Kitabı oku: «QRAF MONTE-KRİSTO», sayfa 12

Yaşlı adam cavab verdi:

– Əzizim, özünüzü aldatmayın, bu tutma məni ömürlük həbsə məhkum etdi: qaçmaq üçün yeriməyi bacarmalısan…

– Bu nə deməkdir? Biz bir həftə, bir ay, lazım gələrsə iki ay gözləyərik; o zamana qədər siz gücünüzü bərpa edərsiniz; bizim qaçmağımız üçün hər şey hazırdır; gününü və saatı özümüz seçə bilərik. Siz üzə bildiyinizi hiss edəndə qaçarıq.

Faria cavab verdi:

– Mən artıq üzə bilməyəcəyəm, bir əlimi iflic vurub, özü də bir günlüyə yox, həmişəlik. Onu qaldırın, necə ağırlaşdığını görəcəksiniz.

Dantes xəstənin əlini qaldırdı; o daş kimi yerə düşdü. O, köksünü ötürdü. Faria dedi:

– Edmon, indi əmin oldunuz? Mənə inanın, nə dediyimi bilirəm. Xəstəliyimin ilk tutmasından onun haqında düşünürəm. Bunu gözləyirdim, çünki məndə irsidir, atam üçüncü tutmada ölmüşdü, babam da həmçinin. Mənə bu şirəni verən həkim, həmin məşhur Kabonistdir, o mənə də həmin taleyi vəd edib.

Dantes ucadan dedi:

– Həkim səhv edir, sizin ifliciniz isə bizə mane ola bilməz: mən sizi çiyinlərimə alıb üzərəm.

Rahib dedi:

– Oğlum, siz dənizçisiniz, təcrübəli üzgüçüsünüz, deməli, bilməlisiniz ki, bu ayaqla adam dənizdə uzağa üzə bilməz. Hətta o xeyirxah ürəyinizin inanmadığı boş ümidlərlə özünüzü aldatmağı kənara qoyun. Mənim azad olma saatım, ölüm saatım gəlib çatanadək burada qalacağam. Siz qaçın, xilas olun! Gənc, çevik və güclüsünüz; mənimlə hesablaşmayın, sizin andınızı özünüzə qaytarıram.

Dantes dedi:

– Yaxşı. Bu halda mən də qalıram.

O, ayağa qalxıb təntənəli şəkildə əllərini yaşlı adamın üzərində bir-birinə sürtdü:

– And olsun xaçdan axan qana, sizi ölənədək tərk etməyəcəyəm.

Faria bu alicənab, mərd gəncə baxdı, onun ən təmiz, sədaqətlə canlanmış sifətində, səmimi məhəbbətini və təmiz qəlbli andını gördü.

– Yaxşı, sizin fədakarlığınızı qəbul edirəm. Sağ ol. – Əlini Edmona uzatdı. – Ola bilsin, sizin təmənnasız sədaqətiniz mükafatlanacaq, lakin əgər bacarmasam, siz də buradan getmək istəmirsinizsə, onda biz gərək qalereyanın altından yol salaq. Gözətçi ola bilsin, uğultu gələn yerə diqqət yetirsin və nəzarətçiləri çağırsın; onda hər şeyin üstü açılacaq və bizi ayıracaqlar. Gedin bu işlə məşğul olun, təəssüf ki, mən artıq sizə kömək edə bilməyəcəyəm. Lazım gələrsə, buna bütün gecənizi sərf edin və sabah səhər yoxlamasından sonra qayıdın. Mən sizə çox vacib bir söz deməliyəm.

Dantes, təbəssümlə onu sakitləşdirən rahibin əlini sıxdı, hörmətlə, ehtiramla yaşlı dostunun yanından çıxdı.

XVIII. RAHİB FARİANIN SƏRVƏTİ

Səhərisi gün, Dantes məhbus dostunun kamerasına girəndə, onu çarpayısında oturan gördü. Rahibin sifəti sakin idi; ensiz pəncərədən düşən gün şüası onun sol əlində tutduğu kağız parçasının üzərinə vururdu, oxucunun yadındadırsa, o, artıq sağ əlini işlədə bilmirdi; görünür bu lülə şəklində möhkəm bükülmüş kağız parçası, uzun müddətmiş ki, bu şəkildə saxlanılırmış, buna görə də açılarkən belə əzik şəkil almışdı.

Rahib dinmədən kağıza işarə etdi.

Dantes soruşdu:

– Bu nədir?

Rahib gülümsəyərək cavab verdi:

– Yaxşı baxın.

Dantes cavab verərək dedi:

– Mən tam ayıq gözlə baxıram, üzərində qəribə mürəkkəblə, hürufat hərfləri yazılmış, saralmış kağız görürəm.

Faria dedi:

– Əzizim, mən artıq sizi sınamışam, indi hər şeyi söyləyə bilərəm, bu kağız mənim sərvətimdir, bu dəqiqədən etibarən onun tən yarısı sizə aiddir.

Dantesin alnından soyuq tər axdı. Bu günə qədər o, zavallı qocaya dəli adı gətirən sərvəti haqda danışmamağa çalışmışdı; Edmon anadangəlmə ədəbinə Farianın bu yaralı yerinə toxunmurdu, Farianın özü də susurdu; bu susqunluğu Edmon onun dərrakəsinin geri qayıtması kimi qəbul edirdi. İndi yaşlı adamın ağır xəstəlikdən sonra, ağzından çıxan bu sözlər, ona yeni ürək xəstəliyinin nişanəsi kimi görünürdü.

Dantes pıçıldadı:

– Sizin sərvətinizdir?

Faria güldü.

– Bəli, Edmon, sizin xeyirxah qəlbiniz var, solmuş rənginizdən və titrəmənizdən daxilinizdə nə baş verdiyini başa düşürəm. Sakit olun, mən dəli deyiləm. Bu sərvət mövcuddur, Dantes, ona mən sahib ola bilməmişəmsə, siz olacaqsınız. Heç kim mənə inanmaq, qulaq asmaq istəmədi, çünki məni dəli hesab edirdilər; lakin siz bilirsiniz, mənim ağlım tamamilə yerindədir; odur ki, sözümü dinləyin, sonra istər inanın, istərsə inanmayın, necə istəyirsiniz elə də edin.

Dantes fikrə getdi: “Təəssüf, o, yenə dəli olub; bircə bu bəla çatışmırdı!”

Sonra ucadan əlavə etdi:

– Mənim əzizim, ürəkkeçmə sizi əldən salıb; yaxşı olmazmı, istirahət edəsiniz? İstəsəniz sabah sizin söhbətə qulaq asaram, bu gün sadəcə sizə qulluq etmək istəyirəm. – Sonra gülərək əlavə etdi: – Bu sərvət işi bizim üçün tələsik deyil!

Yaşlı adam cavab verdi:

– Edmon, çox tələsikdir! Kim bilir, ola bilsin, sabah, ya birisi gün üçüncü ürəkkeçmə baş verəcək. Onda hər şey bitmiş olacaq! Düzdür, mən tez-tez ağrı içində onlarca ailənin xoşbəxtliyinə səbəb ola biləcək bu sərvət haqda düşünürdüm; o məni təqib edənlər üçün artıq itmiş sayılır. Bu fikir mənim intiqamımdır, həbsxana zirzəmisində ondan zövq alırdım. Lakin indi, sizə olan sevgimə görə hamının təqsirindən keçdiyim bir vaxtda, sizdə bu gəncliyi, gələcəyi gördüyüm bir halda, sirrimin sizə verə biləcəyi xoşbəxtliyi düşünərək gecikməkdən qorxuram, qorxuram ki, sizin kimi ləyaqətli bir adamı, basdırılmış bu sərvətdən məhrum edəm.

Edmon dönərək köksünü ötürdü.

Faria davam edirdi:

– Hələ də mənə inanmırsınız, Edmon, sözlərim sizi qane etmədi. Görürəm, sizə sübut lazımdır. İcazə verin. İndiyədək heç kəsə göstərmədiyim bu sətirləri oxuyun.

Edmonun bu yaşlı adamın dəliliyinə göz yummağa qüvvəsi qalmadığından cavab verdi:

– Əziz dostum, sabah. Axı biz şərtləşmişdik ki, bu haqda sabah danışaq.

– Məktubu bu gün oxuyun, söhbəti isə biz sabah edərik.

Dantes düşündü: “Onu əsəbiləşdirmək olmaz”.

O yarı yanmış kağızı götürüb oxudu:

Bu mağaralarda: ən ucda dəfinə basdırılıb

Bu dəfinəni ona vəsiyyət edir və yeganə varisimə verirəm.

25 aprel 149

Çez

Dantes oxumağı bitirəndə Faria soruşdu:

– Nə deyirsən?

Dantes dedi:

– Burada yalnız sətirlərin başlığı qalıb, sözlər əlaqəsizdir, məktubun yarısı yanıb, mənası da başa düşülmür.

– Mənim üçün deyil, sizin üçün, çünki siz ilk dəfədir oxuyursunuz, mən isə onun üzərində gecələr keçirib hər fikri, hər ifadəni bərpa etmişəm.

– Sizcə, itirilmiş məzmunu bərpa etmisiniz?

– Buna əminəm; özünüz baxın; lakin əvvəlcə bu sənədin tarixçəsinə baxaq.

Dantes ucadan dedi:

– Sakit! Addımlar!… Mən gedirəm!… Sağ olun!

Dantes, dostunun dəliliyini təsdiq edəcək söhbət və izah etmədən kənarlaşmağına imkan tapdığına görə sevinərək, ilan kimi yeraltı keçidə süründü, Faria isə bütün gücünü toplayaraq ayağı ilə daşı itələyib yerinə saldı və üstünü çatdırıb torpaqla örtə bilmədiyindən deşiklər görünməsin deyə həsirlə örtdü.

Komendant içəri daxil oldu; rahibin xəstələnməsini gözətçidən eşidən komendant ona baş çəkməyi qərara almışdı.

Faria, komendantı yöndəmsiz hərəkət etmədən oturduğu yerdə qəbul etdi və beləliklə də o vücudunun sağ tərəfinin iflic olmasını ondan gizlətməyə müvəffəq oldu. Qorxurdu ki, komendant ona rəhm edib başqa, yaxşı kameraya keçirə və beləliklə də onu gənc dostundan ayıra bilər. Xoşbəxtlikdən belə olmadı, qəlbinin dərinliyində bu zavallı ağılsıza bir bağlılıq hiss edən komendant onun yüngülvarı xəstələndiyini zənn edərək, kameranı tərk etdi.

Bu zaman yatağında başını aşağı sallayıb oturan Dantes, fikirlərini toplamağa çalışırdı. O, rahibi tanıdığı müddət ərzində, onun aydın zəkası, fikir söyləməsi və məntiqi ardıcıllığına dair çoxlu sübut gördüyündən, hər şeydə yüksək müdriklik göstərən ağıl sahibinin necə olub bir məsələyə görə yerini dəliliyə verdiyini müəyyənləşdirə bilmirdi. Kim səhv yoldadır: sərvəti haqda danışan Faria, yoxsa onu dəli hesab edənlər?

Dostunun yanına qayıtmağa cürət etməyən Dantes, bütün gününü kamerasında keçirtdi. O Farianın dəli olduğu haqqındakı fikri, bacardığı qədər özündən uzaqlaşdırmağa çalışırdı.

Həmişəki kimi axşam yoxlamasından sonra Edmonun gəlmədiyini görən Faria, onları ayıran məsafəni özü qət etməyə qərar verdi. Edmon xışıltı eşidib diksindi və iflic vurmuş yaşlı adamın necə əzabla sürünüb gəldiyini təsəvvür etdi. Edmon məcburən yaşlı adamı öz yanına çəkdi, çünki o Dantesin kamerasına gedən dar deşikdən keçə bilmirdi.

Faria mehribancasına gülümsəyərək dedi:

– Görürsünüzmü sizi necə inadla təqib edirəm, mənim əliaçıqlığımdan qaçmaq istəyirsiniz, lakin bunu edə bilməyəcəksiniz. Beləliklə, qulaq asın.

Edmon çıxış yolu olmadığını görüb yaşlı adamı yatağına oturtdu, özü isə taburetdə onun yanında oturdu. Rahib dedi:

– Sizə məlumdur ki, mən kardinal Spadanın etibarlı dostu və katibi idim. Həyatda gördüyüm bütün xoşbəxtliklərə görə, bu şərəfli əyana borcluyam. Onun nəslinin var-dövləti dillərdə dastan olsa da, özü zəngin deyildi, bunu tez-tez belə ifadə etməli olurdum: “Spada kimi zəngindir”. Lakin həm o, həm bu şayiələr bu ad-san qazanmış sərvət hesabına ömür sürürdü. Onun sarayı mənim üçün bir cənnət idi. Spadanın, sonralar vəfat etmiş bacısı uşaqlarına dərs keçirdim, tənha qaldığı on il ərzində mənə etdiklərinin əvəzini hədsiz, fədakar sədaqətimlə ödəməyə başladım.

Kardinalın evində məndən sirr saxlanılmırdı; dəfələrlə onun qədim kitabları vərəqlədiyini və acgözlüklə tozlu soyadlarına aid əl yazmaları içərisində qurdalandığını görürdüm. Bir dəfə mən onu, keçirdiyi mənasız yuxusuz gecələrdən sonra xəstə ümidsizliyə qapıldığına görə, məzəmmət etdikdə acı gülüşlə Roma şəhərinin tarixini qarşımda açdı. Bu kitabın iyirmi altıncı bölümündə Papa VI Aleksandrın həyatı haqqında ömürlük yaddaşıma həkk olunmuş aşağıdakı sətirləri oxudum.

Romaya yürüş bitib; İşğalını tamamlayan Sezar Bordjianın bütün İtaliyanı satın almaq üçün pula ehtiyacı var idi. Fransız kralı XII Lüdovikin aldığı ağır məğlubiyyətlərə baxmayaraq, onu tamam məhv etmək üçün Papanın da pula ehtiyacı var idi. Dağıdılmış İtaliyada gəlir gətirən bir iş qurmaq lazım idi.

Əlahəzrətin ağlına belə bir xoşbəxt, iki yeni kardinal təyin etmək fikri gəldi.

İki görkəmli varlı Roma əyanının seçilməsi, müqəddəs ataya aşağıdakı bu xeyiri verirdi: əvvəla o, gələcək kardinalların tutduqları yüksək vəzifələri və gəlir gətirən yerləri sata bilərdi; ikincisi həmin iki kardinal şapkasına görə yüksək ödəniş gözləyirdi.

İşin, bizim tezliklə öyrənəcəyimiz üçüncü bir tərəfi isə hələ qalırdı.

Papa və Bordjia Sezarın iki kardinal namizədi var idi: müqəddəs taxt-tac zamanı dörd mühüm vəzifə tutan Covanni Rospilozi və Romanın ən varlı və şərəfli əyanlarından hesab edilən Çezari Spada. Hər ikisi Papanın mərhəmətini yüksək qiymətləndirirdi. Hər ikisi şöhrətpərəst adam idi. Sonra Sezar Borjiya onların yerləri üçün alıcı da tapdı.

Beləliklə Rospilozi və Spada kardinallıqları üçün ödəniş etdilər, daha səkkiz adam isə iki yerli kardinalın əvvəl tutduqları vəzifələr üçün ödəniş etdilər. İşgüzar işbazların büdcəsinə səkkiz yüz min skudo əlavə olundu.

Keçək sövdələşmənin üçüncü hissəsinə. Rospilozi və Spada kardinal nişanlarını təqdim edib, onlara bu yüksək davranışlarına görə təşəkkür etməyə və Romaya köçmələri üçün onlar öz varidatlarını nağdı pula çevirməli olduqlarını bilən Papa ilə Sezer Bordjia hər iki kardinalı nahara dəvət etdilər.

Bu münasibətlə ata ilə oğul arasında mübahisə yarandı. Sezar hesab edirdi ki, həmişə yaxın dostları üçün hazır saxladığı vasitələrdən birini həyata keçirmək kifayət edər, məsələn: bədnam açarla hansısa bir naməlum dolabı açmağı təklif etmək. Çilingərin diqqətsizliyi ucbatından açarın üzərində kiçik bir dəmir çıxıntı yaranıbmış. Bu sərt qıfılın üzərində çalışan hər bir adam barmağını yaralayır, ertəsi gün isə ölürdü. Bir də şir başlı bir üzük var idi, Sezar hər hansı bir xanımın əlini sıxmaq istəyəndə onu taxardı. Şir bu seçilmiş əlin dərisini dişi ilə tutar, bir gündən sonra ölüm baş verərdi.

Ona görə də təklif etdi ki, hər iki kardinalı ya dolab açmağa göndərsinlər, ya da dostcasına əllərini sıxsınlar. Lakin VI Aleksandr ona belə cavab verdi:

“Hörmətli kardinallarımız Spada və Rospilozi üçün bir yeməyi əsirgəməyək. Mənə elə gəlir, xərclərimizi geri qaytara biləcəyik. Həm də sən mədədə yaranan pozğunluğun anında hiss olunduğunu unudursan. Amma iynə, ya da dişləmə təsirini iki-üç gündən sonra göstərir”.

Sezar bu mülahizə ilə razılaşdı. Bax, buna görə də hər iki kardinalı nahara dəvət etdilər.

Masanı Papanın üzümlüyündə, San-Petro-in-Vinkoli yaxınlığında, kardinalların şayiələr vasitəsi ilə eşitdikləri gözəl bir guşədə açmışdılar.

Yeni vəzifəsində və gözəl bir ziyafət sevinci içərisində olan Rospilozi çox şən əhval-ruhiyyə içində gəlmişdi. Çox ehtiyatlı adam olan və böyük ümidlər verən bacısı oğlunu, gənc zabiti hədsiz sevən Spada isə bir vərəq-lələk götürüb öz vəsiyyətnaməsini yazdı. Sonra bacısı oğluna xəbər göndərib onu üzümlüyün yanında gözləməsini tapşırdı; lakin görünür, göndərilən adam onu evdə tapmamışdı.

Spada, yeməyə dəvət olunmağın nə demək olduğunu bilirdi. Dərin mədəni qüvvə olan xristianlığın Romada qalib gəldiyi gündən bəri artıq zülmkar hökmdarın adından senturion gəlib: “Sezar sizin ölməyinizi arzu edir”, – deyə elan etmirdi, ancaq lütfkar Papa müvəkkili onun adından gülümsəyərək deyirdi: “Zati-aliləri sizinlə nahar etməyi arzulayır”.

Gündüz saat ikidə Spada San-Petro-in-Vinkolidəki üzümlüyə yollandı; Papa artıq onu gözləyirdi. Orada onun ilk gördüyü geyinib-kecinmiş, sevinc içində olan bacısı oğlu oldu; Sezar Bordjia ona nəzakət göstərməkdə idi. Spadanın rəngi qaçdı, Sezar isə istehza ilə ona baxaraq hər şeyi bilərək tələ qurduğunu başa salmağa çalışırdı.

Yeməyə əyləşdilər. Spada bacısı oğlundan yalnız: “Sən mənim göndərdiyim adamla görüşə bildinmi?” – deyə soruşa bildi. Bacısı oğlu onun nə demək istədiyini başa düşərək görüşmədiyini dedi. Lakin artıq gec idi; o, Papanın saqisi tərəfindən xüsusi olaraq onun üçün süzülmüş əla şərabdan bir qədəh içmişdi. Həmin dəqiqə masaya daha bir şüşə şərab verildi və kardinal Spadanı doyunca qonaq etdi. Bir saatdan sonra həkim hər ikisinin quzu göbələyindən zəhərləndiyini elan etdi. Spada üzümlüyün girəcəyində yıxılıb ölmüş, bacısı oğlu isə öz evinin darvazasında arvadına nə isə deyə-deyə can vermişdi, lakin arvadı onu başa düşə bilməmişdi.

Həmin anda Sezar və Papa mərhumların sənədlərinə baxılmalı olduğunu deyib mirası ələ keçirdilər. Lakin bütün miras Spadanın üzərində: “Mən sandıqlarımı və arasında qızıl küncləri olan dua kitabım olmaqla, bütün kitablarımı dayısından xatirə olaraq onu sevən bacı oğluma vəsiyyət edirəm”, – yazılmış bir vərəqdən ibarət idi.

Varislər hər tərəfi axtardılar, dua kitabından zövq aldılar, mebeli ələ keçirəndə təəccüblərini gizlədə bilmədilər, varlı Spada sən demə, ən yoxsul dayılardan biriymiş. Kitabxana və laboratoriyadakı avadanlıqları nəzərə almasaq, sərvətdən heç bir nişanə yox idi.

Başqa heç nə tapılmadı. Sezarla atası axtardılar, aradılar, eşələndilər, lakin cüzi bir şey əldə edə bildilər – min skudo dəyərində qızıl və gümüş əşyalar, bir o miqdarda da nağdı pul; lakin bacısı oğlu evə qayıdaraq çatdırıb arvadına: “Dayımın kağızlarını yaxşı axtarın, onun içərisində əsl vəsiyyətnamə olmalıdır”, – deyə bilmişdi.

Mərhumun qohumları varislərdən daha səylə axtarırdılar.

Əbəs yerə: onlara iki iqamətgah və Palatinonun arxasındakı üzümlük nəsib oldu. O zamanlar daşınmaz əmlak çox aşağı qiymətə dəyərlənirdi – Papa və onun oğlunun acgözlüyü qarşısında bu çox dəyərsiz var-dövlət idi.

Aylar, illər keçdi. Bildiyimiz kimi VI Aleksandr səhvən zəhərlənmişdi; onunla birlikdə olan Sezar, ilan kimi dərisini dəyişərək pələng dərisinə bənzər, üzərində ləkəsi olan yeni dəri gətirməklə yaxasını qurtarmışdı; nəhayət o, Romanı tərk etməyə məcbur olmuş və hansısa gecə davalarının birində şərəfsizcəsinə məhv olaraq, tarixin yaddaşından silinmişdi.

Papanın ölümündən, oğlunun sürgünündən sonra, hamı Spada soyunun kardinal Spada dövründəki kimi, knyazlar təki yaşayacağına ümid edirdi. Spadalar şübhəli məmnunluq içərisində yaşayırdılar, bu şübhəli iş üzərində sirr əskik olmurdu. Şayiələrə görə, atasından daha hiyləgər olan Sezar, hər iki kardinalın mirasını ondan oğurlamışdı; iki kardinal deməyimin səbəbi var, heç bir ehtiyat tədbiri görməyən Rospilozi iynədən sapadək soyulmuşdu.

Faria hekayəni yarımçıq saxlayıb gülümsədi:

– Bura qədər siz ağılsız bir şey eşitmədiniz, düzdür?

Dantes cavab verdi:

– Əksinə, mənə elə gəlir, çox maraqlı bir salnamə oxuyuram. Xahiş edirəm davam edəsiniz.

– Davam edirəm. Spadalar tanınmazlığa alışdılar. İllər keçdi. Onların nəvə-nəticələri içərisində hərbiçilər, diplomatlar var idi; bəziləri dini xadim oldu, bəziləri isə bankir; bəziləri varlandı, bəziləri isə müflisləşdi. Yanında katib işlədiyim, nəsildə sonuncu qraf olan Spadaya gəlincə, o, tez-tez maddi vəziyyətinin cəmiyyətdəki yeri ilə uyğunlaşmadığından şikayətlənirdi. Ona yerdə qalan kiçik əmlakını ömürlük kirayəyə verməsini məsləhət gördüm; məsləhətimə qulaq asaraq öz gəlirlərini ikiqat artırdı.

Məşhur dua kitabı ailədə qalmışdı və indi qraf Spadaya məxsus idi; içərisindən tapılan yeganə sənəd-vəsiyyətnamə müəmmalı mətninə görə bir növ sitayiş edilən dini kitab kimi atadan oğula keçirdi. Bu əla xurafat miniatürləri və hədsiz dərəcədə qızılla bəzədilmiş kitab, əlamətdar günlərdə, qulluqçu tərəfindən kardinalın önündə aparılırdı.

Zəhərlənmiş kardinalın ölümündən sonra, ailə arxivində saxlanılan hər cür sənədləri, aktları, müqavilələri, perqamentləri gördükdə, mənə qədər iyirmi qulluqçu, iyirmi idarə başçısı, iyirmi katibin araşdırdığı kimi bu nəhəng kağız bağlamalarını araşdırmağa başladım. Hərtərəfli və həsəd doğuracaq axtarışlara baxmayaraq demək olar, heç nə tapa bilmədim. Bu arada çoxlu oxuyurdum, hətta Çezare Spadanın ölümündən sonra Bordjia soyunun sərvətinin artıb-artmadığını bilmək üçün, onların demək olar, gündəlik tarixini yazırdım. Beləliklə onlara məxsus sərvətin Rospilozi və onun həmdərdinin sərvəti qədər artdığını müəyyənləşdirdim.

Spadanın mirasının nə onun ailəsinə, nə də Bordjiaya çatıb torpaqda sahibsiz yatdığına, ərəb nağıllarında ruhların yerdə yatan xəzinəni qoruduqları kimi qorunduğuna əmin idim. Mən Spada tayfasının üç yüz il ərzində bütün gəlir-çıxarlarını min dəfələrlə öyrəndim, yoxladım, hesabladım; lakin əbəs yerə: mən məlumatsızlıq, qraf Spada isə kasıbçılıq içindəydi.

Himayədarım öldü. Əmlakını ömürlük kirayə verən Spada, özü üçün yalnız ailə arxivini, beş min cilddən ibarət kitabxanasını və məşhur dua kitabını saxlamışdı. Bunların hamısından əlavə olaraq o, mənə nağd min Roma skudosu vəsiyyət etmişdi, bir şərtlə ki, mən hər il onun ruhuna messa oxutmalı, ailə şəcərəsini və soykökünün tarixini tərtib etməli idim, bunu da dəqiqliklə yerinə yetirdim…

Əzizim Edmon, səbr edin, biz sona yaxınlaşırıq. 25 dekabr 1807-ci ildə, həbsimə bir ay qalmış və qrafın ölümündən iki həftə sonra (indi bu tarixin nə üçün yaddaşıma həkk olunduğunu başa düşəcəksiniz), artıq mininci dəfə idi, sahmana saldığım kağızları təkrarən oxuyurdum. Saray satılmışdı, mən on iki min livr nağdı pul, kitabxana, və məşhur dua kitabından ibarət əmlakımla Romadan Florensiyaya köçməyə hazırlaşırdım. Yaxşı yemək və yorucu işdən sonra, bir az əzginlik hiss edərək başımı əllərimin üstünə qoyub yatdım. Günorta saat üç idi.

Mən ayıldıqda saatlar altını vururdu.

Başımı qaldırdım; ətraf qaranlıq içində idi. Şam istəmək üçün zəngi çaldım, lakin heç kim gəlmədi. Onda işimi özüm görməyi qərarlaşdırdım. Bir tərəfdən də filosof həyat tərzimə alışmağım gərək idi. Bir əlimlə kibrit qutusunu götürdüm, lakin qutuda kibrit olmadığından digər əlimlə buxarıda alovlanan ocaqdan od götürmək üçün kağız parçası axtartmağa başladım; qaranlıqda lazımsız kağız parçası əvəzinə qiymətli bir sənəd götürməyimdən qorxurdum, birdən masanın üzərindəki məşhur dua kitabının içində əlfəcin yerinə varislər tərəfindən ehtiramla saxlanılan saralmış vərəq yadıma düşdü. Bu lazımsız kağızı əlimlə axtarıb tapdım, əzdim və oda yaxınlaşdırdım.

Alov artdıqca sanki ovsunlanmış bir təsir altında, ağ kağız üzərində sarı rəngli hərflər görsənməyə başladı; məni qorxu götürdü: kağızı ovcumda əzərək odu söndürdüm, şamı buxarıda yandırıb izaholunmaz bir həyəcanla əzilmiş kağızı sığallayıb düzəltdim, bu hərflərin əla, xüsusi bir mürəkkəblə yazıldığını gördüm, hərflər yalnız kağız güclü qızdırıldığı halda görsənməyə başlayırdı. Alov yazının üçdə birini məhv etmişdi; bu, bu gün səhər oxuduğunuzdur. Dantes, alın bir daha oxuyun və təkrarən oxuduqdan sonra sözlərdə və məzmunda olan boşluqları mən dolduraram.

Faria təntənə ilə vərəqi Dantesə verdi, bu dəfə o hərisliklə pasa oxşar, kürən mürəkkəblə vərəqdə yazılmış aşağıdakı sözləri oxudu:

Bu gün 25 aprel 1498-ci ildə bu

VI Aleksandr və onun mənim,

varisim olmaq istəyəcəyindən qorxaraq və qo

və zəhərdən ölmüş Bentivolo,

mənim yeganə varisim, mən bas

çünki o mənimlə orada olub, və məhz v

ka Monte-Kristo, bütün mənim qız

ni, almazlar və zinət əşyaları; tək mən

iki mil dəyərində

onu iyirminci qay altında tapacaq

düz xətt üzrə kiçik şərq körfəzində. İki otv

bu mağaralar da; xəzinə lap axırda basdırılıb

bu xəzinəni ona, mənim yeganə varisimə vəsiyyət edirəm.

25 aprel 149

Çez.

Rahib dedi:

– İndi isə, bunu oxuyun. – Dantesə başqa bir vərəq uzatdı. Dantes onu götürüb oxudu:

Zati-aliləri tərəfindən yeməyə dəvət olun

kardinal şapkasına görə ödəməyə qane olaraq,

kardinal Kapraranın taleyini mənə hazır

mənimlə birlikdə or olan bacı oğlum

Qvido Spadaya elan edirəm,

mağaralar da ada —

tök külçələr, sikkələr, daş-

bu xəzinənin olduğunu bilirəm,

lionlar Roma skudoları, və o

əgər düzünə gedilərsə, qay

deş qazılmışdı

ikinci deşiyi son uz küncündə;

tamamilə şəxsi ixt

8 il

Are Spada.

Faria alovlu baxışları ilə onu izləyirdi.

Dantesin sonuncu sətirə çatdığını görən kimi dilləndi:

– İndi isə hər iki parçanı birləşdirib müqayisə edin. Dantes tabe oldu; birləşdirilən parçalardan aşağıdakı əmələ gəldi:

“Bu tarixdə, 25 aprel 1498-ci ildə, zati-aliləri VI Aleksandr tərəfindən yeməyə dəvət olunduğum ərəfədə kardinalın haqlarının ödəməsi ilə razılaşmayaraq mənim varisim olmaq istəyəcəyindən və buna görə də mənə zəhərdən dünyalarını dəyişən Kaprara ilə Bentivolonun taleyini yaşatmaq istəyəcəyindən qorxaraq… bacım oğluna, mənim yeganə varisim olan Qvido Spadaya bildirirəm ki, bütün qızıl külçələrim, sikkələrim, qiymətli daşlarım, almazlarım və zinət əşyalarım ona məlum olan yerdə (o, mənimlə ora getmişdi), yəni Monte-Kristo adacığının mağaralarında basdırılıb, iki milyon Roma skudosu dəyərində olan bu xəzinə haqqında yalnız mən bilirəm, o, düzünə kiçik şərq körfəzi istiqamətində gedərsə iyirminci qayanın altında həmin xəzinəni tapa bilər. Bu mağaralarda iki çala qazılıb: xəzinə ikinci çalanın sonuncu küncündə basdırılıb; həmin xəzinəni ona, mənim yeganə varisimə vəsiyyət edərək, tamamən onun ixtiyarına verirəm.

25 aprel 149…8 il.

Çez… ara Spada”.

Faria soruşdu:

– İndi siz başa düşürsünüz?

Edmon hələ də tam əmin ola bilmirdi:

– Bu kardinal Spadanın uzun müddətdir, axtarılan məlumatı və vəsiyyətnaməsidir?

– Bəli, min dəfə bəli.

– Bəs onu kim bərpa etdi?

– Mən. Salamat qalmış parça əsasında, yuxarıdan düşən işıq hesabına zirzəmiyə yol axtaran kimi, sətirlərin uzunluğunu kağızın eni ilə tutuşduraraq, aydın olan mənalarla, gizli mənaları açaraq, buna nail ola bildim.

– Bəs şübhəniz qalmadığında nə etdiniz?

– Vahid italyan krallığı haqda başladığım böyük əsərimi özümlə götürüb, həmin dəqiqə yola düşdüm; lakin imperator polisi artıq çoxdan məni izləyirmiş; o zaman Napoleon əyalətləri, oğlu doğulduqdan sonra etmək istədiklərinin əksinə, parçalamaq istəyirdi. Mənim, səbəbi heç kimə məlum olmayan şəkildə təcili yola düşməyim şübhə doğurmuşdu, Pombinoya gedən gəmiyə oturmaq istədiyim anda həbs olundum.

Faria, demək olar, ata nəvazişi ilə Dantesə baxaraq davam etdi:

– İndi, mənim əzizim, siz də ən azı mənim qədər məlumatlısınız. Nə vaxtsa birlikdə qaçarıqsa, sərvətimin yarısı sizindir; amma mən burada ölərəmsə, siz xilas olunarsınızsa, o tamamilə sizə məxsus olacaq.

Dantes tərəddüdlə etiraz etdi:

– Bəs bu xəzinənin bizdən başqa daha qanuni sahibi yoxdurmu?

– Xeyr, xeyr, rahat olun, bütün ailə dünyasını dəyişib; bundan əlavə sonuncu qraf Spada məni öz varisi təyin etmişdi; o bu məşhur dua kitabını mənə miras verərək onun içərisindəkiləri də mirasım olaraq göstərmişdi. Əgər bu var-dövlət bizə nəsib olsa, təmiz vicdanla ondan bəhrələnə bilərik.

– Siz isə bu xəzinənin i… ml… dəyərində qiymətləndirildiyini deyirsiniz?

– İki milyon Roma skudosu, bizim pulla on üç milyon.

Dantes məbləğin böyüklüyündən çəkinərək ucadan dedi:

– Ola bilməz!

– Nəyə görə ola bilməz? – Qoca etiraz etdi. – XV əsrdə Spadalar qədim və qüdrətli nəsillərdən biri hesab edilirdi. Lakin iri həcmli pul sövdələşmələrinin, sənayenin olmadığı bir dövrdə, qızıl və zinət əşyalarının toplanması adi hal idi; elə indi də Romada əllərini toxundura bilmədikləri başçı varisliyinə əsasən milyonlar dəyərində almaz və qiymətli daş-qaşlara sahib ola-ola acından ölən ailələr var.

Edmona elə gəlirdi, yuxu görür; sevinclə şübhə arasında qalmışdı.

Faria davam etdi:

– Mən uzun müddət bu sirri sizdən gizlətdim; əvvəla sizi sınamaq, ikincisi heyrətləndirmək istəyirdim. Ürəkkeçməmə qədər qaça bilsəydik, mən sizi Monte-Kristo adasına özüm aparardım. – O, dərin nəfəs alaraq əlavə etdi, – indi, siz məni aparacaqsınız. Dantes, bəs niyə mənə təşəkkür etmirsiniz?

Dantes dedi:

– Əzizim, bu sərvət təkcə sizə məxsusdur, mənim ona heç bir hüquqi haqqım çatmır; sizin qohumunuz deyiləm.

Yaşlı adam bağırdı:

– Siz mənim oğlumsunuz, Dantes! Siz mənim əsarət övladımsınız! Mənim mənsəbim nikaha girməyə yol vermir; allah ata ola bilməyən adamın və azad ola bilməyən məhbusun könlünü almaq üçün mənə sizi göndərib.

Faria bunu deyib sağlam əlini Edmona uzatdı; o, göz yaşları içində yaşlı adamı qucaqladı.