Kitabı oku: «QRAF MONTE-KRİSTO», sayfa 10

Bu dəfə Dantesi nədəsə günahlandırmaq olmazdı; düzdür, o, boşqabı nahaq yerə döşəməyə qoymuşdu, lakin gözətçi də günahkar idi, çünki ayağının altına baxmamışdı.

Gözətçi yalnız donquldandı; sonra gözü ilə şorbanı tökməyə bir qab axtardı, lakin Dantesin bütün qab-qacağı yalnız bu boşqabdan ibarət idi.

– Qazanı qoyun qalsın, – Dantes dedi, – sabah mənə səhər yeməyi gətirəndə onu götürərsiniz.

Bu məsləhət gözətçinin xoşuna gəldi; bu onu yuxarı qalxıb, aşağı enməkdən və bir də yuxarı qalxmaqdan xilas edirdi.

O, qazanı orda saxladı.

Dantes sevincindən titrədi.

O, cəld şorbanı və həbsxana adətinə görə şorbanın içinə qoyulmuş mal ətini yedi. Sonra gözətçinin fikrini dəyişmədiyinə əmin olmaq üçün tam bir saat gözləyib, çarpayısını çəkdi, qazanı götürüb dəmir qolunun ucunu suvaqda açdığı deşikdən daş piltə ilə yan-yana olan daşların arasına soxub, ling kimi hərəkət etdirməyə başladı. Divarın yüngülvarı titrəməsi Dantesə işin qaydasında getdiyindən xəbər verirdi.

Doğrudan da bir saatdan sonra daş yerindən çıxarıldı; divarda bir fut yarım diametrində oyuq əmələ gəlmişdi.

Dantes səliqə ilə əhəng qırıntılarını yığıb küncə tökdü, sonra səhəng qırıntısı ilə boz torpağı topalayıb onunla əhəngin üstünü örtdü.

Sonra, bu gecənin bir dəqiqəsini də itirməmək üçün, təsadüf nəticəsində, daha doğrusu, öz ixtirasına görə əldə etdiyi dəyərli alətlə coşqu ilə işini davam etdirdi.

Səhər açıldıqda, daşı deşiyə geri qoyub, çarpayını yerinə çəkdi və uzanıb yatdı.

Səhər yeməyi bir parça çörəkdən ibarət idi. Gözətçi içəri girib həmin bir parça çörəyi masanın üzərinə qoydu.

Dantes soruşdu:

– Mənə yeni boşqab gətirmədiniz?

Gözətçi cavab verdi:

– Xeyr, gətirmədim, siz hər şeyi qırırsınız; səhəngi də qırdınız; sizin təqsiriniz ucbatından boşqabınızı qırdım; bütün məhbuslar bu qədər qırsaydılar, hökumətin onları saxlamağa imkanı olmazdı. Qazanı sizdə saxlayıb şorbanı onun içinə tökəcəklər; ola bilsin, belədə qabları qırmaqdan əl çəkərsiniz.

Dantes gözlərini göyə qaldırıb əllərini ibadət edirmiş kimi ədyalın altına qoydu.

Əlindəki bu dəmir parçası, onda heç zaman, hətta ən xoşbəxt anlarında belə hiss etmədiyi minnətdarlıq hissi oyatdı.

Dantesi yalnız bir şey kədərləndirirdi. İşə başladığı andan digər tərəfdən səs-səmir olmadığını hiss edirdi. Lakin buna görə o öz məqsədindən imtina etməməli idi; qonşusu ona tərəf gəlmirsə, o özü qonşusunun yanına gedər.

Dantes bütün günü fasiləsiz işlədi; axşama yaxın yeni alətin köməyi ilə divardan on ovucdan artıq çınqıl və əhəng çıxartdı.

Nahar vaxtı çatanda, qazanın qulpunu bacardığı qədər düzəldib yerinə qoydu. Məhbusları həftədə üç dəfə pəhriz tutmağa məcbur edirdilər, bu gün pəhriz günü olduğundan, gözətçi gətirdiyi balıqlı şorbanı onun qazanına tökdü. Dantes günlərin sayılmasını unutmasaydı, bu gedişat onun üçün bir təqvim rolunu oynayardı.

Gözətçi şorbanı qazana töküb kameradan çıxdı.

Dantes bu dəfə qonşusunun işi dayandırıb-dayandırmamağını dəqiq öyrənməyə qərar vermişdi. Qulaq asmağa başladı. İş dayandırıldığı o üç gün kimi sakitlik idi.

Dantes dərindən nəfəs aldı; görünür, qonşusu ondan ehtiyat edirdi. Lakin ruhdan düşməyib işini davam etdirirdi; üç saat çalışdıqdan sonra o bir maneəyə rast gəldi. Dəmir qulp artıq heç nə götürmür, üzdən sürüşürdü. Dantes divarı əlləri ilə yoxlayıb başa düşdü ki, tirə dirənib.

Tir onun açdığı oyuğu tamamilə bağlamışdı. İndi tirin altından, ya da üstündən qazmaq lazım gələcəkdi. Zavallı gənc belə bir maneə ilə rastlaşacağını düşünmürdü. O, uca səslə dedi:

– Tanrım, Tanrım! Mən sənə yalvarırdım, ümid edirdim ki, yalvarmağımı eşidərsən! Tanrım, firavan həyatımı aldın, rahat ölümü çox gördün, varlığa çağırdın, elə isə mənə yazığın gəlsin, ümidsiz halda ölməyə qoyma!

Sanki yer altından gələn bir səs dedi:

– Tanrı və ümid haqda kim bu tərzdə danışa bilər? – Divarın qalınlığı içində batmış o səs, məhbusun qulağında qəbirdən gələn bir səda kimi səsləndi.

Edmon başında tüklərinin biz-biz durduğunu hiss etdi; divardan dizin-dizin geri çəkildi.

O öz-özünə pıçıldayırdı:

– Mən insan səsi eşidirəm!

Edmon dörd-beş il ərzində yalnız həbsxana gözətçisinin səsini eşidirdi, gözətçi isə məhbus üçün adam demək deyil; o palıd ağacından düzəldilmiş qapı, üstəgəl əlavə canlı bir qapıdır, dəmir barmaqlıq, üstəgəl canlı bir barmaqlıqdır.

Dantes uca səslə dedi:

– Tanrıya and verirəm, danışın, bir daha danışın, səsiniz məni qorxutsa da danışın. Siz kimsiz?

– Bəs siz kimsiniz? – Səs soruşdu.

Dantes düşünmədən cavab verdi:

– Zavallı bir məhbus.

– Milliyyətiniz nədir?

– Fransız.

– Adınız?

– Edmon Dantes.

– Rütbəniz?

– Dənizçi.

– Nə vaxtdan burdasınız?

– 28 fevral 1811-ci ildən.

– Nə üstə?

– Mən təqsirkar deyiləm.

– Bəs sizi nədə təqsirləndirirlər?

– İmperatorun qayıtması məqsədi ilə sui-qəsddə iştiraka görə.

– Necə yəni İmperatorun qayıtması? Məgər İmperator artıq taxt-tac sahibi deyil?

– O, 1814-cü ildə Fontenbloda taxt-tacından imtina edib Elba adasına göndərilib. Lakin siz özünüz çoxdanmı burdasınız ki, bunları bilmirsiniz?

– 1811-ci ildən.

Dantes diksindi, bu adam ondan dörd il əvvəldən həbsxanadadır.

Səs tələsik dedi:

– Yaxşı, qazmağı saxlayın. Lakin mənə qazdığınız yerin yalnız hansı yüksəklikdə olduğunu deyin.

– Yerlə bərabərdir.

– Onun üzəri nə ilə örtülüdür?

– Çarpayımla.

– Həbsxanada olduğunuz müddətdə çarpayınızı çəkməyiblər?

– Bir dəfə də olsun.

– Otağınız hara açılır?

– Dəhlizə.

– Bəs dəhliz?

– Həyətə çıxır.

Səs söylədi:

– Bu necə bədbəxtlikdi!

Dantes soruşdu:

– Aman Tanrım! Nə olub ki?

– Mən səhv etmişəm; planımın mükəmməl olmamağı məni azdırıb; pərgarın olmamağı məni məhv edib; planda bir səhv xətt həqiqətdə on beş futa bərabər gəlib; mən sizin divarı qalanın eşik divarı bilmişəm!

– Lakin siz o vaxt dənizə qədər qazmalı olardınız?

– Mən elə bunu istəyirdim.

– Buna müvəffəq olsaydınız…

– Mən üzməyə atılardım, İf qalasını əhatə edən adalardan birinə, Dom adasına, yaxud Tibulen adasına, yaxud da sahilə qədər üzər və xilas olardım.

– Məgər bu qədər məsafəni üzüb keçərdiniz?

– Rəbbim mənə qüvvə verərsə. Lakin indi hər şey məhv oldu.

– Hər şey?

– Hər şey.

– Oyuğu bacardığınız qədər ehtiyatla doldurun, artıq qazmayın, heç nə etməyin və məndən xəbər gözləyin.

– Axı siz kimsiz?… Heç olmazsa mənə kim olduğunuzu deyin.

– Mən… Mən iyirmi yeddi nömrəyəm.

Dantes soruşdu:

– Mənə inanmırsınız?

Onun qulaqlarına acı gülüş gəldi.

Naməlum həmsöhbətinin instinktiv olaraq getməsini hiss edən Dantes bağırdı:

– Mən mərhəmətli xaçpərəstəm! Tanrıya and olsun ki, sizin və mənim cəlladlarıma bu həqiqətin bir zərrəsini də açmaram. Lakin göylərin xətrinə, məni səsinizdən və birlikdə olmağımızdan məhrum etməyin; yoxsa sizə and içirəm, başımı divara vurub əzərəm, çünki gücüm tükənir, ölümüm sizin vicdanınızın üzərinə yazılar.

– Neçə yaşınız var? Səsinizdən görünür, gəncsiz.

– Neçə yaşım olduğunu bilmirəm, çünki bura düşəndən vaxtı hesablamağı unutmuşam. Təkcə onu bilirəm ki, 1815-ci il fevral ayının 28-də, məni həbs edəndə, on doqquz yaşım tamam olmamışdı.

Səs dedi:

– Deməli, sizin heç iyirmi altı yaşınız da yoxdur. Bu yaşlarda xainlik etmək olmaz.

– Xeyr! Xeyr! – Dantes təkrar etdi. – And içirəm! Demişdim, bir də təkrar edirəm, məni tikə-tikə doğrasalar da, sizi ələ vermərəm.

– Yaxşı oldu, mənimlə danışdınız, məndən xahiş etdiniz, yoxsa sizdən ayrılıb başqa plan qurmaq istəyirdim. Yaşınız məni rahatladır, gözləyin, gələcəyəm.

– Nə vaxt?

– Bunu hesablamaq lazımdır; sizə xəbər verərəm.

– Lakin siz məni tərk etməyəcəksiniz, yalnız buraxmayacaqsınız, gələcəksiniz, ya da icazə versəniz mən özüm gələrəm yanınıza? Birlikdə qaçarıq, qaçmaq mümkün olmasa, söhbət edərik – siz öz sevdikləriniz haqda, mən öz sevdiklərim haqda. Siz kimisə sevirsiniz axı?

– Mən dünyada yalqızam.

– Onda məni sevərsiniz: gəncsizsə dostunuz olaram; yaşlı adamsınızsa, oğlunuz olaram. Mənim atam var, sağdırsa, indi yetmiş yaşı olar; mən yalnız onu və Mersedes adlı qızı sevirəm. Əminəm, atam məni unutmaz; lakin o…. nə bilim, o, məni yada salır! Mən sizi atam kimi sevəcəyəm.

Məhbus dedi:

– Yaxşı, sabahadək.

Bu sözlər elə səsləndi ki, Dantes həmin dəqiqə onlara inandı; ona artıq heç nə lazım deyildi; ayağa qalxdı, həmişəki kimi divardan çıxarılmış zibili gizlədib çarpayını yerinə çəkdi.

Sonra öz sevincinə daldı. İndi demək olar, yalnız olmayacaq; bəlkə qaçmağa da imkan yarandı. Həbsxanada qalsa belə, artıq dostu vardı; bölünmüş həbsxana – artıq yarımçıq həbsxanadır. Birlikdə edilən ah-nalə demək olar, ibadət; ikilikdə edilən ibadət isə, razılıqdır.

Dantes bütün günü zirzəmisində dala-qabağa addımladı. O, sevincindən boğulurdu. Bəzən əlini sinəsinə basıb çarpayısına otururdu. Dəhlizdən gələn hər bir səsə görə qapının qabağına qaçırdı. Vaxtaşırı dostu kimi sevdiyi, lakin tanımadığı bu adamdan ayrılmaq qorxusu onu bürüyürdü. Dantes belə qərara gəldi: gözətçi çarpayını çəkib onun qazdığı yerə baxmaq istəsə, səhəngin altında duran daşla onun başını əzəcəkdi.

Buna görə onu edama məhkum edəcəklərini bilirdi; məgər onu həyata qaytaran bu səsi eşidənədək qəmdən və ümidsizlikdən ölmürdümü?

Axşam gözətçi gəldi. Dantes çarpayıda uzanmışdı; ona elə gəlirdi, bu vəziyyətdə qazdığı yeri daha yaxşı qoruyur. Görünür, Dantes bu bezikdirici ziyarətçini qəribə baxışlarla süzürdü, çünki o, soruşdu:

– Nə var? Yenə dəli olursunuz?

Dantes cavab vermədi. O titrəyən səsinin onu ələ verməsindən qorxurdu. Gözətçi başını bulayıb çıxdı. Dantes ümid edirdi ki, axşam düşəndə qonşusu qaranlıq və sakitlikdən istifadə edərək yarımçıq qalmış söhbəti davam etdirmək üçün gələcək; lakin səhv edirdi: gecə, onun əsəbi gözləntisini bir sözlə belə sakitləşdirmədən keçdi. Səhərisi, gözətçi getdikdən sonra çarpayısını divardan çəkdikdə, aramla vurulan üç zərbə səsi eşitdi; dizi üstə düşdü.

– Bu sizsiniz? – Deyə o soruşdu. – Mən burdayam.

– Gözətçi gedib? – deyə səs soruşdu.

– Gedib, – Dantes cavab verdi, – bir də axşam gələcək; bizim sərəncamımızda on iki saat var.

– Deməli fəaliyyətə başlamaq olar? – Səs soruşdu.

– Bəli, bəli, bu dəqiqə, yalvarıram sizə, tələsin!

Dantesin iki əli ilə söykəndiyi torpaq həmin an çökdü; o arxaya tullandı və həmin anda bir yığın daş və torpaq onun açdığı oyuğun altında qazılmış çuxura töküldü. Bu zaman onun dərinliyini gözəyarı ölçə bilmədi, qaranlıq çuxurdan əvvəlcə başı, sonra çiyinləri və ən nəhayət cəld çuxurdan çıxan adamın özü göründü.

XVI. İTALYAN ALİM

Dantes çoxdan və səbirsizliklə gözlədiyi bu yeni dostunu qucaqlayaraq, zirzəmiyə düşən zəif işıqda onu yaxşı görmək üçün, pəncərənin yanına yaxınlaşdırdı.

Bu orta boylu, qocalıqdan və dərddən saçları ağarmış, qalın ağarmış qaşları arasında gizlənmiş bəsirətli gözləri və sinəsinə qədər uzanmış qara saqqallı bir adam idi; dərin qırışlarla örtülmüş arıq sifəti, üzündəki cəsarətli və mənalı cizgiləri onu fiziki gücündən daha çox, mənəvi gücə sahib bir adam kimi göstərirdi. Alnından tər sel kimi axırdı. Paltarına gəldikdə isə onun əvvəlki biçimini heç cürə müəyyənləşdirmək mümkün deyildi, üstündə cır-cındır qalmışdı.

Üzdən ona altmış beş yaş vermək olardı, hərəkətləri lazımi dərəcədə fəal idi, qocalıb əldən düşməsinin səbəbi yaşı ilə bağlı ola bilməzdi, ola bilsin, elə də qoca deyildi, yalnız uzun müddətli həbsxana şəraiti onu əldən salmışdı.

Görünür, gənc adamın belə vəcdə gəlməsi onun xoşuna gəlmişdi; ona elə gəldi, buz bağlamış qəlbi Dantesin alovlu qəlbi ilə birləşdikdə bir anlığa isindi və əridi. Azadlıq tapmaq yerinə, bir zirzəmidən digərinə düşdüyünə görə, böyük kədər içində olsa da, Dantesə təntənəli qəbula görə təşəkkür etdi.

– İlk növbədə, baxaq görək mənim qazdığım yerin izini necə itirmək olar. Gələcək rahatlığımız bundan asılıdır.

O, oyuğa tərəf əyilib, daşı qaldırdı və ağırlığına baxmayaraq çətinlik çəkmədən əvvəlki yerinə qoydu.

Başını buladı:

– Bu daşı çox səliqəsiz çıxartmısınız, məgər alətiniz yoxdu?

Dantes təəccüblə soruşdu:

– Bəs sizin varınızdı?

– Mən özüm üçün bəzi şeylər düzəltmişəm. Törpüdən başqa, lazım olan hər şeyim var: işgənə, kəlbətin, ling.

– Mən çox istərdim sizin dözümlüyünüzün və sənətinizin nəticəsinə baxam.

– Buyurun, bu işgənə.

O, fıstıq ağacından əlcəyi olan möhkəm, itilənmiş bir dəmir zolağı göstərdi.

Dantes soruşdu:

– Bunu nədən düzəltmisiniz?

– Çarpayımın dəmir ehtiyatından. Bu alətlə bura qədər uzanan təxminən əlli futa bərabər yolu qazmışam.

Dantes vahimə içində bağırdı:

– Əlli fut!

– Sakit danışın, cavan oğlan, sakit danışın; məhbusların qapıları tez-tez dinlənilir.

– Lakin bilirlər ki, yalnızam.

– Fərqi yoxdur.

– Deyirsiniz ki, əlli fut uzunluğunda yol qazmısınız?

– Bəli, mənim kameramla sizin kameranızı təxminən belə bir məsafə ayırır; lakin mənim həndəsi ölçü cihazlarım olmadığından qıyqacı düzgün hesablamamışam; ellips üzrə qırx fut yerinə əlli fut gəlir. Dediyim kimi düşünürdüm ki, kənar divara çatıb, onu deşib, dənizə atılaram. Sizin kameranızın açıldığı dəhlizin altından keçmək əvəzinə, qazıntını onunla eyni səviyyədə aparmışam; mənim bütün əziyyətlərim heçə getdi, çünki dəhliz gözətçilərlə dolu həyətə açılır.

Dantes dedi:

– Doğrudur, lakin dəhliz mənim kameramın bir tərəfindən keçir, amma onun dörd yanı var.

– Əlbəttə; lakin bu divarı sıldırım qaya əmələ gətirib; bütün lazımi alətlərlə təmin edilmiş on qazmaçı bu sıldırım qayanı on ilə deşə bilər, ya yox; o divar komendantın otağının özülünə söykənib oradan keçərək, biz söz yox, açarla bağlanan zirzəmiyə çıxar və tutularıq, bu divar isə… Dayanın!… Bəs bu divar hara çıxır?

Bu divarda işıq gələn qala bacası yerləşirdi; baca get-gedə daralaraq divarın içindən keçirdi: onun içərisindən uşaq da keçə bilməzdi; buna baxmayaraq o üç qat dəmir barmaqlıqla qorunurdu, ən ayıq-sayıq gözətçi də buradan qaçış ehtimalı olmasından şübhə etməz. Qonaq masanı pəncərənin yanına çəkib Dantesə dedi:

– Masanın üzərinə qalx.

O, tabe olaraq masanın üzərinə qalxdı və dostunun fikrini başa düşüb iki əlini qoyaraq kürəyi ilə divara söykəndi.

Dantesin adını bilmədiyi və özünü kamerasının nömrəsi ilə adlandıran yaşlı adam, gözlədiyindən sürətlə, pişik, ya da kərtənkələ cəldliyi ilə əvvəlcə masaya, sonra Dantesin əlləri üzərinə, oradan da onun çiyinlərinə qalxdı; tavan aşağı olduğundan onun dikəlməsinə mane olurdu, o başını barmaqlıqlar arasından çıxarıb aşağı baxdı.

Bir dəqiqədən sonra başını tez geri çəkdi. O dedi:

– Mən belə də düşünürdüm.

Dantesin çiynindən masanın üzərinə, masanın üzərindən də döşəməyə atıldı.

Dantes, narahat halda, onun ardınca masadan tullanaraq soruşdu:

– Nə oldu?

Yaşlı adam fikrə getdi.

– Bəli, – o dedi, – bu da var; sizin kameranızın dördüncü divarı çöl eyvana, bir növü gözətçilərin gəzdiyi, növbətçi qarovulların durduğu dairəvi yola çıxır.

– Buna əminsizmi?

– Əsgərin papağının üstünü və silahının ucunu gördüm; ona görə də məni görməsin deyə başımı çəkdim.

Dantes dedi:

– Bəs necə olsun?

– Özünüz görürsünüz, sizin kameradan keçib qaçmaq mümkün deyil.

Dantes davam etdi:

– Onda necə olsun?

Yaşlı adam dedi:

– Tanrı böyükdür!

Onun sifətinə dərin itaət ifadəsi çökdü.

Dantes illər boyu həsrətində olduğu ümiddən belə asanlıqla imtina edən adama heyranlıqla baxırdı.

– İndi isə deyin, kimsiz?

– Nə deyirəm, sizə heç bir xeyrim dəymədiyini bilə-bilə bunu istəyirsinizsə, buyurun.

– Məni sakitləşdirər, dəstək verə bilərsiniz, çünki mənə elə gəlir ki, siz güclülərdən güclüsünüz.

Məhbus acı-acı gülümsədi. O dedi:

– Mən rahib Fariayam, bildiyiniz kimi 1811-ci ildən İf qalasında yatıram; lakin bundan əvvəl üç il Fenestrel qalasında yatmışam. 1811-ci ildə məni Pemontadan Fransaya köçürüblər. Burada Napoleonun hökmündə olan taleyin ona bir oğul bəxş etdiyini və bu oğulun hələ beşikdəykən Roma krallığına təyin edildiyini öyrəndim. İndi sizdən öyrəndiklərimi o zaman təsəvvür edə bilməzdim; təsəvvür edə bilməzdim ki, dörd ildən sonra bu dahi adam devriləcək. Bəs indi Fransada kim hakimlik edir? İkinci Napoleon?

– Xeyr, Onsəkkizinci Lüdovik.

– XVIII Lüdovik, XVI Lüdovikin qardaşı! Qəzavü-qədərin yolu bəlli olmaz. Hansı məqsədlə O, özü yüksəltdiyini alçaldır, alçaltdığını da yüksəldir?

Dantes marağını kənara qoyub dünyanın dərdinə şərik olan bu adamdan gözünü çəkmirdi.

O, davam edirdi:

– Bəli, bəli, İngiltərədə necə: I Karldan sonra – Kromvel; Kromveldən sonra – II Karl və ola bilsin, II Yakovdan sonra hər hansı bir qaynı, yaxud qohumu, hansısa şahzadə Oranski; keçmiş qubernator da kral ola bilər, o zaman xalq yenidən güzəştlər, konstitusiya, azadlıq əldə edə bilər!

O, Dantesə tərəf dönərək alışıb-yanan və ola bilsin, peyğəmbərlərə xas ehtiraslı baxışla baxaraq dedi:

– Cavan oğlan, siz hələ gəncsiz, bunu görəcəksiniz!

– Bəli, buradan çıxsam.

Rahib Faria cavab verdi:

– Düzdür. Biz həbsdəyik, elə anlar olur, bunu unudur, azadlıqda olduğumu düşünürəm, çünki baxışlarım həbsxana divarlarının içindən o tərəfə keçir.

– Bəs sizi nə üstə həbsə atıblar?

– Məni? 1807-ci ildə Napoleonun 1811-ci ildə həyata keçirmək istədiyini həyata keçirməyi arzu edirdim; çünki Makiavelli kimi İtaliyada yuva salmış və zəif, zülmkarlar tərəfindən idarə olunan kiçik knyazlıqlar yerinə, böyük, əzəmətli, vahid və qüdrətli dövlət görmək istəyirdim; mənə elə gəlirdi, tac qoyulmuş sərsəmin birində, hiyləgərlik edərək daha asan ələ verilməyim üçün mənimlə razılaşan öz Bordjia Sezarımı tapmışam. Bu VI Aleksandr və VII Klimentanın fikirləri idi; o uğursuzluğa düçardır, onlar hər vəchlə onu həyata keçirməyə çalışırdılar, hətta Napoleon belə bunu həyata keçirə bilmədi; doğrudan da İtaliya üzərində bir bəddua var!

Yaşlı adam başını sinəsinə salladı.

Dantes başa düşə bilmirdi ki, bu kimi səbəblərə görə insan öz həyatını necə təhlükəyə ata bilər; düzdür, o, Napoleonu tanıyırdısa da (onunla görüşüb söhbət etmişdi), VII Klimente və VI Aleksandr haqqında, cüzi də olsa, təsəvvürü yox idi.

– Siz, – deyə Dantes İf qalasındakı ümumi rəyi bölüşərək soruşdu, – hamının… xəstə adlandırdığı o rahib deyilsinizmi?

– Siz, dəli demək istəyirsiniz?

Dantes gülümsədi:

– Buna cürət etmərəm.

Faria acı-acı gülümsəyərək dedi:

– Bəli, məni dəli hesab edirlər; artıq çoxdandır, bu qalanın sakinləri üçün istehza mənbəyi olmuşam, burada uşaqlar da olsaydı, onları da əyləndirə bilərdim.

Dantes tərpənmədən, dayanıb baxırdı:

– Deməli, siz qaçmaqdan imtina edirsiniz?

– Əmin oldum, qaçmaq mümkün deyil, mümkünsüzü əldə etməyə təşəbbüs göstərmək Tanrıya qarşı çıxmaq deməkdir.

– Nəyə görə ümidsizliyə qapılaq? Təcili uğur arzulamaq da ilahidən çox şey tələb etmək deməkdir. Məgər başqa istiqamətdə qazmağa başlamaq olmaz?

– Lakin bu qazıntının mənə nəyə başa gəldiyini bilirsinizmi? Təkcə bir alətin düzəldilməsinə dörd il vaxt sərf etdiyimi bilirsinizmi? Bilirsinizmi, iki il qranit kimi bərk torpaq qazmışam? Əvvəllər yerindən tərpədə bilmədiyim daşlar çıxarmışam; günlərimin çoxunu bu nəhəng işdə keçirdiyimi bilirsinizmi? Bəzən bir kvadrat düym daşlaşmış əhəngi qazıb çıxaranda özümü necə xoşbəxt saydığımı təsəvvür edirsinizmi? Qazdığım torpağı və çıxardığım daşları gizlətmək üçün divarı deşib onların hamısını pilləkənin altına doldurmuşam, indi ora ağzınadək doludur, bir ovuc tozu belə yığmağa yer yoxdur. Mən əməyimin nəticəsinə çatdığımı düşünürdüm, hiss edirdim ki, gücüm yalnız işi bitirməyə çatar. Qəfildən Tanrının bu məqsədi nəinki uzaqlaşdırdığını, hətta onu bilinməyən bir yerə keçirdiyini bilirsinizmi? Xeyr! Mən demişəm və təkrar edirəm: bundan sonra barmağımı belə tərpətməyəcəyəm, çünki ilahi mənim ömürlük azadlıqdan məhrum olmağımı istəyir!

Edmon, yaşlı adamdan onun kimi bir dost əldə etmənin sevincini gizlətmək, lazımi şəkildə qaça bilmədiyinə görə dərdinə şərik olmamağını hiss etməsin deyə, başını aşağı saldı.

Rahib Faria yatağın üzərinə oturdu.

Edmon heç zaman qaçmaq haqqında düşünməmişdi. Bəzi məsələlər elə əlçatmazdır ki, onları həll etmək adamın ağlına belə gəlmir; hansısa instinkt adamı onlardan uzaq durmağa məcbur edir. Üç il əmək sərf etməklə, yer altında əlli fut torpaq qazmaq və sonunda, iş uğurlu gedərsə, dəniz üzərindəki sıldırım qayalıqlara çıxmaq; əlli, altmış, bəlkə də yüz fut hündürlükdən tullanaraq, başını – gözətçinin mərmisi səni ondan əvvəl öldürməsə – sıldırımlarda əzmək, bu təhlükələrdən yaxa qurtara bilsən, bir mil üzmək, qismətə itaət etmək üçün lazım olandan artığı idi. Dantes itaətinin onu ölümün astanasına gətirib çıxartdığına əmin oldu.

Lakin yaşlı adamın həyatdan belə bir qüvvətlə yapışması və belə bir qətiyyətli nümunə göstərməsi, Dantesi də öz mətanətini ölçüb-biçməyə vadar etdi. Başqası onun təsəvvür etmədiklərini etməyə çalışardı; başqası, ondan daha az gənc, daha az güclü, daha az çevik olan, öz əməyi və səbri hesabına, hesablamada olan səhvə görə baş tutmayan bu nəhəng fikri həyata keçirmək üçün bütün alətləri əldə edərdi; başqası, bunların hamısını etmişdi, deməli onun da edə bilməyəcəyi bir şey yoxdur. Faria əlli fut qazıb, o, yüz fut qazar: əlli yaşda Faria üç il çalışıb, o, Fariadan iki dəfə gəncdir, deməli altı il işləyə bilər; Faria rahib, alim, kilsə xadimi olaraq İf qalasından Dom, Ratonno və Lemer adalarınadək üzməyə qərar vermişdi; o isə, Dantes, dənizçi, cəsur dalğıc, tez-tez mərcan salxımları dalınca dənizin dibinə dalan bir adam bir mil üzə bilməyəcəkmi? Bir mil üzmək üçün nə qədər vaxt tələb olunur? Bir saat? Məgər sahilə çıxmadan o dalğalar üzərində saatlarla yırğalanmırdımı? Xeyr, xeyr, onun yalnız cəsarətli nümunəyə ehtiyacı vardı. Başqasının etdiyini və ya edə biləcəyini, Dantes də edəcəkdir.

O fikrə gedib sonra dedi:

– Sizin axtardığınızı tapmışam.

Faria diksindi, başını qaldırıb soruşdu:

– Siz? – Dantes düz deyirsə, onun yoldaşının kədəri çox çəkməyəcəkdi. – Siz nə tapdınız?

– Sizin kəsişib keçdiyiniz dəhliz yeraltı yolla eyni istiqamətdə uzanıb gedir, elədir?

– Bəli.

– Onların arası on beş addım olmalıdır.

– Ən çoxu.

– Bax belə: dəhlizin ortasında düz bucaq altında yol çəkərik. Bu dəfə hesablamanı daha dəqiq aparmalısınız. Biz çöl lağıma çıxıb, gözətçini öldürüb qaçarıq. Bunun üçün yalnız cəsarət lazımdır, o sizdə var, bir də qüvvə, bu da məndə kifayət qədərdir. Hələ səbri demirəm, siz onu öz işinizlə sübut etmisiniz, mən də çalışaram özümünkünü sübut edim.

Rahib dedi:

– Dayanın, siz mənim cəsarətimin nədən ibarət olduğunu və öz gücümü nəyə sərf etmək istədiyimi bilmirsiniz. Göründüyü kimi, mən kifayət qədər səbrliyəm, hər səhər axşamkı, hər gecə isə gündüzkü işlərimi davam etdirirdim. Lakin onda mənə elə gəlirdi, diqqətlə qulaq asın, cavan oğlan, onda mənə elə gəlirdi, günahsız bəndələrindən birini azad etməyə cəhd göstərdiyimə görə, Tanrıya xidmət edirəm və buna görə mühakimə olunmamalıyam.

Dantes soruşdu:

– Məgər indi sizə elə gəlmir? Yaxud biz görüşəndən sonra siz özünüzü təqsirkar hesab edirsiniz?

– Xeyr, lakin mən elə olmaq istəmirəm. İndiyə qədər işim yalnız əşyalarla idi, indi isə insanlarla təmasda olmağımı təklif edirsiniz. Mən divarı deşib pilləkəni yox edə bilərəm, lakin kiminsə sinəsini deşib həyatını məhv edə bilmərəm.

Dantes təəccüblə ona baxdı.

– Necə? Xilas ola bilsəydiniz, bu kimi düşüncələr sizə güc verərdimi?

Faria dedi:

– Bəs siz özünüz, nə üçün həbsxana gözətçisini oturacağın ayağı ilə vurub öldürmədiniz, onun paltarını geyib qaçmadınız?

Dantes cavab verdi:

– Çünki bu ağlıma gəlməmişdi.

– Çünki siz təbiətcə ölümə nifrət edirsiniz, – yaşlı adam sözünü davam etdirdi, – bu elə bir nifrət hissidir ki, sizi heç ölüm haqda düşünməyə də qoymayıb, sadə və icazə verilən təbii niyyətimiz bizi düzgün yolla aparır. Qan tökmək üçün yaradılmış pələnglər var, bu onun işi və təyinatıdır, bunun üçün ona yalnız bir şey lazımdır: hissiyyat orqanlarının, şikarın yaxınlıqda olmasından xəbər verməsi. Dərhal onun üzərinə atılıb parçalayır. Bu onun instinktidir, o buna tabe olur. Lakin əksinə, insanı qan diksindirir; öldürməyi cəmiyyət qanunları deyil, təbiət qanunları qadağan edir.

Dantes pərt oldu. Rahibin sözləri onun ağlından keçənləri, daha doğrusu, qəlbindən keçənləri izah etdi, çünki bəzi fikirlər beyində, bəziləri isə qəlbdə yaranır.

Faria davam etdi:

– Mən bundan əlavə həbsxanada on iki il otura-otura bütün məşhur qaçışları beynimdə araşdırmışam. Onların nadir hallarda baş tutduğunu görürdüm. Tam uğurla nəticələnən xoşbəxt qaçışlar, uzun müddət düşünülmüş və səbrlə hazırlanmış qaçışlardır. Bu tərzdə Vensen qalasından Hersoq Bofor, For-Levekdən rahib Dübükua, Bastiliyadan Latüd qaçıb. Bir də təsadüfi qaçışlar var; inanın mənə – bu ən yaxşılarıdır, bir təsadüf yaranarsa, biz də ondan istifadə edərik.

Dantes köksünü ötürərək onun sözünü kəsdi:

– Gözləyə bilərdiniz, – sizin uzun sürən əziyyətiniz hər dəqiqənizi məşğul edirdi, iş məşğul etməyəndə isə, ümid sakitləşdirirdi.

Rahib dedi:

– Mən təkcə bununla məşğul olmurdum.

– Bəs nə edirdiniz?

– Yazır, ya da məşğul olurdum.

– Deməli sizə kağız, lələk, mürəkkəb də verirlər?

– Xeyir, özüm düzəldirəm.

Dantes uca səslə dedi:

– Siz kağız, lələk və mürəkkəb düzəldirsiniz?

– Bəli.

Dantes yaşlı rahibə heyranlıqla baxırdı; lakin o hələ onun sözlərinə az inanırdı. Faria onun şübhəsini hiss etdi.

– Siz mənim yanıma gələndə, Romada Kolizeyin kölgəsində, Venetsiyada müqəddəs Markın sütunlarının ətəyində, Florensiyada Arno sahillərində düşündüyüm, fikirlərimin, araşdırmalarımın, düşüncələrimin tam məhsulu olan əsərimi sizə göstərərəm, hərçənd, həbsxana gözətçilərimin İf qalasının divarları arasında bunu yazmağa mənə imkan yaradacaqlarını güman etmirdim. Bu “İtaliyada vahid monarxiya yaradılması imkanları haqqında traktat”dır. O in-quartyonun qalın cildini təşkil edəcək.

– Onu yazdınızmı?

– İki köynək üzərində. Mənim icad etdiyim maddə kətanı perqament kimi qalınlaşdırır və hamarlaşdırır.

– Deməli siz kimyaçısınız?

– Qismən. Lavuazyeni tanıyır, Kabanislə isə dostluq edirdim.

– Lakin belə iş üçün sizə tarixi materiallar lazım idi. Sizin belə kitablarınız varmı?

– Romada mənim beş min kitabdan ibarət kitabxanam var idi. Onları oxuyaraq və təkrarlayaraq yaxşı seçilmiş yüz əlli əsərin insan zəkasının yaratdıqlarının tam nəticəsini əks etdirə bilməsə də, hər halda insana lazım olan faydalı biliklərin hamısını verə bildiyinə əmin olmuşam. Həmin yüz əlli cildin öyrənməsinə üç il vaxt sərf etmişdim. Demək olar həbs olunanda onu əzbər bilirdim. Həbsxanada yaddaşımı azca qurcalayaraq onların hamısını yada sala bildim. Fukididi, Ksenofontanı, Plutarxı, Tita Liviyanı, Tasitanı, Stradı, İornandı, Danteni, Montenyanı, Şekspiri, Spinozanı, Makiavellini və Bossyueni əzbər söyləyə bilərəm. Mən sizə yalnız birinci dərəcəliləri söyləyirəm.

– Neçə dil bilirsiniz?

– Beş dildə danışıram: alman, fransız, italyan, ingilis və ispan; qədim yunan dili əsasında müasir yunan dilini başa düşürəm; düzdür, hələ o dildə pis danışıram, lakin onu öyrənirəm.

Dantes soruşdu:

– Yunan dilini öyrənirsiniz?

– Bəli, mən, mənə məlum olan sözlərdən leksikologiya tərtib etmişəm; onları fikirlərimi ifadə etmək üçün müxtəlif üsullarla yerləşdirmişəm. Minə yaxın söz bilirəm, lüğətdə onların sayı yüz minə çatsa da, mənə artığı lazım deyil. Natiq olmayacağam, lakin başa düşüləcəyəm, bu da mənim üçün kifayətdir.

Edmon getdikcə daha çox təəccüblənərək bu qəribə adamın, qabiliyyətini müəyyən edirdi. Onu nədəsə anlamaq istəyirdi, buna görə də davam etdi:

– Sizə lələk verməyiblərsə, bu qalınlıqda kitabı nə ilə yazmısınız?

– Mən özüm üçün əla lələklər düzəltmişdim, onları görsəydilər, qaz tükündən olanlardan daha üstün tutardılar. Onları pəhriz günlərində bizə verilən merlan balığının kəllə qığırdağından hazırlamışdım. Üçüncü, beşinci və altıncı günləri çox sevirəm, çünki bu günlər mənim lələk ehtiyatımı artırır, etiraf edirəm ki, tarixi əsərlərimi çox sevirəm. Keçmişə qapanaraq bu günü düşünmürəm; azad və asılı olmadan tarixin içində gəzişərək həbsxanada olduğumu unuduram.

Dantes soruşdu:

– Bəs mürəkkəb? Mürəkkəbi nədən düzəldirdiniz?

Faria cavab verdi:

– Kameramda əvvəllər buxarı olub. Onun borusunu mən ora yerləşmədən bağlamışdılar, lakin uzun müddət yandırıldığından divarları qatran bağlamışdı. Mən həmin qatranı istirahət günləri bizə verilən şərabla qarışdıraraq əla mürəkkəb əldə edirəm. Gözə çarpacaq bəzi məqalələri isə barmağımı deşib qan ilə yazıram.

Dantes soruşdu:

– Bəs mən bunların hamısını nə vaxt görə bilərəm?

– Nə vaxt istəsəniz.

– İndi!

– Elə isə dalımca gəlin.

O yeraltı girişə enib orada itdi; Dantes onun ardınca yollandı.