdü. Bəziləri planlı, bəziləri plansız olmuşdu. İndi olduğu nöqtədən geriyə dönüb baxanda, bu qədər vaxta o qədər şeyi necə sığdırdığına bəzən çaşıb qalırdı. Normal bir insanın həyatında tanıyacağı insan sayısından bəlkə də qat-qat artıq insan tanımış, hər cür insan tipi görmüşdü və bu onu həmişə valeh etmişdi. Nə qədər fərqli insanın var olmuş olması. Milyardlarla nəfərlik dünya da, milyardlarla hekayə var idi. Hər insanın bir hekayəsi var idi və o hekayələri sevirdi.

Yeni şəhərlər, yeni insanlar və yeni kitablar onun bəlkə də həyatdakı tək devizi olmuşdu bir vaxtlar. Heç vaxt doğulduğu yerdə ölən insanlardan olmaq istəməmişdi. Sıxıcı gəlirdi bu düşüncə və yaşam tərzi ona. Vətəndə xan olmaqdansa, qürbət eldə dilənməyi üstün tutmuşdu həmişə. Dilənə-dilənə də yaşamışdı elə başqa ölkələrdə. Hər şəhərdə, hər ölkədə sıfırdan başlamışdı hər şeyə. Heç vaxt peşman olmamışdı. Olacağını da sanmırdı. Onu həyatda tutan tək istəyin bu olduğunu bilirdi. Getmək. Amma hara qədər?

Eyni şəhərdə belə olsa, canı sıxıldığı zaman evini və işini dəyişməliydi. Bir yerdə ilişib qalmaq onu boğurdu. İçində bitmək tükənmək bilməyən bir maraq hissi var idi həmişə. Öyrənmə hissi. Başqa dünyaları, başqa insanları, başqa mədəniyyətləri görmə, bilmə və öyrənmə.

Köçəri həyat yaşamışdı. Və bunu sevmişdi. Həyatının heç bir dövründə bəhrəsini sonra görəcəyi şeylər etməmişdi. Planlı yaşamamışdı. Çəkinmişdi bu şeylərdən. Heç vaxt bitirməyəcəyinə əmin olduğu Universitetlərdə oxumuşdu məsələn. Əvvəlcə bir müddət psixologiya, sonra fransız dili və ədəbiyyatı, sonraysa fəlsəfə oxumuş və hamısını da yarım buraxmışdı. Ona görə yox ki nə istədiyindən əmin deyildi, ona görə ki hər şeyi istəyirdi. Həm də məsələ nəticə deyildi, əsas prosses idi onun üçün. Nəticə heç vaxt ona maraqlı deyildi. Əsas gedişat idi. Əsas bir çayın suyu kimi axmaq idi, o çayın gedib harasa tökülməsi yox. Gələcəyini heç vaxt düşünməmişdi. Ya da o qədər xoşbəxt olmuşdu ki anın içindən ayılıb gələcək təlaşıyla yaşamaq istəməmişdi. İnsanın keçmişində ilişib qalması kimi, gələcək təlaşıyla yaşamasını da qəbul edə bilmirdi. Çünki insan içində yaşadığı anı yaşamamış olurdu elə olan halda. Sırf daha sonra pul qazanmaq xətrinə sevmədiyi bir şeyləri öyrənmək üçün vaxtını sərf etməmişdi heç vaxt. İstəməmişdi bunu. Bəlkə də bütün həyatı boyu sevmədiyi işlərdə işləmişdisə də, bəhrəsini ən azından paralel olaraq eyni anda görmüşdü. Ya da ən azından, özünün dediyi kimi, başqa şəhərlərdə başqa ölkələrdə olmuşdu həmin sıxıcı, yorucu bəzənsə macəra dolu işlər.

Hər an öləcəkmiş kimi yaşamışdı. Ölümü həmişə sağ cibində gəzdirmişdi. Və bu onu rahatlatmışdı həmişə. Hər an öləcəkmiş kimi yaşadığı üçün də daim tələsmişdi, başqa şəhərlərə, başqa ölkələrə, sanki hər an bir maşın qəzasına qurban gedə bilərmiş kimi hiss etmiş və ona görə hərəkət etmişdi. Sanki ölümün həmişə onun iki addım gerisində olduğunu hiss etmişdi. Ona görə də bu kiçik həyatına bir çox şeyi sığdırmış və indi onların əksikliyində qıvrılırdı.

Əgər bir gün sahib olduğun xoşbəxtliyi itirsəm ya da gələcəyi planlamadan yaşadığım üçün gələcəyim bir tıxaca girsə çıxış yolum sağ cibimdəki ölümdür demişdi.

Sağ cibində həmişə ölümü gəzdirməyi bacara bilmənin də şərtləri var idi amma. Bağlanmaq olmazdı, ailə olmazdı, uşaq olmazdı. Səni tərəddüdə salacaq heçnə olmazdı. Bəlkə də buna görə o həmişə qaçmış, yer dəyişdirmişdi. Bir vaxtlar həyatında məna kəsb edən insanların heç biri ətrafında deyildi indi. Ailəsindən və uşaqlıq dostlarından okeanlarca uzaqdaydı. Harda necə olduqlarını belə bilmirdi, bilmək də istəmirdi.

Anasının və xəstə bacısının ölümündən sonra daha yaxşı anlamışdı, bağlanmaq, bir insanı çox sevmək olmazdı. Yoxluğu da bir o qədər ağrı verəcəkdi çünki. Hər an hər kəsi və hər şeyi itirməyə hazır olmalısan. Elə o günlərdə qərar vermişdi: heç vaxt uşaq sahibi olmayacaqdı. Bağlanmaq olmazdı. Bəlkə də anasının və bacısının ölümü idi onu bu qədər uzaqlara aparan. Mümkün qədər uzağa qaçmağa çalışmışdı ağrını unutmaq üçün. Diqqətini dağıtmağa çalışmışdı. Ölümün və həyatın absurdluğu ilə ilk dəfə onda üz-üzə qalmışdı, hər gün birlikdə olduğun insan durduq yerdə birdən birə ölə bilər. İlk başda qəbullanmaqda çətinlik çəkirsən, başa düşmürsən, sonra qəbullanırsan. Əsl ağrı ilə baş-başa və yalnız qalırsan, birini anidən itirməyin və onun yoxluğunun ağrısı. Və içində heç vaxt yoxa çıxmayacaq bir yara peyda olur. Ömrünün sonuna qədər sinən də özünlə gəzdirəcəyin bir göynərti. Həmişə göynəyəcək, göynəyəcək və göynəyəcək. Həmişə içində qalacaq bir əksiklik hissi, saudade, həmişə hər nə olursa olsun, bir şeylər natamam və əksik olacaqdı. Heç vaxt gəlməyəcək birini pəncərə qarşısında illərcə gözləmək kimi. İçindəki göynərti heç vaxt yoxa çıxmayacaq, sadəcə bəxtin gətirsə bəzən diqqətin dağılacaq və unudacaqdın. O, son illərdə diqqətini dağıtmaqla məşğul idi.

Bəlkə də qadınlara olan hərisliyinin səbəbi də bu idi, diqqətini dağıdırdı. Dilini belə bilmədiyi ölkələrə getmiş, dilini belə bilmədiyi qadınlara vurulmuş və sevişmişdi. Sonra onları tərk etmişdi. Bağlanmaq olmazdı. Tək qayda bu idi. Sanki onu oturaq həyata vadar edəcək hər detaldan şüuraltı olaraq qaçmış, çəkinmişdi. Yanında gəzdirdiyi tək sevgilisi var idi, sağ cibindəki ölüm.

Bəlkə də uşaqlığında həsrətlə izlədiyi o hər payızda uçub gedən qaranquşlardan keçmişdi ona bu getmə alışqanlığı. İçində həmişə bir şeylər əksilmişdi onların gedişini hər gördüyündə. Və baharı gözləmişdi bütün qış. Bəlkə də ona görə qışları sevmirdi. Anasına hər dəfə “hara gedir qaranquşlar hər payızda?” demiş, “isti ölkələrə” cavabını almış və təkrar soruşmuşdu: bəs biz niyə getmirik?

Onları gözləmişdi bütün qış və baharın ilk günlərində onları axtarmışdı gözləri. Gəzib gəldikləri yerlər haqqında suallar vermişdi onlara, kaş ki o da onlarla gedə bilsəydi demişdi. Kaş ki sizin kimi qanadlarım olsaydı mənim də demişdi onlara.

Bir gün uçub gedəcəkdi o da. Qaranquşlardan fərqli olaraq o geri dönməyəcəkdi. Hər qış başqa bir yerə uçacaqdı, ta ki yorulanadək. Ta ki o qışların birində ilişib qalıb, bir daha bahar görməyəcəyi o qışa qədər.

Kimliyini unudanadək uçacaqdı, hər ölkədə yeni bir adla başlayacaqdı həyata. Hər ölkədə yeni bir şəxsiyyətə bürünəcəkdi. Uşaqlıqda həsrətlə oturub izlədiyi o göylə yerin birləşdiyi, dünyanın sonu sandığı yerlərə gedəcəkdi. Evin pəncərəsindən oturub izləmişdi o səma ilə yerin birləşdiyi uzaqda görülən həmin düz xətti. Daha da hündürə çıxmışdı daha da uzağı görə bilmək üçün. Hər dəfə daha hündür ağaclara çıxmış və baxmışdı. Dünyanın sonunu görə biləcəyini sanmışdı. İlk dəfə dənizi gördüyü həmin gün daha da əmin olmuşdu. Bir gün gedəcəkdi. Əslində çox yaxın amma çox uzaq görünən o səma ilə dənizin kəsişdiyi düz xəttin oyatdığı maraq hissinin iziylə gedəcəkdi. Heç vaxt unuda bilməyəcəyi insanlar tanıyacaq, hadisələrə şahid olacaqdı. Bu möhtəşəm həyəcanlar onu daha da uzaqlara aparacaqdı. Eyni şəhərdə qocalmaqdansa Konqo cəngəlliklərində itib ya And dağlarında saçını küləyə verməyi istəyirdi. Yazmağı yeni öyrəndiyi vaxtlarda kiçik bir dəftər tutmuşdu özünə, yarı rəngli televizorlarında hər gün izlədiyi heyvanlar haqqındakı filmlərdən qeydlər yazdırdı. Tam olaraq niyə yazırdı bilmirdi. Kenquru balasının uzunluğu: 3sm, Avstraliya çölləri, tundralar, iynəyarpaqlılar, adalar və yarımadalar. Nəyin harda olduğunu qeyd edirdi bir-bir. Bir gün gedəcək və öz gözüylə görəcəkdi. Rəngli və canlı olaraq.

Hekayələri sevirdi. Bir həyatın gözəl keçmiş olması ona görə həm də sahib olduğu, yaşamış olduğu hekayələr idi. Kasıb ya zəngin olması əsas deyil. Əsas yaşanmışlıqlardır. Hekayələrindir. Səni sən edən hekayələrin. Hekayələr həmişə onu cəzb etmişdi. Hekayələri olan adamlar. Həmişə hekayələrin içinə soxurdu özünü və həyatını. Əgər qarşısına bir seçim çıxırdısa, maraqlı hekayəsi olan yolu seçirdi. Hekayələr yaşamış olduğunu göstərirdi, oturub tamaşa etmədiyini. Kimisi tamaşa etməyi sevirdi, kimisi hekayənin içində olmağı, o içində olmağı sevən tərəf idi. Magellanı sevmişdi o, səyyahları və onların həyatlarını, hekayələrini. Bir yelkənli gəminin gövdəsinə dırmaşıb heç gedilməmiş torpaqlar kəşf etmək istəmişdi həmişə. Kaş ki bir yelkənli gəmisi olsaydı diləmişdi həmişə.

Bir çox insan dünyanı gəzmək ya olduqları yerdən qaçmaq istəyərdi ancaq onlar qalmağın təhlükəsiz və rahat zonası ilə getməyin təhlükəli və narahat edici tərəfləri arasında seçim etməli idilər. O seçimini etmişdi. Ona görə sadəcə iki variant var idi: Maraqlı və maraqsız.

Bir çox insan əlbətdəki dünyani gəzmək ya olduqları yer dən qaçmaq istəyərdi, ancaq onlar təhlükəsiz və rahat zona ilə olası təhlükəli və narahat şeylər arasında seçim etməli idi. O seçimini etmişdi.

Tanımadığı küçələrdə özünü azdırmaq kimi adəti var idi onun ta uşaqlıqdan, indi tanımadığı ölkələrdə özünü azdırdığı kimi. Oliver Tvist, Kiçik Şahzadə, Dəfinələr adası nağılları ilə böyüdəcəkdi özünü. Və onlar kimi getmək istəyəcəkdi, uzaqlara. O da bir başqa macərapərəst olacaqdı. Böyüdüyü o balaca şəhərdə, gedə bildiyi qədər uzaqlara getmişdi balaca ayaqları ilə. Hər dəfə yeni küçələr, tərk edilmiş yerlər kəşf etmişdi o balaca şəhərində. Geri dönüb həyəcanla danışmışdı dostlarına, o gün tapdığı tanrının belə unutmuş olduğu yerlərdən.

Bəlkə də buna görə o qədər çox sevinmişdi ilk velosipedinə sahib olarkən. Daha da uzaqlara aparmışdı deyə onu. Səkkiz velosipedi olan bir uşaqdan, təkərləri deşik ilk və son velosipedini almışdı. Heç vaxt o qədər sevinməmişdi, baxmayaraq ki velosipedi balaca idi, boyuna uyğun deyildi və gülünc görüntü yaradırdı. O qədər kiçik idi ki pedalı hər çevirişində dizləri sükana çarpmışdı. Bu onu saxlamamış, hər səhər dizləri sükanı döyə-döyə başqa bir küçəyə getmişdi. Bir nöqtədən sonra getdiyi hər küçə bildiyi bir küçəyə çıxmış və məyus olmuşdu. O balaca şəhər artıq ona bəs etmirdi. Maraq hissi doyumsuzlaşır və daha artıq dozaya ehtiyac duyurdu.

Bildiyi tək şey var idi, yetəri qədər böyüdükdən sonra, bir daha geri dönməmək üzrə gedəcəkdi oralardan. Hər küçəsini əzbərləmiş olduğu o balaca və darıxdırıcı şəhərdən çox uzaqlara gedəcəkdi.

Bilmədiyi tək şey var idi, bağlanmaqdan nə qədər qaçsa da, xatirələr onun yaxasını heç vaxt rahat buraxmayacaqdı. Bir nöqtədən sonra sahib olduğu xatirələrin sancıları incitməyə başlayacaqdı onu və parçalara bölünəcəkdi ürəyi. Darmadağın bir ürəyi gəzdirəcəkdi özüylə hara getsə. Və hara qayıtsa, heç vaxt xoşbəxt olmayacaqdı, zira qayıdılası birdən çox yer olacaqdı. Günahkar, qaranquşlarmıydı?

Sağ cibində ölümü gəzdirərkən, sol cibi ağzına qədər xa tirələrlə dolacaqdı. Ta ki bir gün yaxasına qədər dırmaşıb onu öldürəcəkləri günə qədər. O son qışa qədər.

Bunu hesaba qatmamışdı, getdiyi və yaşadığı yerlərin bir gün daş olub ürəyindən sallanacaqlarını. Tarixin və ədəbiyyatın ilk və ən böyük vətən həsrəti çəkmişlərindən biri olan Homerin Odisseyi sadəcə evi üçün, Penelopesi üçün darıxırdı, onunsa evi on beş dənəydi, hər ölkədə hər şəhərdə bir ev. Özünü bu qədər zəif sanmamışdı heç vaxt. Xatirələrdə boğulacaq qədər aciz. Bəlkə də məsələ xatirələr deyildi? Bəlkə məsələ xoşbəxtlik idi?

Məsələ – bəlkəsiz – elə həqiqətən də xoşbəxtlik idi, bəlkə də. Xoşbəxt olmadığı üçün xatirələrinə sarılaraq yatırdı hər gecə, divarlara asırdı onları. Xoşgünlərini yada salaraq pis günlərini yola verirdi amma boğacaqdı o xoşgünlərin xatirələri onu. Yavaş-yavaş. Bütün deşikləri bağlı vannanı aramla dolduran su kimi içində uzanan bədəni öldürəcəkdilər vaxtı gələndə.

Sonra bir gün, dayan demişdi özünə. Bəsdir, öldürəcəksən özünü. Bəsdir getdiyin. Bəsdir qaçdığın. Yaşadığı bu son şəhər, onun son dayanacağı olmuşdu. Və deyəsən, belə getsə, həyatdakı son dayanacağı da olacaqdı. Az qalmışdı. Buna bir son verəcəkdi.

Köçəri həyatı arzulamışdı həmişə. 60 illik ömrü məsələn, tək şəhərdə tək şəxsiyyətə bürünərək yaşamaqdansa, 60 illik həyatın hər ilini ayrı şəhər ölkə ya qitədə ayrı şəxsiyyətlərə bürünərəkl yaşamağa tərcih etmişdi. Sanki onun maraq hissi digər insanlardan o qədər yüksəkdəydi ki, dayana bilməmişdi tək bir yerdə ya ikisində. Yeni həyəcanlar üçün təhlükəli belə olsa, hər deşiyə soxmuşdu özünü. Ötdüyü kimsəsiz yolun üstündəki qorxulu qaranlıq bir dərənin içindən onu çağıran bir əl görsəydi əgər, gedərdi o bilinməz qaranlığa doğru. Başını hər cür bəlaya soxmuşdu və bu bəlalar nəticəsində möhtəşəm insanlar tanımış, möhtəşəm xatirələrə sahib olmuşdu.

Ancaq, eynilə narkotik maddələrdə olduğu kimi, eynilə süni xoşbəxtliklərdə olduğu kimi, həyatının ilk dövrlərdinə partlama yaşayan maraq hissi indilərdə dibə vurmuşdu. Riyazi dillə, üzü aşağı baxan parabola tək, sıfırdan sürətlə yuxarılara doğru yüksəlmiş maraq hissi, artıq sürətlə mənfilərə enirdi. Bəlkə də maraq hissi deyildi bitən, xatirələri boğmuşdu onu, yoxsa hələ də yerindəydi bütün köhnə xarakteristikası. Ya da maraq hissi o qədər şey dadmışdı ki artıq daha artıq dozada xoşbəxtliklərə və yeniliklərə ehtiyacı var idi və o hissi doyura bilmədiyi üçün kefsizləşirdi. Narkotik aludəçisinin hər dəfə daha artıq dozaya ehtiyac duyduğu kimi, həyatda da hər dəfə daha artıq dozaya ehtiyac duyuruq. Bir vaxtlar yaşamaq eşqiylə dolub daşarkən, bir başqa yorğun və həvəssiz Oblomov idi indilərdə, ya da bir başqa nihilist Bazarov.

Son dayanacağı olan bu şəhərdə düşdüyü tənhalıq ona bir daha getməmə əmri vermişdi. Bir daha getməyəcəkdi. Sıfırdan başlamayacaqdı. Bu şəhərdən də gedərək yaralı ürəyindəki deşiklərin sayına bir də bu şəhəri əlavə etməyəcəkdi. Getmək heç vaxt asan deyildi, getmək zəiflərə görə deyildi, onun kimi birini belə vurmuşdu getmək. Hansı ki özünü illərcə buna hazırlamışdı uşaqkən. Bəlkə də həddindən artıq getmişdi. Həddini aşmışdı. Oturaq həyat tərzi anlayışına indi əvvəlkinə nisbətən başqa pəncərədən baxır və zaman-zaman haqq verirdi. Çox da pis bir fikir deyildi, səyahətlərinin ona yaşatdığı bu qədər yalnızlıq və keçmiş həsrətindən sonra.

Gedə bilməməsinin bir səbəbi də o idi ki əgər bu şəhərdən və ölkədən getsə, bir daha geri qayıda bilməyəcəkdi. Amerikan imiqrasiya qanunlarına görə ölkədən çıxma icazəsi alması üçün bir neçə il keçməli və başvurusu dəyərləndirilməliydi. O vaxta qədər bu ölkəyə həbs olmuşdu. Başda bunun böyük bir problem olacağını düşünməmişdisə də indi bu gözləmə prossesi içində böyüyərək bir yaraya çevrilmiş və nostalgiya xəstəliyinə tutulmuşdu. Onun kimi getmək alışqanlığı olan insan üçün ölüm əmri idi sanki bu. Qəfəsə salınmış quşa çevrilmişdi və çırpınırdı.

Bu ölkəni sevirdi. Özünü bu torpaqlara aid hiss edirdi. Burdakı qarışıq irqliliyi, kosmopolitan havanı sevirdi. Sanki kiçik dünya kimiydi. Dünyaya olan acgözlülüyünü azaldırdı. Ona görə də getmək və tərk etmək istəmirdi. Kierkegaardı dinləyir və özünə təsəlli verirdi. Nə edirsən et peşman olacaqsan. Getsən də, qalsan da. Özünü assan da, asmasan da.

Sahib olduğu bu nostalgiya xəstəliyi iyirmi birinci əsrin xəstəliyi idi həm də ona görə. Dünya kiçildikcə ölkələr arası imiqrasiya trafikləri artıdqca insanların sinəsində hər keçən gün böyüyən bir nostalgia yarası yaranırdı. Ancaq daha çox kasıblar üçün. Varlılar üçün işlər o qədər də çətin deyildi. Onun kimi kasıbları vururdu nostalgiya daha çox. Qlobalizm haqqında işlədilən o dünyanın kiçik bir kəndə çevrilməsi və hər yerin bir-birinə yaxın olması ifadəsi varlılara aid idi daha çox. Kasıblar üçün əksinə dünya hər keçən gün böyüyür və məsafələr daha da uzanırdı. Çünki görürsən, ancaq gedə bilmirsən, toxuna bilmirsən. Elektron ekranlarda virtual dünyalar görürsən ancaq gedə bilmirsən. Texnologiyanın insanları depressivləşdirən tərəfi. Ya da getmiş olanların nostalgiya xəstəliyini daha da artırırdı texnologiya onların keçmişlərini virtual ekranlarda canlı tutaraq. İnternetin bu xüsusiyyəti səbəbilə yaşamış olduğu heç bir yerin şəklini görməməyə çalışırdı. Heç kimlə danışmamağa çalışırdı keçmişindən. Qlobalizm kasıblar üçün dünyanı böyüdürdü, çünki virtual ekranda sevdiyin kimlərləsə danışa bilir ancaq toxuna bilmirdin. O heç kimlə danışmırdı. Yaddaşını canlı tutacaq heç bir xəbəri oxumur, yaşamış olduğu o yerlərin musiqilərini dinləmir, filmlərini izləmir, sanki yoxmuşlar kimi davranırdı. Ancaq ordaydılar və varıydılar.

Madam ki heç harda yaşamağa alışa bilmirdi, madam ki geri getsə yenə başqa yeri ya ən son yaşadığı yeri özləyəcəkdi onda getməmək ən yaxşısıydı deyə qərara almışdı.

* * *

Ancaq yenə də, içində getməyi istəyən biriləri var idi. Birdən çox kimsələr var idi içində, bəziləriylə danışmırdı belə, küsülüydü. Bəzilərinə nifrət edirdi. Bəziləri dayanmadan da nışıb onu az qala dəli edirdilər. Ən betəri, içindəki hər kəs eyni səslə danışırdı.

İçindəkilər və o, hərə bir tərəfə getmək istəyirdi. Kimisi getmiş odluqları yerlərə, kimisi getməmiş olduqları yerlərə getmək istəyirdi. Kimisi başlamış olduqları bu odisseyanı davam etdirmək, kimisi dayandırmaq istəyirdi. Kimisinin daha da radikal fikri var idi; ölmək istəyirdi. Bu dünya bəs etmir, ya da dar gəlir, sıxırdı içindəki bəzilərini və o biri dünyanın arzusundaydılar bugünlərdə. Yenə içindən bəziləri, olduqca əminliklə əlini ətrafına yığışmış olduqları o dairəvi stolun kənarına var gücüylə vurur və inadla gedib həmin o qızı tapmaları gərəkdiyini qışqırırdı onların üzlərinə! O, okeanlar ardındakı, tanrı əli toxunmuş qıvrım və kədərli saçlarını hər gün şimal küləklərinin sığalladığı qızı, onu istəyirdi içindəkilərdən bir grup. Yığışıb üsyan edirdilər. Sanki hər gün sahili ziyarət edib səmayla dənizin kəsişdiyi o düz xətti bir ümidlə izləyən həsrət dolu gözlərin qəmini kilometrlərcə uzaqdan hiss edirdi içindəki o qrup. Əllərində şərabla sərxoş gəzirdilər içində. Getmədiyi üçün ona küs idilər. Gəlmədiyi üçün uzaqlarda bir yerlərdə ona küs olan kimsələr kimi, o qıvrımsaç qız kimi. Sanki bir gün yelkənli bir pirat gəmisində, əli belində, əvvəlki tək vecsiz qayğısız və nəşəli formada çıxıb gələcəkmişcəsinə o səmanın dənizi kəsdiyi düz xətti həsrətlə və diqqətlə müşahidə edən həmin o qız. Ümidini boşa çıxarırdı onun. Unutmamışdı onu hələ də, unuda bilməmişdi. Unudabilməmiş olması, ona özü-özünü unutdurmuşdu.

İçində bir izdiham var idi, hərəsi bir ümidin sərkərdəsi olan. Hər gün yeni biri əlavə olurdu içlərinə, yeni bir şəxsiyyəti daha olmuş olurdu. Hər yeni fikir, hər yeni ümid bir şəxsiyyətə çevirilirdi. İçində eyni səslə danışan minlərlə kimsələr var idi indilərdə. Bəziləri bir-birlərini tanımırdılar belə, adlarını – ki adları ümidləri ilə eyni idi- bilmirdilər. Qıvrımsaç adlı otuz nəfər var idi məsələn, Lara adlı iyirmi nəfər (ki getdikcə artırdılar ya da adlarını dəyişirdilər), Barselona adlı on nəfər və s. Qadın və şəhər adları üstünlükdəydi. Ən çox üstünlüyə sahib olanlarsa ən təhlükəliləriydilər; ölüm adlı üç yüz nəfər!

Hərə bir səbəbi təmsil edirdi. Hər səbəb üçün yeni bir kimsə yaranırdı və onun ölüm üçün üç yüz səbəbi var idi.

Aralarındakı ümidi ölmüş olanlar yoxa çıxmır, adlarını ölüm olaraq dəyişirdilər. Ən təhlükəlisi də bu idi. İçində ölmüş ümidlər qəbirsanlığını daşıyırdı hara getsə. Doğulan hər yeni ümid, istəyi yerinə yetirilmədiyi təqdirdə adını ölümə dəyişməklə təhdid edirdi onu. Adı ölüm olanların sayları içindəkilərin sayının yarısını keçdiyi gün, o qanlı soyqırım başlayacaqdı. Və o gün uzaq deyildi. Üsyanın səsləri qulaqlarına qədər gəlirdi. O qədər çox idilər ki, özünü itirmişdi aralarında. Əsas dinləməsi gərəkdiyinin hansı olduğunu bilmirdi artıq. Özünün hansı olduğunu bilmirdi.

İçində adları xoşbəxtlik olan ən ümidli və sağlam ideologiya sahibi istəkli bir qrup var idi. Sayları hələ ki yetəri qədər çox idi və onu əgər xoşbəxt olsa – üsulunun fərqi yox idi, necə olur olsun – o bataqlıqdan çıxacağına inandırmağa çalışırdılar. Xoşbəxt olsa əgər, adları ölüm olanlarla sayıları az olmasına baxmayaraq savaşa biləcəklərinə inandırmağa çalışırdılar onu. Onları öldürə bilərdilər. Özlərinə yaxşı baxırdılar. Əli şərab dolu olan və qabağına çıxan hər yeri yumruqlayan digər sərxoş axmaqlardan fərqli olaraq onlar hər gün meditasiya və idman edir, gümrah qalmağa çalışırdılar. Aralarında Taoizm və Stoisizmin izləyiciləri də var idi. Ölümünə savaşmaq üzrə təlim etdirilən geridönməz bir ordunun sərkərdələriydilər. Yaşam ordusu. Onlara tam olaraq inanmırdı, forma dəyişdirmiş genlər olduqlarından şübhələnirdi. Genlər tərəfindən dəstəklənirdi bu qrup. Ölüm adlı olanları öldürsəydilər belə, hər şeyin yaxşı və xoşbəxt olacağına inanmırdı ona görə də. Xoşbəxtlik, indi ona uzaq bir xəyal kimi görünürdü. Tələb etdikləri xoşbəxtliyi əldə etmək üçün verməsi gərəkən savaş ona çox yorucu gəlirdi və həvəssiz idi. Yenə də, hər kim idisə bu qrup, genlər ya ümidlər, onu hələki həyatda tutmağa bəs edəcək qədər motivasiya göndərirdilər damarlarına. Oyadırdılar onu, silkələyib özünə gətirir və həyatda qalması üçün onu həvəsləndirirdilər.

* * *

Artıq oturaq həyat sürməsi gərəkdiyini düşünməsinə baxmayaraq içində hələ də getməsi gərəkdiyini düşünən çox fikir, ümid və kimsə var idi. Bura qədərki həyatında da, burda yaşadığı son illərində də həmişə getmək istəmişdi. Əvvəl getmədiyi yeni yerlər üçün can atmışdısa, indi yaşamış olduğu yerlərdən birinə (amma hansına?) qayıtmaq istəyirdi. Baudelaire’nin “Harda deyiləmsə orada xoşbəxt olacağam kimi hiss edirəm” cümləsinin canlanmış forması kimiydi. Ya da Baudelairenin bir başqa frekansda illər sonra doğmuş reinkarnasiyasıydı bəlkə də, özü də fərqində olmadan, ya da istəmədən. İstəmədən, hə, orası dəqiq idi, istəmədən doğulmuşdu, bütün hamı kimi.

Bildiyini sandığı tək şey var idi, harda deyildisə orda xoşbəxt olacaqdı. Yanıldığına qətiliklə əmin idi, ancaq yanılmadığına bütün qəlbiylə inanırdı. Ya da başqa dillə desək, son şəhərinə qədərki marafonunda bu illuziyaya inanırdı və bir yerdən başqasına qaçırdı, içindəki təlaşdanmı qaçırdı yoxsa maraq hissimi böyük idi, bilmirik. Ancaq son stansiyasından sonra, harada deyildisə orada xoşbəxt olacağının bir illuziya olduğunu hiss edə bilirdi artıq. Bəlkə də böyüyürdü deyə, bəlkə də təcrübələrinə əsaslanırdı, bəlkələr və kaşkilər.

Bu şəhərmi onu bulanıqlaşdırmışdı yoxsa bulanıqlaşdığı üçünmü bu şəhərə lənətlər yağdırmağa başlamışdı? Bilmirdi. Bəlkə də üçüncü səbəb idi doğru cavab.

Bu şəhərmi onu yalnızlaşdırmışdı yoxsa içinə düşdüyü ruh halı səbəbiləmi insanlardan qaçırdı bu son ildə? Artıq görüşdüyü heç kim yox idi. Bilərək kəsmişdi bütün əlaqələrini sanki, sadəcə keçici insanlarla tanışır və qalıcı əlaqə qurmaqdan qaçınırdı. Bağlanmaq olmazdı. Bir nömrəli qayda o idi. Ən azından bu son vaxtlarda. O, ölümündən əvvəl sadiq sahibindən ya ailəsindən uzaqlaşıb uzaqlara gedən itlər kimi inzivaya çəkilmişdi sanki. Sanki öləcəyini bilirmiş kimiydi.

İçindəki o lənətə gələsi nostalgiya və əksiklik duyğusun dan canını qurtara bilsəydi əgər, bəlkə də xoşbəxt ola bilərdi deyə düşünürdü. Həyat, gözəl idi amma. Həyatın heç vaxt bərbad bir yer olduğunu düşünməmişdi. Həyat gözəl idi, ancaq həyatı davam etdirmək üçün çəkilən əziyyətin ağrılığı hərə üçün fərqliydi.

Bəziləri kasıb doğulurdu məsələn. Başdan uduzaraq. Suya, qidaya, sevgiyə möhtaç doğulanlar. Həyatda qalmaq üçün (sırf genlərin səni vadar edir deyə) sevmədiyin bir işdə işləmək ya da onu belə tapa bilmədən sürünmək. Yaşamaq gözəl idi, ancaq bəziləri üçün yaşamaq əziyyətinə dəyirdi, bəziləri üçün yox. Hər insanın həyatı və ağrıları ayrı idi, bəziləri nostalgiyadan əziyyət çəkib, keçmişə duyulan həsrət səbəbilə hətta canlarına belə qəsd etmək istəyərkən bəziləriysə nostofobiyadan əziyyət çəkir və keçmişlərindən qaçır, olmamasını istəyir, unutmaq istəyir və bunun üçün canlarına qıyırdılar. Bəziləriysə solastalgiyadan əziyyət çəkir, olduqları yerdə olduqları yerin keçmişi üçün darıxırdılar. Bəzilərinin evi yox idi, bəzilərinin işi, bəzilərinin kimsəsi, bəzilərinin heç nəyi.

Nostalgiyanın ən pis tərəfi və insanın ona bu qədər bağlı olmasının səbəbi beynin keçmişdəki sadəcə xoş xatirələri yadında saxlaması, pisləri unutmağa çalışmasıdır. Köhnə günlərə olan həsrət və hər şeyin keçmişdə sanki çox yaxşı olmuş olmasının səbəbi heç şübhəsiz ki bu idi. Əslində keçmişdə heç də hər şey daha asan ya yaxşı olmur. Hər ilin hər günün öz problemləri olur, ancaq beyin onları unutdurur. Beləcə insan keçmişə həsrət duyurdu. Təkamüli olaraq beyin nostalgiya hissini həm də yalnızlığa qarşı bir qalxan olaraq inkişaf etdirmişdi. Yalnızlığa düşmüş fərdə keçmiş xatirələrdən kadrlar xatırladaraq onun əslində heç də həmişə yalnız olmamış olduğunu, dostlarını və ailəsini, yaxşı günlərini xatırladırdı. Beyin, fərdi həyatda saxlamaq üçün bütün yollara əl atırdı nə də olsa.

İçində əksik bir şeylər var idi. Saudade. İtirilmiş xatirələr, dostlar və sevgililər. Günün təsadüfi anlarında keçmişdən xoş xatirələr canlanırdı gözünün qarşısında. Gedəcəkdi deyə düşünürdü buralardan. Sanki çarə bu imiş kimi. Deyildi. Fərq etməyəcəkdi. Burdan getsə, sonra da bura üçün darıxacaqdı. Ya da sanki getsə, gedəcəyi köhnə yerlər ona yad kimi gələcəkdi bəlkə də. Sanki heç yaşamamış olduğu yerlər kimi. İllər keçmişdi. Heç kimi tapa bilməyəcəkdi bəlkə də. Qıvrımsaçı tapa bilməyəckdi bəlkə də. Bəlkə də evlənmişdi. Geri dönüb görsəydi bunu qıvrımsaçın xoşbəxtliyi onun bədbəxliyinə çevriləcəkdi. Geri dönsə belə, xatirələrinə dönə bilməyəcəkdi nə də olsa. Onlar keçmişdə qalmışdı. Hər şey keçmişdə qalmışdı.

Keçmiş, bəzən sanki olmamış kimi gəlirdi. Anı yaşamağı üstün tutmuşdu həmişə. Ancaq anı yaşaya bilmək, ən böyük sənət olmalıydı. İnsanın hər anı, keçmişdən xatirələr və gələcəkdən planlarla dolur. Praktiki olaraq anı yaşamaq mümkünsüzdür çünki insan sahib olduğu xatirələr bütünüdür. Baxdığımız hər bir obyekt bizə keçmişimizdən izlər xatırladır. Şanslı olanlar bu şüuraltı xatırlamaların hamısının fərqində olmur, bəziləriysə baxdıqları bir ağacın hər bir budağınnda keçmişdən bir xatirəni xatırlayır. Hər şeyi bir kənara buraxıb o anın içində ola bilmək olduqca çətin, bəzən mümkünsüzdür. O, həyatının ortalarındaydı hələlik, amma bəzən yaşlıları düşünürdü. O qədər xatirəni özüylə daşımaq? Çətin olmalıydı. Yaşlıların çəkdikləri əziyyəti bilmək istəyirdi bəzən. Necəydi görəsən? Altmış ya yetmiş illik xatirələrin içində yaşamaq. Hər birini xatırlayanda orda olma istəyi və sızıldayan bir ürək. Hər gün küçələrdə görülən gənclərə olan qısqanclıq hissi. Yenidən gənc olma istəyi. Həyatın o ən gözəl vaxtına geri dönmə istəyi.

O hətta indi belə keçmişdə yaşamadığı anların peşmançılığını yaşayırdı. Xoşbəxt anlarından çox bədbəxt keçmiş vaxtlarını düşünür və elə deyil də belə olsaydı necə olardı deyə özünü pafosun içində boğurdu. Yaşanmamış yaşlar və kədər.

Bəlkə də hamı onun kimi deyildi, bəlkə də baş edə bilirdilər xatirələrlə. Bəlkə də xoşbəxtlik onlara unutdururdu hər şeyi. Bir yerlərdə oxumuşdu, tədqiqatlar insanların yaşlandıqca daha da dinc və xoşbəxt olduqlarını göstərir. Daha az şeyi dərd etməyə başlayır yaşlılar. Bəlkə də xatirələrini unudurlar. Hə, unudurlar. Onun kimi. Artıq onda da başlamışdı. Necə ola bilərdi? Xatirələri unutmaq? Bu ki daha betər idi. Yoxsa yox? Bəlkə də daha yaxşıydı hə, beləcə içindəki o gözəl günlərin həsrətindən azad olardı. Sanki yaşanmamış kimi. Köhnə sevgililər və şəhərlər.

Bəzən oxuduğu kitab ya izlədiyi filmin ortasında bunu daha əvvəl oxumuş ya izlədiyini görüb təəccüblənmişdi. Ancaq xatırlamırdı. Bu ən sadə misal idi. Bəs insanlar? Yadına sala bilmirdi. Getmiş olduğu şəhərlərin bəzilərinə bəzən getmiş olub olmadığından əmin ola bilmirdi. Getmiş olduğu konsertlər və başqaları. Yaşlanmaq belə bir şey olmalıydı. Yaşlandıqca insanlar özündən xəbərsiz olaraq daha da yalançı olurdu bəlkə də. Olmamış şeyləri olmuş və olmuşları olmamış kimi xatırlayaraq. Yenə də, nə dəyişir dəyişsin, buludlar olduqları kimi qalırdılar.

Beyin idi hamısının günahkarı. Yalançı beyin. Tətiyi çəkib dağıtmalıydı bəlkə də əsas günahkarı. Nəmi edirdi beyin? Onu daşıyan bədəni həyatda saxlamaq və xoşbəxt edə bilmək üçün nə lazımdırsa. Məqsədə gedən bütün yollara bəraət qazandırırdı beyin. Aramızdakı ən böyük makiavellist başımızın üstündə gəzdirdiyimiz o boz maddədir. Xoşbəxtlik və həyatda qalma, vasitəyə haqq qazandırırdı. Necəmi edirdi bunu? Məsələn pis xatirələri ya unutmağa çalışır ya da yaxşıya doğru dəyişir, bəzəyirdi. İkincisi daha da betər idi. Sanki elə deyil də, belə olmuş kimi inandırırdı özünü və onu daşıyan fərdi. Bunu ilk öyrəndiyində, başda bunun üçün beyninə onu heç vaxt bağışlamayacağını demişdisə də, bugünlərdə o xüsusiyyəti üçün ona az qala yalvarırdı. Unut deyirdi. Hər şeyi unut. Sanki olmamış kimi. Sanki uzaqlar və yaşanmışlıqlar olmamış kimi. Unut qıvrımsaçı və o şimal küləkləri əsən gözəlim şəhəri.

Hiss edirdi də bunu, unudulmuş və bəzədilmiş ya dəyişdirilmiş xatirələrlə sarıldığını ətrafının. Əmin ola bilmirdi məsələn bəzən, hansı xatirənin doğru olduğuna. Ürəyinin eşq üçün hələ yenicə döyünməyə başladığı o yeniyetməlik illərindəki, üzünü və adını unutduğu o tenisçi qızı xatırlayırdı məsələn zaman-zaman. Tanışlıqdan üç gün sonrakı ilk sevişmələrində dəlicəsinə vurulduğu qız ona bu son görüşməmizdir deyərək sancmışdı qəlbinə zəhərli oxu. İlk eşq yarasını ürəyinin üstünə, döş cibinə qoyub ayrılmışdı o gün həmin evdən. Yaşlı şəhərin qəlbini tam ortadan ikiyə bölən o çayın bilinməz və hamıdan uzaq bir sahilində oturub ağlamışdı həmin gecə, qucağında yeni sevgilisi alkoqolla birlikdə. Hava soyuduqca daha da çox sarılmışdı o şüşəyə, yalnızlaşdıqca daha da çox sarılmışdı. O gündən başlamışdı bəlkə də, içkiylə aralarındakı ayrılmaz bağ. Beyninə kömək edirdi spirt, unutma işləmini uğurla tamamlamaq üçün. Əmin ola bilmədiyi və beyninin bəzədiyi xatirəysə o idi ki, daha sonra sevişmişdilərmi? Artıq xatırlamırdı. Göydən leysan yağan günlərdə qızın iş yerinin qarşısında onu gözlədiyini xatırlayırdı, bura qədərindən əmin idi. Sonra nə olmuşdu? Bir neçə alternativ xatırlayırdı: qız labaratoriyasından çıxıb onu görməməzlikdən gələrək çıxıb getmişdi, qız çıxıb onu son dəfə öpmüş və getmişdi, qız çıxmış və onlar yenidən sevişmişlərdi, dəfələrlə. Sanki illər keçdikcə yeni alternativlər əlavə olunmuşdu. Doğrunu xatırlamırdı. Hər şeyin ən pis formada olmuş olduğundan şübhələnirdi. Özündən yaşca böyük olan o qız, onu tək səfərlik cinsi istək doyurucusu olaraq istifadə edib bir prezervativ kimi atmışdı. Ancaq beyni onu aldatmağa davam edərək əslində elə olmadığına inandırmağa çalışırdı. O gün bu gündür, doğruya həsrət yaralı ürəyi yalançı beyninə savaş açmışdı həqiqətlər üçün. İçində özüylə daşıdığı bir savaş var idi illərdir. Beynin yalanlarına yeniləri əlavə edilmiş və içi savaş meydanına dönmüşdü.

Doğrular artıq vecinə də deyildi. Tək istədiyi xoşbəxt olmaq idi, qarşılığı nə olur olsun. Beyninə xatirələri unutmaq üçün tam səlahiyyət vermişdi. Təslim olmuşdu. Keçmişi xatırladacaq heç nəyi etməməyə çalışırdı artıq. Keçmişi və uzaqları xatırladacaq heç bir musiqini dinləmirdi artıq məsələn. Ona müəyyən insanları xatırladan yazarlar və rejissorlardan uzaq qaçırdı. Kundera oxumur, Trier izləmirdi. Keçmişi xatırlada caq heç bir çiçəyi qoxlamırdı artıq. Proustvari yaddaşdan qaçırdı. Proust’un müasir elmdən əvvəl insanlığa xəbər vermiş olduğu o qoxlama hissinin keçmişi xatırlatmasından bacardığı qədər qaçırdı.

 
Que sont mes amis devenus
Que j'avais de si près tenus
Et tant aimés ?
 

 
(Hanı mənim dostlarım,
bir vaxtlar çox bağlı olduğum
və çox sevdiyim)
 

-Poèmes de l'infortune (Bəxtsizliyin şeirləri) Rutebeuf, (1245 – 1285)

 
Ubi sunt?
(hardadırlar?)
 

5
EVSIZ VƏ IŞSIZ

Dənizə çatdı. Çəmənlərlə dolu sahildə oturub başını dizinə qoydu və ağlamağa başladı. Nadir hallarda ağlayırdı. Daha doğrusu ağlaya bilmirdi. Ancaq bu dəfə çox asan olmuşdu, heç nə düşünmürdü. Bu dəfə sanki həyatında ilk dəfə durduğu yerdə ağlamağa başlamışdı. Və ağlamaqdan qəribə formada zövq alırdı. Boşalırdı sanki içi, sinəsi. Ən son nə vaxt bu dərəcədə şiddətli və sakitləşdirici ağlamışdı yadında deyildi. Başını iki dizinin arasında saxlayıb səssizcə zırıldayırdı yaşıl otların üstündə. Yaxınlıqda heç kim yox idi, çimənlərin bitdiyi yerdə səki başlayırdı və ordan arada-sırada keçən insanlar var idi. Bir neçə metr aralıdakı ağacın dibində qoca bir evsiz kişi uzanmışdı, yaşlı ağacın gövdəsinə söykənərək. Ağlamasını heç kimin görmədiyindən əmin olmaq istəyirdi. Buna görə də uzun müddət başını dizlərindən qaldırmadı. Əllərini dizlərinin birləşdiyi nöqtədə çarpazlayaraq üzünü də gizlətmişdi. Ağladıqca rahatlayır, boğazına dirənən qəhər azalırdı. Ürəyindən daş sallanırdı və ağladıqca yüngülləşirdi. Ürəyini sıxan məngənə ağladıqca boşalır və yumuşalırdı.

Kirpikləri və yanaqları göz yaşı içindəyi. Əli ilə gözünü silərkən kiminsə onu ağlayarkən görəcəyindən qorxur, çəkinirdi. Ona görə də üzünü arada dizinə sürtərək silirdi. Əzab dolu keçmiş uşaqlığını xatırladı. Və uşaq vaxtı ağlamalarını və bunun necə rahatladıcı olduğu düşündü. Əvvəllər, lap balaca olanda ağlayarkən kiminsə təsəlli verməsini xatırladı, bir qadının məsələn ağlayan kəsin başını sinəsinə dayayaraq “ağlama” deməsinin necə rahatladıcı olduğunu və o sinənin üstündə ağlamağın necə dinc olduğunu düşündü. Bunun üçün darıxdı, birinin ona təsəlli verməsi üçün darıxdı. Birinin ona mərhəməti üçün darıxdı. Birinin onunla uşaq kimi rəftar etməsiyçün darıxdı. Başını sinəsinə dayamış qadının hər şeyə rəğmən verdiyi yalan təsəllilər üçün darıxdı. Hər şey yaxşı olacaq yalanı üçün darıxdı. Saçlarının öpülməsi üçün darıxdı.

Böyüdükcə gizlin ağlamağa başladığı vaxtlar yadına düşdü. Artıq başqalarının yanında ağlaya bilmədiyi, ağlamağa icazə olmadığı vaxtları xatırladı. Qadağan olunmuş emosiyaları düşündü. Qadınları qısqandı. Onların hər xırda şey üçün ağlaya bilmə bacarıqlarına və bunu bir-birlərinin yanında çəkinmədən edə bilmələrinə qibtə etdi. Bir-birlərinə yalan da olsa verdikləri təsəlliləri qısqandı. Həyat onlar üçün bu səbəblə kişilərə nisbətən, bir zərrə nisbətində olsa belə, daha asan olmalıydı deyə düşündü. Həm istədiyin vaxtı ağlaya bilmə bacarığı, həm də yanında ağlaya biləcəyin kimlərinsə olması. Kişilər üçün ağlamaq o qədər də asan deyildi. Ağlamaq istəsən belə gözündən yaş gəlməməsi, yuxuda qışqırmaq istəyib də qışqıra bilməməyə bənzəyirdi. Bəlkə də bəzi qadınlarda da eləydi deyə düşündü.

Ona heç vaxt ağlamadığını demiş bir sevgilisini xatırladı. İndi başa düşürdü, bəlkə də o heç vaxt ağlaya bilməmiş olduğunu vurğulamağa çalışmışdı. Onun adına üzüldü. Onu nə qədər sevdiyini xatırladı. Onun üçün darıxdı. Ağlamaq ilə sərxoşkən qusmaq arasındakı əlaqəni düşündü. Hardasa eyni şey idi. Sərxoş olduqdan sonra qusarkən insan rahatlayırdı. Ancaq ən azından qusamaq üçün barmağını boğazına sala bilirdin, ancaq ağlamaq üçün barmaqlarını gözülərinə sala bilmirdin.

Ağladığı üçün indi nisbətən daha yaxşı hiss edirdi özünü. Göz yaşları bədənindəki stres toksinlərini atmışdı. Depressi ya və aqresiyadan melanxoliyaya keçmişdi əhvalı. Melanxo liya tanrının ya başqa deyişlə təkamülün insana depresiyadan yoğrulmuş hədiyyəsi olmalıydı. Depresiyadan zövq almağın başqa açıqlaması ola bilməzdi yoxsa.

Kəskin bir qoxu firkini dağıtdı və yumulu gözlərini açdı. Marixuana iyini hiss etdi. Gözlərini və üzünü əliylə sildi. Başını azaca qaldırıb sağdakı evsiz qocaya baxdı. Qoca yerini dəyişib üzü dənizə doğru baxır və əlindəki yarımçıq ot sarma sını çəkirdi. Bir müddət onu izlədi. Gözlərində qara eynəklər var idi. Bir anlıq çəkdiyi otun ona xoşbəxtlik verib vermədiyini bilmək istədi. Onun gün boyu tapdığı bu kiçik xoşbəxtlik anını düşündü və yazığı gəldi. Ürəyini mərhəmət və şəfqət bürüdü. Kaş onun üçün edə biləcəyi bir şeylər olsaydı deyə düşündü. Görəsən siqaret istəyirmi deyə fikirləşdi.

Başını aşağı saldı və gözlərini yaxşıca sildi. Burnundan axan suyu əlinin üstüylə silib sonra əlini şalvarına sürtdü. Ba şını qaldırıb dənizə və sonra sol sahil boyunca uzanıb gedən şəhərə, qarşıdakı hündür binalara baxdı. Dənizin bu hissəsi körfəz kimi şəhərin nisbətən içinə girmişdi. Şəhər dənizi qu caqlayırdı. Buludları yarıb çıxan günəş şüaları gözünü qıyma sına səbəb oldu. Ətrafa saçılan günəş şüaları hər yerin parla masına səbəb olurdu. Çəmənlər daha da yaxşı görünürdülər. Ordaca yıxılıb yatmaq, bəlkə də heç oyanmamaq istədi.

Yatıb da oyanmamağın necə gözəl bir xoşbəxtlik olduğunu fikirləşdi. Öləcəyindən xəbərin olmurdu. Yatırdın və oyanmır dın. Ağrısız və xəbərsiz. Görəsən o anda insan nə yuxu görür dü? Bəlkə də yuxuda öldüyünü görürdü insan, ancaq bunun sadəcə bir yuxu olduğunu sanırdı. Yuxuda ölmək gedənə yox, qalana ağır idi ən çox. Gedən gedirdi, hiss etmədən, həyatın ağırlığını bir daha hiss etməmək üzərə. Ancaq qalan, hələ də yanında yatan biri varsa. Eyni yataqda. Oyanıb da birinin nəfəs almadığını görmək, necə ağır olmalı idi. Bir anlıq o insanları düşünərək kədərləndi. Onların yerinə ürəyini qəm bürüdü.

Atası sübh çağında gözlərinin qarşısında can vermiş dos tunu xatırladı. Dostunun dediyinə görə səhər gün yenicə ağa rarkən anası qışqıraraq onu yanına çağırmışdı, atası onu görmək istəyirmiş. O qorxu və vahiməylə otağa gəldiyində atası yerində vurnuxmuş və nəfəs ala bilmirəm deyərək həyata gözlərini yummuşdu. Bu bütün ailə üzvləri üçün olduqca ağır bir ayrılıq forması olmalı idi. Həmin dostuna buna görə xüsusi nəvazişlə yanaşırdı həmişə. Üstündən illər keçmiş olmasına baxmayaraq ona rəhmi gəlirdi. Son anda oğlunun və arvadının çarəsiz və qorxu dolu baxışlarını görən ata və onu can verən halda görüb ancaq heç nə edə bilməyən çarəsiz ana və uşaq. Yaşanılabilinəcək ən böyük travmalardan biri olmalıydı. Qorxu dolu çarəsizlik.

İki başqa evsizin yandakı qocanın yanına gəlib onunla salamlaşmaları fikrini yayındırdı. Çönüb onlara baxdı. Orta yaşlı iki nəfərdi. Paltarları köhnə və çirkli idi. İkisinin də çiynində böyük çantaları var idi. Evsizlərin hamısının böyük çantaları olurdu. Evlərini yanlarında daşıyırdılar. Başqa heçnələri yox idi. Paltarları rəngbərəng idi, adətən belə olurdu, çünki ordan-burdan tapdıqları paltarları geyinirdilər və o paltarlar adətən bir-birinə uymur, dəst olmurdular. Dəriləri günəşin təsirindən qızarmış olurdu. Çoxunun saçları təmiz kəsilmiş olurdu. Çöldə qaldıqları müddətdə saçları çirklənməsin deyə edirdilər bunu. Saç sadəcə artıq problem yaradırdı və kəsilməli idi. Bu görünüşləri ilə onları istənilən yerdə rahatca tanımaq olurdu, rəngbərəng köhnə və çirkli paltarlar, böyük çanta və bəzən də olduqca qısa saç. Şəhərin bu hissəsi onların ən çox yığışdığı və görüşdüyü yerlərdən biri idi. Günəşli havalarda onları həmişə burada tapa bilərdin. Ətrafda çəmənlərin üstündə oturur, söhbət edir və yatırdılar.

Diqqətini cəmləyərək onların söhbətlərini eşitməyə çalışdı. Yeni gələn iki nəfər də digərinin yanında oturub siqaret çəkirdilər. Bir müddət sonra onlardan biri dilləndi:

“Tanışlarımdan biri bir iş deyib mənə. İki nəfərlik işdi, bir saatlıq, saatı əlli dollar”

“Əlli?”

“Hə, bir saat, iki nəfər, əlli əlli”

“Əladı ki”

Ötüb keçən maşınların səsi onların səsini bir müddətlik basdırdı. Yanlarına bir cavan oğlan gəldi və qocadan soruşdu:

“Çips istəmirsən?”– Hansısa narkotikə taxdıqları ad olmalıydı.

“Yox!” qoca tamamilə əminmiş kimi uca səslə cavabladı.

“Əminsən?”

“Çips zad istəmirəm mən əşi! Çıx get başımdan!”

“Yaxşı,” deyə cavab verdi cavan, sonra yanındakı oğlanla söhbətləşməyə davam etdi, hansısa görüşün vaxtını təyin etməyə çalışırdılar. Bir qədər davam etdikdən sonra ayrıldılar. Cavan oğlan böyük ehtimalla narkotik satıcısı olmalıydı. Üst başı da digərlərinə nisbətən daha düzgün formada idi. Uzaqlaşıb çəmənliyin o biri başında yerdə oturmuş dörd-beş nəfər evsiz qadın və kişinin olduğu yerə yönəldi. Yəqin çips istəyib istəmədiklərini soruşacaqdı.

Onların arxasındakı böyük reklam lövhəsindəki yazı diqqətini çəkdi: “Kariyeranız əmin əllərdə! Bizə zəng edin!”. Yandakı digər lövhəyə baxdı: “İstədik və etdik! Sən də istə, sən də et! Bizə səng edin!” Taleyin ironiyası, evsizlərin arxasındakı kapitalist sloqanları. Əsəbləşdi, sanki hər şeyi etmək üçün istəmək bəs imiş kimi. Yerə uzanıb gözlərini yumdu. Gözünü günəş şüalarından gizlətmək üçün qolunu gözlərinin üstünə uzatdı. Günəşin qızdırmış olduğu torpağın və otların istiliyini kürəyində hiss etdi. Əsnədi. Bir anlıq heç nə düşünmək istəmədi və ordaca yatmağı arzzuladı. Bir-biri ilə əlaqəli və əlaqəsiz sayısız fikir gəlməyə başladı ağlına.

Bəzən gəlib burda oturaraq evsizləri uzaqdan izləyirdi. Həm də burdakı çəmənliyi, dənizi və günəşi sevirdi. Evsizlərin arasında özünü rahat hiss edirdi. Kənardan durub söhbətlərinə qulaq asırdı, bəzən də söhbət edirdi. Siqaret paylaşırdı. Çox vaxt bəziləri onun da evsiz olduğunu sanırdı. Çünki üst başı adətən səliqəli olmurdu, yanında çox vaxt çantası olurdu və bu tip yerlərə tez-tez gəlib gedirdi.

Onların bərbad həyatları var idi, hətta bir həyatlarının olub-olmaması müzakirəyə açıq idi. Meşə insanı üçün həyat bir mənada bundan ibarət idi, sadəcə həyatda qalmaq, günü yola vermək, qida və seks. Bəs indiki insan? Küçələrdə yaşamaq? Hər şey bir kənara, onlar xoşbəxt deyildilər. Üzləri çox vaxt gərgin və kədərli, yanaqları sallaq və halsız olurdular. Heç birinin üzündə xoşbəxtlik ya dinclik yox idi. Yəni evsiz olmaq da məsələyə çarə deyildi. Onlar sadəcə bezmişdilər və görünən o idi ki, ölmək də istəmirdilər ya da ölə bilmirdilər. Sürünürdülər. Onlara acıyırdı. Kaş edə biləcəyi bir şeylər olsaydı deyə düşünürdü. Ən kiçik şeylərə belə sevinirdilər bəzən. Bir paket siqaret. Yemək. Az miqdarda pul. Vodka. Zibillikdən tapılan eynək, bəzən işləyən qulaqlıq. Üzlərində uşaq təbəssümü yaranırdı. Qırx yaşlı kişi uşaq kimi tullanıb düşürdü bəzən. Yaş aralıqları geniş idi, qocası cavanı, qadını kişisi. Bəziləri keçici evsiz idilər bəziləri illərdir. Bəzisi üç dörd aylıq, müdürdən, işdən, həyatdan hər şeydən bezib evdən ayrılaraq küçələrdə yaşamağa qərar verir sonra peşman olub yenə geri qayıdırdılar köhnə həyatlarına. Bəziləri də küçələrdə qalmağa davam edir, xəstələnir, məhv olurdular. Xəstəxanalar çox vaxt onlara sahib çıxmayıb başlarından edirdi. Dövlətin yataqxana kimi bəzi sığınacaqları mövcud idi bu tip evsizlər üçün, ancaq çox vaxt dolu olurdu bu sığınacaqlar, yerlərin sayı az idi, evsiz çox. Ya da bəzilərinin xüsusi qaydaları var idi. Bəziləri incil oxudurdu, bəzilərinin qapıları hər axşam doqquzda bağlanırdı, bəzilərində hər axşam içəri girərkən alkoqol promili ölçülürdü və əgər fərd içki içibsə buraxılmırdı.

Küçədə yatdığı və yarı evsiz olduğu vaxtlar olmuşdu əvvəllər. İndi də küçədə yaşamağı da düşünmüşdü ölümə getməkdənsə. Ancaq məsələ o idi ki küçədə yaşamaq problemi həll etmirdi, iztirabı uzadırdı. Bildiyi tək şey var idi, işləmək istəmirdi. Çox pula ehtiyacı da yox idi xoşbəxt olmaq üçün. Pul bəlkə də xoşbəxt olmasını bilməyənlər üçün alətdir deyə düşündü. İqtisadi materializm amerikalıların düşdükləri bir çuxurdur əslindəysə çox pulun olmadan da xoşbəxt ola bilərsən, ancaq işləməməlisən və həyatda qalacaq minimum vəsaitin olmalıdır.

İşsiz qaldıqdan sonra daha çox düşünməyə və dolayısilə əzab çəkməyə başlamışdı. Çünki işləmək problemi həll etmirdi. Ortada keçinə bilməmək kimi bir problem var idi. Üç ay sonra ya ölməli ya yenidən işləməliydi. Ancaq yenə də vaxtını istədiyi şeyə vicdan əzabı duymadan xərcləyirdi işsiz qaldığı dövrdə. Kapitalizmsə insanı təşvişə soxurdu, işdən sonra az qalan vaxtını nəyə xərcləməli olduğuna qərar verə bilmirsən, vaxtı özünəmi ayırasan, yoxsa daha yaxşı iş imkanı tapmağamı. Boş durarkən belə insan özünü rahat hiss etmirdi sanki.

Həyat istəmədən oynadılmağa başladığın bir oyundur. Sonra bir gün oyunun ortasında sənə deyirlər ki vaxtının yarısını işləməli geri qalanını oynamalısan. Kimisi bununla razılaşırdı, kimisi də oyundan ayrılmağı qərara alırdı ölümə gedərək. Sadəydi əslində.

Nazilərin ən böyük ölüm düşərgəsi olan Auschwitz kampını ziyarətini və kampın girişindəki sloqanı xatırladı. “Arbeit macht frei”. Mənasını başa düşməmiş gəzinti rəhbərindən soruşmuşdu o da izah etmişdi; “İşləmək insanı azad edər”. Kapitalizmlə sloqan arasındakı bənzərliyi düşündü. Digər kamplarda da bənzər bir sloqan var idi. “Jedem das Seine” – hərə özü üçün, ya da hər kəs haqq etdiyini, layiq olduğunu tapar. Kapitalizmlə üst-üstə düşürdü mahiyyətləri. Hərə özü üçün idi və azad olmaq üçün işləməliydin.

Amerikada yaşadıqdan sonra daha da yaxşı başa düşürdü kapitalizmi. Əvvəllər sosializmə meyli olmuşdu və protestlərə qatılmışdı ancaq indi başa düşürdü ki sosializm bəlkə də doğrudan da utopiya idi. Amerikada, ən zəngin insanların ölkəsində küçədə evsizlər və yoxsullar gəzirdi. Çünki insanın təbiəti bu idi. Bu bir həyatda qalma savaşı idi. Təkamül idi. “Survival of the fittest” deyirdi Darwinin təkamül nəzəriyyəsi, yəni ən uyğunun həyatda qalması. Sosial darvinizm də eyni şeyi deyirdi. Fərdi orqanizmlər arasındakı rəqabətdən ətraf mühitə ən uyğunlarının həyatda qalıb artması kimi, sosial olaraq da situasiyaya ən uyğun olanlar zəncirin yuxarı başına qalxırdı. Təbiəti və genetikası işləməyə ən uyğun olanlar kapitalist sistemdə yüksəlirdi ya da sağ qalırdı. Olmayanlar isə ya evsiz və pulsuz qalır, küçələrdə yaşayır ya da ölürdü. O başa düşürdü ki mövcud rejimə uyğun deyil, işləmə istəyinin olmaması onu zəncirin aşağılarına itələyirdi. İşləmədiyi ya da işləyə bilmədiyi üçün sıradan çıxanlar, belə çıxır ki, təkamülün qurbanlarıdır və təkamülün indiki mexanizması işləməkdi. Sosializm zəiflərin təsəllisidir. Təbii olmadığı üçün də totalitarianizmə məhkumdur.

İşləmək insanların beyninə o qədər yeridilib ki, onlar işsiz dayanmağı düşünə bilmirlər. Daha çox işləsələr hər şeyin daha yaxşı olacağını düşünürlər, ya da bəlkə də işləməkdən bir diqqət dağıtma mexanizmi kimi istifadə edərək öz faciələrindən uzaqlaşmağa çalışırlar. Səbəb hər nə idisə də, işləmək, insanları yadlaşdırırdı və onlar yavaş-yavaş özlərindən çıxıb işlərinə çevrilirdilər. İşləmiş olduğu işləri düşündü, mağaza kassiri, satıcı, barmen, ofisiant, poçtalyon, taksi şoferi və digər bütün keçici işlər. Keçici işlərdə işləmişdi çünki onlara girmək və çıxmaq daha asan idi. Ciddi işlərin iş görüşmələrini sevmir, hətta onlara nifrət edirdi. Onun üçün uğurlu bir iş görüşməsi özünü daha yaxşı sata bilmə və yalan danışma qabiliyyətiydi. Məsuliyyəti daha artıq olan işlərdən də qaçırdı, ümumiyyətlə məsuliyyətdən qaçırdı.

Həmişə keçici işlərlə yaşaya biləcəyini düşünmüşdü ancaq bir gün hamısından bezəcəyini düşünməmişdi. Həyatına digər bütün insanlar kimi həmişə deus ex machina gözüylə baxmışdı, göydən tanrının əli enəcək və onu xilas edəcək. Ya da Godot gələcəkdi. Təkamüli açıqlaması optimizm idi, insanı pis günlərdə motivasiyalı saxlayan hisslər bütünü: bir gün birdən-birə hə şey yaxşı olacaq. Olmadı. Heç kim gəlmədi və onun artıq gözləmək kimi bir fikri yox idi.

Acgöz olmasaydı əgər bəlkə küçələrdə yaşamaqla razılaşa bilərdi həyatının qalanını. Ancaq azgöz idi və çox şey istəyirdi, istədiklərini edəcək gücü özündə tapa bilmədiyi və bununla razılaşa bilmədiyi üçün də ölümə qaçırdı.

Nə qədər qəribə bir hal içində olmalıdı ki insan, həm dünyadakı hər şeyi acgözcəsinə istəyir həm də onları əldə etmək üçün heç nə etmir, qılını belə tərpətməyə ərinir. Tənbəllikmiydi bu yoxsa nə? İstəksiz deyildi, digər insanlardan daha çox şey istəyirdi, içində dolub daşan istəklər yığını var idi. Anhedoniyaya qapılmamışdı, fəaliyyətlərdən hələ də həzz alırdı və hətta hedonist idi. Ancaq onu hərəkətə keçirən motivasiya mexanizmində problem var idi.

Baxılan ya təsəvvür edilən istənilən şeyə toxunma və ya ona doğru hərəkət etmə istəyi dopamin sistemini aktivləşdirir beyində. Və insan beləcə o şeyi əldə etmək üçün hərəkətə keçir. Məsələn ac meşə insanı gördüyü ya düşündüyü meyvə ya dovşanı əldə etmək üçün hərəkət edir. Əgər beynindəki motivasiya mərkəzi, dopamin sistemində xəsarət olsaydı hərəkət etməz və aclıqdan ölərdi. O düşünürdü ki, bəlkə də onun beynində tərs gedən bir şeylər var, bəlkə də dopamin sistemi nasazdı. Bəlkə də belə doğulub deyirdi, ya da bu bəd inama qapılaraq özünü aldadır və rahatlayırdı.

Ya da bəlkə də yaşama sevinci o qədər artıq idi ki, həyatdakı bütün seçimləri seçə bilmədiyini başa düşdüyü üçün ondan imtina edirdi. Yaşam sevincinin əksikliyi kimi artıqlığı da problem deməkdir deyə düşündü. Əgər artıqdırsa yaşama sevincin bir formada onun qol-qanadını qıracaq və öldürəcəksən, çünki hər şeyi edə bilməzsən. Nəticədə yaşama sevincin yenə əksik qalacaq. Deməli, həyat çox gözəl olduğu üçün həm də pismi olmuş olur? – paradoksuna cavab tapa bilmədi.

İstədiklərini əldə edə bilmədiyinə görə də bu son bir ildə ümidlərini öldürməklə məşğul idi. Hər insanın həyatında girdiyi ağır bir dövr olur, böyük ümidlərlə girib sınıq ya budanmış ya yontulmuş ya ölmüş ümidlərlə çıxdığı o ağır depressiv dövr. O dövrdən çıxmağı bacaranlar həyatda qalırdılar bəlkə də, çıxmağı bacaramayanlarsa intihar edirdilər. 27’lər klubunun səbəbi bu idi bəlkə də. Çünki çoxları üçün tam bir keçid dövrüydü. Doğumdan bu yana davam edən həzzlər, yeniliklər bitir və yerini monotoluq almağa başlayır. Bir körpü kimi. Əgər yaxşı bir həyatın varsa yaşamağa davam edirsən yoxdursa da ya onu yaratmaq ümidiylə sürünür ya ölürsən. O elə düşünürdü. Ona görə də bügünlərdə səs küylü olaraq ümidlərini öldürürdü. Yerə çırpıb qırdığı hər bardaqda bir ümidi daha ölürdü. Yüksəkdə olan həyat gözləntisini aşağı endirirdi.

Hər dəfə insan biraz da çox təəccüblənir. Hər dəfə deyirsən ki yəqin daha artıq dözə bilmərəm amma dözürsən. Ümidlərinin, xəyallarının və gözləntilərinin hər ölüşündə, tragediyayla hər üz-üzə qaldığın anda bu yəqin ki sondur və bundan artığına dözə bilmərəm deyirsən ancaq dözürsən. İnsan hər şeyə alışır. Hətta aclığıa belə alışır. Pulsuzluqdan günlərcə ac qaldığı vaxtları və hər keçən gün bədənin necə də buna alışdığını xatırladı. O günlər üçün belə darıxdı. Restoranların qarşısında ac yeridiyi günləri və girib içəridən yeməkləri götürüb qaçmaq istədiyi anları xatırladı. Küçələrdə aclıqdan baş gicəllənməsi ilə yeridiyi vaxtlar.

O vaxtlar üçün belə darıxırdı çünki ən azından daha az yalnız idi o vaxtlar. İnsanlarla daha asan tanışa bilirdi. Bəlkə də yaşına görəydi, çünki yaş keçdikcə daha da az insanla tanışmağa başlayırsan. Çox vaxt maraqlı da olmur. 20li yaşlardan 30lu yaşlara keçdikcə daha da sakitləşir və bir kənara çəkilirsən. Yeniyetmə entuziazmı, coşqunluğu və həvəsi yox olur. Ya da tab gətirə bilmədiyin insanların və xaraketrlərin sayı artır. Daha az insanla danışır və əlaqə qurursan. Ən azından onda elə olmuşdu.

Həmin yalnız olmayan günlərini xatırladı, üzüldü və əsəbləşdi. O günlərə heç vaxt qayıda bilməzdi çünki keçmişdə qalmışdılar. Artıq heç nə geri gəlməyəcəkdi. O günləri daha da dolu-dolu yaşasaydı kaş deyə düşündü, bir şansı daha olsaydı kaş, deyə dilədi. Lənətə gələsi o günlərdə ətrafında diqqətini dağıdacağı o qədər insan və şey var idiki hətta yalnızlığı belə arzulamış və onu əldə etmişdi də. Amma sonra, tənhalığın necə bir zillət olduğunu daddıqdan sonra, ondan son sürətlə qaçıb uzaqlaşmış və bir daha heç vaxt geri baxmamışdı. Onda başa düşmüşdü, əgər sizi heç vaxt bir yaban köpəyi dişləməyibsə onun ağrısını bilə bilməzsiniz. O ağrını hiss etdikdən sonra bir daha ona geri dönməmək üzərə qaçmışdısa da taleyin ironiyası onu indilərdə o ağrının, yalnızlığın ortasına qoymuşdu.

İçindəki bu keçmişə, o günlərə olan həsrəti yox etmənin ölümdən başqa bir yolu varmıydı görəsən deyə düşündü. Yenidən xoşbəxt olmaqmı? Çox uzaq bir xəyal kimi görünürdü. Bu lənət ölkədən çıxıb gedərək o xoşbəxt olduğu yerlərə qayıtmaq da istəmirdi çünki məyus olmaqdan qorxurdu. Heçnəyi əvvəlki kimi tapa bilməyəcəyindən şübhələnirdi. Və hər şey bir tərəfə, hansı küçəyə, hansı şəhərə ya hansı ölkəyə qayıdacaqdı? Bütün xatirələr param-parçaydı və hərəsi bir yerə səpələnmişdi.

Nə olduğuna tam əmin ola bilmədiyi bir anı xatırladı, içində yenə yaxşı bir xatirənin izlərini hiss etdi, sinəsinə sanki yığınla hava doldu və yaz müjdəçisi quşları eşitdi. Sonra o ani hiss təkrar yox oldu. Onun hansı xatirənin hissi olduğunu xatırlamağa çalışdı ancaq heçnə təsəvvür edə bilmədi. Təsəvvüründə heçnə canlanmırdı, bom-boş və qaranlıq bir səhifə canlanırdı gözündə, ancaq hisslər bütün şiddətiylə oradaydı, sinəsində. Bəlkə də olmamış bir xatirənin izləriydi, bəlkə də gələcəkdən bir xatirənin izləriydi. Hə gələcəkdən, üç il bundan əvvəl beş il bundan sonrası üçün qurduğu xəyalların hissləri. Nə vaxtsa gəlib çıxacağını umduğu anların sevinciydi, ancaq heç vaxt gəlməyəcəklər. Sonra qərar verdi: insanı ən betər günlərə salan xatirələr keçmişdəkilər deyil, gələcəkdən xatirələr idilər.

İndi anlayırdı, gənclərin ən böyük səhvlərindən biri də odur ki onlar elə bilir ki gələcək var. Amma gələcək yoxdur. Onu sənin addımların təyin edəcək. Sabah məsələn, yoxdur. Bir düşün dedi özünə, sabahı, qaranlıqdır hə? Boş səhifə. Sabah deyə bir şey yoxdur. Sadəcə indi var. Sabah sadəcə təsəvvürdəki bir anlayışdan ibarətdir və bəzən zərərli ola bilər. Çünki insanlar sabahlara böyük mənalar yükləyirlər. Bəzən insan elə düşünür ki onun mövcud yazılmış bir gələcəyi var və nə vaxtsa ora gedib çatacaq. İnsanlar o qədər xəyal qururlar ki bəzən xəyalın fakt deyil sadəcə bir xəyal olduğunu unudurlar. Məsələn o, həmişə düşünmüşdü ki, işlər gələcəkdə yaxşı olacaq, daha yaxşı işlərdə işləyəcəyini düşünmüşdü məsələn. Yaşamağın çox da çətin olmadığını və həmişə bir yolunu tapacağını düşünmüşdü. Xəyallar qurmuşdu ancaq indi onları yaratmış olduğu üçün peşman idi. Yeni nəslin xəyalları əlində qalmış başqa bir nümunəsiydi. Həmişə elə sanmışdı ki nə vaxtsa işlər düzələcək, ancaq məsələ o idi ki “nə vaxtsa” deyə bir şey yox idi. Onu sən qurursan.

Düşdüyün girdabdan beş il sonra çıxacağını sanırsan, amma xəbərin yoxdur ki beş il sonra da eyni dərəcədə zibilə batmış olacaqsan. Amma yenə də təkamülün sənə verdiyi optimizm səni məcbur edir düşünəsən ki yox, beş il sonra hər şey əla olacaq. Lap qəbul belə etsən ki beş il sonra heç nə düzəlməyəcək, yenə də fikirləşirsən ki, ən azından başqa formada bədbəxt olacam. Məsələ də odur ki, başqa formada bədbəxt olsan belə bunu hiss etməyəcəksən çünki ora birdən birə yox, zamanla gedəcəyin üçün elə o bədbəxtçiliyin də həmişə orda, səninlə olduğunu sanacaqsan. Necə ki, indiki çuxurunda illərdir yaşadığını sanırsan. Ya da başqa sözlə, insan beş il sonra da bədbəxt olacağını düşünəndə o dərəcədə də qorxmur, amma ona desən ki, təsəvvür et, indi yaşadığın bədbəxtlik beş il çəkəcək və sən beş il sonra da yenə həmin evində oturub əzab çəkəcəksən, o dəhşətə düşəcək. Necə yəni, beş ildə heç nə dəyişməyəcək? Yox dəyişməyəcək. Əhəmiyyətsiz faktorlar dəyişə bilər amma əhəmiyyətli olan tək faktor var, o da ki, yenə də sənin bədbəxt qalmandır.

Ölüm, bütün bu pessimist düşüncələrinin içində əslində onun üçün ən yaxşısı kimi görünürdü. Çünki o nəinki indi bədbəxt idi, həm də gələcəkdə də bədbəxt olacağına artıq özünü inadırmışdı. Bir optimist üçün bu düşündüklərinin nə qədər gülünc səslənəbiləcəyini düşündü və kaş ki bir optimist olsaydı deyə arzuladı. İnsanların biokimyalarının nə qədər fərqli olduğu düşündü və içində olduğu bədənə lənətlər yağdırdı. İstəmədiyin həyata həm də istəmədiyin bir bədən içində gətirilirdin. İstəmədiyin bir kimya, zəif, pessimist, nevrotik ya qorxaq. Bu lənət bədəndən qurtula bilsəydi kaş, deyə düşündü və ölümü xatırladı. Üzüldü. Üzüldü çünki ölmək istəmirdi.

Sahildən gələn sərin bir meh fikrini dağıtdı və son yalnız keçirdiyi doğum gününü xatırladı. Əvvəllər ətrafında dostları var ikən doğum günlərinə qarşı vecsiz olduğunu düşünürdü, doğum günləri onun üçün əhəmiyyətsiz idi və təbrikləri etinasızlıqla qarşılayırdı. Ancaq son doğum günündə anlamışdı, bir təbrikə nə qədər möhtac olduğunu. Yanında onu tanıyan bir insanın olmasını və təbrik etməsini diləmişdi. Son doğum günündəki kədərini və hirsini xatırladı. Bu həm də ona görəydi ki yaşlanırdı və yaşlanmaq istəmirdi. Doğum günləri uşaq ikən böyüdüyün üçün çox sevindiriciydisə, sonralar yaşlandığın üçün kədər günlərinə çevrilirdilər. Həmişə gənc qalmaq istəyirdi. Ya da bəlkə də yaşlanmaqdan ona görə qorxurdu ki, xoşbəxt deyildi, çünki xoşbxət günləri gəncliyində olmuşdu və artıq geridəydilər. Xoşbəxt insan üçün yaşın heç bir fərqi olmaya da bilər, ancaq bədbəxt insanlar həyatlarındakı hər şeyi bədbəxtliklərinə görə günahlandırır və özlərində bitməz və əsassız obsessiyalar yaradırlar. Mən bədbəxtəm çünki çiyələklər qırmızıdır, onlar mavi olsa bəlkə xoşbəxt ola bilərdim, yenə də əmin deyiləm.

Küləyin uğultusu ona təkrar tənhalığın dözülməs ağrısını xatırlatdı. İnsanların tənhalıqdan necə qaçdıqlarını düşündü. İnsanlar o qədər yalnız və bir-birlərinə o qədər möhtac idilər ki, onlara ən primitiv bir səbəb belə versəydiniz onlarda qrub təfəkkürünün toxumunu atmağa bəs edərdi. Tənhalıqdan qorxur və qaçırdılar. Gülünəsi acizliklə ən primitiv səbəbdə belə bir-birlərinə arxa çıxmağa başlaya bilərdilər. Çünki təkamüli olaraq belə formalaşmışdılar. Çünki meşə insanı üçün tənhalıq ölüm demək idi. Məsələn, insanlar sadəcə qapı nömrələri cüt sayılı olduğu üçün belə qruplaşa və bir-birini dəstəkləyə bilərdilər. Onlara bəhanə lazım idi, nə qədər məntiqli olub-olmadığı yox. Məsələ tənhalıqdan qaçmaqdırsa, insan ən səfeh hərəkətlər toplusuna belə bürünə bilər. Bir futbol komandasına dəlicəsinə bağlı olmaq məsələn, bəlkə də insanın tənhalıqdan qaçma və diqqətini dağıtma metoduydu. Ya da daha bəsit misal və nümunələr. Dünya üzərində indiyə qədər qurulmuş bütün qruplaşmaların bəlkə də sadəcə bir tək və doğru cavabı var: yalnızlıq.

Biriləri ilə ortaq bir dəyəri paylaşma hissi insana yalnız olduğunu unutdurur. Bütün o inqilablar, hətta savaşlar, hər nə qədər kompleks səbəblərdən qaynaqlanır olsalar da bütün səbəblərin aralarına səpələnmiş tənhalıqlar varıydı. Öz keçmişindən nümumələr düşündü tezisini dəstəkləmək üçün. Dövlət əleyhinə keçirdikləri ya qatılmış olduğu böyük mitinq və protestləri düşündü. Üzvü olduğu və tez-tez ziyarət etdiyi kommunist təşkilatları və bunun səbəbini düşündü. O vaxtlar niyə o protestlərə qatıldığı sualına tam doğru cavab tapa bilmirdi, vicdanımıydı onu oralara aparan yoxsa nə? Polisin qaz bombaları altında qaçışmalarının səbəbi tam olaraq nə idi? Adrenalin hərisliyi ya nə?

İndi cavabı bilirdi, o sadəcə bir qrupla birlikdə gücü yetdiyi qədər bağırmaq istəyirdi. Evdə qalmış olduğu yalnız günləri xatırlayırdı və daha da çox qışqırırdı. Üstlərinə qaz bombaları yağan minlərlə insanın arasında var gücüylə bağırmaq, çox da böyük problem deyildi və asan idi. Hamılıqla bağırırdılar. Onlar sanki ömrünün yarısını şüursuz bir heyvan, məsələn bir pələng kimi keçirərkən birdən birə durduq yerdə şüur sahibi olmuş və varlıqlarının dayanılmaz ağırlığı qarşısında qışqıraraq ağlayan canlını xatırladırdılar. Üsyançıların yaş aralıqlarının əsasən gənclər olması təsadüf deyildi. Onlar birdən-birə həyatla üzləşir və bunu rədd edirdilər. Sonra isə onlar o həyata öyrəşirdilər. Təkamülün ən asi yetirmələriydilər, zira birbaşa ona baş qaldırırdılar. Uçuşan qaz bombaları altında qaçışan ümidlər.

Bir nöqtədən sonra o təşkilatlarla fikir ayrılıqları yaşamış və çoxundan ayrılmışdı. Yenə də yaşadığı bütün ölkələrdəki protestlərə qatılırdı, çünki ona yalnız olmadığını xatırladırdılar. Protestlərin mahiyyəti vacib deyildi, öz şəxsi fikrini gizlədib protestçilərin ideologiyalarına bürünürdü, əsas o idi ki tənhalığını unutdururdular.

Həzin bir parfüm qoxusu diqqətini çəkdi və gözünü açdı. Yanından keçən qıza fikir verdi. Yeriyişindəki özünə inam və rahatlıq həmən gözə batırdı. Qızın böyüdüyü mühit ya indi içində olduğu mühiti düşündü, varlı bir mühitdə olmalı idi. Situasiyanın, mühitin, insanın yeriyişinə belə necə təsir etdiyini düşündü.

Parfümünün və gözəlliyinin təsiri ilə o qızı arzuladı. Və bir anlıq qərara gəldi, xoşbəxtlik qadın kimidir, arxasınca düşürsən ancaq əldə etdiyin an başqasını ya yenisini istəyirsən. Başqa qadını, başqa xoşbəxtliyi. Sonra bu mülahizəsinin nə qədər nisbi olacağını düşündü, hər insan üçün belə olmadığını və bəzilərinin sadəcə tək bir qadınla, tək bir xoşbəxtliklə kifayətlənərkən bəzilərinin təbiətləri səbəbilə nə qədər acgöz olduqlarını düşündü.

Bəlkə də gedib o qızla tanışmalı və son günlərini xoşbəxt keçirməliydi, deyə düşündü. Ancaq son günləri xoşbəxt keçirmək insanı ancaq daha da çox bağlaya bilərdi həyata. Pis keçirməliydi. Ölümə gedirdisə Laranı da unutmalıydı. Bəlkə onunla bir ay yaşayıb sonra ölə bilərdi, amma bu sadəcə yaşamaqla çəkdiyi işgəncəni uzatmaq demək olardı, başqa heç nə.

Təkrar ürəyi sıxıldı. Sanki içində sönməkdə olan bir ulduz var idi və yavaş-yavaş qara dəliyə çevrilərək onu bilinməz qaranlığa doğru çəkirdi. İçdə böyüyən ağrı ya sinənin məngənəylə sıxılması hissi kiçilən ulduz kimidir, bəzilərində qara dəliyə çevrilir, bəzilərindəsə partlama verərək əsərlər yaradır, onun kiçilən ulduzu ölümlə nəticələnəcəkdi.

Lənətə gələsi həyatın, xoşbəxt bir insan üçün çox qısa, bədbəxt bir insan üçünsə çox uzun olduğunu düşündü. Ona görə də bəlkə də həbsxanalarda edam cəzasının olması əslində qatillərin sayını artıra bilərdi, deyə fikirləşdi. Çünki əsl cəza yaşamaqla cəzalandırılmaq idi, kiçik bir qəfəsdə həm də. Əgər qatillər edam edilsəydi, öldürmək istədiyi bir insan olsa onu öldürərdi, ancaq düşünəndəki sən kimisə öldürməklə ömrünün sonuna qədər bir qəfəsə salınırsan, bu dəhşətli bir cəza idi və cinayət təşəbbüskarını əməlindən yayındıra bilərdi. Hessenin yalquzağını xatırladı, taleyi belə olmuşdu, o edam cəzası üçün can atarkən Mozart onu yaşamaqla ittiham etmişdi. Ən ağır ittiham yaşamaqla ittiham olunmaqdır.

Yandakı reklam lövhələrinə sataşdı gözü təkrar. “Mən xərçəngə necə qalib gəldim!” deyə bir reklam gördü və əsəbləşdi. Reklamda bir qadının gülən üzü var idi Sanki həyat ölümdən daha gözəlmişcəsinə xərçəngdən qurtulmağı qalibiyyət adlandırırdılar. Digər reklamlar ona son iş yerlərindən birində divara yazılan yazını xatırlatdı: “Birinci məqsədimiz: müştərini məmnun etməkdir”. Müştərini xoşbəxt etmək üçün lazım olan hər yol qəbuldur. Biznesdə makiavellizm.

“Daha çox işlə daha çox oyna” sözünü xatırladı, bəlkə də “daha az işlə daha az oyna” olmalıydı düzgün forması, ya da “oynamasan qazanmarsan” sözü “oynamasan uduzmarsan” olmalıydı. Yaşamasan əzab çəkməzsən. Bütün yollar ölümə aparırdı.

Bu ölkənin iqtisadi yaşam tərzi ona heç uyğun deyildi deyə düşündü. O çox işləmək istəyənlərdən deyildi. Ancaq yenə də sevirdi bu ölkəni. Qarışıq irqliliyi. Kiçik dünya kimi. Yoldan keçən insanlara baxdı. İmiqrantlar və fərqli irqlər. Çinlilər, hindlilər, ərəblər, meksikalılar, braziliyalılar, avropalılar. Hər gün nə qədəri gəlirdi. Sanki dünyanın bir ucu boşalıb o biri ucu dolurdu. İş səbəbilə imqirasiyalar. Bir gün ölkələr yox olub yerlərini şirkətlər alacaqmı görəsən? Onsuz da Amerika ölkə yox, şirkət idi. Prezidentləri də biznesmenlər. Gələn yeni imiqrantlara iş icazəsi verilir və vergiləri alınırdı. 80’lərdən sonra daha da çox şirkətləşmişdi Amerika deyə düşündü, Ronald Reagan və neoliberal addımlar. İqtisadi globalizmin və sosial ədalətsizliyin artışı.

Bayaq yanından keçən o gözəl qızın qarşıda oturduğunu gördü. Görəsən xoşbəxtdirmi deyə düşündü. Əlbətdəki xoşbəxt olacaqdı. Amerikada sanki xoşbəxtsənmi sualına yox cavabı verənləri gilyotinlə öldürürdülər. Hamı hə deyirdi. İnsanların həzz mexanimzasıyla idarə edildiyi Amerika qitəsində Huxleyin ruhu dolaşırdı və Orwel ölmüşdü.

Ürəyinin belə dərindən sıxıldığı anlarda tək şeyi arzulayırdı, bir düymə olsaydı da və basan kimi ağrısız ölsəydi. Çünki insanı ölümdən uzaq tutan əsas şey ölümün fiziyoloji yox psixoloji ağrısıdır. Ancaq ani bir düymə hər şeyi dəyişə bilərdi və elə olsaydı yəqin onsuz da insanların yarıdan çoxu ölərdi. Dünya qəbirstanlığa çevrilərdi.

Qarşı yoldan keçən bir qadının üzünə ilişdi baxışları birdən. Sanki ailəsindəki bütün yoxsulluqlarına, kasıblıqlarına və ümidsizliklərinə baxmayaraq dik durmağa çalışan və qarşıdan gələn bayramı üstlərinə çökmüş bədbəxtliyi uşaqlarına hiss etdirmədən yola verməyə çalışan bir ana üzü gördü qadının üzündə. Bu bayram uşaqlara hədiyyə alınmayacaqdı, son bayramda və ondan əvvəlkində də olduğu kimi. Amma gələn bayramda alınacaqdı. Mütləq. Çünki tanrı bu qədər mərhəmətsiz ola bilməzdi. Gələn bayram çox yaxşı olacaqdı. Ancaq bu bayramın bədbinliyini uşaqlara hiss etdirməmək lazımdı. Onlar hələ çox kiçikdirlər.

Qadına baxdıqca ürəyi parçalandı. Uşaqlığını və yoxsulluqlarını xatırladı. Bədəni istiləndi. Mərhəməti gözlərinə vurdu və gözləri islandı. Kişilərə məxsus ustalıqla göz yaşını əliylə silmədən qurutmağa çalışdı, bacarmadı. Xilas olmuş bir damla sol yanaqdan aşağı doğru süzüldü. Durub qadını qucaqlamaq istədi. Ancaq həyat o qədər də gözəl deyildi ki, yoldan keçən istədiyin hər insanı qucaqlayıb ağlaya ya öpə biləsən. Qadının məğrur baxışları altında bir çarəsizlik gizlənirdi. Düşüncəliydi. Bəlkə doğuştan xəstə bir uşağını bəlkə bu gün yeməyə üç kartofdan başqa heç nə qalamayan evdə nə hazırlayacağını düşünürdü.

Üzünü çevirdi. Laranı xatırladı. Neyləyirdi görəsən. Evdəydimi. Yenidən kefi pozuldu. Heç tanış olmamış olsaydı, görməsəydi, o gün orada olmasaydı deyə düşündü. Bir gün içində ona sanki vurulmuşdu. Birdən-birə evdən qaçıb çıxaraq bəlkə də ona qarşı düzgün hərəkət etməmiş olduğunu düşündü. Ancaq sanki onun yanında olduğu hər müddətcə ona daha da bağlanırdı. Düşünmək üçün qaçıb çölə çıxmışdı.

Yenidən yerə uzandı və gözlərini yumdu. Səhər isti olan hava indi bir anda dəyişmişdi və günəş buludların arxasında gizlənirdi. Soyumuş hava kefini pozdu. Bir qədər mürgülədi və sonra otların üstündəcə yuxuya getdi.

Poe və Emerson’un ruhunun dolaşdığı bu ziddiyətli şəhərin qoşatəbiətli bədbəxtliyi getdikcə üstünə çökür, bu bəs deyilmiş kimi üstünə bir də soyuq və bom-boz payızın ağırlığı yüklənirdi. Buralardan getməliydi. Ya da bu şəhərin onu öldürməsinə razı olmalıydı.

6
RIÇARD

Bir müddət sonra küçədəki inşaatın səsi onu oyatdı. Qısa müddət ərzində dərin yuxuya gedə bilmişdi. Gözlərini qıyaraq yavaşca və azca açıb ətrafa baxındı. Bir qədər uzanmış vəziyyətdə gözlədi. Dikəldi. Yüngül baş gicəllənməsinin keçməsini gözlədi. Alçaq təzyiq problemi var idi. Ayağa durub həmişə getdiyi o parka doğru yollandı.

Parkın ortasındakı hündür heykəlin olduğu kiçik təpəyə getdi. Adətən gənclərin yığışıb oturduğu yer idi. Ot çəkənlər və satanlar olurdu. Həmçinin hündür heykəlin şəklini çəkməyə gələn turistlər, uşaqlarını ya itlərini gəzdirənlər, idman edənlər, oturub kitab oxuyan ya söhbət edənlər və s. Heykəlin başına bir dəfə fırlandıqdan sonra boş oturacaqlardan birini seçib oturdu. Gəlib keçənləri izlədi. Tam qarşısında oturub ot çəkən yeniyetmələrə baxdı, onların xoşbəxtliyini qısqandı. Qibtə etdi. Bir müddət onlara baxdı və ortada oturan gözəl gülüşlü qızın təbəssümündə itdi. Bir qədər sonra gənc qızın ehtirasının yaratdığı xəyaldan oyanıb əlini cibinə atdı, son oxuduğu kiçik kitabçanı çıxarıb oxumağa başladı.

Kitab oxumağın bütün məntiqi səbəblərindən əlavə, son vaxtlar sadəcə reallıqdan uzaqlaşmaq, beynindəki keçmişlə bağlı xatirələrdən bir an belə olsun yayınmaq üçün oxuyur du. Bu günlərdə oxuduğu vaxtlara nifrət etdiyi anlar olurdu. Həddindən artıq kitab oxumağı kasıbın əyləncəsi adlandırırdı. Ucuz əyləncə. Ən çox kitab oxuduğu aylar ən yalnız qaldığı aylar idi və bu fakta nifrət edirdi. Əgər xoşbəxt olsaydı bu qədər oxumazdı bəlkə də. Bədbəxtliyindən bu qədər oxuduğunu düşünürdü. Yenə də bəzən bitməməsini istədiyi kitablar olurdu, bədbəxtliyindən deyil sevdiyindən oxuduğu. Qərarsız və doymaz xisləti nəticəsində yarım buraxdığı yüzlərlə kitab var idi, digər yarım buraxdığı hər şey kimi.

Çox düşünən insan reallıqla əlaqəni itirir və illuziyalar dünyasında yaşayır deyirdi Alan Watts. Haqq verirdi ona, çox düşünən insan ya gələcək ya keçmiş ya da fikirlərin illuziyasında yaşayır. İndidə, anı yaşamaq üçün düşünməməlisən. Oxumaq ən azından onun fikirləşməsini dayandırırdı. Öz keçmiş ya gələcəyindən uzaqlaşdırırdı. Bir neçə saatlıq belə uzaqlaşdıra bilirdisə kitab onu öz reallığından, sevinirdi. Bir neçə saat fikirləşmədən, əzab çəkmədən keçmişdi.

Ümumiyyətlə, sadəcə oxumağın deyil, yazmağın da səbəbini yalnızlıq olaraq görürdü. İnsanlar yalnızlığa məhkum idilər. İnsanlar həm birlikdə yaşamağa, həm də təkliyə məhkum idilər. Taleyin ironiyası. Başqa bir insanı anlamaq həddindən artıq yorucuydu, onun iç dünyasına girmək və başa düşmək. İnsanı tamamilə başa düşəcək başqa birini tapması çətindir. O adam onun üçün bəlkə də Lara idi, bəlkə də sabah səhər şimal küçəsindən keçəcək olan o şəxs idi, bəlkə yox idi, bəlkə də Qodot idi. Dinlənilmək və başa düşülmək deyə düşündü, bütün insanların əsas dərdiydi. Tarixin səhifələrini bəzəyən qalın romanlar bəlkə də bunun ən yaxşı nümunəsiydi. Özü-özüylə yüzlərcə ya minlərcə səhifə söhbət edən dialoq quran yazarlar niyə yazırdı? Ədəbiyyat tarixi danışmağa yaxşı bir insan tapa bilməmiş yalnızlarla doludur deyirlər. Məsələ ətrafında kimərinsə olması deyil. Milyonlarca sevəni olan insanlar belə yalnızdırlar. Söhbət etməyə yaxşı bir dostları olsa bəlkə yazmazdılar, ehtiyaclarını danışaraq ödəyərdilər, bəlkə də yanılırdı deyə düşündü. Səhifəni çevirərkən oxuduğu səhifədə heç nəyi xatırlamadığını görüb yenidən eyni səhifəni oxumağa başladı. Oxumaq belə düşünməsini dayandırmırdı. O qənaətə gəldi ki insanlar yalnız qalmamaq üçün başqa bir insanla danışarkən dürüstlük və təsdiqlənmə arasında qalırlar. İnsanlarla heç vaxt tam səmimi ola bilməzsən, yoxsa həm söhbət edəcək kimsən qalmaz, həm də hamını incidə bilərsən onlar haqqındakı əsl fikirlərinlə. Ona görə də nəzakətli insanlar ən çox şirin yalan danışan insanlardırlar. Olanı deyil, qarşı tərəfin eşitmək istədiyini deyirdilər. Bunu yaxşı bacaranların çox dostu olurdu, bacarmayanların, ya da bunu etmək istəyənlərinsə az.

Yaşadığı köçəri həyat onu yalnızlaşdırmışdı. Hər dəfə bir yerdən köçdükcə bütün əlaqələri ilə sağollaşmış və yenilərini qurmuşdu və bir nöqtədən sonra o qədər uzaqlaşmışdı ki artıq özü belə yanında deyildi. Artıq tənha belə deyildi, daha da betər idi. İnsanların xoşbəxtliyinin ya da xoşbəxt hiss etmələrinin ən güclü faktrounun nə pul nə şöhrət, sosial əlaqələr olduğunu düşünürdü. İnsan, başqa bir insana və bir nöqtədən sonra daha da başqalarına möhtacdır. Eyni insanlar bir nöqtədən sonra darıxdırıcı gəlir, yenilərinə möhtacdır insan. Ən azından onun təbiəti eləydi, bir introvert üçün belə olmaya bilərdi. Sosial əlaqələri zəif olan, ya da ətrafında heç kim olmayan insanlar ona görə də süni sosial mühitlərin, sosial medianın, internetin aludəçisi olurlar. Bir qrup içində olmaq üçün darıxmışdı. Onu başa düşəcək bir qrup insanın içində olmaq üçün, ortaq maraqlara sahib olduğu bir qrup üçün, köhnə günləri üçün darıxmışdı.

“Yanında otura bilərəmmi dost?” deyə kimsə səsləndi birdən. Başını qaldırıb səslənənə baxdı və “aha, otura bilərsən” dedi. Otuzlu yaşlarında bir oğlan idi. İlk görünüşdən bir evsizə oxşatdı onu. Əmin ola bilmədi. Dodaqlarının və burnunun bir hissəsinin dərisi soyulmuşdu. Yanıq izinə oxşayırdı. Sağ qolunda diqqəti tez cəlb edən ağ sarıq var idi. Kürəyində qara bel çantası. Hündür boy, sarı saç, yaraşıqlı, üst-başı dağınıqdı. Oturub əlində nəyləsə məşğul olmağa başladı. Kitabını oxumağa davam edirdi ki oğlan yenidən səsləndi:

“Nə var nə yox, necəsən?”

“Belə də, sən necəsən”

“Nədir o, nə oxuyursan?”

Kitabın üzünü qaldırıb adını göstərdi. Oğlan gözünü qıyaraq baxıb kitabın adını oxudu “qav-raaa-yış, qavrayış qapıları, aldous huxley”.

“Necədi, necə kitabdı?” – ciblərində nəyisə axtara-axtara soruşdu.

“Yaxşıdı, yaxşı kitabdı”.

“Riçard, mənim adım Riçarddır, səninki nədir?” – əlini uzatdı ona Riçard. O da öz adını dedi, əl sıxışdılar. Sonra Riçard cibindən çıxardıqlarını qucağına qoyub nəsə hazırlamağa başladı.

“Ot çəkmək istəyirsən?” deyə soruşdu Riçard

Bir qədər düşündü. Beyin kimyasını dəyişdiyi üçün içkidən başqa bütün hər şeyi buraxmışdı amma ölümə gedirsə nə fərqi deyə düşünüb razılaşdı.

“Çox çəkənsən?” – Riçard soruşdu

“Bir ara təmiz buraxmışdım, beyin balansını pozduğuna inandığım üçün, ancaq sonra həyatımdan əlimi üzdükdən sonra çox daha çəkməyə başladım”

Riçard sarmaqla məşğul ikən ətrafa baxındı biraz. Riçard haqqında düşündü. Qısa müddətdə ondan xoşu gəlmişdi. Qəribə birinə oxşayırdı. Xoşniyyətli biri təəssüratını bağışlamışdı. Səsi olduqca mülayim idi. Ağladıqdan sonra göz yaşları qurumuş ancaq gözətrafı qızarıqlığı qalmış kədərli bir uşağı xatırladırdı. Üzü sanki mərhəmət üçün yalvarır, ancaq bir o qədər də bunu gizlədir, hələ yıxılmadığını, başının dik olduğunu göstərirdi. Onun hələ də bir evsiz olub olmadığını başa düşməmişdi. Qolundakı yaranın izləri sarğının biraz ətrafına daşırdı, yara olduqca pis görünürdü, görəsən nə yarasıydı, deyə fikirləşdi. Nədənsə söhbət açmaq istədi, bilmədi nə desin. Kitabdan son bir cümlə oxuyub səhifəni qatlayıb örtü. “Meskalin haqqındadır bu kitab, bilirsən meskalini?” deyə soruşdu.

“Meskalin? Hə, bilirəm meskalini”

“Yoxlamısan heç nə vaxtsa? Mənə maraqlıdı, yoxlamamışam amma”

“Yox, mən də yoxlamamışam” – dili ilə sarmanı isladıb kənarlarını yapışdırdı.

Riçard işini bitirdi, çantasını götürdü və “dur gedək, hazırdı, ancaq burda uşaqlar var, uşaqların yanında olmaz” dedi. “Bu mənim qaydamdı, uşaqlar varkən olmaz”

Qalxıb yamacları çəmənlərlə örtülü təpənin biraz kənarına doğru gedib oturdular. Riçard sarmanı ona uzadıb yandırmasını istədi, o yandırdı, dərin bir tüstü aldı və geri ötürdü. Təkrar Riçardı müşahidə etdi, olduqca nəzakətliydi.

“Bacım məni evdən atdı,” – dedi birdən Riçard. “Vodka içirəm deyə atdı məni evdən,” bir tüstü daha aldı və üzgün səslə davam etdi: “Gəldi gördü içirəm, qovdu evdən, indicə, bugün, ordan gəlirəm”

“Neyləmək istəyirsən bəs?”

“Bilmirəm, heç bir fikrim yoxdu, gedəcək heç bir yerim yoxdu”

Riçard dodaqaltı nələrsə mızıldanır, heyfislənir, amma anlaşılmırdı. Hələ də bacısının onu evdən qovmasının təsirindəydi. “Mən onlar üçün əlimdən gələni etdim, onlarsa belə etdi. İşləyirdim, əlimdən gəldiyi qədər kömək edirdim, al bu da nəticə, sadəcə çox içdiyim üçün qovdu məni”

Riçard bayaqdan bəri arxada oturan gənclərə baxırdı. Birdən onları çağırdı və nəsə problemləri olub olmadığını soruşdu. Onlar heç nə başa düşmədilər. “O bayaq yanınızda oturan uşaqlar sizi narahat etdilər sandım, onu soruşurdum” dedi onlara. Onlar da problem olmadığını dedilər. Üç nəfər idilər. İki gənc yerli qız və bir asiyalı oğlan, yeniyetməydilər. Çəmənlərin üstündə oturub söhbət edirdilər.

– O gedən üç nəfər qaradərili uşaq nəsə şübhəli görünürdülər, onları narahat etdiklərini sandım, gəlib yanlarına oturdular və nəsə dedilər onlara, bilmək istədim nə məsələdi. – Riçard ona məsələni izah etdi.

“Başa düşdüm” – deyərək cavab verdi. Sonra Riçard çan tasını açdı, bir şeylər götürdü və “Yaxşı çantadı bu” – deyə dilləndi.

– Hə, yaxşı görünür,

– Baxmaq istəyirsən içinə? Al bax, bu arxa cibi görürsən? Bura öz kompyuterini qoya bilərsən. Sonra, bu ipi görürsən burda? Onu çəkirsən kompyuterin qalxır yuxarı, əladı hə? Al, bax çək ipi.

Kompyuter üçün ayrılmış cib boş idi. O ipi Riçard istədi deyə çəkdi və bunun çox yaxşı düşünülmüş bir fikir olduğunu dedi. “Bahalı çantaya oşxayır,” – deyə davam etdi.

– Elədi, 240 dollar.

– 240?? O qədər pulu çantaya verməzdim yəqin

– Mən vermişəm demədim, – deyib gülümsədi Riçard.

Çantanın içində təkrar birşeylər axtarmaq üçün çabaladı, sonra davam etdi,

–Oğurlamışam.

–Necə?

–Sadəcə oğurladım, götürdüm və çıxdım. Aşağısında bağlı bir metal var idi, qırdım onu və çıxdım ordan.

–Başa düşdüm. Məni tutmuşdular bir dəfə oğurlayanda, oğurlaya bilməmişdim – gülərək Riçarda cavab verdi, – Tam qapıdan çıxanda iki nəzarətçi qabağımı kəsdi və mənə yaxınlaşıb yan otağa keçməyimi istədilər. Ağappaq olmuşdum, nə edəcəyimi bilmirdim. Onlarla otağa girdim. Bütün divarlarda təhlükəsizlik kamerasının çəkmiş olduğu oğurluq anları var idi, oğurlayanlar hansısa əşyaları tam ciblərinə qoyarkən çəkmişdilər. Ağ qara şəkillər idi, bir video kadrdan lentlər kimi. İndi yəqin o otaqda mənim də şəklimi vurublar divara – deyib yüksək səslə güldü.

Bir tüstü daha alıb sarmanı Riçarda ötürdü və davam etdi,

– Bilirsən nə oğurlamışdım? Paltar sabunu. Onlar sadəcə böyük qutunun içində iyirmi otuz ədəd kiçik sabunları satırdılar. Mənə isə sadəcə iki ədəd lazım idi. Qabı açdım və içindən iki ədəd kiçik sabun götürüb sonra qabı səliqəli formada geri qoydum. Bir də ondan əlavə, almış olduğum başqa ərzaqlar var idi. Kassada onları ödədim. Sabun cibimdəydi, sonra çıxanda dayandırdılar məni. İçəridə dedilər ki ciblərimi boşaldım, bir anlıq dayandım, həyəcanlıydım. Sonra cibimdən iki sabunu çıxarıb stolun üstünə qoydum. Baxdılar və gülməyə başladılar. Sonra mənə divardakı şəkilləri göstərərək “vodka, vodka” deməyə başladılar. Ortaq dil bilmirdik, ingiliscə də bilmirdilər, başqa bir ölkədəydim. Mənə “niyə vodka oğurlamamısan, o daha dəyərlidi” deməyə çalışırdılar. Mən də onlarla birlikdə gülməyə başlayıb vəziyyəti yumuşaltmağa çalışırdım. Əslində gülməyim gəlmirdi, təqlid edirdim. Sonra aralarında bir şeylər danışdılar, anlamırdım, biri otaqdan çıxırdı, saxladım “hara gedirsən” dedim anlamasa da, o da “menecer, menecer” deyə təkrarladı. Əllərimi ortada birləşdirib onların dilində “xahiş edirəm, xahiş edirəm” deyə təkrarladım. O da mənə alayarımçıq ingiliscəsiylə “mənim işim, mənim işim” deyə qarşılıq verdi və getdi.

Bir siqaret yandırdı, Riçarddan siqaret istəyib istəmədiyini soruşdu və səs tonunu dəyişərək əlavə etdi: “Yəqin onlar da tutduqları oğru başına pul alırlar. Yazıqlar oturub bütün gün kiminsə nəsə oğurlamasını gözləyirlər yəqin” deyib güldü, Riçard da ona qoşularaq güldü.

– Sonra polis gəldi.

– Polis?? – Riçard təəccüblü formada sözünü kəsdi.

– Aha, polis.

– Polis çağırıb əclaflar?! –Riçard təkrar sözünü kəsdi əsəbi formada.

– İşimdi deyirdi də, yəqin məcburdu. Passportumu istədilər. Mən də yataqxanadadı dedim, getdik bunların maşınında. Yataqxanada da hamı gördü ki iki polis məni otağıma aparır. Hamısına öz dillərində nəsə deyirdi polis, yəqin “baxın bu xiyar sabun oğrusudu” deyirdilər. Otağımdakı içki butulkalarını görüb onlar da niyə vodka oğurlamadığımı dedilər, cavab verdim ancaq anlamadılar. Cəza yazdıqları bir kağız verdilər, 20 dollar kimi bir məbləğ ödədim, getdilər.

Siqaretdən uzun bir tüstü aldı və sonra ağzının sağ kəna rıyla dumanı havaya buraxdı. Riçard çantasını açdı, vodka butulkasını götürdü. İçində səliqə ilə qatlanılmış paltarlar var idi. “Elə bunlardı əşyaların?” deyə soruşdu o, “Hə, sadəcə bunlar, vəssalam” deyə Riçard üzgün formada başını yellədi. Bir qədər sonra dilləndi: “Həyat bilirsən nədir? Yola getmə, razılaşma, qəbul etməkdir həyat. Vəssalam. Başqa nə edə bilərsən ki?” dərdli formada vodkasından bir qurtum aldı, “Olacaqları dəyişdirə bilərik? Yox. Olmuşları dəyişdirə bilərik? Yox. Vəssalam. Sadəcə yola gedirsən həyatla. Başqa heç nə edə bilməzsən.” Deyib susdu. Gəlib keçənlərə baxırdı. Arada dodağının altında birşeylər mızıldanırdı, ancaq onu başa düşmək olmurdu. “Elədi, haqlısan, sadəcə yola gedirsən və yola verirsən” deyə onu təsdiqlədi.

“Mən bacımı çox sevirdim, onun üçün hər şeyi edərdim, amma bax, o məni küçədə qoydu” deyib Riçard təkrar içdi. “Bacın üçün adam öldürərdin sən?” deyə soruşdu sonra.

“Mən??” – bir qədər qərarsız formada düşündü, “Yox yəqin, bilmirəm”

“Zarafat edirsən!? Bacındı o sənin, əlbətdəki öldürərdin” Riçard onun sözünü kəsib təəccüblənərək dilləndi.

“Bilmirəm, baxır niyə, baxır o anki vəziyyətə, əmin deyiləm, ümumiyyətlə heç nə üçün kimisə öldürəcəyimi düşünməmişəm, ancaq ola bilər ki buna səbəb olmayıb. Bir situasiyanın içində olmadan insan heç vaxt dəqiq əmin ola bilmir nələr baş verəcəyindən. Ancaq fərz edə bilərik.”

“Mən öldürərdim əgər onu kimsə incitsəydi. Əslində indi yoldaşı onu incidir, ancaq daha çox sözlü olaraq incidir”

Arxada oturmuş bayaqki Asiyalı yeniyetmə onların yanında peyda oldu birdən-birə. Salam verdi. Onlar qarşılıq verərək onu salamladılar. Oğlan olduqca narahat görünürdü. Tez-tez eynəyinin ortasından işarət barmağıyla basaraq yerini tarazlamağa çalışırdı. Nisbətən kök barmaqları olan əlinin içi tərləmişdi sanki. Salam verdikdən sonra bir qədər dayandı. Onun niyə gəldiyini açıqlamasını gözləyirdilər. Durduq yerə birdən “Siz haralısınız?” deyə soruşdu. Sual ani olmuşdu. Çaşqın formada ikisi də gülümsədi. “Buralıyam mən. Burda doğulmuşam. Bu küçələrdə böyümüşəm.” deyə Riçard sualı cavabladı. Gənc oğlan hələ də çox həyəcanlıydı, sözlərini birləşdirib deyə bilmirdi. Durdu və birdən mızıldandıqdan sonra dilləndi: “mm, Kaliforniya”. Bu anlaşılmaz cümləsinin üstünə onlar bir-birinə baxdılar. Oğlan “Yaxşı sağolun” deyib geri dönürdü ki Riçard onu çağırıb “Hey” deyə dilləndi ona. Oğlan dayandı, ona baxdı,

“Missiyan nə idi?” – deyə soruşdu Riçard.

“Nə missiyası?” oğlan çaş-baş formada cavabladı.

“Missiyan. Ordan durub bura gəlməkdə məqsədin. Niyə gəldin bura? Nə etmək istəyirdin?”

Oğlan daha da qızarıb əsməyə başladı. Üzündə güclü bir nifrət hissiylə Riçarda baxırdı. Sanki Riçarda onların rahatını pozduğu üçün nifrət edirdi və üzünə tüpürmək istəyirdi, amma qorxurdu.

O anda digər iki yeniyetmə qız onlara doğru yaxınlaşdı. Gülürdülər. Səmimi formada salam verdilər. Necəsiniz, deyə soruşdular. Riçard onlara yaxşı olduğunu deyib sonra da biraz əvvəl yanlarına yaxınlaşan oğlanların onları narahat edib etmədiklərini soruşdu. Onlardan şübhələndiyi üçün belə soruşduğunu əlavə etdi. Qızlar hər şeyin qaydasında olduğunu bildirdilər. Təkrar gülürdülər. Marixuananın təsirində idilər. Asiyalının qoluna girib “yaxşı, sağolun” deyərək uzaqlaşdılar.

Riçardla o bir-birinə baxaraq gözlərini bərəldib çiyinlərini çəkərək bu son olanlardan heç nə anlamadıqlarını bildirdilər. “Bu nə idi ki indi?” Riçard gülünc formada gəncin arxasınca baxa-baxa soruşdu. Gənc də hələ də arada geri dönüb qəzəb dolu gözlərlə onlara baxırdı.

“Bilmirəm. Yəqin qızların yanında özünü göstərmək istəyib. Onlara sataşdığımızı düşünüb kişilənib. O bir yeniyetmədi, nə gözləyirsən? Həyəcanlıdı. Görmədin necə əsirdi?”

“Hə, elədi,” – bir qədər dayandıqdan sonra təkrar dilləndi Riçard – “Bu qız daha yaxşı oxuyur. Ən azından əvvəlkindən yaxşıdı.”

Parkın o biri başında qurulmuş səhnədə oxuyan qızdan danışırdı. Səhnəni burdan görə bilirdilər. Riçard təkrar qızı dinlədi. “Hə, hə, bu qız çox yaxşıdı. O biri sanki ağzında penis varmış kimi oxuyurdu. Sən, başını hara qoyassan bugün?”

“Başa düşmədim?”

“Başını, başını deyirəm, qoyacaq bir yerin var? Harda yatacaqsan bugün?”

Nə cavab verəcəyindən əmin deyildi. Dayandı birdən. Düşündü. Ona qalmağa bir yerinin olduğunu deməliydimi yoxsa yox. Görəsən onun evində qalmaq istədiyini dilə gətirərdi? Əgər soruşsa necə yox deyəcəkdi? Yoxsa hə deməliydi? Artıq problem lazım idimi ona? Yoxsa yaxşılıqmı etmək istəyərdi?

“Sevgilimin evində qalıram” – deyə dilləndi birdən.

“Aydındı” – dedi Riçard. – “İşləyirsən?”

“Yox. Ayrılmışam işdən bu yaxınlarda. Əslində mən də küçələrdə yaşamağı düşünürdüm bir müddət..”

“Nəə? Yox! Qətiyyən elə bir şey etmə. Ciddisən? Asan deyil küçədə yatmaq. İşlə mütləq. Bir işin olsun. Məni işimdən də qovdular. Həm işsizəm, həm evsiz.” Riçard onun sözünü kəsdi.

“Yox, bir müddətlik deyirdim. Ancaq hə, sonra əmin oldum ki yox, küçələrdə yaşamaq da alınmır. Asan deyil. Ancaq məncə, hər insan ayda bir dəfə çıxıb küçədə bir evsiz kimi yatmalıdır. Yatmalıdır ki görsün necə çətin olduğunu və bəlkə onda öz həyatından zərrə qədər belə olsa razı qalar heç olmasa. İnsanlar bəzən başını soxacaq bir daxmanın olmasının necə bir xoşbəxtlik olduğunu unudurlar həqiqətən.”

“Birini də saraq bəlkə? Çəkmək istəyirsən?”

“Yox. Mən yaxşıyam.”

“Yox? Yaxşı. Nədən danışırdın sən ən son?

O nə qədər etdisə ən son nədən danışdıqlarını xatırlaya bilmədi, “dilimin ucundadı bir dəqiqə..” bir qədər fikirləşdi, “yox, alınmır xatırlamıram, siktir et”.

“Qısa müddətli yaddaş”

“Hə, nə qədər idi o? Üç dəqiqə?”

“Səndə otuz saniyədi deyəsən” deyib qəhqəhə ilə güldü Riçard, o da ona qatılaraq gülməyə başladı, sonra bunun otun təsirindən olduğunu dedi.

“Mən vodka almalıyam parkın başındakı mağazadan, həm də yeriyim biraz, oturmaqdan götüm düzləşib.” deyib durmağa hazırlaşdı Riçard. O da onunla birlikdə yığışdı və ayağa durdu.

“Sən də gəlirsən? Sənin də gedəcək yerin yoxdu deyəsən, mənim kimi”

“Aha”

“Yaxşı. Onda bəlkə belə edək. Bu parkın başındakı mağazada eyni vodka 7 dollardır, biraz aşağıda Çin məhəlləsində isə 5 dollar. Gələrsən ora qədər mənlə? Orda mənə satmırlar içki, sənə pulu verərəm alarsan mənə, olar?”

“Olar olar, gedək, problem yoxdu”

Getməyə hazırlaşırdılar ki birdən “Hey” deyə araxadan biri Riçardı çağırdı. Dönüb baxdılar. Asiyalı oğlan və yanında qızlardan biri var idi. Digəri yox idi. Olduqca kədərli görünürdülər.

“O sənin dediyin oğlanlar dostumuzun portmanatını oğurlayıblar” – deyə mızıldandı oğlan dodağının altında kefsiz halda.

“Nəə?? Doğrudan?? Mən bilirdim! Mən bilirdim!” deyə Riçard təəccüblə cavabladı. “Onlar gəlib sizin yanınıza oturub eyni ağaca söykəndilər, mən düşündümki sizə nəsə deyib narahat edirlər, ancaq deməli əli ilə yavaşca portmanatı götürüb gediblər!”

“İnana bilmirəm, sən demişdin Riçard!” Onlar həm təəccübləndilər, həm də sevindilər. Portmanatı oğrulanan qız onlardan biraz aralıda yerə baxınaraq gəzinirdi.

“Yaxşı, sağolun” – dedi gənc asiyalı oğlan və yanındakı qızla dönüb getməyə başladılar yavaş-yavaş, kefsizcəsinə.

“Hey” – Riçard çağırdı onları, “onlar bu istiqamətdə getdilər, bax, görürsən, burdan düz o qapıya tərəf” barmağıyla parkın qərb çıxışını göstərdi.

“Onlar onsuz da tapa bilməyəcəklər o oğruları” – dedi Riçarda o.

“Bilirəm,”

“Bəs niyə elə dedin?”

“Onlara ümid vemrək istədim,”

“Bu daha da pisdir”

Çin məhəlləsinə doğru yola düşdülər söhbətləşərək. Təəccüblərini və haqlı çıxma sevinclərini hələ də basdıra bilmirdilər.

Parkın çıxışında dayanan bir qrup qaradəriliyə yaxınlaşdı Riçard. Satıcıydılar. Bir tərəfdə velosipedin üstündə oturmuşdu biri təkcə, digər tərəfədə isə üç dörd nəfər ayrı idi. Tək olan oğlana yaxınlaşdı Riçard.

“Hey, necəsən, 20lik varındı?”

“Aha”

Bir neçə metr aralıdakı dəstədən bir gənc yaxınlaşaraq yüksək səslə dilləndi “Hey, hey, dayan neynirsən? Gözlə burdakına da bax, seç sonra al da. Pulunu ziyan etmək istəmərsən, elə deyil?”

“Göstərin ikisini də, iyləməliyəmki bilim yaxşıdılar ya yox” – dedi Riçard.

“Ala, al, bax, necədi? Xoşuna gəldi, hə? Bu zibil deyil səninçün, ən yaxşısı budu, necədi, bəyəndin?”

Sol tərəfdəki velosipedli gənc cibindən öz satdığını çıxardı, solğun rəngi qaçmış malı görən kimi Riçard “onun söhbəti belə gedə bilməz” deyib söhbəti bağladı. Satıcı gənc səhərdən bütün müştərilərini bu formada itirmiş olacaqdı ki kədərli formada başını aşağı saldı. Kefsiz idi. Riçard pulu digərlərinə verib, malı aldı, sonra biraz daha artıq verməsini xahiş etdi, satıcı da verdi və onlar ayrıldılar.

“Bax görürsən, birinin kefinin pozulmasına səbəb oldum, ancaq nə edə bilərəm? Mən yaxşı mal almaq istəyirəm, yaxşı olanı alıram, pisi satanın kefinin pozulmasına səbəb oluram. Hər şeyi idarə edə bilməzsən, bir nöqtədən sonra axışına buraxmaq lazımdı” deyə gileyləndi Riçard, “hə, bir də ki, malı alanda, həmişə daha artığını istə, mütləq verəcəklər”

Çin məhəlləsinə doğru yola düşdülər. Yolda Riçard “mən işəməliyəm” dedi, ətrafda işəniləcək yer yox idi.

–Bu kafelərdən birinə girəsən bəlkə?

–Yox, onlar biz işəməyək deyə tualet qapılarına şifrə qoyurlar. Gözlə məni burda, bir dəqiqə – deyib bir neçə metr arxada az adam keçən küçənin divarına işəməyə başladı Riçard.

Olduqca uzun çəkdi və bu onu darıxdırdı. Şırıltı səsi ətrafı götürmüşdü. Bir müddət sonra kəsildi. Riçard gəldi.

–Qapılara biz işəməyək deyə şifrə qoyublar dedin, bilirsən nə yadıma düşdü? Bir müddət Avropada yaşamışam. Bel çantamı götürüb hər həftə bir ölkəyə gedirdim. Bəzən qalacaq heç kimi tapmayanda küçələrdə yatırdım. Çox az pulum var idi deyə sadəcə yola pul xərcləyirdim, bir də ucuz sandviçlərə. Bir gün Parisdə Notr-Dam kilsəsi tərəfdə boş-bekar fırlanarkən bərk qarın ağrısına tutuldum. Normalda küçələrdə evsizlər və turistlər üçün tualetlər olurdu, amma orda yox idi. Zənginlər üçün bahalı restoranlar idi hər tərəf. Restoranın birinə girib çantamı masaya qoydum. Üst başım bərbad haldaydı, içəridəki elitləri narahat etmişdim girən kimi. Tualetə getdim. Dayana bilmirdim. Qapını açıb tualetə girəndə çox sevindim, şifrə yox idi qapıda, ancaq sonra tualetin içindəki qapını açanda gördüm ki açılmır ağzında şifrə var. Təmiz kefim pozuldu. Pulum da yox idi onsuz da, sadəcə geri dönüş biletim var idi. Birdən kostyumlu bir elit parisli kişi gəlib qəpik atıb içəri girdi. O çıxanda qapını tez tutdum ardından mən girib oturdum tualetdə. Dəhşət sevinirdim. Bir az keçmişdi ki, bir də gördüm kimsə qapını açdı, baxdı, fransızca nələrsə dedi və örtdü. Zibilə qalmış qapıya qəpik atmasan həm də içəridən bağlanmırmış sən demə. Sonra bir-bir fərqli kostyumlu elit fransızlar qapını açıb nələrsə deyib örtürdülər. Lənətə gələsilər, atamı belə söyürdülərsə çox poetik səslənirdi. Həyatımda ilk dəfəydi ki, kimsə məni tualetdə o formada görürdü, ağlıma gəlməzdi ki, parisli burjua nümayəndələri olacaq onlar da. İşimi bitirib məyus formada ayrıldım restorandan. Bir daha da Parisə qayıtmadım.

Hər ikisi güldü və yola davam etdilər. O irəlidə hər ikisi üçün kofe aldı, Riçard kofe üçün dəfələrlə təşəkkür etdi, sanki bir uşaq kimi sevinmişdi. Uzun yürüşdən sonra məhəlləyə çat dılar. Girişində çin mədəniyyətini əks etdirən böyük və bəzəkli bir qapı düzəldilmiş uzun bir məhlə idi. Bir küncdə dayandılar. Riçard ona burda gözləməsini, əvvəlcə özünün getməsi gərəkdiyini sonra isə onun vodkanı almaq üçün gedə biləcəyini dedi. Mağazaya doğru getdi. Hər yer insan qaynayırdı. Çində olduğu kimi bura da izdihamlı idi. Ətrafda olduqca çox evsiz insan var id. Günəş tam təpədəydi. Gözəl bir gün idi. Özünü rahat və dinc hiss edirdi indi. Bir müddət reallığından uzaqlaşa bilmişdi. Bir siqaret yandırdı, üstündən kofesini içdi. Xüsusilə bu kafenin kofesini çox sevirdi, siqaretlə birlikdə çox yaxşı olduğunu düşünürdü. Bir qədər sonra Riçard içəridən çıxdı, əlində qara bir torba var idi. Ona yaxınlaşdı. İki pivə var idi, oğrulamışdı. “Hə, indi sən get, Rubl vodkasını alacaqsan, tam satıcının arxasında olur, 5 dollar, al bu pulu” deyib dəmir pulları və əzik kağız pulları onun ovcuna qoydu.

Mağazaya getdi, içəridə sıra var idi, sıranın arxasına keçdi. Gözü ilə Rubl vokdasını axtarmağa başladı. İçəridən narahat edici və pis iy gəlirdi, bütün çin mağazalarında olduğu kimi.

“Yerlisən sən?” – deyə qarşısındakı iri və yaşlı qaradərili kişi çevrilib bir müddət onu süzdükdən sonra soruşdu.

“Anlamadım?” – deyə qarşılıq verdi, söhbətin hansı yerlilərdən getdiyini anlamamışdı, ancaq ikisindən də deyildi onsuz.

“Yerli, yerli deyirəm, yerlisən sən?”

“Yox deyiləm”

“Yaxşı, mən yerliyəm. Burda doğulub burda böyümüşəm. İndi qulaq as mənə, al sən bu pulu” – deyib onun ovcuna xırda-xuruş pulları tökdü – “burda 3 dollar 25 sent var, bunu 4 dollar 50 sentə tamamla mənim göstərəcəyim vodkanı al, vəssalam, başqa da söz demə. Yaxşı?

“Yaxşı” deyib gülümsəyərək cavab verdi. Yaşlı kişi qəzəbli və qorxulu danışırdı, ya onu qorxudub vodkanı aldırmaq üçün belə ciddiləşmişdi ya da onu həyat bu hala salmışdı. İstənilən halda o, onsuz da kişinin heç pulu olmasaydı belə vodkanı alardı yəqin, deyə düşündü.

Növbələri gəldi çatdı. Kişi satıcıya vodkanı göstərdi, satıcı uzatdı, o vodkanın pulunu ödədi və kişi mağazadan çıxdı. Sonra o Rubl vodkasını istədi “və bir də qızıl Marlboro zəhmət olmasa” deyib pulu uzatdı, xırdanı götürüb çıxdı çölə.

Çöldə həmin yaşlı kişi onun qolundan tutdu, çönüb ona baxdı, kişi təkərli əlil arabasında oturmuşdu. Yuxardan aşağı kişiyə doğru baxırdı. Kişinin arabasını ağ dərili gənc və gözəl bir qız sürürdü.

–Özünü necə hiss edirsən əzizim?

–Nə?? – O heç nə anlamamış formada təəccüblə kişiyə baxırdı.

–Özünü deyirəm, necə hiss edirsən? Orda içəridə etdiyin hərəkətə görə? Məmnun hiss edirsən? Hə?

–Hə, hə, yaxşı hiss edirəm.

–Ay sağol, Tanrı səni qorusun, yaxşı iş gördün içəridə. Minnətdaram əzizim.

–Bir şey deyil

Riçard da gəlmişdi, qızla nəsə söhbət edirdilər. Vodkanı Riçarda uzadıb aldığı siqaret paketini açmağa başladı. Yola düşdülər. Riçard kişinin arabasını sürürdü, ən qabaqda onlar gedirdilər, arxada həmin ağbəniz qara saçlı qız və bir nəfər daha gedirdi. Qızla həmin üçüncü şəxs nəsə qızğın müzakirə edirdilər. Siqaretini yandırdı. Kişinin təkərli arabasına baxdı. Dilənmək üçünmü bu arabaya oturmuşdu görəsən, yoxsa həqiqətən də çox gəzə bilmirdi? Mağazanın içində ayaq üstəydi çünki. Yəqin dilənmək üçün belə edirdi, deyə düşündü. Bir qədər yeridikdən sonra qız dörd beş metr aralıdakı Riçarda baxaraq “mənim heç bir fikrim yoxdu, bu kimdi və arabanı hara sürür” – deyə mızıldandı və yüksək səslə Riçardı çağıraraq soruşdu:

“Heey, hara gedirsən axı sən?”

“Bilmirəm”

“Dayan orda görüm” – dedi qız və Riçardın yanına yaxınlaşdılar, qız arabanı aldı, “Yaxşı, burda yollarımız ayrılır gənclər, sağolun” – dedi.

“Sürürdüm də, nolub” deyə Riçard arabası alınmış uşaq kimi mızıldandı. Geri döndülər və yeriməyə başladılar. İzdihamlı küçəni enləməsinə keçərək yolun o biri başındakı sakit və ağaclar olan kiçik parka bənzər yerə getdilər.

“Bura necədi? Oturaq səncə burada?”

“Aha olar, olar oturaq” – dedi və oturdular.

Riçard yeni alınan vodkanı içdi, sonra oğrulamış olduğu iki pivəni çıxardı, “içmək istəsən götür iç” – dedi.

“Steel reserve? Mən də bu pivədən içirəm, çox sevirəm, amma dəmir qabda satdıqlarını bilmirdim heç, bunu neçəyə satırlar bəs?

“Bilmirəm”

“Yaxşıdı bu, ucuz və faizi çoxdu, səkkiz faiz, tez tutur adamı”

“Çəkmək istəyirsən birini də? Saraq?”

“Olar”

Oturduqları yer dar bir küçə kimiydi, baş tərəfində süni şəlalə var idi və ordan axan su küçənin kənarıyla axıb gedib başqa bir yerə tökülürdü. Sakit idi, arada bir-iki nəfər adam keçirdi. Keçənlər onları müşahidə edirdi, onlar da keçənləri. Onlara baxanlar qəribə gözlərlə baxırdılar, bəzən çəkinərək və qorxaraq. Küçədə oturub içən evsizlər kimi. “Qızınızın çox gözəl saçları var xanım” deyə Riçard nəzakətlə yoldan keçən ana və qızına səslənir və təşəkkür cavabı alırdı. Arada bir keçənlərə nəsə söz atır, bəziləri qorxur, bəziləri gülür, bəziləri qarşılıq verirdilər. “Hey, siz iki bacısınız?” – deyə o başqa bir ana və qızına səslənir, anaya hələ də cavan göründüyünü xatırlatmağa çalışaraq dostcasına sataşır və gülürdü. Qadınlıq qüruru oxşanan ana da ona gülüb keçirdi. “Ona bax, ona bax” – deyə Riçard qarşılarından keçib sağa doğru irəliləyən üç nəfəri göstərdi. O baxdı amma bir şey anlamadı. “Nəyə?” – deyə soruşdu.

“Homoseksual deyilsən sən təsadüfən? Ortadakı qızın götünü deyirdim, keçdi artıq”

“Yox deyiləm, baxdım qıza baxmasına amma yaxşı heç nə görmədim”

Yoldan keçən evsizlər onlara salam verib keçirdilər. Bə ziləri yaxınlaşıb onlardan müxtəlif narkotik maddələrin adını soruşaraq olub olmadığını soruşurdular, onlar da yox deyirdilər. Sonra yavaş addımlarla biri daha keçirdi küçədən. Riçard ona da salam verdi. Otuzlu yaşlarında bir oğlan idi. Qəddar görünümü var idi. O da salam verdi. Riçard onunla yenə nəsə bir zarafat etdi, o qəribə formada onları süzdü, sanki nədənsə qorxurmuş kimi baxdı. Qaradəriliydi, qabaq dişləri yox idi, köhnəlmiş və çirkli qara şalvar və köynək geyinmişdi. Onunla zarafatlaşdıqlarını görüb yavaşladı. Üzündə zəhm, qəddarlıq, qəzəb, qorxu, maraq və şübhə mimikaları biri birinə qarışmış formada sakitcə yanaşdı və soruşdu:

“Olar yanınızda oturum?”

“Olar, olar, əlbətdə olar. Otur. Necəsən, neynirsən?” Riçard soruşdu.

Onların oturduğu daşların sağında yanlarına oturdu.

“Adın nədir?” – Riçard onu dindirdi.

“Ra”

“Ra? Günəş tanrısıydı o hə?”

“Hə, düzdü, bilirsən ki”

“Əla addı, Ra, iki hərfdən ibarət, Ra, Ra”

“Sizin adlarınız nədir?”

“Riçard”

“Mavi”

Ra cibindən sarma kağızı çıxardı və içinə yumru qara nələrsə qoyaraq sarmağa başladı. Mavi bunun nə ola biləcəyi barədə düşündü, daha əvvəl belə bir şey görməmişdi. Bugünlərdə küçələrdə bir yığın narkotik maddə gəzirdi, yəqin onlardan biri idi.

Yoldan keçən evsiz qılığında orta yaşlı bir qadın və axsayan kişi onların yanında dayandı və kişi boğuq səslə Riçarddan soruşdu:

“Kristal varınızdı?”

“Yox”

Yaşına görə üzü həddindən artıq qırışıqlı olan axsaq kişi onlar ona sanki yalan deyirlərmiş kimi onlara qəzəblə baxdı. Üçünün də üzünü bir saniyəlik müddətə incələdi. Sonra qadınla dönüb axsaya-axsaya çıxıb getdilər.

Kristal deyərkən o ucuz kokaini nəzərdə tutmuşdu. Bu zonada elə adlandırırdılar evsizlər. Normal kokaindən dəfələrlə güclü və zərərliydi. Kişinin üzündəki erkən qırışıqlar, axsaq yerimə tərzi və həddindən artıq boğuq səsi onun ağır kristal aludəçisi olduğunu göstərirdi. Evsizlər arasında çox yayğın idi. Onları görünüşlərindən ayırd etmək olurdu. İstifadəçisi əvvəlcə tənəfüs problemləri yaşayacaq, sonra öskürəklər başlayacaqdı, nəfəs darlıqları, ağciyər xəsarəti və qanamalarla davam edəcəkdi problemlər. Sonra bir-birini izləyən ağır depresiyalar. Depresiyadan çıxmaq üçün aludəçi maddəni tapmaq adına hər şeyi edəcəkdi, hətta öldürəcəkdi. Əgər bunlar da işə yaramasa tək yolu qalacaqdı: intihar.

“Məni harda görürlər, gəlib kristal istəyirlər, yoxdu deyirəm, yenə istəyirlər. Yoxdu da, yoxdu. Məndə kristal ya daş zad yoxdu. Mən istifadə etmirəm elə şeylər” – deyə Ra gileyləndi.

Daha sonra bir neçə yoldan keçən də ayaq saxlayıb onlardan fərqli-fərqli ucuz küçə narkotikləri soruşdular. Gələnlər Riçarda yaxınlaşır, sanki onu uzun müddətdir tanıyırmışcasına bir şeylər deyir, Riçard da sanki söhbətin mövzusunu dəyişmək üçün çabalayırdı. Ən son bir kişi daha gəldi və Riçardla sanki hər gün görüşürmüş kimi hal-kef etdi. Riçard onu yola vemrəyə çalışdı və sonda bacardı.

“Tanıyırsan onu?” – Mavi soruşdu.

“Yoo, yo tanımıram”

Mavi hələ də Riçarddan baş aça bilməmişdi. Görünən o idi ki bu adamlar onu tanıyırdılar və o buraların çoxdankı sakini idi, küçələrin. Riçard Ra ilə bir şeylərdən danışırdı. Onun üzünə baxdı Mavi, uşaq məsumluğu var idi. Yanmış dodaqlarına baxdı, Riçard alovun onun qolunu və dodaqlarını yandırdığını demişdi. Mavi onun neçə yaraşıqlı və zəki olduğunu görüb heyfslənirdi. Həyatda yerini tapa bilməmişdi. Yeri səhv düşmüşdü. Ya da həyatda heç kimin doğru yeri deyə bir şey yox idi əslində. Onun bükük belinə baxır və yazığı gəlirdi. Əlində olsa onun üçün ən yaxşısını edərdi deyə düşünürdü. Nə istəyirdi Riçard? İçməkmi? Olsun, onun içkisini və rahat yatağını təmin edərdi, deyə düşünürdü. İçsin istədiyi qədər, öz həyatı idi.

“Al yandır” – Riçard ona növbəti sarmanı uzatdı.

Ra onlardan haralı olduqlarını soruşdu, cavabları aldıqdan sonra bir qədər uzağa daldı. Mavi sarmanı ona ötürdü.

“Böyüdüyüm yerdə, küçələrdə adam öldürürdülər. Hamının silahı var idi. Bərbad bir yer idi,” – deyib Ra bir tüstü aldı və davam etdi, “O cəhənnəmdən canımı qurtarıb bura gəldim. Bir neçə ay əvvəl. Nəsə fərqli bir şey etmək istəyirəm. Bilirsən? Nəsə fərqli bir şey, fərqli bir şey, nəbilim” deyə həssas səs tonuyla bitirdi cümləsini. Sanki ümidlərinin indidən ölü doğduqlarını bilirmişcəsinə kefsizləşdi. Sanki yarısı getmiş ömründə bundan sonra da heç vaxt fərqli bir şey edə bilməyəcəyini başa düşür və üzülürdü.

Sözləri Maviyə təsir etmişdi. Onu yenidən müşahidə etdi. Onu ilk gördüyündə üzündəki zəhmdən çəkinmişdi, ancaq indi nə qədər həssas olduğunu görürdü. Demək ki, üzündəki bu zəhmin səbəbi böyüdüyü küçələr və şəhər idi. Elə bir yerdə yaşayırsansa əgər, onlar kimi davranmağa məcbursan. Tək ayaqlılar yaşayan kənddə sən də tək ayağınla gəzməliydin. Demək ki yeni bir insan ilə görüşərkən üzündəki o qorxu, zəhm, şübhənin səbəbi böyümüş olduğu illər idi. Elə formalaşmışdı.

Onun qolundakı ucuz və keyfiyyətsiz formada işlənilmiş siqaret çəkən Joker tattoosuna baxdı. Aşağı hissədə də yenə qrafiti yazı tərzi ilə nəsə yazılmışdı. O tattoo da keyfiyyətsiz görünürdü. Əlində silahlar gəzən insanların yaşadığı yerdə böyüyən bir uşağın necə bir tattoosu ola bilərdisə elə də tattooları var idi. O “nəsə fərqli bir şey eləmək istəyirəm” deyərkən necə də qorxaq bir ümid içində qıvrılırdı. Sanki dediyinə özü də inanmırdı. Sanki elə belə də ölüb gedəcəyinə artıq əmin idi, ancaq inanmaq istəmirdi. Nə edə bilərdi Ra? Onun kimi neçə Ra var idi? Onun kimi kimsəsiz, yoxsul, təhsilsiz böyü müş neçə ümidsiz və başdan uduzan Ra var idi? Fərqli nə edə bilərdi ki? Bir işə başlaya bilərdi məsələn, bəlkə də? Əgər ona iş verən birini tapsaydı təbii ki. Yaxşı olmasına ehtiyac yox idi, təki iş olsaydı? Bu hər şeyi həll edirdimi? Tək problem bumuydu? İşindən sonra insanlar yenəmi ondan qorxacaqdı? Bəlkə dişlərini düzəltdirərdi ilk maaşıyla? Bəlkə yeni paltarlar alardı? Bəlkə bir gün bir qadın gülümsəyərdi onun üzünə? Unutmuşdu bəlkə də isti bir qadın gülümsəməsini küçələrdə yaşayarkən. Unutmuşdu, yoxsa o istiliyi heç vaxt hiss etməmişdi? Necə üç fərqli dünya yaşamışdı Ra, Mavi və Riçard? Dünya qavrayışı onlar üçün nə qədər nisbi və subyektiv idi?

Hər üçü nə qədər fərqli həyatlar yaşamışdılarsa da, aralarından biri ölmək istəyir, digər ikisi sürünsələr də ölümdən imtina edirdilər. Həyat bu qədər çox dəyərliydi. Hər gün daha da əzilərək, ancaq yenə də yaşayacaq qədər. Yoxsa məsələ həyatın gözəlliyi deyil də, insanın həyatda qalma instiktimiydi?

“Yaxşı bir işin olmalıdı, yaxşı iş çox vacibdi və başının üstündə bir daxman” – Riçard dilləndi və davam etdi – “Ancaq yaxşı iş çox azdı. Hamıya bəs edəcək qədər yoxdu, nə olursa olsun, əhalinin yarısı həmişə əziyyət çəkəcək. Getdikcə də çətinləşir, işlər azalır, texnoloji işsizlik artır. Daha da betər olacaq. Ev və kira qiymətləri də çox bahadı. Neçə min illik dünyada milyardlarla insanın yaşadığı evlər sanki yoxdu və biz yaşamağa ev tapmırıq. Lənətə gələsi əmlak lobbisi.”

“Lənətə gələsi dövlət şəhərlərin xaricində park yerləri ayırsa, maşında ya furqonda yaşamaq istəyənlər üçün, elektrik dirəkləri olsa ucuz qiymətə və duş yerləri qoyulsa, əla olardı. Amma kapitalist əmlak lobbisi ona da icazə verməz yəqin. Mən nə kira vermək nə ev almaq istəmirəm. Geniş furqonda yaşaya bilərdim. Lənətə gələsi yaxşı işləri tapmaqsa həddindən artıq həvəs tələb edir. Nifrət edirəm iş axtarma prosesinə. Sırf onun üçün belə özümü öldürə bilərəm” – Mavi dedi.

“Sənin gəldiyin yerin qadınları necədi?” – deyə Ra söhbəti dəyişib Mavidən soruşdu.

“Qadınları? Belə də. Bəzən ehtiraslı, bəzən təhlükəli, bəzən dindar, bəzən utancaq. Darıxıram onlar üçün. Hamısının öz yeri var, utancaq qadının öz yeri var, utancaq olmayanın öz yeri. Ancaq yenə də bir qadında vaginadan əvvəl beynini üstün tuturam.”

“Maraqlıdı. Daha əvvəl dindar qadınla birlikdə olmamışam”

“Rəqibin başqa oğlan yox, tanrı olur. Maraqlı və şərəfli işdi”

“Bəs təhlükəli niyə dedin? Nə təhlükəsi??”

“Məni evinə çağıran qızın evindən əli bıçaqlı üç qardaşı çıxmışdı bir dəfə. Onu deyirdim, bəzən bilmirsən başına nə gələcək, bunun da öz marağı var.”

“Əli bıçaqlı qardaşları? Doğrudan? Niyə? Neylədin bəs??”

“Qızla evə girəndə evin içindən çıxdılar, gizlənmişdilər. Tez qaçıb çölə çıxdım, arxamca qaçmağa başladılar. Bir neçə küçə qaçdıqdan sonra gördüm ki qaça bilmirəm, yandakı divarın dibində gizləndim. Ya yanımdan qaçıb gedəcəkdilər ya da görəcəkdilər. Bəxtim gətirdi, keçib getdilər. Əsl nazi filmində hiss etmişdim özümü. Sonra onların küçəsindən altı ay keçmədim. Niyə o qədər əsəbiydilər bilmirəm. Qız razıdırsa sənə nə axı? Bəlkə də məni qısqanırdılar, bacılarına sahib ola bildiyim üçün. Bəlkə də onlar da istəyirdi. Bəlkə də insest əlaqəyə ən çox əsəbləşənlər onu ən çox istəyənlərdi. Bilmirəm.”

“Mənim bir dostum var idi. Anası uşaqlıqdan ona oral seks edirmiş, atası da bilirmiş. Qəribədi, amma düz deyirsən, hərənin öz işidi, bəyənmirsən etmə. Başqasını niyə qınayırsan öz şəxsi həyatına görə” dedi Ra və davam etdi “Hər şey bir tərəfə, nə vaxt ot çəksəm ya həyəcanlansam bağırsaqlarımda nəsə bir şey hiss edirəm, kəpənəklər uçuşur, çox qəribədi”

“Bilirsən niyə? Çünki bağırsaqlar beyindən sonra ən çox neyron olan yerdi. Ona görə sevinəndə ya həyəcanlananda filan bağırsaqlarda neyron partlaması yaşayırsan, kəpənəklər uçuşur. Sinir impulslarıdı onlar. Bağırsaq instikti ya intuisiyası ki deyirlər ha? Ordan gəlir”

“Doğrudan? Bağırsaq hisslərin deyir ki hər şey yaxşı olacaq” – dedi və güldü Ra.

“Onu ot dedirdir sənə Ra” – deyə Riçard araya girdi.

Gülürdü indi Ra. Riçard təkrar nəsə məzəli bir şeylər dedi. Ürəkdən gülürdü. Bir uşaq kimi bütün dərdlərini unutmuşcasına gülürdü, otun verdiyi təsirlə. Gözətrafı və yanaq əzələləri sonadək gərilmişdi. Qabaq üstdəki dörd əksik dişi ilə gülürdü. Biraz əvvəlki o zəhmli görünüşündən əsər-əlamət qalmamışdı. Yarımca saat içində yola gedə bilmişdilər. Bir insanın daxili dünyasını görəbilmək və onunla tanış olmaq bu qədər asan idi əslində. İnsanlar instiktiv olaraq tanımadıqları bütün digər insanlara ehtiyyatla yanaşırlar ilk başda. Şübhəylə. “Tanımdadığın yad insanlardan uzaq dur” cümləsini onlara analarından əvvəl genlərinə işləmiş olan təbiət öyrətmişdi. Meşə insanının bir başqa mirası. Əslində bütün insanlar – ən azından bir çoxu – eyni dərdləri bölüşərkən və bu lənətə gələsi həyatın eyni zülmünü paylaşarkən niyə də yeni bir insan görərkən sanki yad planetli kimi ondan çəkinir, tez öz ciddi qabığına bürünür, ciddi üz ifadəsi alır, qarşı tərəfi şübhəylə süzür və qorxurlar?

“Orada, divardakı yazını oxuya biləniniz var? Mənim gözərim zəifdi, oxuya bilmirəm” – deyə Riçard onun düşüncə axışını pozdu.

“dörd, üç.. Üçdü o ya beş? Yox, mən görə bilmirəm” – dedi Mavi.

“4,8,15,16,23 və 42” deyə bir nəfəsə bütün rəqəmləri oxudu Ra.

“Aa, halaldı Ra. Sən çox yaxşı görürsən deyəsən. Bilirsən, sənin kimilərə pilot göz deyirlər, yaxşı görənlərə, nadir tapılan dərəcədə yaxşı görənlərə” – dedi Mavi

“Doğrudan? Pilot göz?” – deyə soruşdu Ra. Sevinir və gülürdü. Bir işdə yaxşı olduğunu bilmək onu sevindirmiş olmalıydı. Özünü bir işə yarayır hiss edirdi ən azından.

“Aha”

“Mən həm də yaxşı üzə bilirəm” – deyə o həyəcanla əlavə etdi.

“Sən lap sağ qala bilmək üçün yaradılmısan ki” – deyə Riçard dilləndi. “Bəs qaçmaq? Yaxşı qaça bilirsənmi, geniş çiyinlərin və güclü qolların da var.”

“Belə də, pis qaçmıram” – deyə Ra Riçardın tərifinə sevinərək ürəklə dilləndi.

Həyatda sağ qala bilmək üçün insana lazım olan təməl güc Ra’da var idi. Ancaq hansı həyatda? Meşə insanının həyatında hə. Ancaq iyirmi birinci əsrdə bunlar çox şey ifadə etmirdi. Bütün müasir yaşam tərzini rədd edib küçədə yaşamaq istəyən insan üçün bunlar heç bir şey ifadə etmirdi. Özünə sadəcə başqa bir heyvan növü kimi baxmaq istəyən və elə yaşamaq istəyən insan üçün artıq yer yox idi dünyada. Bütün meyvə bağları və meşələr dövlətlərin əllərindəydi. O meşələrə milli qoruq adları verilmiş və ətraflarına çəpərlər çəkilmişdi. Küçədə yaşamaq istəyən insana sadəcə başqalarının gündəlik zibilləri ilə keçinmə şansı qalırdı.

“Mənim gözlərim yaxşı görmür, sanki gözümün ətrafı bulanıqdı, ancaq ortanı normal görürəm. Uzağı da görmürəm,” – dedi Riçard.

“Bəlkə də az şey görməyin daha yaxşıdı” – dedi Mavi. Ra onun cavabını xoşladı və güldü.

“Tapmaca kimi oldu lap. Sizə bir tapmaca deyim?”

“De”

“O nədir ki, düzəldən adam onu istəmədi, alan adamın ona ehtiyacı yox idi, işlədən adamın işlətdiyindən xəbəri yox idi.”

İkisi də düşüncəyə daldı, dodaqlarının arasında təkrar edirdilər: “düzəldən adam istəmədi”, “işlədənin xəbəri yox idi”. Bir neçə dəqiqə fikirləşdilər və bir qərara gələ bilməyib cavabı istədilər.

“Mən də tapa bilməmişdim, tabut” – deyə Ra uşaq həyəcanı ilə cavabladı, sonra da tapmacanı izah etdi. Sonra bir neçə tapmaca və lətifə daha danışdı.

Bir qız peyda oldu küçənin sol tərəfində və onlara yaxınlaşdı. Siqaret istədi. Verdilər. Yandırdılar. Qız onları süzdü, onlar da qızı. Gəldiyi istiqamətin tərsinə davam edən qız onlardan bir neçə metr aralıda uşaq arabası gördü və onlara səsləndi:

“Hey, bilirsiniz bu kimindi?”

Bir-birlərinə baxıb başlarını yelləyərək yox işarəsi verdilər. Yəqin ki sahibi arabanı orda saxlayıb uşağı gəzintiyə çıxarmışdı və birazdan qayıdacaqdı. Qız peşəkarcasına tezcənə ətrafa baxındı, arabanın içindəki jaketi götürdü və öz köynəyinin altından qarnına salaraq gəlmiş olduğu istiqamətə tərəf qaçmağa başladı. Ağzında siqaretlə qaçan hamilə qadın təəssüratını yaradırdı.

“Bu nəydi ki ala indi?” deyə onlardan biri təəccübləndi, digər ikisi də mimikləri ilə ona qoşuldular.

Bir müddət daha söhbətləşdilər. Sonra Mavi Laranı və onun evdə olduğunu xatırladı. Bu qədər vaxt necə unutmuşdu onu? Otun təsirindən olacaqdı deyə düşündü, başı çox qarışmışdı. Birdən birə getmək istəyi tutdu onu. Getməliydi. Laraya getməliydi. Onunçün darıxdı.

“Mən artıq getməliyəm” – deyə dilləndi birdən durduq yerə.

“Doğrudan? Gedirsən? Nə oldu ki?” – Ra təəccübləndi. Qərar çox ani idi.

“Aha, getməliyəm,”

Ayağa durdu dönüb Riçarda baxdı, burnunu eşməklə məşğul idi. “Riçard, səni harda tapa bilərəm sonra?” – deyə soruşdu ondan, o da etinasızca “Bilmirəm” deyə cavabladı.

“Telefon nömrən filan nəyinsə var?”

“Yox. İstəyirsənsə mənə öz nömrəni yaz ver”

Mavi bircə saniyəlik dayandı. Qələmi var idi. Amma bir anda fikrini dəyişdi və ona əlaqə nömrəsi vermək istəmədiyini düşündü, qərarsız idi, birdən istəmədən onlara nömrəni yazacaq qələminin olmadığını dedi. Ra inadla nömrəni deməsini istədi, yaddaşının belə şeylər üçün yaxşı olduğunu və nömrəni əzbərləyəcəyini bildirdi. Mavi ona nömrəni dedi, Ra bir neçə dəfə təkrar etdi və nömrəni əzbərlədi. Üç dəqiqə sonra unudacaqdı deyə düşündü Mavi, qısa müddətli yaddaş. Riçardı qucaqladı, Riçard ona soyuq davranırdı. Sonra Ra ilə sağollaşdı və ordan uzaqlaşdı. Evə doğru tələsirdi, çox tələsirdi. Metroya minməliydi deyə düşündü. Yaxındakı stansiyaya doğru tələsdi.

7
YORĞUN ÜMIDLƏR

Metrodaydı. Fikirlər bir-birinə qarışmışdı. Laranı evdə eləcə qoyub çıxdığı üçün özünü günahlandırır və bunun necə axmaq bir hərəkət olduğunu düşünürdü. Metro onu arada bir silkələyirdi. Baxışları gerisi görülməyən qapqara pəncərəyə zillənmişdi. Lənətə gələsi həyatı nə qədər sevdiyini və ölümü nə qədər arzulasa da bir o qədər də yaşamağı istədiyini düşündü. Ölmək istəmirdi. Bəlkə də Lara onunçün yeni bir ümid ola bilərdi. Ola bilərdimi? Yoxsa artıq onu qurtaracaq heç bir ümid qalmamışdı? Tək istədiyi şey geri gedib onu bağrına basmaq idi. İki gündür tanıdığı bu yad insan, indi dünyada ən çox istədiyi varlıq idi. İki insanın bir-birini dəlicəsinə istəməsi üçün bir neçə saniyənin bəs etdiyini düşünürdü bəzən. Bunun üçün illər lazım deyildi. Hətta bəlkə də əksinə, illər bu təsiri azaldırdı. İki insan bir-birini nə qədər az tanıyırsa o qədər çox arzulayardı. Sevgi kimyəvi idi və son istifadə tarixi var idi. Bir insana olan istək və birlikdə keçirilmiş müddət tərs mütənasib idi Mavi üçün. O əslində bütün həyatını bu düşüncə üzərinə qurmuşdu. Bir müddətdən sonra, onun kimi insanlar üçün, ən müqəddəs məna belə dəyərini itiriridi. Lara haqlıydı, ehtiras tanrısından belə bezərdi. Kimilərinin təbiəti bir qadına, bir şəhərə və ya hansısa bir mübarizəyə ölümünə və ömürlük bağlı olmaq idisə, kimilərininki də yenilik, yeni şəhərlər, qadınlar və yeni mübarizə uğrunda bitməz bilməyən axtarış idi.

Sonra birdən Riçardı eləcə qoyub çıxıb gəldiyi üçün inanılmaz ağırlıqda bir sancı hiss etdi. Sanki etdiyi hərəkətin nə qədər mənasız olduğunu ancaq indi anlaya bilmişdi. Onu bir də görə bilməyəcəkdimi? Niyə vermədi nömrəsini? Gözünü pəncərədən çəkib ətrafa baxdı anlamsızca. Sanki durub geri Riçarda doğru qaçmaq istəyirdi. Etdiyi hərəkətin adı əclaflıqdan başqa bir şey deyildi deyə düşündü. Qaşları çatılmışdı. Boş baxışları yerə zillənmişdi. Əli ilə oturduğu oturacağı tutub sıxırdı. Üzünü yumruqlamaq istəyirdi. Alçaq və vicdansız hərəkət etmişdi. Riçardın sonra ona zəng edib ondan bir şeylər istəyəcəyini düşündüyü üçün verməmişdi nömrəni. O an, problem istəmədiyini düşünmüş və belə etmişdi. Ya bir gün zəng edib də bir şey istəsəydi demişdi? Qalacaq bir yer, bir miqdar pul. Əgər nömrəni verməsə bir gün ona yox cavabı vermək məcburiyyətində də olmayacaqdı deyə düşünmüşdü. İndiysə bunun peşmançılığında boğulurdu. Riçard, son vaxtlarda tanıdığı tək insan idi ki onun yanında saatlarca oturmaq istəmişdi. O zəki idi və özünəməxsus satirik üslubu var idi. Sadəcə həyat, onun da üzünə gülməmişdi.

Qərara gəldi ki indi evə getsin. Sonra səhər qayıdıb Riçardı parkda axtaracaqdı. Oralarda bir yerdə olacağını ümid edirdi. Amma əvvəlcə Laraya qovuşmalı onu bağrına basmalı və ona səhər dediyinin əksinə, gec də olsa tapdığı üçün nə qədər minnətdar olduğunu deməliydi. Onunla bir müddət yaşamaq istədiyini deməliydi. Birdən-birə elə həyəcanlanmışdı ki evtanaziya kamplarına getməyi, intiharı belə unuda bilərdi. Həyatın gözəl olduğunu düşünürdü. Ya da, gözəl olmasa belə, Larayla birlikdə bəlkə öhdəsindən gələ bilərdilər.

Eşq kimyəvi hissdir. Ya da daha dəqiq sözlə, bio-kimyəvi hissdir. Və aşiq olduğumuz anda bədənimizdə gedən bir sıra bio-kimyəvi prosesslər var. Loru dildə desək, hormonların sevişməsi kimi. Bilinən ən möhtəşəm xoşbəxtlik hormonlarının şaha qalxması və bir-birini qucaqlamasıdır eşq. Və sözsüz ki, müqəddəs bir hissidir. Ya da, düzəldirik; hiss yox, prosessdir. Çünki hiss dediyimiz şey də, kimyəvi prosesslər bütünüdür. Eşq, ən müqəddəs prosessdir eləysə.

Aşiq olduğunu düşünürdü. Laranı xatırlayarkən ürəyi ayaqlarından da çox əsirdi. Məsələ o idi ki, bu romantik sevgi idi deyə düşünürdü indi. Çünki onlar sevişmişdilər, bu sadəcə primitiv bir cinsi eşq deyildi. Eşqə düşərkən hiss etdiyimiz prosesslər əgər sevişmə sonrası hələ də davam edirlərsə əgər, bu artıq romantik eşq olmuş olurdu və o bunu çoxdandı yaşamamışdı. Hər dəfə bir yadla sevişmə səhəri yatağındakı qadını unudub yeni bir qadın arxasınca qaçırdısa, indi onun ayaqları və ürəyi hələ də əsirdi Laranı düşünərkən. Larayla birlikdə hər şeyin çox gözəl olacağına bütün qəlbiylə inanırdı indi.

Eşqə düşərkən partnyorların beyinlərinin ön lobu olan frontal lobun fəaliyyətində azalma hiss olunur və frontal lob beyindəki analitik düşünmə, fikir yürütmə kimi məntiqi funksiyaların yerinə yetirildiyi yerdir. Eşqin gözü kordur deyimi burdan gəlir. Frontal lobun fəaliyyəti azaldığı üçün partnerlər sevdikləri insanın qüsurlarını görmür, analitik dəyərləndirmə edə bilmirlər. Əksinə onun hərəkətlərini, gözəlliyini şişirdirlər. Həmçinin zaman-zaman hərəkət pozğunluğu da hiss edilə bilinir, əl əsə bilər, nələrsə səhvən sındırıla bilər. İnsanın qorxu keçmişinin saxlanıldığı amiqdalada da fəaliyyət pozunutusu yarandığı üçün aşiq daha cəsarətli olur və qorxmur. Bu dəyişikliklərin təkamüli açıqlaması, sevənin sevdiyi üçün özünü risklərə atması, onu qoruya bilməsi, genlərini paylaşacağı partnyorunu qorumasıdır.

İndi o eşqə düşdüyünü və düşündüklərinin böyük ehtimal doğru olmadığını, Lara ilə birlikdə olsa hər şeyin heç də çox da yaxşı olmayacağını düşünür, ancaq yenə də buna – hər şeyin yaxşı olacağına – bütün qəlbi ilə inanırdı. İnsana bəxş edilmiş ən böyük psixoloji paradokslardan biri idi bu. İdraki ziddiyət. Bir-birini səhv çıxaran tezislərin hər ikisinə eyni anda yüksək dərəcədə inanma hissi. Həyatına son verməyi düşünən Mavi, bir anda Larayla tanışırdı və onunla birlikdə olsa əgər, bütün ağrılarını unudacağını sanırdı. Bir tərəfdən də onu bu yanılqıya salan şeyin mədəsində uçuşan kəpənəklər – kapilyar damarlarında hərəkət edən sürətli qan dənəcikləri- olduğunu bilirdi.

Ancaq o qərarını vermişdi. Bunun bir illuziya olub olmaması vacib deyildi. Onsuz da həyat bir xoşbəxtlik oyunundan ibarət idi və xoşbəxtlik çox vaxt sadəcə bir illuziyaydı. Nə olur olsun Laranı istəyirdi. Çəkdiyi bütün ağrılar, keçmiş həsrəti, həyatda qala bilmək üçün işləmə əziyyəti, hər an seçim etmə əziyyəti və qalan digər bütün əziyyətlərə göz yuma bilərdi. Lara ilə bir neçə ay daha xoşbəxt ola bilərdi. Gerisi önəmli deyildi. Onsuz da həyatında bir neçə aydan daha uzun planlar qurmamışdı, qurmaq da istəməmişdi heç vaxt.

İndi ona maraqsız və dadsız gələn, bu şəhərdə bildiyi bütün yerlərə, küçələrə, meşələrə, parklara, göllərə Lara ilə birlikdə yenidən gedə biləcəklərini, onu gəzdirə biləcəyini düşündü. Bir yeniyetmə kimi həyəcanlı və xoşbəxt idi. Görəsən onun ən sevdiyi o gölü bilirdi Lara? Bilməsə nə yaxşı olardı deyə düşündü, onu ilk o aparardı. Bilirdisə də eybi yox, yenə gedərdilər. Sahilində sərxoş olardılar. Tək gəzdiyi bütün o yerlər, artıq onun çarəsiz yalnızlığını paylaşan və yalnızlığını onun üzünə vuran, bar-bar bağıran birər cəhənnəm halını almışdılar. Düşündüyü o göl məsələn, sıxıntılı günlərində gedib yalnızca dolaşıb, sahibsiz bir it kimi sülənib sonra boynu bükük o yalnız otağına qayıtdığı və artıq ona heç bi həyəcan verməyən quru bir təkliyin hökm sürdüyü su yığıntısından başqa bir şey deyildi. Halbuki Lara, o quru gölə bahar gətirə biləcək bir təravətə sahib idi.

– deyə düşünürdü Mavi.

Ya da,

– deyə yanılırdı Mavi.

Onu Riçarddan uzaqlaşdıran qatarlar, Laraya yaxınlaşdırırdılar. Bugün tanıdığı və sevdiyi bu iki insanın ikisini də bilərək özündən uzaqlaşdırmışdı. Necə də axmaq idi. İlk öncə evə gedib Laranın könlünü alacaq, sonra da Riçardı tapacaqdı. Hətta Larayla birlikdə gedərdilər onu axtarmağa? Hə, əla fikir idi, Laranı da onla tanış edərdi. Həm Riçarda dediyi sevgilimin evində qalıram yalanının o qədər də yalan olmadığını göstərmiş olardı. Bir də Rubl vodkasını alardı Riçard üçün, onu tapdıqdan sonra içərdilər birlikdə üçü. Əla plan idi deyə düşündü. Riçardı yəqin ki tapacaqdı, uzaq başı həmin o çin mağazasına gedəcək və orda gözləyəcəkdi, onlardan soruşacaqdı. Tapacaqdı, hər şey yaxşı olacaqdı.

Səhər Laraya demiş olduğu o lənət cümləni – kaş səni heç tanımamış olaydım – cümləsini, Laranınkı ilə dəyişəcək və ona kaş səni daha əvvəl tanımış olaydım deyəcəkdi. Bu qədər gec tanımışkən heç hara buraxmaq fikrinin olmadığını deyəcəkdi. Laranın ona dediklərini xatırlayırdı, ona hələ onlar dünən axşam barda ikən bir neçə günlük qalacaq bir yerə ehtiyacı olduğunu, gedəcək bir yerinin olmadığını dediyini xatırlayırdı. Ona məndə qala bilərsən bir müddətlik demişdi, indi isə ona istədiyin qədər məndə qala bilərsən deyəcəkdi. Yığıb saxlamış olduğu pul onlara bir müddətlik bəs edərdi. Bəlkə işlər yolunda getsə, köhnə işlərindən arası yaxşı olduğu müdürlərdən birinə gedər və bir iş istəyərdi təkrardan. İşlər bəlkə qaydasına düşərdi yavaş-yavaş. O bir daha işləməmə qərarı almışdısa da, hətta onu evtanaziya kamplarına itən səbəbin bu lənət dünyada hara getsə işləmək məcburiyyətində olması olmuşdusa da belə, indi Laranın eşqi, qadın istiliyi onu geri qaytarırdı və rasional düşüncə emosiyaların arasında itirdi. Məsələ xoşbəxt olmaq idi və olacaqdı da.

Metroya ilk mindiyində ən başdakı vaqona minmişdi. Evə gedərkən isə son vaqonun yaxın olduğu çıxışdan çıxıb getməliydi. Ona görə metrokı müddət ərzində Lara üçün getdikcə daha çox darıxdıqca, qatar hər növbəti stansiyada dayananda olduğu vaqondan çıxıb tez qaçıb ondan əvvəlki vaqona minir, enəcəyi stansiyada çıxışa ən yaxın sonuncu vaqona doğru yaxınlaşdırırdı özünü. Sona yaxınlaşdıqca iki vaqon birdən qaçıb minirdi ən arxadakına. Qatardan endikdən sonra evə ən qısa müddətə çatması üçün edirdi bunu, Laraya aparan ən qısa yol idi ən gözəl yol. Ya da bəlkə də, nə olur olsun, bütün yollar Laraya aparırdı.

İndi, Laraya ən yaxın vaqonda idi və növbəti stansiya son stansiyası idi. Ayaqlarını yellədirdi. Daha doğrusu mindiyindən bəri dayandırmamışdı ayaqları. Dayanmadan yelləyirdi. Vaqondakı siqaretiydi sanki yellənən ayaqları. Həyəcanını yatışdırır, gözlədiyi vaxtın tez keçməsinə kömək edirdilər. Sanki dağları aşmışdı bu kiçik amma ona uzunmu uzun gələn metro yolçuluğunda. Laranın həsrətinin yaratmış olduğu adrenalin səbəbi ilə heç bir ağrısını hiss etmirdi.

Bir qoxu diqqətini dağıtdı və keçmişə getdi yenə. Çox gözəl hisslər xatırladı və qoxunun nəyin qoxusu olduğunu anlamağa çalışdı. Bir anda xatırladı, nərgiz gülüydü. Amma bu dəfə, ona keçmişi xatırlatmış qoxuya nifrət etməmiş, əksinə onu təkrar qoxlamışdı. Başqa vaxt olsa durub yerini dəyişər və xatırladığı keçmiş hisslərindən qurtulmağa çalışardı. Ancaq indi xoşbəxt idi. Və xoşbəxt insan üçün keçmiş xatirəsi də gələcək xatirəsi də gözəldir. Dünyanın və hisslərin nə qədər nisbi olduğunun göstəricisi, bir nərgiz gülü qoxusu bədbəxtkən sizi ağrıdan ağlada, xoşbəxtkən sevincdən meyxoş edə bilərdi. İyi dərin nəfəslə ciyərlərinə çəkdi və üzünə nostalgia təbəssümü qondu.

Mavinin son, qatarınsa sondan üçüncü stansiyasına girdi vaqonlar. Yavaşladılar. Qapıda hamıdan əvvəldə durub hazır gözləyirdi. Çıxışda önündə heç kim olmasın da qaça bilsin deyə. Açıldı qapılar. Evə tələsdi. Sürətli addımlarla qalxdı eskalatoru. Yuxarıdakı çıxış qapısında digər istiqamətlərdə hərəkət edən qatarlardan çıxmış insan izdihamında biraz gözləməli oldu. İzdiham qapıdan əvvəl qıf kimi enlidən ensizə doğru yavaş-yavaş daralıb, qapıdan sonraysa getdikcə eyni həndəsi silsilə ilə yavaş-yavaş genişlənir və bütün bu proses ona qum saatını xatırladırdı.

Ən pis hiss isə sözsüz ki, xüsusilə də belə bir istəklə alışıb yanarkən, var gücünlə qaçmaq istəyərkən o izdiham içində önündəki insanın ardınca yavaş-yavaş addımlamalı olmaq idi. Çıxdı metrodan və evə yönəldi.

Metronun iki küçə aşağısında qalırdı. Nisbətən izdihamlı olan ilk küçəni bitirib sağa dönərkən tindəki hər gün gördüyü gül satıcısına sataşdı gözü. Qadınlara gül almaq kimi bir xasiyyəti yox idi. Deyəsən heç vaxt da almamışdı. Amma bu dəfə, Laraya bir üzür borclu olduğunu düşündü. Laranın da onun kimi bir tip olduğunu və gülün çox da önəmi olmayacağını bilirdi. Amma ikisi üçün də simvolik bir mənada belə olsa ayaq saxladı, geri döndü və qoxladıqdan sonra bir dəstə mavi gül aldı. Adlarını bilmirdi, o an üçün vacib də deyildilər. Tələsməyə davam etdi. Gülü qoxlayırdı ara sıra, heç də pis olmadıqlarını və əslində Laranın da onları sevəcəyini düşündü, daha da sevindi, təkrar qoxladı. Uzun zamandır ayıq başla təbii olan nədənsə heç bu qədər zövq almamışdı, həyatın əslində nə qədər gözəl olduğunu düşündü və təkrar qoxladı.

Dörd mərtəbəli binanın qarşısına çatdı, pilləkənləri qaçaraq çıxdı və qapını açıb içəri atdı özünü.

“Lara!” deyə qışqırdı qapını açıb girərkən. O gedərkən dağınıq olan evin hər tərəfi səliqə ilə yığışdırılmışdı. Təbəssüm qondu üzünə. Ancaq bir tərəfdən də üzündəki sevinc, həyəcan və təbəssüm ifadəsi boş otaq qarşısında qərarsız və anlamsız forma aldı. Qaşlar çatıldı. Yataq otağında olduğunu güman etdi. Oradaydı əlbətdə, başqa harda olacaqdı. Qorxaq iki addımın ardından otağa boylandı. Boş idi. Dayandı bir qədər. Lara, əlbətdəki hamamda olmuş olmalıydı. Evin qapısı açıq idisə əgər, demək ki Lara evdəydi. Və deməli hamamdaydı. Qapısı bağlı hamama doğru yaxınlaşdı. Barmaqları ilə sakitcə döydü. Ölü səsslizliyi dinlədi. Ürkək bir ürək döyüntüsü səsi qulaqlarında əks-səda verirdi. Qapını açdı. Boş otaq. Dondu. Ordaca dayandı. Gül dəstəsi boşalan əlindən yerə düşdü. Nəyi düşünəcəyindən əmin deyildi. Bəlkə aşağı mağazaya düşmüşdü? Qapı niyə açıq idi? Bəlkə sıxılıb, dünənki yaxınlıqdakı bara gedib içməyə? Başqa nə ola bilərdi ki, orda olmuş olmalıydı. Özünə təsəlli verərək qorxusunu azaltdı. Ağlına gələn başqa fikirlər onu qorxutdu və narahat etdi. Sakitləşməliydi. İçməliydi. Evdə heç içki qalmadığını xatırlayıb gəldiyi kimi evin açıq qapısından aşağı doğru tələsdi.