Kitabı oku: «QRAF MONTE-KRİSTO», sayfa 9

Müfəttiş komendanta müraciət edərək dedi:

– Qəribədir, siz hətta məbləği də bilirdiniz.

Rahib müfəttişin getməyini görüb davam etdi:

– Yaxşı, təklikdə olmadıqda da danışa bilərik; cənab komendant söhbətimizdə iştirak edə bilər.

Komendant onun sözünü kəsdi:

– Əzizim, təəssüf ki, əvvəlcədən sizin bizə nə deyəcəyinizi əzbər bilirik. Söhbət sərvətinizdən gedir, eləmi?

Faria rişxəndçiyə elə bir nəzər saldı ki, ağıllı müşahidəçi burada hökmən sağlam düşüncə və səmimiyyət görməli idi.

– Əlbəttə, başqa nə haqda danışa bilərəm?

Komendant davam etdi:

– Cənab müfəttiş, mən bu əhvalatı sizə rahibdən heç də pis danışmaram; budur, artıq beş ildir daima eşidirəm.

Rahib dedi:

– Cənab komendant, bu onu sübut edir ki, siz də Müqəddəs Əhdi-cədiddə deyildiyi kimi, “gözü var, görmür; qulağı var, eşitmir” olan adamlara aidsiniz.

Müfəttiş dedi:

– Əlahəzrət, dövlətimiz varlıdır, Tanrıya şükürlər olsun, sizin pulunuza ehtiyacı yoxdu; onları həbsxanadan çıxacağınız vaxtda saxlayın.

Rahibin gözləri böyüdü; o, müfəttişin əlindən tutdu.

– Həbsxanadan çıxmasam; həqiqətə rəğmən məni bu zirzəmidə saxlasalar və öz sirrimdən heç kimə bəhs etməyib burada ölsəm, deməli, bu sərvət hədər yerə itib-batacaq, eləmi? Yaxşı olmazmı ki, bu sərvətdən hökumətlə bərabər istifadə edək? Mən altı milyona da razıyam; bəli, məni azadlığa buraxsalar altı milyon verib yerdə qalanlarla özüm kifayətlənə bilərəm.

Müfəttiş astadan dedi:

– Vicdanıma and olsun, belə inamla danışdığına görə, dəli olduğunu bilməsəydik, dediklərinin hamısının həqiqət olduğunu düşünərdik.

Məhbuslara xas olan dəqiq eşitmə qabiliyyətinə malik Faria, müfəttişin dediklərinin hamısını eşidərək, cavabında dedi:

– Mən dəli deyiləm, tamamilə həqiqəti söyləyirəm, bəhs etdiyim xəzinə doğrudan da mövcuddur. Təklif edirəm, müqavilə bağlayaq, müqaviləyə əsasən siz məni göstərdiyim yerə aparasınız; orada yanımızdaca qazıntı aparsınlar, heç nə tapılmasa, sizi aldatmış olsam və dediyiniz kimi, dəliyəmsə, yenidən məni bura zirzəmiyə qaytararsınız, nə sizi, nə də başqalarını öz xahişlərimlə yormadan, ömürlük burada qalıb ölərəm.

Komendant gülümsədi.

– Bəs sizin sərvətiniz buradan çoxmu uzaqdadır?

– Yüz mil uzaqda, – Faria dedi.

Komendant dedi:

– Pis düşünülməyib, bütün məhbusların hər birinə həbsxana gözətçiləri ilə yüz mil çərçivəsində gəzinti təşkil etsəydilər və onlar buna razı olsaydılar, həbs olanların hər bir əlverişli vəziyyətdə qaçmasından asan heç nə ola bilməzdi. Belə bir uzun gəzinti zamanı, şübhəsiz bu kimi təsadüf yaranacaq.

Müfəttiş dedi:

– Məlum məsələdir, cənab rahib bunun müəllifi özü olduğunu deyib döşünə döyə bilməz.

Sonra rahibə müraciətlə dedi:

– Sizi yaxşı yedizdirib-yedizdirmədiklərini soruşdum.

– Mərhəmətli cənab, – Faria cavab verdi, – İsa peyğəmbərə and için ki, həqiqəti dediyim halda məni azad edəcəksiniz, mən isə sizə sərvətin basdırıldığı yeri göstərəcəyəm.

Müfəttiş təkrarladı:

– Sizi yaxşı yedizdirirlərmi?

– Bu şərtlərdə siz heç nə uduzmursunuz: axı görürsünüz, mən qaçmaq üçün səbəb axtarmıram; sərvət tapılana qədər həbsxanada qalacağam.

Müfəttiş səbirsiz halda onun sözünü kəsdi:

– Sualıma cavab vermirsiniz.

Rahib çığırdı:

– Siz də mənim xahişimə! Sizi digər, mənə inanmaq istəməyən sərsəmlər kimi lənətə gələsiniz! Mənim qızıllarımı istəmirsiniz, onlar özümdə qalacaq; azadlıq vermək istəmirsiniz, Tanrı onu mənə göndərəcək. Gedin, mənim daha sizə deyəcək sözüm yoxdur.

Rahib çiynindən ədyalı ataraq bir parça əhəng götürüb dairənin içində oturdu və əvvəlki kimi hesablama və çertyoj işlərini davam etdirməyə başladı.

Müfəttiş çıxa-çıxa soruşdu:

– O, nə edir?

Komendant cavab verdi:

– Var-dövlətini hesablayır.

Faria bu istehzaya nifrət dolu baxışla cavab verdi.

Çıxdılar. Gözətçi onların ardınca qapını bağladı.

Müfəttiş pilləkənlə qalxa-qalxa dedi:

– Ola bilsin, onun həqiqətən hansısa sərvəti var.

Komendant ona dəstək verərək dedi:

– Ya da onları yuxuda görüb səhəri dəli vəziyyətdə oyanıb.

Müfəttiş sadəlövhcəsinə təsdiqlədi:

– Doğrudur, o, doğrudan da varlı olsaydı həbsxanaya düşməzdi.

Bununla da Farianın işi sona yetdi. O, həbsxanada qaldı və bu ziyarətdən sonra haqqında gəzən “əyləncəli dəli” söhbəti daha da möhkəmləndi.

Dahi əlçatmaz sərvət ovçuları, Kaliqula və Neron bu zavallının sözünə qulaq verər və ona xahiş etdiyi havanı, çox qiymətləndirdiyi geniş sahəni, belə yüksək məbləğ təklif etdiyi azadlığı hədiyyə edərdilər. Lakin bizim günümüzdə ağalar, ehtimal olunan çərçivə ilə məhdudlaşaraq, kobudluğa qarşı iradələrini itirib, buna görə də onların əmrlərini dinləyən qulaqlardan, hərəkətlərini izləyən gözlərdən qorxmaqdadırlar. Onlar, öz ilahi təbiətlərinin üstünlüyünü hiss etməyən tac qoyulmuş insanlara çevriliblər, vəssalam. Bir zamanlar onlar özlərini Yupiterin oğulları adlandırır və yaxud ən azından belə hesab edir, bəzi şeylərdə öz ölümsüz atalarına bənzəyirdilər; buludlardan o yana nə baş verdiyini yoxlamaq bir o qədər də asan deyil; yer üzünün hökmdarları əl çatandırlar. Lakin zülmkar hökumət gün işığında həbsxanadakı işgəncələrin nəticələrini göstərməkdən həmişə çəkinir, çünki hər hansı inkvizisiya qurbanı, nadir halda sındırılmış sümüklərini və qan sızan yaralarını dünyaya nümunə kimi göstərər; bu həmişə, etibarlı şəkildə əmələ gəldiyi yerdə gizlədilən, həbsxananın çirkab quyusunda qəlb iztirabları nəticəsində əmələ gələn yaralardır və oradan çıxarılsa da hər hansı bir qaranlıq xəstəxanada izini itirir, sonra da həkimlər dustaqların dağıdılmış, eybəcər hala salınmış qalıqlardan verdikləri təsəvvürlərlə insan vücudu və insan təfəkkürü yaratmağa çalışırlar.

Rahib Faria türmədə ağlını itirərək, özü öz dəliliyi ucbatından ömürlük həbsə məhkum olunmuşdu.

Dantesə gəldikdə isə müfəttiş öz sözünü tutdu. Komendantın otağına qayıtdıqda həbs olunanların siyahısını tələb etdi. Dantes haqqında qeydiyyat aşağıdakı məzmunda idi:

EDMON DANTES

qatı bonapartistdir; qəsbkarın Elba adasından

qayıtmasında fəal iştirak edib.

Tam məxfiliyi qorunsun, ciddi nəzarət altında saxlanılsın.

Qeydiyyat qalan siyahı ilə eyni xətt və eyni mürəkkəblə yazılmamışdı; bu, qeydiyyatın Dantes həbsxanaya salındıqdan sonra əlavə olunduğunu sübut edirdi.

Təqsirləndirmə elə qəti şəkildə yazılmışdı ki, ondan şübhələnmək mümkün deyildi; ona görə də müfəttiş əlavə etdi:

“Heç nə etmək mümkün deyil”.

Müfəttişin ziyarəti Dantesi canlandırdı. Həbsxanaya düşdüyü andan günlərin hesabın itirmişdi, lakin müfəttiş ona ayı və tarixi dedi, Dantes bunu unutmadı. Tavandan düşmüş əhəng parçası ilə divarda: 30 iyul 1816-cı il yazdı, o vaxtdan hər gün hesabı itirməmək üçün qeydiyyat aparırdı.

Günlər, həftələr, aylar keçirdi. Dantes daima gözləyirdi; əvvəlcə o özü üçün iki həftəlik bir müddət təyin etdi. Müfəttiş onun işinə göstərdiyi diqqətin yarısını belə ayırmış olsa, iki həftəlik müddət kifayət edərdi. İki həftə keçdikdən sonra, Dantes öz-özünə dedi: “Müfəttişin Parisə qayıtmazdan əvvəl mənim işimlə məşğul olmasını düşünmək mənasızdır; Parisə isə ona tapşırılan təftişlərin hamısını bitirdikdən sonra qayıdacaq. Bu təftişlər isə bir-iki ay davam edə bilər”. Buna görə də özünə yeni müddət təyin etdi – iki həftə əvəzinə üç ay. Bu üç ay keçdikdən sonra onun köməyinə yeni fikirlər çatdı, özünə yarım il möhlət verdi; bu yarım il bitdikdən sonra günləri də saysalar, doqquz ay yarım gözlədiyi məlum oldu.

Bu aylar ərzində onun vəziyyətində heç bir dəyişiklik baş vermədi; bircə ürək açan xəbər almadı; həbsxana gözətçisi əvvəlki kimi lal-dinməz idi. Dantes öz hisslərinə olan inamı itirərək xəyal oyununu yaddaşın şahidi kimi qəbul etdiyini və sakitləşdirici mələyin sanki onun yanına yuxu qanadında gəldiyini düşünməyə başladı.

Bir ildən sonra komendantı dəyişdilər; Qam istehkamını ona tapşırdılar; o tabeliyində olanlardan bəzilərini özü ilə apardı, onların arasında Dantesin dustaqxana gözətçisi də var idi.

Yeni komendant gəldi; dustaqları adı ilə yadda saxlamaq ona maraqsız gəldi; onların sıra nömrələri ilə təqdim olunmasını tələb etdi. Bu dəhşətli mehmanxana əlli otaqdan ibarət idi; kirayənişinləri nömrələməyə başladılar, zavallı gənc Edmon adından, Dantes soyadından məhrum oldu – indi o sadəcə otuz dörd nömrəli məhbus idi.

XV. 34 NÖMRƏLİ VƏ 27 NÖMRƏLİ

Dantes həbsxanada yaddan çıxarılmış məhbusların çəkdiyi bütün əzab-əziyyətlərdən keçmişdi.

Ümid və şüurunun onda yaratdığı günahsızlığının qüruru ilə yaşamağa davam edirdi; sonra günahsızlığına şübhə etməyə başladı, bu da komendantın müəyyən dərəcədə onun haqqındakı dəlilik nəzəriyyəsinin bir təsdiqi idi; nəhayət vüqarın onu qaldırdığı yüksəklikdən düşərək nəinki Tanrıya, insanlara da yalvarmağa başladı; Yaradan – sonuncu sığınacaqdır, insan bəlaya düşdükdə əvvəl Tanrıya üz tutmalıdır, lakin o, bunu bütün ümidlərini itirdikdən sonra edir.

Dantes onu başqa, daha qaranlıq və nəm olan bir zirzəmiyə köçürülməsini xahiş edirdi. Dəyişiklik, hətta pis tərəfə olsa belə, yenə bir dəyişiklik idi və bir neçə günlüyə onu əyləndirə bilərdi. O, gəzintiyə çıxmağa icazə verilməsini xahiş edir, hava, kitablar və alətlər istəyirdi. Ona heç nə vermirdilər, lakin istəməyə davam edirdi. O, əvvəlkindən daha susqun görünsə də həbsxana gözətçisi ilə əlaqə qurub danışmağa nail ola bildi; qeyd etməliyəm ki, lal da olsa, adamla danışmaq onun üçün bir sevinc idi. Dantes öz səsini, eşitmək üçün danışırdı; o, təklikdə danışmağı sınadı, lakin bu ona qorxunc gəldi.

Sərbəst günlərində Dantesin xəyalına tez-tez səfillərin, quldurların və qatillərin qorxulu həbsxana kameralarında düzəltdikləri azğın kef məclisləri və dostluq şənlikləri gəlirdi. İndi o lal, qaradinməz, həvəssiz həbsxana gözətçisinin vücudundan başqa, kiminsə sifətini görmək üçün, belə bir mağarada olmağa sevinərdi, ayağı zəncirlə bağlı, çiyni damğalı, biabırçı bir geyimlə sürgündə cəza çəkən adam olmadığına görə də təəssüflənirdi. Sürgündə olan məhbuslar heç olmazsa özlərinə aid bir cəmiyyətdə yaşayırlar, hava alır, səmanı görürlər, sürgündə olan məhbuslar xoşbəxtdirlər. O, həbsxana gözətçisinə, yanına, kimliyindən asılı olmayaraq, hətta haqqında eşitdiyi rahib belə olsa, bir yoldaş verilməsi üçün yalvarırdı. Ən kobud həbsxana gözətçisinin ciddi zahiri görüntüsü altında, insani varlığın qalıqları yatır. Dantesin həbsxana gözətçisinin, üzdə göstərməsə də, qəlbində həbsə düşdüyü üçün ağır sarsıntı keçirən bu zavallı gəncə yazığı gəlirdi; 34 nömrəli məhbusun xahişini komendanta çatdırdı; lakin komendant siyasi xadimlərə xas olan bir ehtiyatla, Dantesin dustaqları qiyama təhrik etməyə və yaxud qaçmaq üçün onların dəstəyini almağa cəhd etdiyini düşünərək, xahişi rədd etdi.

Dantes bütün insani vasitələri sərf edib qurtarmışdı. Ona görə də Tanrıya üz tutdu. Bədbəxt, taleyi tərəfindən əzilmiş adamlara ruh verən dini fikirlər onun qəlbini canlandırdı; anasından öyrəndiyi duaları xatırladı, onlarda indiyə qədər onun dərk etmədiyi mənalar aşkarladı; çünki xoşbəxt adamlar üçün dua – gələn bəla, onların allahla danışdığı ürəkdən gələn səmimi bu sözlərə dərin məna verməyincə yeknəsəq və boş söz yığınıdır. O, səylə deyil, hiddətlə ibadət edirdi. Dantes dua edərkən artıq öz səsindən qorxmurdu; hər bir tələffüz etdiyi sözlə hiddətlənir, sanki Tanrını görürdü; məhv olmuş həyatında baş verən bütün əhvalatları allahın iradəsinə bağlayır, ondan dərs çıxarırdı, öz-özünə əhd-peyman bağlayaraq bütün dualarını, sanki insanın Tanrıdan daha çox adamlara müraciət etdiyi tamahkar sözlərlə bitirirdi: biz bizə borclu olanları bağışladığımız kimi, sən də bizim bizə olan borclarımızı bağışla.

Qızğın ibadətlərə baxmayaraq, Dantes həbsxanada qaldı.

Onun ruhu qaralıb duman kimi gözlərini örtdü. Dantes sadə, savadsız adam idi; elm onun üçün gələcəyi gizli saxlayan pərdəni açmadı. O, həbsxanada tənhalıq içində, düşüncə səhrasında keçmiş əsrləri xəyalında canlandıra bilmədi, qədim şəhərləri də dirçəldə bilmədi, təsəvvürü ona möhtəşəmlik və poeziya bəxş edərək daxili baxışında Martinin¹⁴ Vavilon rəsm əsərlərində olduğu kimi, səma alovları saçırdı. Dantesin qısa keçmişi, qaranlıq indisi və naməlum gələcəyi var idi; o, sonsuz gecələr boyu yaşadığı işıqlı on doqquz il haqda düşünməli idi! Ona görə də heç nə onu əyləndirə bilmirdi – işgüzar, əsrləri ötüb keçə bilən zəkası dar bir çərçivəyə, qəfəsə salınmışdı. Belə olduqda o, bir düşüncə üzərində, fəlakətli vəziyyətin gəlişi hesabına, onun səbəbsiz yerə dağılmış xoşbəxtliyi barədə düşüncə üzərində dayanıb durdu. O, bu fikir üzərində çox vuruşub çalışırdı, hərtərəfli vəziyyətdə dişləri ilə ondan yapışaraq, Dantenin təsəvvür etdiyi cəhənnəmdə, amansız Uqolinonun baş yepiskop Rudjierinin kəlləsini çeynədiyi kimi çeynəyirdi. Dantesin yalnız gücə əsaslanan keçici bir inamı var idi; başqaları uğur qazandıqda bu inamı itirdiyi kimi o da tezliklə onu itirdi, lakin uğur qazanmadan.

Dindarlıq yerini kütləşməyə verdi. Dantes kafirlərə elə pis söyüşlər yağdırırdı ki, həbsxana gözətçisi onun qarşısında dəhşət içərisində geri çəkilirdi. Kiçicik bir narahatlıqdan, tozdan, saman çöpündən, hava axınından başını həbsxana divarlarına vururdu. Dantes daima, Vilforun ona göstərdiyi, öz əllərində saxladığı şeytançılıq barədə məlumatı yada salırdı; onun hər sətri Valtasarın divarda alov saçan hərflərlə yazdığı “Mene, Tekel, Fares”¹⁵ sözlərini xatırladırdı. Öz-özünə belə deyirdi; “Məni uçuruma salan Tanrının qəzəbi deyil, insanların nifrətidir”; o, onları qızğın təxəyyülün verə biləcəyi hər cürə cəzaya məhkum edir, lakin çox yumşaq olduqlarını düşünürdü, başlıcası isə onların uzun müddətli olmamağından gileyli idi; çünki edam ölüm deməkdir, ölümdə isə – rahatlıq olmasa da, ona bənzər hissiyyatsızlıq var.

Öz düşüncələrini yada saldıqca durmadan ölümün rahatlıq, daha da ciddi cəzalandırmanın ölüm olmamalı olduğunu təkrarlayır, beləliklə də özünü öldürmə fikirləri yaradan bir vəziyyətə, mat qalma vəziyyətinə salırdı. Bu dərdli, əzablı yolda belə qəmgin fikirlərə düşən insanlara heyf! Bu mavi suya bənzər suyu olan ölü dənizdir, lakin içində üzgüçü, qatranlı cilin ayaqlarına necə sarıldığını, çəkib apardığını və dəfn etdiyini hiss edir. Səmadan ona kömək göstərilməzsə, hər şeyi bitmiş hesab etmək olar, xilas olmaq üçün göstərilən bütün cəhdlər, onu ölüm dünyasının daha dərinliyinə qərq edər.

Bəlkə də bu mənəvi can yanğısı, ona qədər olan əzablar və yaxud ondan sonra gələcək cəzalar kimi qorxulu olmayacaq; onun daxilində sərxoşedici təskinlik var, o ağzı açıq bir uçurumdur, lakin uçurumun dibi sonsuzluqdur. Edmon bu fikirdə bir rahatlıq tapdı; onun bütün kədəri, əzabı və ardınca süründüyü bir sıra qarabasmalar, ölüm mələklərinin ayaq basacağı həbsxananın həmin küncündən sanki uçub getmişdi. Dantes keçmiş həyatına sakit, gələcək həyatına isə dəhşətlə baxaraq, ona sığınacaq görünən şeyi seçdi.

– Uzun səfərlər zamanı, – o, öz-özünə deyərdi, – adam yerinə qoyulduğum vaxtlar, bu azad, qüdrətli adam, başqalarına həmin anda yerinə yetirilən əmrlər verdiyi zamanlar, mənə buludların səmanı necə bürüməsini, dalğaların qabarıb-coşmasını, səmanın kənarında, sanki üfüqdə qanad çalan nəhəng qartal kimi fırtınanın yaranmasını görmək nəsib olub, o zaman gəmimin etibarsız bir sığınacaq olduğunu düşünürdüm, çünki o nəhəng adamın ovcundakı lələk kimi titrəyirdi; ləpələrin dəhşətli gurultusu altında mənə ölüm xəbəri verən qayalara baxırdım, ölüm məni qorxutmurdu; var gücümlə onu dəf etməyə çalışır və bütün varlığımı, dənizçi bacarığımı toplayaraq təkbaşına Yaradanla mübarizəyə başlayırdım!… Lakin o zaman xoşbəxt idim; o vaxt həyata dönmək xoşbəxtliyə dönmək demək idi; o ölüm qeyri-müəyyən bir ölüm idi, mən onu seçmirdim; əsrlər boyu yosunlar və daşlar üzərində yatıb qalmaq istəmir və təəccüblə Yaradana bənzər bir sifətdə yaradılsam da qırğı və qağayılara yem olacağımı düşünürdüm. İndi isə başqa vəziyyətdir: məni həyata bağlayan nə vardısa hamısından məhrum olmuşam; indi ölüm körpəyə lay-lay deyən dayə kimi üzümə gülür; mən könüllü olaraq ölürəm, bu zirzəmidə üç min dəfə dövrə vurandan sonra, qeyz və ümidsizlik içində, yorğun halda yuxuya gedirəm, – otuz min addım, təxmini on lyeyə bərabər bir məsafədir.

Bu fikir Dantesin qəlbinə yatdıqda şən və mülayim olmuşdu; artıq sərt yataq və qara çörək onu qane edirdi; az yeyir, qətiyyən yatmır və bu həyatı qənaətbəxş hesab edirdi, çünki onu istədiyi an, geyilmiş köhnə paltar kimi öz üzərindən ata bilərdi.

Ölmək üçün iki vasitə vardı; biri çox sadə idi: cib dəsmalını məhəccərə bağlayıb özünü asmaq; digəri, özünü yeyən kimi göstərib yeməmək və acından ölmək. Birinci vasitədən Dantesin zəhləsi gedirdi; o dar ağacından asılan dəniz quldurlarına nifrət hissi altında böyümüşdü; buna görə də ona düyün vuraraq həyatına son vermək ayıb gəldiyindən, bu vasitədən imtina etdi. İkinci vasitədən istifadə etməyə qərar verərək, həmin gündən onu yerinə yetirməyə başladı.

Dantesin maneələrdən keçməsi dörd ilə yaxın vaxt apardı, ikinci ilin sonuna yaxın Dantes divarda işarə qoymağı dayandırdı və yenə müfəttiş gəlməzdən əvvəl olduğu kimi günlərin hesabını itirdi.

Öz-özünə dedi: “Mən ölmək istəyirəm”, – və özü ölüm vasitəsini seçərək hər şeyi ətraflı düşündü, fikrindən dönməmək üçün and içdi. Dantes qərara gəldi ki, gətirilən yeməkləri pəncərədən atsın; onda gözətçilər hamısını yediyini düşünəcəkdilər.

Belə də edirdi. Gündə iki dəfə ona gətirilən yeməyi səmanın kiçik bir hissəsi görünən barmaqlığın arasından çölə tullayırdı, əvvəlcə sevinc içində, sonra fikirli-fikirli, nəhayət təəssüf içində, içdiyi and bu qorxunc fikrə əməl etməyə güc verirdi. Əvvəllər onda ikrah hissi oyadan bu yemək, indi itidişli aclıq hesabına Dantesə əla ətir saçan və möhtəşəm təam kimi gəlirdi; bəzən o tam bir saat, acgözlüklə, içində çürümüş mal əti, yaxud iylənmiş balıq olan boşqaba və bir parça kiflənmiş çörəyə baxırdı. Bu zaman sonuncu bu həyat əlamətləri qeyri-iradi müqavimət göstərir və bəzi hallarda onun qərarını üstələyirdi. Belə vaxtlarda həbsxana Dantesə qaranlıq, taleyi isə ümidsiz gəlmirdi; o, hələ cavan idi, yəqin, iyirmi beş, iyirmi altı yaşı olardı, o hələ əlli il – yaşadığından iki dəfə artıq yaşayacaqdı. Belə bir uzun müddət ərzində, hər hansı bir hadisə həbsxana qapılarını yerlə-yeksan edər, İf qalasının divarlarını yıxıb onu azadlığa qovuşdura bilərdi. Bu zaman o, könüllü Tantal kimi imtina etdiyi yeməyi ağzına yaxınlaşdırırdı; lakin həmin dəqiqə içdiyi and yadına düşürdü, özünü öz gözündən salmamaq üçün, bütün cəsarətini toplayıb nəfsini saxlayırdı. Dantes mətanətlə və amansızlıqla içindəki həyat qığılcımlarını söndürürdü, lakin bir gün ayağa qalxıb şam yeməyini pəncərədən atmağa gücü çatmadı.

Ertəsi gün heç nə görmür, zorla eşidirdi. Həbsxana gözətçisi onun ağır xəstə olduğunu zənn etdi; Edmon tezliklə ölməyə ümid edirdi.

Beləliklə bir gün keçdi. Dantes, nə qədər qəribə olsa da, onda xoşa gəlimli bir durğunluq baş verdiyini hiss edirdi. Mədəsindəki sancı demək olar, keçmişdi; susuzluq daha əzab vermirdi; gözlərini yumanda havada, gecələr bataqlıq üzərində dəstə ilə qaynaşan, parıltılı nöqtələr görürdü, bu ölüm adlandırılan o naməlum dünyanın şəfəqi idi.

Qəflətən, gecə saat doqquzda, yatağının olduğu divarın arxasından gələn küt bir səs eşitdi.

Bu həbsxanada o qədər müxtəlif həşəratlar dolaşırdı ki, Edmon artıq yavaş-yavaş, narahat olmadan, onların xışıltısı altında yatmağa alışmışdı; lakin bu səfər aclıqdanmı onun hissiyyat orqanları daha güclü hiss etməyə başlamışdı, ya səs həmişəkindən daha güclü gəlirdimi, nəhayət, ola bilsin ömrünün son anlarında hər şey daha mənalımı gəlirdi, bilmirəm, başını qaldırıb qulaq asmağa başladı.

Bu daşın nəhəng caynaqlarla, yaxud çox böyük dişlə, ya da hər hansı bir alətlə müntəzəm qaşınması, yonulması idi.

Azadlıq! – Məhbusların beynindən çıxmayan bu fikir, anında Dantesin dumanlanmış beyninə sancıldı.

Bu səs ona, bütün səslərin onun üçün daima susmaq məcburiyyətində olduğu bir məqamda yetişdi, istər-istəməz çəkdiyi əzablara görə Tanrının ona yazığı gəldiyini və bir ayağı qəbirdə olan Dantesə bu səsi kömək üçün göndərdiyini düşündü. Kim bilir, bəlkə əldən düşənə qədər düşündüyü dostlardan hansısa, ya qəlbinə yaxın olanlardan biri indi onları ayıran məsafəni qısaltmağa çalışırdı?

Ola bilməz, çox güman, onu qara basıb və bu yalnız ölüm ərəfəsində havada süzən bir yuxudu.

Lakin Edmon dinləməyə davam edirdi. Daş qaşınması üç saat davam etdi. Sonra o, nəyinsə tökülməsini eşitdi, bundan sonra bir sakitlik çökdü.

Bir neçə saatdan sonra səs daha da güclü və yaxında eşidilməyə başladı. Edmon xəyalən bu işdə iştirak edir və özünü artıq o qədər də yalnız hiss etmirdi; qəfildən həbsxana gözətçisi gəldi.

Dantesin öz ölümü haqda qərar verməyindən bir həftə keçmişdi, artıq dörd gün idi, heç nə yemirdi; bu müddət ərzində Edmon bir dəfə də olsun həbsxana gözətçisi ilə danışmamışdı, onun harasının ağrımasıyla bağlı sualına da cavab vermirdi, diqqətlə baxdıqda isə üzünü divara çevirirdi. Lakin indi hər şey dəyişmişdi: həbsxana gözətçisi bu küt səsi eşidib ehtiyatlana, onu durdurub ölən Dantesi canlandıran sonuncu bulanıq ümidi də dağıda bilərdi.

Həbsxana gözətçisi səhər yeməyi gətirmişdi.

Dantes yatağında dikəlib və səsini qaldıraraq axmaq yeməklər və nəmişlik haqda, ağzına gələni danışmağa başladı; həbsxana gözətçisi indicə yalvara-yalvara onun üçün bir boşqab ət suyu və bir parça təzə çörək gətirməsinə baxmayaraq, qışqırmağa səbəb olsun deyə tutqun halda söyüş söyməyə davam edirdi. Xoşbəxtlikdən o, Dantesin sayıqladığını zənn edərək həmişəki kimi səhər yeməyini bir ayağı olmayan oturacağın üstünə qoyub çıxdı. Edmon sevinclə və azad nəfəs alıb dinləməyə davam etdi.

Səs o dərəcədə aydın gəlirdi ki, heç bir çətinlik çəkmədən onu eşidirdi.

“Bu səs səhər də gəlməyə davam edərsə, deməli onun da mənim kimi zavallı bir məhbus olduğuna, yəqin, azad olmaq üçün çalışmasına şübhə qalmır. Yanında olsaydım, ona necə də kömək edərdim!

Sonra şübhə, qara bulud kimi onun ümidini yox etdi; bəla çəkməyə adət etmiş zəka isə çətinliklə də olsa insan sevincinə inam verirdi. O, demək olar, qonşu kamerada, təmir işləri aparmaq üçün komendant tərəfindən göndərilən fəhlələrin divarı döyəclədiyinə əmin idi.

Bundan əmin olmaq bir o qədər də çətin deyildi. Lakin sual verməyi necə qərarlaşdırmaq olar? Əlbəttə, ən asan yol kimi həbsxana gözətçisini gözləmək və səsə işarə edib, onun hansı ifadə ilə qulaq asacağına baxmaq olardı; lakin bu bir ani zövq üçün kiminsə xilas olmasını təhlükə altına almaq demək olardı… Edmonun başı gicəllənirdi; elə zəifləmişdi ki, artıq fikirləri duman kimi dağılır, fikrini bir əşya üzərində cəmləşdirə bilmirdi. Edmon ağlını aydınlaşdırmaq üçün yeganə bir vasitə görürdü: nəzərini həbsxana gözətçisi tərəfindən masaya buraxılmış hələ də soyumamış səhər yeməyinə dikdi, durub səndələyə-səndələyə ona yaxınlaşıb, fincanı götürərək dodaqlarına yaxınlaşdırdı, izah olunmaz bir zövqlə ət suyunu içdi.

Onun qərarlılığı bununla kifayətlənməyə yetdi; o batmış gəmidən xilas edilmiş dənizçilərin böyük acgözlüklə yeməyin üzərinə atılaraq doyunca yeyib sonra buna görə öldüklərini eşitmişdi. Edmon ağzına apardığı çörəyi masanın üzərinə qoyub yenidən uzandı. O, artıq ölmək istəmirdi.

Tezliklə hiss etdi ki, onun bulanıq, demək olar haqq-hesabsız fikirləri, yenidən lazımi qaydada, sehrli şahmat lövhəsində olduğu kimi insanın heyvanlar üzərində üstünlüyünü müəyyənləşdirən bir artıq sahə kimi lazımi qaydada düzülməyə başlayıb. O, artıq düşünür və düşüncəsini məntiqlə möhkəmləndirə bilirdi.

Beləliklə öz-özünə dedi:

“Heç kəsi ələ vermədən öyrənmək lazımdır. Əgər orada divarı qaşıyan sadə fəhlədirsə mən divarı döydüyüm vaxt işi saxlayıb kimin və nə üçün divarı döydüyünü tapmağa çalışacaq. Lakin iş icazəli olduğundan yenidən işi ilə məşğul olmağa başlayacaq. Yox, bu məhbusdursa, əksinə, mənim divarı döyməyim onu qorxudar; iş üstündə tutulmağından qorxaraq onu bir yana buraxacaq və onun fikrincə hamı yatandan sonra işə başlayacaq.

Edmon dərhal yatağından qalxdı. Onun artıq ayaqları dolaşmır, gözləri qaralmırdı. O, kameranın küncünə gedib divardan nəmişlikdən itilənmiş bir daş çıxartdı, onunla divarda döyüntüsü aydın eşidilən yeri döyməyə başladı.

Elə ilk zərbədən sonra, sanki sehrli bir işarə ilə, taqqıltı kəsildi.

Edmon diqqətlə dinləməyə başladı. Bir saat keçdi, iki saat keçdi – səs-səmir yox idi. Edmonun divarı döyməsi, divarın arxasında ölü bir sükunət yaratdı.

Belə bir ümidlə qanadlanan Edmon, bir az çörək yeyib, bir qurtum da su içərək təbiətin ona bəxş etdiyi qüdrətli sağlamlığına görə, demək olar, qüvvəsini bərpa etdi.

Gün keçdi, amma sakitlik davam edirdi.

Axşam oldu, lakin döyüntü səsi yenə eşidilmədi.

Edmon izah olunmaz bir sevinclə düşünürdü: “Bu məhbusdur”. O, artıq süstlük hiss etmirdi; həyat onun daxilində yeni bir qüvvə ilə oyanmış, o, işgüzar bir adam olmuşdu.

Gecə tam sakitlik içində keçdi.

Edmon bütün gecəni gözünü yummadı.

Səhər açıldı; həbsxana gözətçisi səhər yeməyini gətirdi. Dantes dünənki günorta yeməyinin qalıqlarını artıq yeyib bitirdiyindən, acgözlüklə yeməyə başladı. O, gərgin bir vəziyyətdə divarın döyülməsinin bərpa olmasını gözləyirdi və divarın döyülməsinin ola bilsin, həmişəlik kəsildiyini düşündükcə yarpaq kimi titrəyirdi, Dantes öz zirzəmisində on, on iki lye yol qət edir, saatlarla pəncərənin dəmir məhəccərini silkələyir, taleyi ilə ölüm-dirim mübarizəsinə hər tərəfli hazır olmaq və əzələlərinin elastikliyini bərpa etmək üçün çoxdan yadırğamış məşqləri təkrarlayırdı; qeyd edim ki, güləşçi də meydana çıxarkən bədənini yağlayıb, əllərini açmağa çalışır. Bəzən o dayanıb qulaq asırdı, görsün taqqıltı var, ya yox; digər tərəfdən də, onun kimi azad olmaq üçün alışıb-yanan məhbusun ehtiyatsızlıqdan işini yarımçıq qoyduğuna və bir məhbusu başa düşmədiyinə görə heyfsilənirdi.

Üç gün keçdi, dəqiqəbədəqiqə sayılan yetmiş iki ölümə bərabər saat!

Nəhayət bir gecə, həbsxana gözətçisi getdikdən sonra, Dantes yüzüncü dəfə qulağını divara dayadıqda ona elə gəldi ki, qaradinməz daşlara söykənmiş başında zorla eşidilən titrəmələr əks olunur.

Dantes silkələnmiş beynini tarazlamaq üçün geri durdu, bir neçə dəfə kamerada dövrə vurduqdan sonra yenidən qulağını əvvəlki yerə dayadı.

Tərəddüdsüz demək olar ki, divarın arxasında nə isə baş verirdi; görünür, məhbus əvvəlki üslubun təhlükəli olduğunu başa düşüb yeni üslub seçmiş; işini sakitcə davam etdirmək üçün baltanı linglə əvəz etmişdi.

Öz kəşfindən fərəhlənən Edmon, yorulmaz fəhləyə kömək etmək qərarına gəldi. Çarpayısını yerindən çəkdi, çünki ona elə gəlirdi ki, qazıntı işi məhz onun arxasında gedir, sonra gözləri ilə otaqda, divardakı nəm əhəngi eşib tökmək və oradan daş çıxarmaq üçün, bir şey axtarmağa başladı.

Lakin onun heç nəyi yox idi, nə bıçağı, nə də iti bir aləti; yalnız məhəccərin dəmir barmaqlığı var idi; lakin o məhəccərin möhkəmliyindən əmin olduğuna görə, onu silkələməyə ehtiyac duymadı.

Onun kamerasındakı əşyalar çarpayı, oturacaq, masa, vedrə və dolçadan ibarət idi.

Lakin onun çarpayısının xüsusi dəmir ehtiyatları var idi, amma vintlə taxtaya bərkidilmişdi. Vintləri açmaq üçün vintaçan lazım idi.

Qazmaq üçün masanın və oturacağın heç nəyindən istifadə etmək mümkün deyildi, vedrənin qulpunu isə çıxartmışdılar.

Dantesin bir yolu qalırdı: səhəngi qırıb onun ucu iti qırıqları ilə işləmək.

Səhəngi döşəməyə atdı: o parça-parça oldu.

Dantes iki-üç ucu iti saxsı parçası götürüb döşəyinin altında gizlətdi, digərlərini döşəmədə saxladı. Səhəngin qırılması adi bir hal idi, şübhə doğura bilməzdi.

Edmon bütün gecəni işləyə bilərdi; lakin qaranlıqda iş yaxşı getmirdi; əl ilə yoxlaya-yoxlaya işləmək lazım gəlirdi, o, tezliklə özünün zavallı alətinin daşlara dəydiyinə görə korşaldığını anladı. Çarpayısını yenidən divara söykəyib sabahı gözləmək qərarına gəldi. Ümidlə bərabər ona səbr də gəlmişdi.

Bütün gecəni divarın arxasında gedən, səhərədək kəsilməyən yeraltı işlərin gedişinə qulaq asırdı.

Sabah açıldı; həbsxana gözətçisi gəldikdə Dantes ona gecə su içmək istədiyini və səhəngin əlindən düşüb sındığını dedi. Həbsxana gözətçisi donquldana-donquldana, qırıqları döşəmədən yığmadan, yeni səhəng gətirməyə getdi.

Tezliklə səhəngi gətirib ehtiyatlı olmağı tapşıraraq getdi.

Dantes kilidlərin bağlanmasını böyük sevinclə dinlədi; əvvəllər isə hər belə cingilti gəldikdə ürəyi sıxılırdı. Addım səsləri kəsilər-kəsilməz çarpayıya tərəf atılıb onu yerindən çəkdi və zirzəmisinə daxil olan bəyaz gün şüaları altında o gecə yarısınadək əbəs yerə işlədiyini gördü, daşın ətrafını qazmaq əvəzinə daşı deşirmiş.

Əhəng nəmişlikdən yumşalmışdı.

Suvağın ovulduğunu gördükdə Dantesin ürəyi sevinclə döyünməyə başladı; düzdü o qum kimi ovulub tökülürdü, lakin on beş dəqiqə ərzində bir ovuc suvağı ovub tökə bilmişdi. İstənilən bir riyaziyyatçı ona belə işləməklə qayaya rastlaşmasa iki ilə uzunluğu iyirmi futa bərabər, iki kvadrat futluq bir yol aça biləcəyini deyə bilərdi.

Dantes əbəs yerə boş ümidlərə, ibadətlərə və fədakarlığa sərf etdiyi uzun-uzadı saatlarını bu işə vermədiyi üçün çox heyfsilənirdi.

Bu zirzəmidə keçirdiyi altı il ərzində ən çətin işləri belə görüb qurtara bilərdi!

Bu fikir onun gücünü və səyini iki qat artırdı.

Böyük ehtiyatla işləyərək, üç gün ərzində bütün suvağı qaşıyıb daşları çılpaq hala saldı. Divar daşdan hörülmüşdü və daha da möhkəm olsun deyə ara-ara sal daşlardan da istifadə olunmuşdu. Belə sal daşlardan birini o artıq təmizləmişdi, indi onu yerindən laxlatmaq lazım idi.

Dantes dırnaqları ilə bunu etmək istədi, lakin onun əhəmiyyətsiz olduğunu görüb dayandı.

O, saxsı qırıntılarını ling əvəzi işlətməyə çalışır, lakin onlar qırılırdı.

Bütün günü boş-boşuna çalışan Dantes ümidsiz halda işi dayandırdı.

Necə yəni, bütün cəhdlərdən imtina edib fəaliyyətsiz duraraq, qonşunun tək başına işi bitirməsinimi gözləyəcəkdi?

Qəfildən onun ağlına yeni bir fikir gəldi; ayağa qalxıb tərləmiş alnını sildi və gülümsədi.

Hər gün həbsxana gözətçisi ona tənəkə qazanda şorba gətirirdi. Görünür, bu qazanda digər məhbusa da şorba aparırdılar: Dantes qazanı gah dolu, gah da yarısına qədər boş olduğunu görürdü, yəqin şorbanı həbsxana gözətçisinin ondanmı, qonşusundanmı paylamağa başladığından asılı olaraq qazan gah dolu, gah da yarısına qədər boş olurdu.

Qazanın dəmir qulpu var idi; bu dəmir qulp Dantesə lazım idi, bunun üçün ömrünün on ilini verərdi.

Gözətçi həmişəki kimi qazanın içindəkiləri Dantesin boşqabına tökdü. Dantes hər gün taxta qaşıqla şorbanı içdikdən sonra onu özü yuyurdu.

Dantes axşam boşqabı qapı ilə masanın ortasına qoydu; gözətçi kameraya daxil olanda üzərinə basıb boşqabı qırdı.