Kitabı oku: «QRAF MONTE-KRİSTO», sayfa 13

XIX. ÜÇÜNCÜ ÜRƏKKEÇMƏ

Rahib Farianın uzun müddət fikrini məşğul etmiş bu sərvət, indi onun üçün, oğlu kimi sevdiyi adamı xoşbəxt edə biləcəyinə görə, iki dəfə artıq dəyərli olmuşdu; hər gün bu tükənməz sərvət haqda danışır, Dantesə on üç-on dörd milyonluq bir sərvətlə müasir dünyada öz dostlarına necə yaxşılıq etməyin mənzərəsini izah edirdi; bu zaman Dantesin əhvalı pozulurdu; o, öz-özünə verdiyi andı xatırlayır, müasir dövrdə on üç-on dörd milyonla öz düşmənlərinə nə qədər pislik edə biləcəyi haqda düşünürdü.

Rahib Monte-Kristo adasının harda olduğunu bilmirdi, lakin Dantes o yeri əla tanıyırdı; o, tez-tez Pianozanın iyirmi beş mil məsafəsində olan, Korsika ilə Elba arasında yerləşən bu adanın yanından keçirdi, hətta bir dəfə orada dayanmışdı da. Monte-Kristo adası həmişə, elə indi də boş, adam yaşamayan bir ada olmuşdu; bu çox güman ki, dəniz dibindən vulkan püskürməsi nəticəsində su üzərinə çıxmış, konus şəkilli bir sıldırım qayalıq idi. Dantes rahibə adanın planını çəkir, Faria isə Dantesə xəzinəni tapmaq üçün məsləhətlər verirdi.

Lakin qoca rahibdən fərqli olaraq bu Dantes üçün o dərəcədə də əhəmiyyət kəsb etmirdi, ən başlıcası isə, o, rahibin əminliyini bölüşmürdü. Əlbəttə, indi Dantes Farianın dəli olmadığını anlayırdı, onun fərasəti hesabına dəlilik adı gətirən bu kəşfə görə Fariaya olan heyranlığı daha da artmışdı; eyni zamanda nə vaxtsa var olmuş bu xəzinənin indi də mövcud olduğuna inana bilmirdi. Dantes onun uydurma olduğunu hesab etməsə də, itdiyini güman edirdi.

Tale, sanki məhbusları sonuncu ümidlərindən də məhrum etmək, onlara ömürlük həbsə məhkum olduqlarını xatırlatmaq üçün, yeni bəlaya düçar etdi: uçmaq üzrə olan zahiri qalereyanı söküb yenidən tikdilər; özülü təmir edib Dantes tərəfindən yarıya qədər doldurulmuş deşiyin ağzını daşlarla bağladılar. Farianın məsləhəti ilə bu ehtiyat tədbirlərini görməsəydi, başlarına daha böyük bəlalar gələ bilərdi: qaçmağa hazırlaşmaqlarının üstü açılar, onları sözsüz bir-birindən ayırardılar. Beləliklə, yeni, əvvəlkindən daha möhkəm, daha amansız bir qapı da üzlərinə bağlandı.

Dantes sakit, kədərli-kədərli deyirdi:

– Sizə bu dərəcə bağlı olmağıma baxmayaraq, rəbbim bu işdə köməyinizə yetməyimi rəva bilmir. Həmişə yanınızda olacağıma söz vermişəm, indi də istər-istəməz sözümü tutmalıyam. Xəzinə nə mənə, nə də sizə çatacaq, biz buradan heç zaman çıxa bilməyəcəyik. Bununla belə, əziz dostum, əsl xəzinə məni Monte-Kristonun qaranlıq qayalıqları altında gözləyən sərvət deyil; sizin varlığınızdır, gözətçilərin olmasına baxmayaraq bizim gündəlik beş-altı saatlıq ünsiyyətimizdir, tərəfinizdən zəkamı aydınlaşdıran elmi fikirlərdir, sizin mənim yaddaşıma saldığınız və günü-gündən filoloji qol-budağı ilə inkişaf edən yad ləhcələrdir; bu sizin dərin biliyiniz sayəsində, əsas etibarı ilə də, aydın prinsiplərə qovuşdurduğunuz elmlərdir. Bax bununla mənə tam sərvət, həm də xoşbəxtlik vermisiniz, əziz dostum, budur mənim sərvətim. Mənə baxıb təsəlli tapın, bu, dolu çəlləkdən, almaz dolu sandıqdan daha yaxşıdır, hətta sübh tezdən dəniz üzərində gəzişən, uzaqdan bərk torpağa bənzəyən, yaxınlaşdıqca isə yox olan o şəffaf buludlar kimi olsa belə.

Mənim sərvətim; bacardıqca sizin yanınızda çox olmaq, səmimi, ürəkdən gələn səsinizi eşitmək, zəkamı maarifləndirmək, qəlbimi möhkəmləndirmək, özümü böyük ulu və dəhşətli işlərin həyata keçirilməsinə hazırlamaq, əgər qismətdə nə vaxtsa azadlığa çıxmaq varsa, məni sizinlə tanış olana qədər bürümüş ümidsizlikdən qurtara bilməkdir; bu xəyala gələn deyil, həqiqi zənginliyə görə sizə borcluyam, bütün dünyanın hökmdarları, hətta Bordjia sezarları olsalar belə, onu məndən ala bilməzlər.

Beləliklə, vaxt iki zavallı məhbus üçün xoş olmasa da, hər halda sürətlə keçirdi. Bu illər ərzində sərvəti haqda susmağa üstünlük verən Faria, indi durmadan bu haqda danışırdı. Onun güman etdiyi kimi sağ əli və ayağı iflic olmuş, beləliklə özünün xəzinədən istifadə etmək ümidini itirmişdi; lakin əvvəlki kimi gənc dostunun həbsxanadan azad olmasını arzulayır, yaxud oradan qaça biləcəyinə ümid edərək, əvəzinə sevinirdi. Vəsiyyətnamənin itəcəyindən ehtiyatlanan rahib, Dantesi onu əzbərləməyə məcbur etdi, Dantes onu birinci sözündən tutmuş son sözünədək əzbərlədi. Faria yazının birinci yarısının ələ keçəcəyi halda, onun mənasını başa düşə bilməyəcəklərinə əmin olaraq, yazının ikinci yarısını yandırdı. Bəzən Faria, saatlarla Dantesə azad ediləcəyi halda, xeyir gətirə biləcək göstərişlər verirdi. Dantes azad edildiyi gündən, saatdan, dəqiqədən başlayaraq yeganə bir fikirlə yaşamalı idi – nəyin bahasına olursa olsun Monte-Kristo adasına çatmaq, bir səbəblə, şübhə doğurmadan orada yalnız qalmaq üçün çalışmalı, sirli mağaraları taparaq göstərilən yeri qazmalıdır. Nişan verilən yer isə, bildiyimiz kimi, ikinci çalanın ən ucqar guşəsi idi.

Bu arada vaxt, hiss edilmədən olmasa da, hər halda birtəhər keçirdi. Dediyimiz kimi, Farianı iflic vurmasına baxmayaraq, şüuru əvvəlki kimi aydın, açıq, bir sözlə yerində idi, o, gənc dostuna əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, mücərrəd elmlərlə yanaşı, az da olsa, məhbus üçün lazım olan səbr və məharətlə heç nədən nə isə yaratmağı öyrətməyə başladı. Onlar daima nə iləsə məşğul idilər, Faria qocalıqdan, Dantes isə demək olar, sönmüş, lakin gecə qaranlığında uzaqdan gələn işıq kimi, yaddaşının dərinliyində közərən keçmişi yada salmaqdan qorxurdu. Onların həyatı, fəlakətə tab gətirən və indi hikməti-ilahiyyə pəncərəsi altında sakit və ahənglə axan adamın həyatına bənzəyirdi.

Lakin bu zahiri sakitlik altında, gənc adamın, ola bilsin yaşlı adamın da qəlbində güclə sıxılmış ani hiddət yatırdı; ola bilsin, Edmon kamerasına qayıdanda və Faria yalnız qaldıqda, onların köksündən boğuq inilti qopurdu.

Bir dəfə gecə yarısı Edmon qəfildən yuxudan ayıldı; ona elə gəlirdi ki, kimsə onu çağırır. Bütün diqqətini cəmləşdirərək gecə qaranlığında baş verənləri görməyə çalışırdı.

Öz adını eşitdi, daha doğrusu, onun adını çəkmək istəyən, iniltili bir səs duydu.

Dantes çarpayısında dikələrək, qorxundan buz kimi donmuş halda dinləməyə başladı. Şübhə ola bilməzdi: inilti rahibin zirzəmisindən gəlirdi.

Dantes pıçıldadı:

– Aman rəbbim! Doğrudanmı? Ola bilərmi?…

O, çarpayını çəkib daşı çıxartdı, yeraltı keçidə atılaraq sonuna qədər süründü: tavan daşı qaldırılmışdı.

Qeyd etdiyimiz, əldə düzəldilmiş boşqabdan düşən közərən işıqda, yaşlı adamı gördü: o ölü kimi ağarmış halda, çarpayıdan tutaraq ayaq üstə dururdu. Sifəti, Edmona tanış olan və ilk gördüyündə belə onu qorxudan, nəhs əlamətlər üzündən eybəcər hala düşmüşdü.

Faria qısaca:

– Əzizim, siz başa düşürsünüz, – dedi. – Mənim izah etməyimə ehtiyac yoxdur.

Edmon kədərindən dəli olaraq qapıya atılıb bağırmağa başladı:

– Kömək edin! Kömək edin!

Faria çətinliklə də olsa, onun qolundan tuta bildi.

– Susun! Yoxsa məhv olarsınız. Yalnız sizin haqda düşünməliyik, məhbusluğunuzun bitməsi, ola bilsin, hətta qaçışınızın həyata keçməsi üçün nə etməli olduğumuzu düşünməliyik. Gözətçilər ünsiyyətimizdən xəbər tutsalar, burada qurduqlarımı anında dağıdacaqlar, sizin onu yenidən bərpa etməyiniz üçün illər lazım olacaq. Eyni zamanda, əzizim, narahat olmayın; tərk etdiyim kamera uzun müddət boş qalmayacaq; başqa bir zavallı məhbus məni əvəz edəcək. Siz onun yanına bir xilasedici mələk surətində gələcəksiniz. O da ola bilsin ki, sizin kimi gənc, güclü və səbirli olacaq, mən sizə mane olduğum halda, o bəlkə də sizə qaçmağa kömək edəcək. Siz artıq hərəkətlərinizi iflic edən, yarımcan adama bağlı olmayacaqsınız. Rəbbim sonunda, sizə rəhm edib; O sizə aldığından artığını qaytarır, ona görə də mənim artıq ölmək zamanımdır.

Edmon, bunun cavabında əllərini sinəsinə qoyub ucadan dedi:

– Əzizim, yalvarıram sizə, susun!

Sonra, qəfil zərbədən ayılan, yaşlı adamın sözlərindən ruhdan düşmüş Dantes, özünə gələrək ucadan dedi:

– Mən sizi bir dəfə xilas etmişəm, indi də xilas edərəm!

O, çarpayının ayağını qaldırıb, oradan içərisi üçdə biri qədər dərmanla dolu şüşəni çıxartdı.

– Baxın, budur, xilasedici şirə! Tez olun, tez olun mənə nə edəcəyimi deyin, göstərişinizi verin. Mənim əzizim, söyləyin, sizi dinləyirəm.

Faria başını buladı:

– Ümid qalmayıb, lakin fərqi yoxdur, insanı yaradan və onun qəlbini həyata bağlamaq üçün bu qədər sevgi ilə dolduran rəbbim, onun var olması üçün əlindən gələni əsirgəməyib, bəzən məşəqqətli, lakin inanılmaz dərəcədə dəyərli həyat verir.

Dantes uca səslə dedi:

– Bəli, bəli, sizi xilas edəcəyəm!

– Qoy belə olsun! Mənim bədənim artıq soyuyur; qanın başıma vurduğunu hiss edirəm; bu dişlərimi bir-birinə vuran, sümüklərimi inlədən titrəmə bütün bədənimi bürüyür: beş dəqiqədən sonra məndə ürəkkeçmə başlayacaq, on beş dəqiqədən sonra isə canımı tapşıracağam.

Dantes, ürək ağrısı ilə:

– Rəbbim! – deyə qışqırdı.

– Birinci dəfə olduğu kimi hərəkət edin, lakin ondakı kimi çox gözləməyin.

O, iflic vurmuş əlini və ayağını göstərərək davam etdi:

– Mənim bütün həyatverici gücüm tükənib, işin yalnız yarısı qalıb. Bu mayedən bu səfər on damla əvəzinə, iyirmi damla ağzıma damızdırarsınız, görsəniz ki, özümə gəlmirəm, onda yerdə qalanın hamısını damızdırın. İndi mənə uzanmağa kömək edin, daha ayaq üstə dura bilmirəm.

Edmon yaşlı adamı qucağına alıb çarpayısına uzatdı.

Faria dedi:

– Əzizim, siz mənə Tanrının, gec də olsa, göndərdiyi, məhv edilmiş həyatımın yeganə sevincisiniz, bu qiymətsiz hədiyyə üçün ona təşəkkür edirəm. Layiq olduğunuz xoşbəxtlik arzusuyla sizdən əbədi ayrılıram. Mənim oğlum, sizi yaradana əmanət edirəm!

Gənc yaşlı adamın sözünü yarımçıq qoydu. Dantes başını qaldırıb rahibin gözlərinin qanla dolduğunu gördü. Adama elə gəlirdi, qan axını onun sinəsindən başına vurur.

– Salamat qalın! Salamat qalın! – Qoca Dantesin əlindən tutaraq pıçıldadı, – salamat qalın!

O ucadan dedi:

– Xeyr! Xeyr! Bizi tərk etməyin, rəbbim, ona kömək ol!… Kömək edin!… Kömək edin!…

Can verən adam kəkələdi:

– Susun, məni xilas edə bilsəniz belə, bizi ayırarlar!

– Doğru deyirsiniz. Sakin olun, mən sizi xilas edəcəyəm! Siz çox əzab çəkirsiniz, lakin mənə elə gəlir, bunu birinci dəfəkindən daha yüngül keçirirsiniz.

– Siz səhv edirsiniz: artıq əzab çəkməyə gücüm qalmayıb deyə az əzab çəkirəm. Sizin yaşlarda insan həyata inanır, inanmaq və ümid etmək – gənclik imtiyazıdır. Lakin qocalıq ölümü daha aydın görür. Budur o!… Yaxınlaşır!… Əlbəttə!… Gözlərim qaralır!… Huşum qarışır!… Dantes, əlinizi verin!… Əlvida!… Əlvida!… – O, var qüvvəsini toplayaraq axırıncı dəfə dikəlib, – Monte-Kristo! Yadınızda saxlayın: Monte-Kristo, – pıçıldayaraq çarpayının üzərinə düşdü.

Ürəkkeçmə çox qorxunc idi: bir dəqiqə bundan əvvəl burada uzanan şüurlu varlıqdan qıcanmış bədən üzvləri, şişmiş göz qapaqları, qanlı köpük və hissiyyatsız bir bədən qalmışdı.

Dantes işıq olan boşqabı götürüb yatağın baş tərəfində divardan çıxan daşın üzərinə qoydu; közərən işığın əksi, eybəcər hala düşmüş sifətə və donmuş, nəfəssiz bədənin üzərinə vururdu.

Dantes, donmuş baxışlarını onun üzərinə yönəldərək, xilasedici vasitənin işlədilməsi üçün lazım olan anı gözləyirdi.

Nəhayət, Dantes bıçağı götürüb onun dişlərini ayıraraq məhluldan iyirmi damla ağzına damızdırıb gözləməyə başladı, bu dəfə rahibin dişləri ötən dəfəkindən daha rahat açıldı; şüşədə, ağıza damızdırıldığından iki dəfə artıq məhlul qalmışdı.

O, on dəqiqə, on beş dəqiqə, yarım saat gözlədi, Faria tərpənmirdi. Dantes bədəninin əsdiyini, tüklərinin başında dikəldiyini, alnını tər basdığını hiss edib ürək döyüntüsü ilə saniyələri saymağa başladı.

Axırıncı vasitədən istifadə etmək qərarına gəldi; şüşəni rahibin göyərmiş dodaqlarına yaxınlaşdıraraq, qalan məhlulun hamısını onun açılmış ağzına tökdü.

Məhlul qalvanik təsir göstərdi: dəhşətli titrəmə yaşlı adamın bədəninin ayrı-ayrı hissələrini titrədib, gözlərini hədəqədən çıxartdı, sonra qışqırığa bənzər səslə köksünü ötürüb, astaca əsib dondu. Onun yalnız gözləri açıq qaldı.

Yarım saat, bir saat, saat yarım keçdi. Bu əzabverici saat yarım ərzində, Edmon dostunun üzərinə əyilib, əlini onun ürəyinə qoyaraq, rahibin bədəninin soyumasını, ürək döyüntüsünün başadüşülməz, boğunuq olmasını və tədricən sönməsini hiss etdi.

Nəhayət, hər şey bitdi. Onun ürəyi sonuncu dəfə titrədikdən sonra, sifəti göyərdi; gözləri açıq qalsa da, baxışları sönmüşdü.

Səhər saat altı idi, dan yeri sökülürdü, günəşin solğun şüaları kameraya daxil olaraq, boşqabdakı sönmək üzrə olan alovla mübarizə aparırdı. İşığın parıltıları cənazənin üzünə vururdu, bəzən adama elə gəlirdi, o diridir. İşıqla qaranlığın mübarizə etdiyi zaman ərzində Dantes hələ də şübhə edirdi, lakin işıq qalib gəldikdə qarşısındakının meyit olduğunu yəqinləşdirdi.

Bu zaman onu qarşısıalınmaz dəhşət bürüdü; yataqdan düşən bu əli sıxmağa cürət etmir, hər cəhdlə qapatmaq istədiyi, lakin bacarmadığı, donmuş və ağarmış gözlərə baxmağa cürət etmirdi. Edmon, boşqabdakı alovu söndürüb, yaxşıca gizlətdi, başının üzərindəki tavan daşını bacardığı qədər yaxşı bağlayıb, oradan uzaqlaşdı.

Bununla belə gecikmək də olmazdı; tezliklə gözətçi gəlməli idi.

Bu dəfə o, yoxlamanı Dantesdən başladı; buradan ayrılan yemək və paltarı götürərək, rahibin kamerasına getməyi düşünürdü.

Gözətçinin baş verənlərdən xəbəri olub-olmadığını müəyyənləşdirmək mümkün olmurdu. O, çıxdı.

Bu zaman Dantes, zavallı dostunun kamerasında nə baş verəcəyini öyrənmək arzusu hiss etdi; yenidən yeraltı keçidə girərək gözətçinin köməyə çağırış harayını eşitdi.

Tezliklə digər gözətçilər də gəldilər; sonra, əsgərlərin hətta düzülüşdə olmadıqları zamanlar yeridikləri ağır və ölçülü addım səsləri gəldi. Əsgərlərin ardınca komendant içəri daxil oldu.

Edmon, meyiti çevirdikləri zaman, çarpayıdan gələn cırıltı səsini eşidirdi. O, komendantın meyitin üzünə su səpmə əmrini, özünə gəlmədiyini görüb, həkim dalınca göndərildiyini eşitdi.

Komendant çıxdı və Edmon, təəssüfedici sözlərlə yanaşı, istehzalar və qəhqəhə səsləri də eşitdi. Onlardan biri deyirdi:

– Budur, dəli öz sərvətinin yanına yollandı; yaxşı yol!

Digəri deyirdi:

– Milyonları olmasına baxmayaraq, kəfən almağa da pulu olmayacaq.

Üçüncü etiraz etdi:

– İf qalasında kəfən çox bahadır.

– Ola bilsin, onun xətrinə bir az ucuz edərlər, necə olmasa dindar adamdır.

– Bu halda onu çuvalla mükafatlandırarlar.

Edmon, bircə söz ötürmədən dinləyirdi, lakin bundan çox az şey anladı. Tezliklə səslər kəsildi və ona elə gəldi, hamı kameradan çıxdı.

Dantes kameraya qalxmağa cürət etmədi, orada meyiti qorumaq üçün gözətçi saxlaya bilərdilər.

Buna görə də yerində qalıb tərpənmədən və nəfəs almadan dinləməyə davam edirdi.

Bir saatdan sonra səs yenə eşidildi.

Komendant bir neçə zabit və həkimin müşahidəsi ilə kameraya qayıtdı.

Bir anlığa hər şey kəsildi. Görünür, həkim yatağa yaxınlaşıb meyitə baxış keçirirdi.

Sonra suallar yağmağa başladı. Həkim məhbusa baxış keçirərək öldüyünü bildirdi.

Sual və cavablarda Dantesi qəzəbləndirən bir etinasızlıq var idi. Ona elə gəlirdi, hamı zavallı rahibə, onun qəlbdən gələn bağlılığının, heç olmazsa, cüzi bir hissəsini hiss etməlidir.

Komendant həkimin verdiyi məlumata əsasən dedi:

– Qocanın ölümünə çox təəssüf edirəm, o, qərəzsiz və mülayim məhbus idi. Ən başlıcası isə hamını əyləndirirdi, üstəlik ona baxmaq elə də çətinlik yaratmırdı.

Gözətçi əlavə etdi:

– Ona heç baxmaq da tələb olunmurdu. Burda əlli il də otursaydı, sizi əmin edirəm, heç bir dəfə də olsun, qaçmağa cəhd göstərməzdi.

Komendant dedi:

– Hər halda sizin əmin etməyinizə baxmayaraq, sizin məlumatlarınıza şübhə etməsəm də, məhbusun doğrudan da öldüyünə əmin olmağım lazımdır.

Ortaya tam bir sükut çökdü; Dantes, onları diqqətlə dinləyərək belə qərara gəldi ki, həkim bir daha meyitə baxıb, əli ilə yoxlayır. Nəhayət, onun səsi gəldi:

– Sakitləşə bilərsiniz, sizə zəmanət verirəm, o, ölüb.

Komendant etiraz etdi:

– Lakin siz bilirsiniz, bu kimi hallarda yalnız baxışla kifayətlənmirik; odur ki, görünən əlamətlərə baxmayaraq, qanunla tələb olunan rəsmiyyətləri yerinə yetirin.

Həkim dedi:

– Onda nə etmək olar, dəmiri qızdırın, lakin bu doğrudan da artıq ehtiyat tədbiridir.

Dantes, dəmir qızdırmaq söhbətini eşidəndə, diksindi.

Tələsik addım səsləri, qapı cırıltısı, yenidən addım səsləri gəldi, bir neçə dəqiqədən sonra gözətçi dedi:

– Bu da sizə dəmirlə manqal.

Yenidən sükut çökdü; sonra yandırılan bədənin çatırtısı eşidildi, hətta Dantesin gizləndiyi divardan keçən ağır, dözülməz bir qoxu hiss edildi. Yanmış insan ətinin qoxusunu hiss edən Dantesi soyuq tər basdı, ona elə gəldi, indicə huşunu itirəcək.

Həkim dedi:

– İndi görürsünüzmü, o, ölüdür. Daban dağlaması ən inandırıcı sübutdur. Zavallı dəli, dəlilikdən müalicə olub zirzəmidən çıxdı.

Komendantı müşahidə edən zabitlərdən biri soruşdu:

– Onun adı Faria idi?

– Bəli, o, bizi qədim ailələrdən birinin nümayəndəsi olmağa inandırmaq istəyirdi. Bir sözlə, bu adam həddindən artıq savadlı, sərvətilə bağlı söhbətləri çıxmaq şərti ilə, qalan işlərdə çox anlayışlı adam idi. Lakin bu mənada dözülməz olduğuyla da razılaşmalıyıq.

Həkim dedi:

– Bu bizim monomaniya adlandırdığımız xəstəlikdir.

Komendant rahibə yemək gətirən gözətçidən soruşdu:

– Siz heç ondan şikayətlənmişdinizmi?

Gözətçi cavab verdi:

– Heç zaman, cənab komendant, qətiyyən; əksinə, o, əvvəllər müxtəlif əhvalatlar danışaraq məni əyləndirirdi; hətta arvadım xəstələndikdə ona dərman yazıb sağaltdı.

Həkim dedi:

– Belə de! Mən heç bilmirdim, həmkarımla iş aparıram. – Gülə-gülə əlavə etdi, – inanıram ki, cənab komendant, onunla nəcib davranacaqsınız.

– Bəli, bəli, rahat ola bilərsiniz, tapılsa, yeni bir çuvala qoyulub bağlanacaq. Razı qaldınızmı?

Gözətçi soruşdu:

– Cənab komendant, bunu sizin iştirakınızla yerinə yetirməyi əmr edəcəksiniz?

– Əlbəttə. Lakin tələsin, bütün günü bu kamerada ayaq üstə qalmaq fikrində deyiləm.

Yenidən dala-qabağa hərəkət başladı; tezliklə Dantes, kətan xışıltısı eşitdi, çarpayı cırıldamağa başladı, ağırlıq qaldıran adamın yüklənmiş ayaq səsləri eşidildi, sonra yenə çarpayı cırıldadı.

Komendant dedi:

– Axşama qədər.

Zabitlərdən biri soruşdu:

– Meyitin üstündə dua da oxunacaqmı?

Komendant cavab verdi:

– Bu mümkün deyil. Dünən həbsxana keşişi Qyerə getmək üçün bir həftəlik icazə alıb. Mən bu həftə üçün ona məhbuslara görə zamin olmuşam. Əgər zavallı rahib belə tələsməsəydi, ona yaxşı bir ölü duası oxutdurardıq.

Həkim sərbəst düşüncəli adam kimi dedi:

– Qorxusu yoxdur, o inanclı adamdır; rəbbimiz onun yüksək mənsəbinə hörmət edər və cəhənnəmə rahibi qəbul etmək sevinci yaşatmaz.

Bu şit zarafatdan sonra güclü qəhqəhə səsi eşidildi.

Bu müddət ərzində meyidi çuvala qoyurdular. Hər şey bitdikdən sonra komendant dedi:

– Axşama qədər!

Gözətçi soruşdu:

– Saat neçədə?

– Saat onda, on birdə.

– Meyitin yanında gözətçi qoyaqmı?

– Nəyə görə? Sağ adam kimi qapısını bağlayın, vəssalam.

Sonra addım səsləri uzaqlaşdı, səslər boğunuq gəlməyə başladı, qapının sərt bağlanma və sürmənin cırıltı səsləri gəldi; kədər doğuran sakitlik, tənhalıq deyil, ölüm sakitliyi Edmonun buz bağlamış qəlbi başda olmaqla, hər tərəfi bürüdü.

Dantes, başı ilə tavan daşını ağır-ağır qaldırıb sınaq məqsədi ilə kameraya göz atdı.

Ora boş idi. Dantes yeraltı keçiddən çıxdı.

XX. İF QALASININ QƏBİRİSTANI

Dumanlı səhərin həbsxana pəncərəsindən düşən çox zəif işığında, çarpayı üzərində, kobud kətandan hazırlanmış çuval içərisində, uzun, hərəkətsiz bədənin ümumi təsəvvürünü sezmək olardı; bu, gözətçilərin sözlərinə görə, rahibin çox ucuz kətandan olan kəfəni idi.

Beləliklə, hər şey bitmişdi. Dantes artıq fiziki olaraq öz yaşlı dostundan ayrılmışdı. O, artıq Farianın sanki ölümün o biri üzünü görmək üçün, açıq qalmış gözlərinə baxa bilmir, onun önündə dünya sirlərini bağlayan pərdəni qaldıran əlləri sıxa bilmirdi. Dantesin belə qüvvətlə bağlandığı təcrübəli, qayğıkeş dostu Faria, artıq yalnız onun xatirələrində yaşayırdı. O, kədərlə yatağının baş tərəfində oturub dərin, çarəsiz fikrə daldı.

Tənhalıq! Yenə tənhalıq! Yenə səssizliklə əhatə olunma, yenə yoxluqla üzbəüz!

Tənha! Artıq səni həyata bağlayan adamı görməmək, eşitməmək! Faria kimi Tanrıdan bu həyatın sirrini soruşmaq, bunun üçün əzabverici, qorxulu məqamlardan keçmək yaxşı olmazdımı?

Dostu tərəfindən tərk edilərək, onun iştirakı ilə rədd edilmək, Farianın meyiti yanında görünən xəyal kimi onda yenidən intihar fikri oyatdı.

– Ölməyi bacara bilsəydim, Farianın arxasınca gedib, onu görə bilərdim. Lakin necə ölmək olar? – O, gülümsəyərək davam etdi, – ondan asan nə var? Mən burada qalıb, kameraya ilk girənin üzərinə atılıb, onu boğaram, məni də edam edərlər.

Lakin güclü kədər hiss etdiyin zaman, uçurum güclü tufanlarda olduğu kimi, dalğaların iki darağı arasında yatır; Dantes, rüsvayçı ölümdən dəhşətə gələrək, qəfil ümidsizlikdən şiddətli həyat və azadlıq coşqusu yaşamağa başladı.

Ucadan dedi:

– Ölmək? Xeyr! Ölmək üçün bu qədər yaşayıb əzab çəkməyə dəyməzdi. Ölmək! Mən bunu, uzun illər əvvəl, qərar qəbul etdiyimdə də edə bilərdim; lakin indi uğursuz taleyimin tərəfində olmaq istəmirəm. Xeyr, mən yaşamaq; sonadək mübarizə aparmaq; əlimdən alınan xoşbəxtliyi geri qaytarmaq istəyirəm! Ölməzdən əvvəl mənə qarşı cəlladlıq edənləri cəzalandırmalıyam, bəlkə, kim bilir, bəzi dostlarımı isə mükafatlandırmalıyam. Lakin məni burada, həbsxanada unudublar, mən buradan yalnız Faria kimi çıxacağam.

Bu sözlər onu özünə baxıb ağlına qəfil, lakin qorxulu fikir gələn adam kimi, donub qalmasına səbəb oldu. O, başı hərlənən adam kimi dik qalxıb əlini alnına qoydu, kamerada dolaşıb, çarpayının yanında dayandı.

Dantes pıçıldadı:

– Bu fikri kim mənə təlqin etdi? Ya rəbbim, sənmi? Əgər buradan yalnız meyitlər çıxırsa, onda meyitin yerini tutaram.

Heç nə düşünməməyə çalışaraq, tələsik, fikirləşmə ümidsizliyindən, ehtiyatsızlığa mane olmasın deyə, əyilərək rahibin bıçağı ilə qorxunc çuvalın ağzını sökdü, meyiti çuvaldan çıxarıb öz kamerasına keçirərək çarpayısının üzərinə qoydu, özünün adət etdiyi kimi meyitin başını əski ilə bağlayıb öz ədyalı ilə üstünü örtdü, axırıncı dəfə dostunu alnından öpüb, əvvəlki kimi, mənasız, qorxunc baxışla baxan gözlərini qapatmaq istədi, meyitin üzünü divara çevirdi ki, gözətçi şam yeməyi gətirdikdə, məhbusun yatdığını zənn etsin: sonra yeraltı keçidə enib çarpayını divarın yanına çəkib, rahibin kamerasına qayıtdı, gizli yerdən iynə-sap çıxartdı, kətanın altında çılpaq bədən hiss edilsin deyə, əynindəki köynəyi çıxarıb çuvalın içinə girərək, meyitin əvvəlki vəziyyətini aldı və içəridən tikiş yerlərini yenidən bərkitdi.

Əgər bədbəxtlikdən bu anda kimsə içəri girsəydi, ürək döyüntüsü Dantesi ələ verərdi.

O, bunu gözləyib axşam yoxlamasından sonra da edə bilərdi. Lakin komendantın fikrini dəyişməsindən, meyiti müəyyən edilmiş vaxtdan tez çıxarmağa göstəriş verməsindən qorxurdu. Belədə sonuncu ümid də itirilmiş olardı.

Ya elə, ya da belə, – qərar qəbul edilmişdi. Onun planı belə idi.

Qəbiristana qədər olan yolda qəbir qazanlar canlı adam apardıqlarını başa düşsəydilər, Dantes, onlar özünə gəlmədən güclü bıçaq zərbəsi ilə çuvalı başdan ayağa cırıb qarışıqlıqdan istifadə edib qaçacaqdı. Onu tutmaq istəsələr, bıçağı işə salacaqdı.

Onu qəbiristana aparıb basdırsalar, üstünü torpaqla örtmələrinə imkan verəcəkdi. Məsələ gecə baş verəcəyindən, qəbir qazanlar gedər-getməz, yumsaq torpağı əli ilə qazıyıb qaçmağı düşünürdü. Dantes ümid edirdi ki, torpağın ağırlığı gözlədiyindən ağır olmaz, onu qaldıra biləcək gücdə olar. Əgər səhv etmiş olsa və torpaq gözlədiyindən çox ağırsa, lap yaxşı, boğular: bununla da hər şey bitər.

Dünəndən Dantes heç nə yeməmişdi, lakin səhər olmağına baxmayaraq aclıq hiss etmirdi, indi də heç o haqda düşünmürdü. Onun vəziyyəti o dərəcədə qorxulu idi ki, fikrini başqa heç nə üzərində cəmləşdirə bilmirdi.

İlk təhlükə ondan ibarət idi ki, gözətçi axşam saat yeddidə şam yeməyi gətirdikdə, dəyişikliyi sezə bilərdi. Xoşbəxtlikdən çox vaxt gah yorğunluqdan, gah da sıxıntıdan, Dantes yeməyi uzandığı yerdə gözləyirdi; bu halda, gözətçi adətən bir söz demədən, şorba və çörəyi masanın üzərinə qoyub çıxırdı.

Lakin bu səfər gözətçi adətinə zidd olaraq Danteslə danışa, onun cavab vermədiyini görüb yatağa yaxınlaşaraq yalanı aşkarlaya bilərdi.

Saat yeddi yaxınlaşdıqca Dantesin qorxusu daha da artırdı. Əlini sinəsinin üstünə qoyaraq ürəyinin döyüntüsünü sabitləşdirməyə çalışırdı, digər əli ilə də üzündən sel kimi axan təri silirdi. Bəzən titrəmə onun bədənini bürüyür, ürəyi buz mancanağındakı kimi sıxılmağa başlayırdı. Ona elə gəlirdi ki, ölür. Lakin vaxt keçir, qalada sakitlik hökm sürürdü, Dantes ilk təhlükənin sovuşduğunu başa düşdü. Bu yaxşı əlamət idi. Nəhayət, komendantın müəyyən etdiyi saatda, pilləkəndə addım səsləri eşidildi. Edmon, çoxdan gözlədiyi anın çatdığını anladı, bütün cəsarətini toplayıb nəfəsini dayandırdı; nəfəsini ürək döyüntüsü kimi gizlədə bilmədiyi üçün təəssüflənirdi.

Addım səsləri qapının önündə kəsildi. Dantes, qoşa ayaq səsi eşidib dalınca iki qəbir qazan gəldiyini başa düşdü. Onun bu gümanı döşəməyə qoyulan xərək səsini eşitdikdə, əminliyə döndü.

Qapı açıldı, o, kətanın altından çarpayısına yaxınlaşan iki kölgə sezdi. Üçüncüsü əlində fənər, qapının ağzında durmuşdu. Qəbir qazanlar hərəsi bir ucundan çuvalı götürdülər.

Onlardan biri Dantesi başından qaldıraraq dedi:

– Belə arıq, yaşlı adamcığaz olasan, həm də belə ağır gələsən.

O biri ayağından götürərək dedi:

– Deyirlər, hər il sümüklərin çəkisi yarım fut artır.

Birinci soruşdu:

– Düyünü hazırlamısan?

İkinci cavab verdi:

– Artıq yük nəyə lazımdır, orada hazırlayaram.

– O da düzdür; gedək.

Dantes düşündü: “Bu nə düyündü belə?”

Saxta meyiti çarpayıdan götürüb xərəyə tərəf apardılar. Edmon, qurumuş bədənə oxşasın deyə əzələlərini gərdi. Onu xərəyə qoyub gözətçinin saldığı fənər işığında pilləkəndən enərək getməyə başladılar.

Qəfildən təzə və büzüşdürücü gecə havası Dantesi vurdu; o, şimal-qərb küləyini hiss etdi. Bu gözlənilməz hiss nəşə və həyəcanla dolu idi.

Yük daşıyanlar iyirmi addım gedib sonra dayandılar və xərəyi yerə qoydular.

Onlardan biri kənara çəkildi və Dantes tavan daşları üzərində onun ayaqqabı səslərini eşitdi.

“Mən hardayam?” – deyə düşünürdü.

Dantesin yanında olan qəbir qazan xərəyin kənarında oturaraq dedi:

– Bilirsən, bu nə isə çox ağırdır.

İlkin olaraq Dantes, çuvaldan azad olmağı düşündü, lakin xoşbəxtlikdən, özünü saxlaya bildi. Kənardakı yükdaşıyan dedi:

– Düzünü desək, axmağam, çünki heç zaman mənə lazım olanı tapa bilmirəm.

Əmrin kobud formada ifadə olunmasına baxmayaraq, əlində fənər olan adam əmrə tabe oldu.

Dantes düşünürdü: “Görəsən o, nə axtarır? Yəqin, bel”.

Sevincli qışqırıq səsi, qəbir qazanın axtardığını tapdığından xəbər verirdi.

İkinci dedi:

– Nəhayət, güclə olsa da.

Birinci cavab verdi:

– Nə olsun, onun tələsəcəyi yer yoxdur.

Bu sözlərlə Edmona yaxınlaşıb onun yanına ağır, bərk bir əşya qoydu. Həmin vaxtda da onun ayaqlarını kəndirlə möhkəm bağladılar.

İkinci qəbir qazan soruşdu:

– Nə oldu, bağladın?

O birisi cavab verdi:

– Əla şəkildə! Səhvsiz.

– Yaxşı, irəli!

Xərəyi qaldıraraq irəli hərəkət etdilər. Əlli addım gedib dayandılar, hansısa qapını açıb yenidən irəli getdilər. Yük daşıyanlar irəli getdikcə, Dantes, üzərində yüksələn qalanın qayalarına çırpılan dalğaların səsini, daha aydın eşidirdi.

Yük daşıyanlardan biri dedi:

– Hava da pisdir! Belə havada dənizdə olmaq da pisdir!

O biri dedi:

– Bəli! Rahib islanmasa yaxşıdır.

Sonra ikisi də ucadan qəhqəhə çəkdi.

Dantes zarafatı başa düşmədi, onun tükləri biz-biz oldu.

Birinci dedi:

– Budur, gəldik çatdıq.

O biri etiraz etdi:

– İrəli, irəli, yadından çıxıb, keçən səfər o, uçub yerinə çatmadı, daşların üzərinə düşüb dağıldı, ertəsi günü isə komendant bizi avara adlandırdı.

Onlar yuxarıya tərəf daha beş-altı addım qalxdılar; sonra Dantes hiss etdi ki, onu başından və ayağından götürərək, yırğalayırlar.

Qəbir qazan dedi:

– Bir! İki! Üç!

Həmin anda Dantes ölçüyə gəlməz bir boşluğa atıldığını, yaralı quş kimi havanı yararaq qorxudan buz bağlamış ürəklə dəhşətli bir vəziyyətdə düşdüyünü hiss etdi. Ayağına bağlanmış ağır yük, onu aşağı dartaraq sürətini artırsa da ona elə gəlirdi, uzun müddətdir, aşağı düşür. Nəhayət, qulaqbatırıcı səslə ox kimi suya sancıldı, bağırmaq istəyirdi ki, boğazına su doldu.

Dantesi dənizə tullamışdılar, ayağına bağlanmış otuz altı futluq mərmi onu dənizin dibinə çəkirdi.

İf qalasının qəbiristanı – dəniz.