Kitabı oku: «QRAF MONTE-KRİSTO», sayfa 11

XVII. RAHİBİN KAMERASI

Dantes, əyilmiş vəziyyətdə olsa da, rahibin qazdığı yeraltı yolla çox asanlıqla dəhlizin sonuna çatdı. Burada keçid daralırdı, onun içindən çətinliklə sürünərək keçmək lazım gəldi. Rahibin kamerasının yeri sal daşlarla döşənmişdi; rahib ən qaranlıq küncdə, onlardan birini qaldıraraq Dantesin sonunu gördüyü bu çətin işi başlatmışdı.

Edmon kameraya daxil olub ayağa qalxdıqdan sonra maraqla ətrafa baxmağa başladı. İlk baxışdan bu kamerada qeyri adi heç nə yox idi. Rahib dedi:

– Bax belə, indi birə on beş dəqiqə işləyib, bizim qabaqda hələ bir neçə saatımız var.

Dantes ətrafa baxaraq, gözləri ilə, rahibin belə dəqiqliklə vaxtı təyin etdiyi saatı axtarırdı.

– Buna baxın, mənim pəncərəmə düşən günəş şüalarına, divarda çəkdiyim, bu xətlərə. Bu xətlərlə vaxtı saatdan daha dəqiq təyin edirəm, çünki saat xarab ola bilər, amma Günəşlə Yer dəqiq işləyir.

Bu izahdan Dantes heç nə başa düşmədi; dağların arxasından qalxan günəşin Aralıq dənizinə enməsini görən Dantes, həmişə Yerin yox, Günəşin fırlandığını düşünürdü. Yaşadığı bu yer kürəsinin, onun hiss etmədiyi dərəcədə, iki qat hərəkət etməsi də ona inanılmaz gəlirdi; həmsöhbətinin hər sözündə elmin qəribə sirləri onu uşaqkən Quzerat və Qolkonda etdiyi səyahətlər zamanı gördüyü sehrli qızıl və almaz mədənləri kimi heyrətləndirirdi. O, rahibə dedi:

– Səbrsizliklə sizin sərvətinizi görmək istərdim.

Rahib ocağa yaxınlaşıb əlindən yerə qoymadığı iskənənin köməyi ilə döşəmə əvəzinə işlədilən və çox da dayaz olmayan çalanın ağzını örtən daşı qaldırdı; haqqında bəhs etdiyi bütün əşyaları bu çalada saxlayırdı. O soruşdu:

– Birinci nəyi göstərim?

– İtaliya monarxiyası haqqında yazdığınız əsəri.

Faria xəlvəti yerindən dörd papirus vərəqi kimi bürmələnmiş əsərini çıxartdı. Bürmələnmiş lülələrin eni dörd, uzunu isə on səkkiz düym olan kətan zolaqlardan ibarət idi. Bu zolaqlar sıralanmışdı, Dantes çətinlik çəkmədən onların üzərindəki yazıdan bir neçə sətir oxudu. Əsər rahibin doğma dilində, yəni italyan dilində yazılmışdı, Dantes isə provanslı olduğundan bu dili əla başa düşürdü.

– Görürsünüz, hamısı buradadır; bir həftə bundan əvvəl altmış səkkizinci zolaqda əsərin “sonunu” yazdım. İki köynəyimi və əl dəsmallarımı buna sərf etmişəm; nə vaxtsa azadlığa çıxsam, İtaliyada kitabımı çap etməyə cəsarət edən bir nəşriyyatçı tapılarsa, şöhrət qazanardım.

Dantes cavab verdi:

– Bəli, görürəm. İndi isə, xahiş edirəm mənə bu kitabı yazdığınız lələkləri göstərin.

Faria dedi: – Budur, baxın.

O, Dantesə uzunluğu altı, qalınlığı yarım düym olan bir çubuq göstərdi; onun ucuna sapın köməyi ilə mürəkkəbə bulanmış balıq qığırdağı bağlanmışdı; onun ucu adi lələklər kimi sivriləşdirilmişdi. Dantes lələyə baxıb, gözləri ilə onu bu şəkildə gözəl sivriləşdirən aləti axtarmağa başladı. Faria dedi:

– Siz cib bıçağını axtarırsınız? O mənim qürurumdur. Onu da özüm düzəltmişəm, bu böyük bıçaq dəmir şamdandan düzəldilib.

Bıçaq ülgüc kimi kəsirdi, bıçağın başqa üstünlüyü də vardı, həm də xəncər kimi işlənə bilərdi. Dantes, bütün bunlara Marseldəki antik əşyalar köşklərində, cənub adalarından, uzaq səyahət gəmilərinin kapitanları tərəfindən gətirilən, vəhşi adamların düzəltdikləri silahlara baxdığı maraqla baxırdı. Faria dedi:

– Mürəkkəbə gəldikdə isə, artıq onu nədən hazırladığımı bilirsiniz; lazım olduqca hazırlayıram.

Dantes dedi:

– İndi yalnız bir şeyə təəccüblənirəm, sizin bu qədər işi görməyinizə necə vaxtınız çatıb?

Faria dedi:

– Mən gecələr də işləyirdim.

– Gecələr də? Siz pişik kimi gecələr də görürsünüz?

– Xeyr; Rəbbim insana natamam hisslərini tamamlamaq üçün ağıl verib; mən özüm üçün işıq yaratmışam.

– Hansı vasitələrlə?

– Mənə verilən mal ətindən yağı kəsib əridir və ondan təmiz piy alıram; bu da mənim çırağım.

Rahib Dantesə təntənəli günlərdə küçələri işıqlandıran çırağa bənzər dayaz bir qab göstərdi.

– Bəs od?

– Bu da iki çaxmaq daşı və ağac göbələyinin ovuntusu.

– Bəs kibrit?

– Mən yalandan dəri xəstəliyim olduğunu deyib kükürd istədim, verdilər.

Dantes, bütün əşyaları masanın üzərinə qoyub, bu zəkadan və inadçılıqdan sarsılaraq başını aşağı saldı. Faria dedi:

– Bu hələ hamısı deyil, – çünki bütün sərvət eyni yerdə gizlədilməz. Bu xəlvəti yeri örtək.

Onlar daşı əvvəlki yerinə itələdilər; rahib daşın çıxarılmasını bilməsinlər deyə, onun üzərinə toz səpib, ayağı ilə sürtdü; sonra çarpayısına yaxınlaşıb onu çəkdi.

Baş tərəfdə təxmini pərçimləyici şəkildə daşla örtülmüş bir çuxur, bu çuxurda uzunluğu otuz fut olan kəndirdən bir nərdivan var idi. Dantes onu sınaqdan keçirtdi – bütün ağırlıqlara tab gətirə bilərdi. Dantes soruşdu:

– Bu əla nərdivanı düzəltmək üçün kəndiri hardan almısınız?

– Əvvəla mənim köynəklərim, sonra Fenestreldə həbsxanada oturduğum üç il müddətində dartışdırdığım mələfələr.

– Heç kim mələfələrinizin kəsik olduğunu görmədi?

– Mən onları tikirdim.

– Nə ilə?

– Bax bu iynə ilə.

Rahib öz cırım-cında paltarının tikələri altından uzun sap keçirilmiş ucu iti balıq sümüyü çıxardıb davam etdi:

– Məsələ budadır ki, mən əvvəlcə barmaqlığı kəsib pəncərədən qaçmaq istəyirdim, gördüyünüz kimi o sizin pəncərədən genişdir, onu qaçmazdan əvvəl bir az da genişləndirəcəkdim, lakin onun içəri həyətə çıxdığını görüb bu fikirdən imtina etdim. Hər ehtimala qarşı nərdivanı saxladım, ola bilsin, hər hansı bir gözlənilməz qaçış imkanı yaransın.

Dantes nərdivana baxa-baxa tamamilə başqa şey haqda düşünürdü. Onun beynindən yeni bir fikir keçdi. Ola bilsin, bu ağıllı, ixtiraçı, alim adam onun özü üçün dumanla örtülmüş bədbəxtliyinin səbəblərini aydınlaşdıra bilsin.

Rahib Dantesin fikrə getməsini yüksək dərəcəli heyranlıq kimi qəbul edərək soruşdu:

– Nə haqda düşünürsünüz.

– Əvvəla sizin bu məqsədə çatmaq üçün sərf etdiyiniz böyük zəka gücünüz haqda. Görün azadlıqda olsaydınız nələr edərdiniz?

– Ola bilsin, heç nə. Mən öz ağlımı bəlkə də xırda-xuruş şeylərə xərcləmiş olardım. Yalnız bədbəxtlik insan ağlının gizli qalmış zənginliyini ortaya çıxarır; barıtın partlama törətməsi üçün onu sıxmaq lazımdır. Həbsxana məni müxtəlif istiqamətlərə dağılmış bacarıqlarımı bir yerə topladı; onlar dar bir sahədə toqquşdular, lakin siz də bilirsiniz, buludların toqquşmasından elektrik doğur, elektrikdən ildırım, ildırımdan işıq.

Dantes öz cahilliyindən pərt olmuş halda dedi:

– Yox, mən heç nə bilmirəm. Bəzi sözləriniz mənim üçün heç bir məna kəsb etmir. Sizin kimi alim olmaq necə xoşbəxtlikdir!

Rahib gülümsədi.

– Lakin daha nə haqdasa düşünürdünüz?

– Bəli.

– Birini dediniz, bəs ikincisi?

– İkincisi də budur: siz mənə öz həyatınız haqda danışdınız, lakin mənimkini bilmirsiniz.

– Sizin həyatınız qısa olduğundan özündə vacib məsələlərin həllini cəmləşdirə bilməz.

Dantes dedi:

– O böyük bəlalar toplusudur, mən onları heç nədən qazanmışam. İstərdim ki, heç zaman, lənətləmədən bədbəxtliyimdə insanların günahkar olduqlarına əmin olum.

– Beləliklə, hesab edirsiniz ki, sizə verilən cinayətdə təqsirkar deyilsiniz?

– Əzizlərimin canına and olsun, təqsirkar deyiləm: Mersedesin və atamın canına.

Rahib xəlvəti yerin ağzını bağlayıb, çarpayını əvvəlki yerinə qoyaraq dedi:

– Yaxşı. Mənə öz əhvalatınız haqqında danışın.

Dantes əhvalat adlandırdığı hekayəsini rahibə danışdı; əhvalat onun Şərqə iki-üç səfəri və Hindistana səyahəti ilə məhdudlaşırdı; Dantes rahibə özünün sonuncu yolçuluğu, kapitan Leklerin ölümü, marşala verilən tapşırıq, onunla görüş, cənab Nuartyyeyə yolladığı məktub haqda əhvalatları danışdı; Marselə qayıtması, atası ilə görüşü, Mersedesə olan sevgisi, nişanı, həbsi, dindirilməsi, məhkəmə binasında müvəqqəti olaraq saxlanılması, nəhayət, birdəfəlik İf qalasına salınması haqda da məlumat verdi. Başqa heç nə bilmirdi; hətta həbsxanada neçə müddət olduğunu da.

Rahib onun hekayəsini dinləyib dərin fikrə getdi. Azacıq susduqdan sonra dedi:

– Hüquq elmində, mənim artıq dediyim kimi, belə bir müdrik aksioma var; cinayətkar şəxsin törətdiyi sərsəm hadisələri nəzərə almasaq, insan cinayətkar əməllərdən çəkinir. Lakin mədəniyyət bizdə süni tələblər yaradıb, xeyirxah əməlləri məhv edən əxlaqsızlıq və istək cinayətə gətirib çıxarır. Buradan da belə bir müddəa irəli gəlir: cinayətkarı tapmaq istəyirsənsə, törədilmiş cinayət kimin xeyrinədirsə, onu axtar. Sizin aradan yox olmağınız kimə xeyir gətirə bilərdi?

– Heç kimə. Mən elə bir əhəmiyyətli insan deyildim.

– Düşünmədən cavab verməyin; sizin cavabınızda nə məntiq, nə də fəlsəfə var. Əzizim, bu dünyada hər şey nisbidir, öz varisinə mane olan kraldan tutmuş ştatdankənar mirzəyə, mane olan dəftərxana işçisinə qədər. Kral öldükdə varisi onun taxt-tacına sahib olur; dəftərxana işçisi öldükdə isə mirzə min iki yüz livr əmək haqqına. Bu min iki yüz livr, ona saray xərcləri üçün buraxılan puldur; onun onlara, kralın on iki milyona ehtiyacı olduğu kimi, ehtiyacı var. İctimai sinfin yuxarısından aşağısına qədər olan hər bir adam, Dekartın dünyasında olduğu kimi, öz qasırğası və qarmaqşəkilli atomu ilə ətrafında kiçik maraq dünyası yaradır. Yuxarı pillələrə doğru bu dünya daha da böyüyür. Bu devrilmiş spiraldır, öz kəndirbazlıq hesabına, tarazlıq oxu ətrafında, onun ucunda durur. Beləliklə, gəlin sizin dünyanıza qayıdaq. Sizi “Faraona” kapitan təyin etmək istəyirdilər?

– Bəli.

– Gözəl bir qızla evlənmək istəyirdiniz?

– Bəli.

– Kiməsə sizin “Faraona” kapitan təyin edilməyiniz mane olurdumu? Kimsə sizin Mersedeslə evlənməyinizə qarşı çıxırdımı? Əvvəlcə birinci suala cavab verin: ardıcıllıq bütün məsələlərin açarıdır. Sizin “Faraon” gəmisinə kapitan təyin olunmağınızı kim istəməyə bilərdi?

– Heç kim; gəmidə məni çox sevirdilər. Dənizçilərə rəis seçməyə icazə versəydilər, məni seçəcəklərinə əminəm. Yalnız bir adamın məni sevməməyə səbəbi var idi: mübahisə edib ona duel təklif etmişdim, lakin o, imtina etmişdi.

– Aha! Onun adı nə idi?

– Danqlar.

– Gəmidə nə işləyirdi?

– Mühasib.

– Siz kapitan kürsüsündə otursaydınız onu əvvəlki işində saxlayardınız?

– Məndən asılı olsaydı, xeyr; onun haqq-hesabında bəzi çatışmazlıqlar görmüşdüm.

– Yaxşı. Sizin, kapitan Leklerlə sonuncu söhbətinizdə kimsə iştirak edirdimi?

– Xeyr; ikimiz idik.

– Sizin söhbətinizi kimsə eşidə bilərdimi?

– Bəli, qapı açıq idi… hətta… dayanın… bəli, bəli, həmin anda, kapitan Lekler marşal üçün bağlamanı mənə verdikdə Danqlar yanımızdan keçirdi.

– Əla, biz izə düşdük. Siz Elba adasına düşərkən özünüzlə kimisə götürmüşdünüzmü?

– Heç kimi.

– Orada sizə məktub verdilərmi?

– Bəli, marşal verdi.

– Siz onu neylədiniz?

– Pul kisəsinə qoydum.

– Deməli, sizin yanınızda pul kisəsi var idi? Necə oldu ki, rəsmi məktub olan pul kisəsi, dənizçinin cibinə yerləşdi?

– Siz düz deyirsiniz, pul kisəsi mənim kayutumda qalmışdı.

– Deməli belə çıxır, siz məktubu öz kayutunuzda pul kisəsinə qoymuşdunuz?

– Bəli.

– Porto-Ferrayodan gəmiyədək məktub hardaydı?

– Mənim əlimdə.

– Siz “Faraona” qalxan zaman hər kəs əlinizdə məktub olduğunu görə bilərdimi?

– Bəli.

– Danqlar da görə bilərdimi?

– Bəli, Danqlar da görə bilərdi.

– İndi isə qulaq asın, yaddaşınızı işlədin; məlumatın hansı şəkildə yazıldığını xatırlayırsınız?

– Bəli; onu üç dəfə oxudum, hər söz mənim yaddaşıma həkk olmuşdu.

– Təkrarlayın.

Dantes fikrə getdi.

– Budur o, sözbəsöz belədir: “Taxt-tac tərəfdarı və inanclısı, cənab kral prokurorunu məlumatlandırır ki, Neapol və Porto-Ferrayoya girməklə bu gün Smirnadan gələn “Faraon” gəmisinin kapitan köməkçisi Edmon Dantes Müratdan qəsbkara, qəsbkardan isə Parisdəki Bonapart komitəsinə məktub aparmaqdadır. Əgər həbs olunarsa, məktub onun özündə, ya atasında, ya da “Faraon” gəmisində kayutunda olmalıdır.

Rahib çiyinlərini çəkdi.

– Gün kimi aydındır, sizin sadəlövhlüyünüzün həddi-hüdudu olmadığından bunu başa düşməmisiniz.

Dantes ucadan bağırdı:

– Deməli, siz deyirsiniz ki?… Bu nə vicdansızlıqdır!

– Danqların xətti necə idi?

– Çox gözəl və aydın, sağa meyilli.

– Bəs məlumat necə xətlə yazılmışdı?

– Sol meyilli.

Rahib gülümsəndi.

– Dəyişilmiş xətt!

– Xətt o dərəcədə sağlamdı ki, dəyişdirildiyinə inanmıram.

Rahib dedi: – Dayanın.

O, lələyi, daha doğrusu lələk adlandırdığımız o şeyi götürüb, mürəkkəbə batırdı, sol əli ilə kağız əvəzi işlədilən kətan üzərində, məlumatın ilk sətirlərini yazdı.

Dantes qorxu içində dala çəkilib rahibə baxdı.

– İnanılmazdır! – O, qışqırdı, – bu xətt necə də ona oxşayır!

– Məlumat sol əllə yazılıb, – rahib davam etdi, – mən maraqlı bir şeyi müşahidə etmişəm.

– Nəyi?

– Bütün sağ əllə yazılmış xətlər müxtəlif olur, sol əl xətləri isə bir-birinə bənzəyir.

– Siz də hər şeyi öyrənmisiniz!… Hər şeyi bilirsiniz!

– Davam edək.

– Bəli, bəli.

– Keçək ikinci məsələyə.

– Sizi dinləyirəm.

– Sizin Mersedeslə evlənməyinizi kimsə istəməyə bilərdimi?

– Bəli, onu sevən bir cavan oğlan.

– Onun adı?

– Fernan.

– Bu İspan adıdır.

– O, katalanlıdır.

– Necə hesab edirsiniz, məlumatı o yaza bilərdimi?

– Xeyir, o məni yalnız bıçaqla vura bilərdi, vəssalam.

– Bəli, bu ispan ruhundadır: öldürər, ancaq alçaqlıq etməz.

– Bəli, o məlumatda yazılanları təfərrüatı ilə bilmirdi.

– Siz onları heç kimə danışmamışdınız?

– Heç kimə.

– Nişanlınıza da?

– Hətta ona da.

– Onda bu Danqlardı.

– İndi buna əminəm.

– Dayanın… Danqlar Fernanı tanıyırdımı?

– Xeyr… Bəli… Yadıma düşdü!

– Nə?

– Toyumdan bir gün əvvəl onlar yaşlı Panfilin yeməkxanasında bir masa arxasında oturmuşdular. Danqlar şad və səmimi idi, Fernan isə ağarmışdı, pərt görünürdü.

– Onlar iki nəfər idi?

– Xeyr, onlarla mənim yaxşı tanıdığım üçüncü bir nəfər də oturmuşdu: dərzi Kadruss, görünür, onları o tanış edib… Lakin o, artıq sərxoş idi… Dayanın… dayanın… Bunları mən necə əvvəldən xatırlamadım? Onların masası üzərində mürəkkəb qabı, kağız və lələk var idi. – Dantes əlini alnına çəkdi. – Ah! Alçaqlar, alçaqlar!

Rahib gülümsəyərək soruşdu:

– Daha nə isə bilmək istəyirsiniz?

– Bəli, bəli, siz hər şeyi yaxşı araşdırıb, aydın görürsünüz. Mən bilmək istəyirəm görüm, nəyə görə məni yalnız bir dəfə dindiriblər, nəyə görə məni məhkəməsiz cəzalandırıblar?

Rahib dedi:

– Bu daha çətin məsələdir. – Qanunun yolları qaranlıq və anlaşılmazdır, onlardan baş çıxarmaq çətindir. Sizin hər iki düşməninizin davranışını izləmək uşaq oyunu kimi bir şey idi, indi isə mənə ən dəqiq məlumatları verməlisiniz.

– Buyurun, soruşun. Siz doğrudan da mənim həyatımı məndən yaxşı bilirsiniz.

– Sizi kim dindirirdi? Kral prokuroru, onun köməkçisi, ya müstəntiq?

– Köməkçi.

– Cavan, yoxsa yaşlı idi?

– Cavan, iyirmi yeddi yaşlarında.

Rahib dedi:

– Deməli, hələ əxlaqı pozulmamış, şöhrətpərəst adamdır. O, sizinlə necə davranırdı?

– Doğrusu, ciddi olmaqdan artıq nəzakətli idi.

– Siz hər şeyi ona söylədiniz?

– Hər şeyi.

– Dindirmə zamanı sizə qarşı rəftarı dəyişilirdimi?

– O, mənə qarşı dəlil olan məktubu oxuyanda bir anlığa dəyişildi, mənə elə gəldi, başıma gələn fəlakətə görə sarsılmışdı.

– Başınıza gələn fəlakətə görə?

– Bəli.

– Onun məhz sizin bədbəxtliyinizə görə kədərləndiyinə əminsinizmi?

– Hər halda mənə olan münasibətinə görə dəqiq sübutlar vermişdi.

– Məhz hansıları?

– O, mənə xətər toxundura biləcək yeganə dəlili yandırdı.

– Hansını? Məlumatı?

– Xeyr, məktubu.

– Buna əminsizmi?

– Bu gözlərimin qarşısında baş verdi.

– Burada nə isə düz gəlmir. Mənə elə gəlir, bu prokuror köməkçisi təxmin etdiyimizdən də əclaf adamdır.

Dantes dedi:

– Vicdanıma and olsun, hirsimdən titrəyirəm, dünya yalnız pələng və timsahlardan ibarətdir?

– Bəli, lakin iki ayaqlı pələng və timsahlar digərlərindən daha təhlükəlidir.

– Rica edirəm, gəlin davam edək!

– Buyurun. Siz onun məktubu yandırdığını deyirsiniz?

– Bəli, sonra: “Görürsünüzmü, sizə qarşı yeganə dəlil budur, mən isə onu məhv edirəm”, – deyə əlavə etdi.

– Bu hərəkət həddindən artıq xeyirxah addımdır, ona görə də adama süni gəlir.

– Siz belə düşünürsünüz?

– Əminəm. Məktub kimə ünvanlanmışdı?

– Paris, Kok-Eron küçəsi, nömrə otuz, cənab Nuartyyeyə.

– Necə düşünürsünüz, prokuror köməkçisi bu məktubun yoxa çıxmasında maraqlı ola bilərdimi?

– Ola bilsin; o, bir neçə dəfə, guya mənim xeyrimə, məndən söz alıb zərfin üzərində olan adı dilimə belə gətirməyəcəyimə and içdirdi.

– Nuartyye! – Rahib bir də təkrar etdi, – Nuartyye! Mən keçmiş kraliça Etruriyanın sarayı yanında Nuartyye adlı birini tanıyırdım; inqilab dövründə jirondist-Nuartyyeni tanıyırdım. Bəs sizin prokuror köməkçisinin adı nə idi?

– De Vilfor.

Rahib qəhqəhə çəkdi.

Dantes təəccüblə ona baxdı.

– Sizə nə oldu?

Rahib soruşdu:

– Bu gün şüasını görürsünüzmü?

– Görürəm.

– Məsələ belədir: indi sizin məsələniz mənə bu şüadan daha aydın görünür. Zavallı oğlan! O sizinlə nəzakətləmi davranırdı?

– Bəli.

– Bu alicənab adam məktubu yandırıb məhv etdi, eləmi?

– Bəli.

– Bu xeyirxah cəllad təşkilatçısı sizə, Nuartyye adını bir daha ağzınıza almayasınız deyə, andmı içdirdi?

– Bəli.

– Bəs bu Nuartyye, zavallı korcığaz, siz bilirsiniz, bu Nuartyye kimdir? Nuartyye onun atasıdır!

Əgər, ildırım Dantesin ayaqları altına düşüb orada dibində cəhənnəm görünən bir uçurum açsaydı, Dantesə rahibin sözlərindən ağır gələn, belə qəfil və sarsıdıcı zərbə vura bilməzdi. O dik ayağa qalxıb əlləri ilə başını tutdu və uca səslə dedi:

– Onun atasıdır! Onun atasıdır!

Rahib dedi:

– Bəli, onun atasıdır, adı da Nuartyye de Vilfordur.

Bu zaman göz qamaşdırıcı işıqdan, Dantesin fikirləri aydınlaşdı; əvvəllər Dantesə qaranlıq gələn hər nə varsa, qəfildən aydın şüalar içində parlamağa başladı. Vilforun dindirmə zamanı dəyişən davranışını, məktubun məhv edilməsini, and içməyə məcbur edilməsini, hakimin hədələyici deyil, yalvararcasına xahişedici səsini xatırladı. Sərxoş adamlar kimi səndələyib bağırdı; sonra rahibin kamerasından onun zirzəmisinə aparan yeraltı yola tərəf atıldı. Uca səslə dedi:

– Tək qalmaq istəyirəm. Bunların hamısını bir daha düşünməliyəm!

Kamerasına qayıdıb çarpayısının üzərinə atıldı. Axşam, həbsxana gözətçisi gələndə, Dantes, tanınmaz halda, donmuş baxışları və eybəcər bir sifətdə, səssiz-səmirsiz, heykəl kimi tərpənmədən, çarpayısında oturmuşdu.

Bir an kimi ötüb keçən, uzun müddətli düşüncə içərisində Dantes and içərək qorxunc bir qərar qəbul etdi.

Dantesi fikirdən insan səsi, rahib Farianın səsi ayıltdı, gözətçi getdikdən sonra o Edmonu onunla birlikdə şam etmək üçün dəvət etməyə gəlmişdi. Dəlilik ləqəbi, həm də zarafatcıl dəli ləqəbi, yaşlı məhbusa bəzi imtiyazlar, xüsusilə istirahət günləri bir qrafin şərabla ağ çörək götürmək hüququ verirdi.

Dantes onun ardınca getdi. Onun sifəti aydınlaşaraq əvvəlki ifadəni aldı, lakin gözlərindəki amansızlıq və qətiyyət gənc adamda hansısa bir qərarın yetişdiyindən xəbər verirdi. Rahib diqqətlə ona baxdı.

– Mən sizə həqiqəti tapmağa kömək etdiyimə və dediyim sözlərə görə peşmanam.

Dantes soruşdu: – Niyə?

– Çünki sizin qəlbinizdə əvvəllər olmayan intiqam hissi oyatdım.

Dantes gülümsədi: – Gəlin başqa şeylər haqda danışaq.

Rahib bir daha ona baxıb kədərli halda başını buladı. Lakin Dantesin xahişini nəzərə alıb, başqa məsələlər haqda danışmağa başladı. Rahiblə söhbət saysız zülmlər görmüş və iztirab çəkmiş insanın maraqlı və nəsihətverici söhbəti idi; onda xudbinlik yox idi, bu əzabkeş adam öz əzabları haqda danışmırdı.

Dantes onun hər sözünü göydə tuturdu; rahibin bəzi sözləri ona tanış olan fikirlərlə və dənizçi bilikləri ilə üst-üstə düşürdü; digərləri ona tanış olmayan məsələləri əhatə edirdi, gecəyarı en dairələrində, şimal şəfəqinin əfsanəvi parıltıları altında, dəniz səyahətçilərində olduğu kimi, onun qarşısında geniş imkanlar açırdı.

Dantes dedi:

– Bildiyinizdən bəzilərini mənə də öyrədin, heç olmazsa birlikdə olduğumuz zaman darıxmayasınız deyə. Qorxuram, mənim kimi bisavad, dəyərsiz bir adamla birlikdə olmaqdansa təkliyi üstün tutasınız. Söz verirəm, xahişimlə razılaşsanız, bir daha qaçmaq haqda söhbət etməyəcəyəm.

Rahib gülümsədi.

– Mənim balam, təəssüf ki, insan elminin bir məhdudiyyəti var, sizə riyaziyyatı, fizikanı, tarixi və üç-dörd bildiyim dildə danışmağı öyrətməyə başlayanda, mənim bildiyimi biləcəksiniz, bu biliyi iki ildə öyrədəcəyəm.

– İki il! Mənim bu elmiləri iki ilə öyrənə biləcəyimi düşünürsünüz?

– Əlavələrini yox; əsaslarını. Öyrənmək bilmək demək deyil; bilənlər və alimlər var, bəzilərini yaddaş yaradır, digərlərini fəlsəfə.

– Məgər fəlsəfəni öyrənmək olmaz?

– Fəlsəfə öyrədilmir; fəlsəfə qazanılmış biliklə onu istifadə edən yüksək ağlın vəhdətidir; fəlsəfə İsanı göylərə yüksəldən, üzərinə çıxdığı parıldayan buluddur.

Dantes soruşdu:

– Başlanğıcda mənə nə öyrədəcəksiniz? Tezliklə başlamaq istəyirəm, savadlanmaq həsrəti ilə yanıram.

Rahib cavab verdi: – Hər şeydən!

Elə həmin gecə məhbuslar təhsil planı tərtib edib ertəsi gün onu həyata keçirməyə başladılar. Dantes, qəribə yaddaşa və qeyri-adi düşüncəyə malik idi; onun riyazi anlayışı hər şeyi hesablama yolu ilə öyrənməyə kömək edirdi, quru rəqəmlərə və düz xətlərə gətirib çıxaran maraqsız sübutları isə, dənizçi romantizmini yumşaldırdı; bundan əlavə o, artıq italyan dilini bilirdi və az da olsa, Şərqə səyahətlər zamanı öyrəndiyi yeni yunan dilində də danışırdı. Bu iki dilin köməyi ilə yerdə qalan dillərin quruluşunu anlayaraq yarım ildən sonra ispan, ingilis və alman dillərində də danışmağa başladı.

Elm ona azadlıq yerinə əyləncə verdiyinə görəmi, əmin olduğumuz kimi, verdiyi sözün üzərində dura bildiyinə görəmi, hər halda, rahibə verdiyi sözə əməl edərək, bir daha qaçmaq haqda söhbət etmədi, günlər isə onun üçün tez və mənalı keçirdi. Bir ildən sonra artıq tamamilə başqa bir adam olmuşdu.

Fariayaya gəldikdə isə Dantesin onunla birlikdə olmasının gətirdiyi sevincə baxmayaraq, yaşlı adam günü-gündən bədbinləşirdi. Görünür, hansısa bir fikir onun ağlını dolaşdırmışdı, o, dərin düşüncələrə dalır, dərindən nəfəs alır, gah qəfildən durub qaçır, ya da əllərini sinəsində çarpazlaşdıraraq saatlarla kamerada gəzişirdi.

Bir dəfə o qəfildən dayandı və bağırdı:

– Bu gözətçi olmasaydı!

Rahibin fikirlərin oxuyan Dantes dedi:

– Gözətçinin olub-olmaması sizdən asılıdır.

– Mən artıq sizə demişəm, öldürmək mənə yasaqdır.

– Lakin bu qətl baş tutacaqsa, instinkt hesabına, özünü müdafiə xətrinə baş tutacaq.

– Dəxli yoxdur, mən bacarmaram.

– Məgər siz bu haqda düşünürsünüz?

Rahib pıçıldadı: – Yorulmadan.

Dantes cəld soruşdu: – Bir yol tapmısınız?

– Qalereyanın üstünə bir kor və kar gözətçi qoysaydılar, tapa bilərdim.

Edmon rahibi qorxudan bir əminliklə cavab verdi:

– O, həm kor, həm də kar olacaq.

Rahib uca səslə dedi:

– Xeyr, xeyr, bu mümkün deyil!

Dantes bu söhbəti davam etdirmək istədi, lakin rahib başını bulayaraq cavab vermədi.

Üç ay keçdi.

Bir dəfə rahib Dantesdən soruşdu:

– Siz güclüsünüzmü?

Cavab əvəzinə Dantes iskənəni götürdü, onu nal kimi əyib sonra düzəltdi.

– Gözətçini yalnız son anda, ehtiyac yaranarsa, öldürəcəyinizə söz verirsinizmi?

– Söz verirəm.

– Elə isə biz öz məqsədimizi həyata keçirə bilərik.

– Bəs bunu həyata keçirmək üçün nə qədər vaxt lazımdır?

– Bir ildən az olmamaq şərti ilə.

– İşə nə zaman başlamaq olar?

– İstəsən elə indi.

Dantes uca səslə dedi:

– Görürsünüzmü, biz tam bir ilimizi itirdik!

– Sizə belə gəlir?

Edmon qızarmış halda uca səslə dedi:

– Tanrı xətrinə məni bağışlayın!

Rahib dedi:

– Kifayətdir! İnsan həmişə insandır, hələ siz gördüklərimin arasında ən yaxşılarındansınız. Baxın, dinləyin, bu da mənim planım.

Rahib Dantesə çəkdiyi çertyoju göstərdi; bu onun kamerasını, Dantesin kamerasını və onları birləşdirən keçidin planı idi. Bu keçidin ortasında mədənlərdə olduğu kimi yan tərəfə bir yol ayrılırdı. Bu yan tərəfə gedən yol, gözətçinin addımladığı qalereyanın altında tamamlanırdı; burada qalereyanın döşəməsini təşkil edən plitələrdən birini laxladaraq, yaxud dağıdaraq bir çuxur açmaq nəzərdə tutulurdu: vurulub gicəlləndirilmiş gözətçi özünü müdafiə etmə gücündə olmayacaqdı, bu anda Dantes onun üzərinə atılıb, bağlayacaq, ağzını tıxayacaq, hər iki məhbus pəncərədən qalereyaya keçərək bu kəndir pilləkənin köməkliyi ilə çöl divardan enərək qaçacaqdı.

Sevincdən Dantesin gözləri parıldadı və o əl çaldı; plan o dərəcədə sadə idi ki, hökmən baş tutmalı idi.

Həmin gün bizim yer qazanlarımız işə başladılar; bu iş ona görə belə cani-dildən gedirdi ki, uzun müddətli istirahətdən sonra işə başlamışdılar, belə görsənirdi, bu iş onların hər birinin müqəddəs arzusuna cavab verirdi.

Yorulmadan çalışır, yalnız gözətçinin gəlişi saatlarında işi buraxıb öz yerlərinə qayıdaraq onun gəlişini gözləyirdilər. Söz gəlişi, onlar gözətçinin addım səslərini seçməyi öyrənmişdilər, buna görə də heç biri indiyədək pis vəziyyətdə yaxalanmamışdı. Yeni qazılan yerin torpağı köhnə torpağı daşdırmasın deyə onlar onu az-az və çox ehtiyatla Dantesin, yaxud Farianın kamerasının pəncərəsindən atırdılar; torpağı ehtiyatla ovub toz şəklinə salırdılar ki, gecə küləyi onu aparsın.

İskənə, bıçaq və taxta linglə yerinə yetirilən bu işə bir ildən artıq vaxt sərf edildi; bu vaxt ərzində rahib Danteslə dərsləri davam etdirirdi, o, gah bu, gah da digər dildə danışır, xalqların tarixi haqda məlumatlar verir və vaxtaşırı özlərindən sonra şöhrət qazanan, parlaq iz buraxan dahi adamlar haqqında söhbət aparırdı. Bunlarla yanaşı, yüksək kübar cəmiyyətinə mənsub olduğundan rahibin davranışında qəmgin bir əzəmət hiss olunurdu; Dantes, anadangəlmə vərdişləri ilə, onda çatışmayan və yalnız yüksək sinif və ziyalı cəmiyyətlə ünsiyyətdə olmaqla əldə oluna biləcək, nəzakətli, kübar xasiyyətlər əldə etdi.

On beş aydan sonra keçid qazılıb qurtarmışdı; qalereyanın altında oyuq qazılmışdı; gözətçinin dala-qabağa addımlamasını aydın eşitmək olurdu; uğurlu qaçışı həyata keçirmək üçün qaranlıq və aysız bir gecəni gözləyən məhbuslar bir şeydən, torpağın tab gətirməyib, vaxtından əvvəl əsgərlərin ayaqları altında tökülməsindən qorxurdular. Bu təhlükəni aradan qaldırmaq üçün, məhbuslar həmin yeri özüldən tapdıqları dayaqla bərkitdilər.

Dantes tam bununla məşğul idi ki, qəfildən, onun kamerasında olan və kəndir pilləkəni möhkəmləndirmək üçün mıxı itilədən rahib Farianın, qorxmuş səslə onu çağırdığını eşitdi. Dantes tələsik onun yanına gedərək gördü ki, rahib kameranın ortasında, rəngi solmuş, tər içində, əlləri qıc olmuş halda durub. Dantes uca səslə dedi:

– Aman Tanrım, nə olub? Sizə nə oldu?

Rahib dedi:

– Tez olun, tez olun! Qulaq asın!

Dantes rahibin bozarmış sifətinə, göy halqaya alınmış gözlərinə, ağarmış dodaqlarına, qabarmış saçlarına baxaraq qorxudan əlindən iskənəni salıb:

– Nə oldu? – deyə bağırdı.

Rahib dedi:

– Mən məhv oldum! Qulaq asın. Mənə qorxulu, ola bilsin, ölümcül xəstəlik gəlir; ürək tutmam başlayır, hiss edirəm; həbsə düşməzdən bir il əvvəl bunu keçirmişdim. Bu xəstəliyin yalnız bir əlacı var, onu sizə deyərəm; tez mənim kamerama qaçın, çarpayının ayağını qaldırın, o ətəklidir, onun içərisində, dərman şüşəsində, qırmızı rəngli cövhər var. Onu bura gətirin… yaxud, yox, yox, gözləyin! Məni burada görə bilərlər; hələlik gücüm var, yerimə sürünüb çatmağıma kömək edin. Kim bilir, nə ola bilər, ürəkkeçmənin nə qədər davam edəcəyi məlum deyil.

Dantes başına gələn bu qorxunc fəlakətdən özünü itirmədi; o zavallı rahibi ardınca sürüyərək keçidə yendi; xəstəni böyük çətinliklə kamerasına çatdırıb yatağına uzatdı.

Rahib indicə soyuq sudan çıxmış adam kimi, titrəyə-titrəyə dedi:

– Təşəkkür edirəm. Ürəkkeçməm indicə başlayacaq, mən katalepsiya keçirəcəyəm; ola bilsin, heç bir inilti çıxarmadan, hərəkətsiz uzanaram, ola da bilsin, dodaqlarımdan köpük çıxar, qıvrılaraq bağıraram. Elə edin ki, mənim qışqırığım eşidilməsin; ən vacibi budur; yoxsa məni başqa kameraya keçirərək bizi ömürlük ayırarlar. Siz görəndə ki, mən donmuşam, qurumuşam, bir sözlə ölüyəm, onda, yalnız onda, eşidirsiniz, bıçaqla dişlərimi ayırıb ağzıma on damla şirədən tökün; ola bilsin ayıldım.

Dantes kədərli halda qışqırdı:

– Ola bilsin?

Rahib bağırdı:

– Kömək edin! Kömək edin! Mən… mən ö…

Ürəkkeçmə elə tez və şiddətli başladı ki, zavallı məhbus heç başladığı sözü də bitirə bilmədi. Dəniz fırtınası kimi, sürətli və qaranlıq bir kölgə onun ağzının üzərində birdən görünüb yox oldu; gözləri açıldı, ağzı əyildi, yanaqları allandı; çırpınıb nərildədi, dodaqlarında köpük əmələ gəldi. Dantes onun əmrini yerinə yetirərək ağzını ədyalla tutdu. Bu vəziyyət iki saat davam etdi. Nəhayət, daş kimi hissiyyatsız, mərmər kimi ağ və soyuq, əzilmiş ot gövdəsi kimi köməksiz sonuncu qıc olmaları keçirib, yatağında dartınaraq tərpənməz qaldı.

Edmon bu keçici ölümü onun bütün bədənini almasını və ürəyinin buzlaşdırmasını gözlədi. Sonra bıçağı götürüb rahibin dişləri arasına soxdu, böyük çətinliklə qıc olmuş çənəsini ayırıb bir-birinin ardınca on damla qırmızı şirədən ağzına damızdırıb gözləməyə başladı.

Bir saat keçdi, yaşlı adam tərpənmirdi. Dantes çox gözləməkdən qorxdu, başını tutaraq, dəhşət içində ona baxırdı. Nəhayət, onun yanaqlarında yüngülvari rəng görünməyə başladı; bütün vaxtı açıq və boş qalmış gözlərindən məna keçdi; ağzından yüngül nəfəs gəldi; yaşlı adam tərpəşdi. Dantes uca səslə dedi:

– Xilas oldu! Xilas oldu!

Xəstə hələlik danışa bilmirdi, lakin aşkar həyəcanla əlini qapıya tərəf uzatdı. Dantes ehtiyatlandı və gözətçinin ayaq səslərini eşitdi. Saat yeddi idi, lakin Dantesin vaxtı izləməyə halı yox idi.

Edmon çıxdığı yeri daşla bağlayıb yeraltı keçidə atıldı və oradan öz kamerasına keçdi.

Bir anda qapı açıldı və gözətçi həmişəki kimi məhbusu yatağında oturan gördü.

O, yenicə çıxmış, addım səsləri yenicə kəsilmişdi ki, naharı unudan və narahatlıq içində boğulan Dantes tələsik geri qayıtdı və daşı qaldıraraq rahibin kamerasına daxil oldu.

Rahib özünə gəlmişdi, lakin hələ də halsız halda dirsəkləri üzərində uzanmışdı.

O, Edmona baxdı:

– Elə bilirdim, sizi bir daha görməyəcəyəm.

– Nəyə görə? – deyə o, soruşdu. – Məgər siz ölməkdən qorxurdunuz?

– Xeyr; lakin qaçmaq üçün hər şey hazırdır, elə bilirdim qaçarsız.

Hiddətdən Dantesin yanaqları qızardı. O uca səslə dedi:

– Sizsiz! Doğrudanmı mənim buna qadir olduğumu düşünürsünüz?

Xəstə dedi:

– İndi görürəm ki, səhv etmişəm. Ah, mən necə zəifləyib məhv olmuşam!

Dantes rahibin çarpayısında oturub əllərini tutaraq dedi:

– Ruhdan düşməyin, gücünüz bərpa olunacaq.

Rahib başını buladı:

– Axırıncı dəfə mənim tutmam yarım saat davam etmişdi, ondan sonra yemək istəyirdim, kənardan kömək olmadan ayağa durdum, bu gün isə mən nə sağ ayağımı, nə də sağ qolumu tərpədə bilirəm; başım ağırlaşıb, bu da beyinə qan sızmanın əlamətidir. Üçüncü ürəkkeçmədə məni iflic vuracaq, ya da həmin anda öləcəyəm.

– Xeyr, xeyr, sakit olun, siz ölməyəcəksiniz; üçüncü ürəkkeçmə olacaqsa da, sizi azadlıqda yaxalayacaq. O vaxt biz sizi, indiki kimi, hətta bundan da yaxşı sağaldacağıq; axı bizim lazım olan hər şeyimiz olacaq.