Kitabı oku: «QRAF MONTE-KRİSTO», sayfa 15

İKİNCİ HİSSƏ

I. QAÇAQMALÇILAR

Dantes, tartanada gün keçməmiş, kimlərlə birlikdə iş gördüyünü anladı. “Gənc Ameliya”nın (Genuya tartanası belə adlanırdı) ləyaqətli sahibi, rahib Fariadan dərs almasa da, demək olar, Aralıq dənizi adlandırılan geniş gölün sahili boyu, istifadə olunan dillərin hamısını – ərəb dilindən tutmuş provansal dilinə qədər bilirdi. Bu onun usandırıcı, bəzi hallarda isə nəzakətsiz tərcüməçilərdən yaxa qurtarmasına, rast gələn və sahil boyu dolanan kiçik gəmilərlə, həmçinin müəyyən peşəsi, vətəni, adı olmayan, daima dəniz limanlarında veyillənən, naməlum, çox güman, adi gözlə görünməyən və ilahi qüvvə tərəfindən onlara göndərilən vəsaitlər hesabına güzəranlarını təmin edən mənbəni müəyyənləşdirmək mümkün olmasa da, adamlarla əlaqə və münasibət yaratmağını asanlaşdırırdı. Bu baxımdan Dantesin artıq qaçaqmalçıların əlinə düşdüyünü oxucu anlamış olur.

Əlbəttə, gəminin sahibi Dantesi gəmiyə çəkinə-çəkinə götürmüşdü; sahibkar sahil gömrük gözətçilərinə yaxşı tanış idi; o, bu cənablarla bir-birinə kələk gəlmək üçün, hər cürə fırıldağa əl atdıqlarından sahibkar əvvəl Dantesin də gömrükxana müfəttişlərindən biri olduğunu güman edir, düşünülmüş hiyləylə gəmiyə daxil olub sahibkarın peşəsinin sirlərini öyrənməyə çalışdığını düşünürdü. Lakin Dantesin kəskin sürətlə küləyə doğru istiqamət götürdüyünü və bu sınaqdan uğurla çıxdığını görüb sakitləşdi. Sonra İf qalası üzərində kəkil kimi yüksələn dumanı görüb uzaqdan gələn atəş səsini eşidərkən bəlkə gəmiyə götürülən bu adamın, limana hər girib çıxdığında top atəşi ilə salamlanan şəxs olduğunu düşündü. Düzünü desək, belə bir vəziyyət gəmi sahibini Dantesin gömrük müfəttişi olmasından daha az həyəcanlandırardı, lakin onun belə sakit soyuqqanlığını gördükdə, yaranan ikinci şübhə də birinci şübhə kimi tez bir zamanda dağılmağa başladı.

Beləliklə, Dantesin sahibkar üzərində belə bir üstünlüyü vardı, onun kim olduğunu bilir, sahibkar isə Edmonun kim olduğunu bilmir. Yaşlı dənizçi və yoldaşları Dantesi nə qədər təngə gətirsələr də, özünü ələ vermir və heç nə etiraf etmirdi; Dantes Marsel kimi tanıdığı Malta və Neapol haqda ətraflı söhbət edir, qətiyyətli, yaddaşına hörmət gətirən tərzdə əvvəldən uydurduğu “əhvalatı” təkrarlayırdı. Beləliklə, genuyalı, üstün hiyləgərliyinə baxmayaraq, Dantesin həlimliyi, dənizçi təcrübəsi, başlıcası isə özünü ələ verməmək qabiliyyəti qarşısında təslim olmaq məcburiyyətində idi.

Bununla yanaşı, ola bilsin, genuyalı ağıllı adam kimi ona lazım olanın qədrini bilməyə üstünlük verərək xeyirli olana da inanmaq istəyirdi.

Onlar Livornoya gələnə qədər işlər bu qaydada gedirdi.

Burada Edmonu yeni bir sınaq gözləyirdi: on dörd illik həbsxana həyatından sonra öz-özünü tanıya biləcəkdimi? O, cavanlıqda necə göründüyünü aydın təsəvvür edirdi; indi isə yetkin yaşlarında necə olduğunu görəcəkdi. Yoldaşlarının qarşısındakı andı artıq yerinə yetmişdi. Dantes Livornoda dəfələrlə olduğundan San-Fernando küçəsində bir bərbər tanıyırdı; onun yanına yollanıb saçlarını kəsməyi və saqqalını qırxmağı hökm etdi.

Bərbər təəccüblə bu tisian portretinə bənzər uzun saçlı, sıx qara saqqallı adama baxdı. O zamanlar uzun saç və saqqal saxlamaq dəbdə deyildi; bu səbəbdən bərbər təbiətcə belə yaraşıqlı insanın təbii gözəlliyindən imtina etməsinə təəccüblənə bilərdi.

Livornolu bərbər bir kəlmə artıq söz demədən işə başladı. Edmon buxağının hamar qırxıldığını, saçının isə adi uzunluqda kəsildiyini hiss etdikdə, ayna istədi.

Qeyd etdiyimiz kimi, Dantesin artıq otuz üç yaşı var idi, on dörd illik həbsxana həyatı onun üz cizgilərini xeyli dəyişdirmişdi. Dantes İf qalasına xoşbəxt, şən və həyatda ilk addımları uğurlu olan bir adam, gələcəyə ümidli cavan oğlan sifətində girmişdi. İndi onun sifətindən bunların heç birindən əsər-əlamət qalmamışdı.

Dantesin yumru sifəti uzanmış, gülümsər dodaqları kəskin və qətiyyətli ifadə almışdı; qaşları əyilmiş; alnının ortasından çox zabitəli düz çapıq keçirdi; gözləri zamanla nifrət alovu ilə dolu qığılcım saçırdı; sifətinin dərisi uzun müddət gün şüalarından və gündüz işığından məhrum olduğundan tutqun rəng almışdı, bu üz qara saçlarla haşiyələnmiş şimal adamında olsaydı ona zadəgan görünüşü verərdi; bununla yanaşı əldə etdiyi biliklər onun sifət ifadələrinə ağıl və əminlik əlamətləri verirdi; təbiətcə xeyli uca boylu olmağına baxmayaraq, bədəni daima güc topladığından çox qüvvətli görünürdü.

Kövrək və əsəbi incə bədən quruluşu girdə, qüvvətli əzələli bir bədən quruluşu ilə əvəzlənmişdi. Səsinə gəldikdə isə, yalvarmalar, hönkür-hönkür ağlamalar və lənət yağdırmalar onu tamamilə dəyişmişdi, indi o, gah qəribə bir zərif, gah da kəskin, hətta xırıltılı səslə danışırdı.

Bundan əlavə daima qaranlıqda, yaxud da yarı qaranlıqda olduğundan gözləri qəribə bir xüsusiyyət əldə etmiş, canavar və kaftarlar kimi gecələr əşyaları görmə və ayırd etmə qabiliyyəti qazanmışdı. Edmon özünü gördükdə güldü; ən yaxşı dostu belə, dünyada hələ də bir dostu vardısa, Dantesi tanımazdı.

“Gənc Ameliya”nın sahibi Edmon kimi bir dənizçini gəmidə saxlamaq istərdi, ona görə də o Dantesə gələcək mənfəətlər hesabına müəyyən miqdarda pul təklif etdi, Edmon razılaşdı. Onda ilk dəyişiklik yaradan bərbərdən çıxıb mağazaya gedərək özünə tam dəst dənizçi paltarı aldı. Bildiyimiz kimi, bu dəst paltar ağ şalvar, zolaqlı toxuma isti köynək və Firigiya papağından ibarət idi.

Şalvarla köynəyini Cakopoya qaytaran Edmon, yeni geyimdə “Gənc Ameliya” gəmi kapitanının yanına gələrək, özü haqdakı məlumatı ona bir daha təkrar etməyə məcbur oldu.

Kapitan bu dənizçi paltarı geyinmiş yaraşıqlı kişinin dəniz suyunda tamamilə islanmış, lüt-üryan, sıx saqqallı, saçları yosunla dolu, ölümcül halda öz tartanasına qaldırdığı adam olduğuna inana bilmirdi. Zahiri xoşagəlim görüşündən ovsunlanan kapitan, Dantesə onun yanına işə girmək təklifini yenidən təkrarladı; lakin başqa məqsədi olan Edmon, üç aydan artıq çalışmamaq şərti ilə razı oldu.

“Gənc Ameliya”nın gəmi heyəti işgüzar, kapitanı isə boş yerə vaxtını itirməyən adamlardan ibarət idi. Bir həftə keçməmiş tartananın geniş anbarı rəngli muslin¹⁶ gətirilməsi qadağan olan kağız parçalar, ingilis barıtı və aksiz idarəsinin möhür vurmadığı tütün kisələri ilə doldu. Bunların hamısının Livornodan çıxarılması və Korsika sahillərində boşaldılması tələb olunurdu, oradan isə bəzi işbazlar yükü Fransaya çatdırmağa çalışacaqlar.

Beləliklə, tartana yola düşdü. Dantes, gənclik beşiyi olan və zirzəmidə keçirdiyi müddətdə tez-tez yuxusuna girən dənizin mavi sularını yararaq irəliləyirdi. O, Horqonu sağ, Pianozu sol tərəfdə qoyaraq, Paoli və Napoleonun vətəninə istiqamət götürmüşdü.

Ertəsi gün adəti üzrə tezdən göyərtəyə çıxan kapitan Dantesi göyərtənin kənarına söykənmiş halda və qəribə baxışlarla qalxan günəşin şüaları altında gül rəngi alan qranit sıldırım qayalara baxdığını gördü: bu Monte-Kristo adası idi. “Gənc Ameliya” adanı üçdə bir mil sağda qoyaraq, Korsika istiqamətində yoluna davam edirdi.

Adanın yanından ötərkən Dantes, suya tullanarsa yarım saatdan sonra həsrətini çəkdiyi yerdə ola biləcəyini düşünürdü. Lakin xəzinə olan yeri qazmaq üçün heç bir aləti və xəzinəni qorumağa silahı olmadığından nə edə bilərdi? Dənizçilər nə deyər? Kapitan nə düşünər? Yox, gözləmək lazımdır.

Xoşbəxtçilikdən Dantes, gözləməyi bacarırdı; o, on dörd il azadlıq gözləmişdi; indi azadlıqda olduğu halda var-dövləti yarım il, bir il gözləmək ona bir o qədər də çətin gəlmirdi.

Ona sərvətsiz azadlıq təklif etsəydilər, bunu qəbul etməzdimi? Bu sərvət görəsən xülya deyil ki? Zavallı rahib Farianın xəstə başında yaranmış bu xülya onunla birlikdə yoxa çıxmayıb ki? Düzdür, kardinal Spadanın məktubu çox dəqiq idi. Dantes, sözbəsöz yadında saxladığı bu məktubu xəyalən beynində təkrarlayırdı.

Axşam oldu. Edmon, qatılaşan alaqaranlıqda adanın tədricən itməsini görürdü, tezliklə o qaranlıqda hamı üçün itdi; lakin öz kamerasının qaranlığına alışan Edmon, görünür, hələ də adanı görürdü, çünki göyərtədə hamıdan axıra qalmışdı.

Səhər onları Aleriya mənzərəsilə qarşıladı. Bütün günü manevr etdilər, axşam isə sahildə işıqlar parlamağa başladı; işıqların düzülüşü yükün boşalmasına icazə verildiyini göstərirdi, çünki qafeldə¹⁷ bayraq əvəzinə xəbərdarlıq alovu dalğalanırdı, onlar sahilə bir güllə mənzili qədər yaxınlaşmışdılar.

Dantes kapitanın, çox güman, bu əlamətdar hadisə münasibəti ilə “Gənc Ameliya”nın göyərtəsinə çox da gurultu çıxarmadan, min addımlıq məsafəyə dörd funtluq güllə ata bilən iki kiçik kulevrin çıxartdırdığını gördü.

Lakin bu səfər belə bir ehtiyatlılığa ehtiyac yox idi. Hər şey qaydasındaydı. Dörd qayıq sakitcə “Ameliya”ya yaxınlaşdı, onlar da, yəqin, hörmət əlaməti olaraq öz qayıqlarını suya endirdilər; bu beş qayıq çox çevik işləyirdi, səhərə yaxın saat ikidə yükün hamısı “Gənc Ameliya”dan quruya daşınıb qurtardı.

“Gənc Ameliya”nın kapitanı nizam-intizamı çox sevdiyindən elə həmin gecə əldə olunan gəliri heyət üzvləri arasında böldü; hər bir heyət üzvü yüz toskan livri məbləğində, yəni təxminən səksən frank aldı.

Lakin bununla ekspedisiya bitmədi: onlar Sardiniyaya istiqamət götürdülər. Boşaldılmış gəmini yenidən doldurmaq lazım idi.

İkinci əməliyyat da birinci kimi uğurla keçdi: görünür, “Gənc Ameliya”nın bəxti gətirirdi.

Lukka hersoqluğuna ünvanlanmış yeni yük tamamilə Havana siqarı, Xeres və Malaqa şərab növlərindən ibarət idi.

Bu zaman “Gənc Ameliya” kapitanı ilə daimi düşməni – gömrük arasında anlaşılmazlıq baş verdi. Gözətçilərdən biri yerindəcə öldü, ikisi isə yaralandı. Yaralılardan biri Dantes idi. Güllə onun sümüyünə dəymədən, sol çiynini deşib keçmişdi.

Dantes bu toqquşmadan razı idi, demək olar, aldığı yaraya görə bəlkə də sevinirdi. Bu sərt sınaq onu təhlükənin gözünə baxmağa alışdırır, əzaba necə dözmək lazım olduğunu göstərdi. Təhlükəni gülərək qarşıladı, yara aldıqda isə yunan filosofunun dediyi kimi: “Ağrı, sən şər deyilsən”, – söylədi.

Dantes həmçinin ölümcül yaralı gözətçini də gördü, lakin qarşıdurmada əsəbiləşdiyinə görəmi, yaxud hissiyyatının kütləşməsindənmi, bu mənzərə onu həyəcanlandırmadı. Dantes artıq getmək istədiyi yola qədəm qoymuş və düz müəyyənləşdirdiyi istiqamətə doğru gedirdi – onun ürəyi artıq daşlaşmağa başlamışdı. Dantesin ölü kimi yıxıldığını görən Cakopo ona tərəf atılıb qaldırdı, sonra isə qayğı ilə qulluq göstərdi.

Kainat, həkim Panqlosun düşündüyü kimi, o dərəcədə xeyirxah deyilsə, deməli Dantesin zənn etdiyi kimi, zalım da deyil, çünki dostunun ölümünə görə əldə edə biləcəyi qazanca baxmayaraq öldüyünü güman edən dənizçi artıq dərəcədə kədərlənmişdi.

Xoşbəxtlikdən Dantes, qeyd etdiyimiz kimi, sadəcə yaralanmışdı. Sardiniya qarılarının yalnız onlara məlum olan günlərdə və saatlarda topladıqları, sonra da qaçaqmalçılara satdıqları şəfaverici otların köməyi ilə yara tezliklə sağaldı. Edmon Cakoponu sınamağa qərar verdi, köməklik etdiyinə görə Cakopoya öz qazancını götürməyi təklif etdi; lakin Cakopo təəccüblə onun təklifini rədd etdi.

İlk baxışdan Cakoponun Dantesə bəslədiyi sədaqət Dantesin də ona qarşı bir bağlılıq hiss etməyə başlamasına gətirib çıxartdı. Lakin Cakopo heç nə tələb etmirdi; Edmon öz üstünlüyünü hiss etdirməsə də, dostu qeyri-iradi Edmonu olduğu vəziyyətdən daha yüksəkdə olmaq üçün yarandığını hiss edirdi. Bu yaxşı adam Dantesin ona göstərdiyi nəzakətlə kifayətlənirdi.

“Ameliya” mavi dəniz sularında uzun müddət sakit getdi, sükançıdan başqa heç nə ehtiyac olmadığı vaxtlarda, Edmon əlində dəniz xəritəsi, bir vaxtlar zavallı rahib Farianın ona öyrətdiyi kimi, Cakopoya müəllimlik edirdi. Edmon ona sahillərin vəziyyətini göstərir, kompasın meyllənməsini izah edir, başımızın üzərində açılmış və səma adlandırılan o nəhəng kitabın mavi səhifələrində Tanrının almaz hərflərlə yazdıqlarını oxumağı öyrədirdi.

Cakopo ondan bunların hamısını zavallı dənizçiyə öyrətməyə dəyərmi deyə, soruşanda Edmon cavab verdi:

– Nə bilmək olar? Ola bilsin, yerlin Bonapart imperator olduğu kimi sən də bir vaxt gəmi kapitanı olacaqsan.

Biz Cakoponun korsikalı olduğunu deməyi unutmuşduq.

Fasiləsiz üzmək şərtilə iki ay yarım keçdi. Edmon əvvəl cəsur dənizçi olduğu kimi, indi də mahir sahil boyu sənaye sahibi olmuş, bütün sahil qaçaqmalçıları ilə tanışlıq yarada bilmişdi; Dantes, bu yarı quldurların bir-birini tanımaq üçün işlətdikləri bütün mason işarələrini öyrənmişdi.

Dantes, iyirmi dəfə Monte-Kristo adasının yanından keçmişdi, amma bir dəfə də olsun orada olmağa fürsət yaranmamışdı. Ona görə də belə bir qərara gəldi.

“Gənc Ameliya”da qulluq müddəti qurtardığı anda, öz hesabına (Dantes bunu edə bilərdi, çünki işlədiyi müddət ərzində yüz piastra¹⁸ toplaya bilmişdi) kiçik qayıq kirayələyib bir bəhanə ilə Monte-Kristo adasına yollanmaq fikrində idi.

Orada sərbəst axtarışlara başlayacaqdı. Əlbəttə, tam sərbəstlik olmayacaq, çünki çox güman, onu ora aparanlar Dantesi izləyəcəkdilər.

Lakin bəzən həyatda bəxtini sınamaq da lazımdır. Həbsxana Edmonu ehtiyatlı olmağa öyrətmişdi, buna görə də o, təhlükəsiz şəkildə hərəkət etməyə üstünlük verirdi. O, geniş təxəyyülünü nə qədər qurcalasa da, arzuladığı adaya düşmək üçün başqa səbəb tapa bilmirdi.

Bir gün axşam üstü, Dantes, tərəddüd keçirdiyi vaxt, ona böyük ümid bəsləyən və gəmidə işdə saxlamağı arzulayan gəmi kapitanı qoluna girib onu Via del-Olyudakı Livorno qaçaqmalçılarının “qaymaqları” toplanan meyxanaya apardı. Burada adətən ticarət sövdələşmələri aparılırdı. Dantes, artıq iki-üç dəfə bu dəniz birjasında olmuşdu; iki min lyelik sahildən toplanmış bu qəddar igidlərə baxaraq, bu dağılmış, yaxud birləşmiş ipləri tamamilə özünə tabe etmək mümkün olsaydı, necə qüdrət sahibi olardı deyə, düşünürdü.

Bu dəfə söhbət çox böyük işdən gedirdi: türk xalıları, şərq və Kəşmir parçaları ilə yüklü gəmini təhlükəsiz bir yerə boşaltmaq, sonra da bu malları Fransa sahillərinə keçirmək lazım idi.

Əməliyyat uğurlu keçdiyi halda, böyük mükafat vəd edilirdi – adam başına əlli piastro.

“Gənc Ameliya”nın sahibi gözətçi əsgərlərin və gömrük məmurlarının olmadığı Monte-Kristo adasını yükün boşaltma yeri kimi təyin olunmasını təklif etdi, bu yer sanki qəsdən bütpərəstlik dövründə, Olimp kimi, oğrular və ticarətçilər allahı Merkuri tərəfindən dənizin ortasında qoyulub indi ayırdığımız, lakin heç zaman seçə bilmədiyimiz bu iki təbəqənin qədimdə eyni dərəcəyə aid olduğunu bildirirdi.

Dantes Monte-Kristo sözü eşitdikdə sevincindən diksindi; həyəcanını gizlətmək üçün, durub tüstü basmış meyxanada dolanmağa qərar verdi, burada dünyanın bütün söhbətləri fransız dilində aparılırdı.

O, yenidən həmsöhbətlərinə yaxınlaşanda artıq Monte-Kristo adasına yan alınacağı qərara alınmışdı, yola isə sabah gecə düşəcəkdilər. Edmondan fikrini soruşduqda adanın təhlükəsiz yer olduğunu bildirərək, böyük işlərin təxirə salınmadan yerinə yetirilməsinin zəruri olduğunu dedi.

Beləliklə, plana dəyişiklik edilmədi. Ertəsi gün axşamüstü yola düşmək barədə razılığa gəldilər, yaxşı hava və səmt küləyi olduğundan boş adaya bir günə yan almağa çalışmalı idilər.

II. MONTE-KRİSTO ADASI

Nəhayət, Dantes uzun müddət taleyin cəzalandırdığı adamların bəxtinə düşən qəfil və gözlənilməz uğur nəticəsində, heç bir şübhə doğurmadan, təbii surətdə öz məqsədinə çataraq, adaya ayaq basa bilərdi. Çoxdan gözlədiyi səfərdən onu cəmi bir gecə ayırırdı.

Bu gecə Dantesin keçirdiyi ən narahat gecələrdən biri idi. Gecə içində növbəylə gözünə rastlaşa biləcəyi uğur və uğursuzluqlar görünürdü: gözlərini yumanda divar üzərində alov verən hərflərlə yazılmış kardinal Spadanın məktubunu görürdü; bir anlığa yuxuya getdikdə isə, ən səfeh görüntülər beynində ildırım sürətilə dolanırdı; ona elə gəlirdi, zümrüd döşəməli, yaqut divarlı, almaz üzlüklü bir mağaraya girir. Mirvarilər, yeraltı suların süzüldüyü kimi, damla-damla düşürdü.

Bu mənzərəyə heyran və valeh olan Dantes, ciblərini qiymətli daş-qaşla doldururdu; sonra işığa çıxdıqda, qiymətli daşların adi çay daşlarına döndüyünü görürdü. Yenidən gözucu gördüyü sehrli mağaralara qayıtmağa cəhd göstərirdi; lakin qəfildən spiral kimi burulmağa başladığından yolu tapa bilmirdi. Edmon, yorğun beynində əbəs yerə ərəb balıqçısına möhtəşəm Əli-Baba mağarasının qapılarını açan, sehrli sözləri yadına salmağa çalışırdı. Hər şey əbəs idi; yoxa çıxmış və Dantesin onlardan oğurlamaq istədiyi cavahirat yenidən yer ruhlarının mal-dövlətinə çevrilirdi.

Səhər demək olar, həyəcanlı gecəyə bənzər şəkildə açıldı; lakin təxəyyülün köməyinə məntiq çatdı və Dantes, bu vaxtadək beynində qarışıq və bulanıq şəkildə dolaşan fikirdən bir plan işləyib hazırladı.

Axşam düşdü, onunla bərabər yola düşmək üçün hazırlıqlar da başladı. Bu Dantesə, həyəcanını gizlətmək üçün imkan yaratdı. Yavaş-yavaş yoldaşları üzərində rəhbərliyi ələ almış və artıq bir kapitan kimi onları idarə edirdi. Dantesin əmrləri həmişə aydın, dəqiq və asan yerinə yetirilən olduğundan, yoldaşları onu tez, sürətlə anlamaqla yanaşı, həm də həvəslə yerinə yetirirdilər.

Yaşlı dənizçi ona mane olmurdu; o da Dantesin digər dənizçilərdən, hətta onun özündən də, üstün olduğunu qəbul edirdi; gənc dənizçiyə öz varisi kimi baxır və Edmonu özünə daha da möhkəm bağlamaq üçün, ona ərə verəcək bir qızı olmadığına təəssüflənirdi.

Axşam saat yeddidə hər şey hazır idi; gəmi səkkizə on dəqiqə işləmiş, işığı təzəcə yanan mayakı dolanıb keçdi.

Dəniz sakit idi, cənub-şərq küləyi əsirdi. Onlar mavi səma altında üzürdülər, burada Tanrı hərəsi bir dünya olan mayaklarını yandırmışdı. Dantes, elan etdi ki, sükan arxasında qalır və hamı gedib yata bilər.

Maltalı (Dantesi belə adlandırırdılar) bunu elan edəndə heç kim mübahisə etmədi, hamı sakitcə yatmağa getdi.

Bu, dəfələrlə baş vermişdi. Dantes, qəfildən dünyaya tənhalıqdan qayıdan adam olaraq, vaxtaşırı yalqız qalmağa böyük ehtiyac duyurdu. Tənhalıq harada – gecə qaranlığında, dəniz səhrasında, sonsuz sakitlikdə, hakimi-mütləqin nəzəri altında gedən gəmidəki kimi – belə son dərəcə məftunedici, şairanə ola bilər?

Lakin bu tənha gecə Dantesin fikirləri ilə aşıb-daşır, qaranlıq arzuları ilə işıqlanır, sükunət isə ümidləri ilə canlanırdı. Kapitan ayılanda “Ameliya” tam açıq yelkənlər altında irəliləyirdi. Küləyin şişirtmədiyi bir tikə kətan parçası da qalmamışdı. Gəmi saatda iki mil yarım məsafə qət edirdi. Monte-Kristo adası üfüqdə görünürdü.

Edmon növbəni kapitana təhvil verib çarpayısında uzanmağa getdi. Lakin keçirdiyi yuxusuz gecəyə baxmayaraq, bir dəqiqə belə gözünü yummadı. İki saatdan sonra yenidən göyərtiyə çıxdı. “Ameliya” Elba adasını dolanıb Mareçana adası ilə üzbəüz, yaşıl Pianoza adasının görünən sahəsində idi; Monte-Kristonun alovlanan zirvəsi mavi səmayadək yüksəlirdi.

Dantes, Pianoza sağ tərəfdə qalsın deyə, sükançıya istiqaməti sağdan götürməyi əmr etdi. Onun hesabına görə bu manevr məsafəni iki-üç mil qısaltmalı idi.

Axşamüstü saat beşdə ada əl içindəki kimi görünürdü. Axşamın təmiz havasında, batan günəşin şüaları altında hər şeyi təfərrüatı ilə görmək mümkün idi. Edmon batan günəşin bütün rənglərinə, al-qırmızıdan tünd-maviyə qədər nəhəng qayalığa acgözlüklə baxırdı. Vaxtaşırı qan onun üzünə vururdu, alnı boyanır və qırmızı bulud gözlərini tuturdu.

Bütün var-dövlətini kart oyununa qoymuş heç bir oyunçu, kütləşmiş ümidlərinin paroksizm dövründə belə, Edmon qədər həyəcan keçirə bilməzdi.

Gecə düşdü. Axşam saat onda sahilə yan aldılar. “Gənc Ameliya” müəyyən edilmiş yerə birinci gəlmişdi. Adətən soyuqqanlılığı ilə seçilən Dantes, özünü saxlaya bilməyərək, sahilə birinci atıldı. Cəsarəti çatsaydı Brut kimi torpağı öpərdi.

Zülmət gecə idi. Lakin saat on birdə dəniz üzərindən ay çıxıb onun titrəyən səthini gümüşü rəngə boyadı; o yüksəldikcə şüaları bu ikinci Pelionun tığ vurulmuş sıldırım qayalarını sel kimi işığa qərq edirdi.

Monte-Kristo adası “Gənc Ameliya” gəmi heyətinə tanış idi; bura onların adi dayanacaqlarından biri idi. Dantes, şərq istiqamətinə gedəndə onu uzaqdan görərdi, lakin heç zaman bu adaya yan almamışdı. Dantes Cakopoya müraciət etdi:

– Gecəni harada keçirəcəyik?

Dənizşi cavab verdi:

– Tartanada.

– Mağaralarda keçirsək yaxşı olmaz?

– Hansı mağaralarda?

– Adadakı mağaralarda.

Cokopo cavab verdi:

– Mən orada heç bir mağara tanımıram.

Dantesin alnını soyuq tər basdı. O soruşdu:

– Məgər Monte-Kristoda mağara yoxdur?

– Xeyr.

Cakoponun cavabı Dantesi ildırım kimi vurdu; sonra ola bilsin, bu mağaralar təsadüfi uçqun nəticəsində batıb, yaxud da qəsdən kardinal Spada tərəfindən hörülüb deyə düşündü.

Bu halda məsələ həmin çalaları axtarıb tapmaqdan ibarət olacaqdı. Gecə bunu etmək mənasız olardı; ona görə də Dantes axtarışı səhərə saxladı. Bir tərəfdən də dənizdən, sahilin yarım mil uzaqlığından verilən işarə və buna cavab olaraq “Gənc Ameliyadan” verilən eyni cavab işarəsi boşaldılma zamanı olduğunu bildirdi.

Yolun boş olduğunu bildirən işarə ilə sakitləşdirilən gecikmiş gəmi, tezliklə ağ örpəkli qarabasma kimi sakitcə onlara yaxınlaşaraq, sahildən bir kabeltov¹⁹ məsafədə lövbər atdı.

Həmin anda da yükləmə başladı.

Dantes, işləyə-işləyə, başını çatladan, daima onu təqib edən həmin fikri ucadan deyə bilsəydi bu adamlardan nə qədər sevinc nidaları eşitmiş ola biləcəyini düşünürdü, lakin nəinki öz sirrini açmadı, əksinə, həddindən artıq çox danışmasından, davranışlarından, sorğu-sualından, ora-buranı axtarmasından, qayğılanmasından şübhə doğura biləcəyindən ehtiyatlanırdı. Xoşbəxtlikdən, hər halda bu işə görə ağır keçmişi onun sifətinə qəm-qüssə möhürü vurmuşdu və nadir sevinc işartıları, dolu buludlarını işıqlandıran ildırım çaxmasına bənzəyirdi.

Beləliklə, heç kim onda qeyri-adi bir şey görmədi və səhərisi Dantes, tüfəng, barıt və qırma götürərək sıldırımlıqda tullanan dağ keçilərini vurmaq istədiyini bildirəndə, hamı onda yalnız ova böyük ehtiras, yaxud tənhalıq eşqi hiss etdi. Yalnız Cakopo ona yoldaşlıq etmək istədiyini bildirdi; Dantes onda şübhə doğurmasın deyə, mübahisə etmədi. Lakin bir neçə addım getməmiş Dantes, bir keçi balası vurdu və Cakopodan geri qayıdıb onu yoldaşlarına verməyi xahiş etdi:

– Qoy onlar çəpişi qızartsınlar, hazır olanda isə tüfənglə atəş açıb payımı almaq üçün geri qayıdım deyə, mənə işarə versinlər.

Qurudulmuş meyvə və bir şüşə montepuçan şərabı ziyafəti tamamlayardı.

Dantes, arabir geri baxa-baxa yoluna davam edirdi. Qayanın zirvəsinə çıxaraq min fut aşağıda səylə yemək hazırlayan yoldaşlarını və onlara qoşulan Cakoponu gördü.

Təxminən bir dəqiqə öz üstünlüyünü hiss edən adam kimi, mülayim və qəmgin təbəssümlə onlara baxdı.

– İki saatdan sonra, – o, öz-özünə dedi, – ciblərində əlli piastra ilə bu adamlar ölümü gözə alaraq, daha əlli piastra qazanmaq üçün yollarına davam edəcəklər. Sonra da altı yüz piastra toplayaraq hansısa bir şəhərdə, təkəbbürlü sultanlar və qayğısız naiblər kimi onu puç edəcəklər. Bu gün ümidlə yaşayır və onların məndə dərin yoxsulluq hissi yaradan bu zənginliyinə nifrət edirəm; sabah ola bilsin, peşman olaraq, bu yoxsulluğu böyük xoşbəxtlik hesab edərəm.

Edmon bağırdı:

– Xeyr, bu ola bilməz; müdrik, qüsursuz Faria səhv edə bilməzdi! Belə mənasız həyat sürməkdəndirsə, ölüm yaxşıdır.

Beləliklə, üç ay bundan əvvəl azadlıq istəyən Dantes, artıq bununla kifayətlənməyərək var-dövlət də istəyirdi. Burada Dantes deyil, Tanrı da təqsirkardı, məhz O, insanın qüdrətini məhdudlaşdırıb ona həddən artıq arzular nəsib etmişdi. Hələ insan ayağı dəyməmiş iki sıldırım divar arasındakı su axınının açdığı cığırla hərəkət edən Dantes, zənninə görə mağaranın olduğu yerə yaxınlaşdı. Sahil boyu hərəkət edə-edə hər yerə böyük diqqətlə baxarkən bəzi qayaların üzərində çox güman, insan əli ilə qazılmış çapıqlar gördü.

Hər şeyi dini adətlərin unutdurduğu kimi, mamır örtüyünə bürüyən zaman sanki müəyyən istiqamət və yol göstərməli olan bu işarələrə rəhm etmişdi. Bəzən bu işarələr mərsin kolluğu, yaxud da şibyə ilə örtülərək tamamən yox olur, Edmon, ona ümid verən bu işarələri tapmaq üçün budaqları ayıraraq yeni labirintlə yoluna davam edirdi. Kim bilir, bəlkə də kardinalın özü Spada ailəsinin başına gələcəklərini bilmədiyindən bacısı oğlunun yolu tapması üçün bu işarələri qoymuşdu. Bu xəlvəti yer, xəzinənin basdırılması üçün çox yararlı idi. Lakin bu kobud işarələri görən, başqa, yad nəzərləri cəzb etməmişdimi, bu ada öz qəribə sirrini müqəddəs tərzdə saxlaya bilmişdimi?

Sıldırım qayalıqlar arasında yoldaşlarından gizlənən Edmon, limana altmış addım qalmış çapıqların qurtardığına əmin oldu; lakin onlar onu mağaraya gətirib çıxartmadı. Edmonun qarşısında nəhəng özül üzərində durmuş böyük yumru qaya var idi. O, öz-özlüyündə bəlkə qeyd olunan yerin sonuna deyil, əksinə, əvvəlinə gəldiyini düşündü, dönüb gəldiyi yolla geri getdi.

Bu zaman Edmonun yoldaşları yemək hazırlamaqla məşğul idilər; su dalınca çaya gedir, çörək və meyvəni sahilə daşıyır, çəpişi qızardırdılar. Onlar çəpişi əldəqayırma şişdən çıxardıqları vaxt, dağ keçisi kimi cəld və cəsurcasına qayadan-qayaya tullanan Dantesi gördülər; onlar ona işarə vermək üçün tüfəngdən atəş etdilər. O, anında dönüb onların yanına gəlməyə tələsdi. Onlar Dantesin bu düşüncəsiz hərəkətini məzəmmət edərək, onun cəsur tullanışlarını izləyirdilər ki, birdən sanki onların narahatçılığının təsdiqi olaraq Dantesin qayanın başında ayağı sürüşdü; səndələdi, qışqırdı və gözdən itdi.

Edmonun onlardan üstün olduğunu bilmələrinə rəğmən, hamı birdən qalxdı, çünki hamı Edmonu sevirdi. Lakin ona birinci özünü yetirən Cakopo oldu.

Edmon qan içində, demək olar, hissiyyatsız halda uzanmışdı. Görünür, on iki-on beş fut hündürlükdən düşmüşdü. Ağzına bir neçə damla rom tökdülər və bir dəfə ona kömək edən bu dərman, bu dəfə də öz şəfaverici təsirini göstərdi.

Edmon gözünü açdı, dizindəki güclü ağrıdan, başındakı və belindəki dözülməz ağrıdan şikayətləndi. Onu sahilə aparmaq istədilər. Lakin Cakoponun təşkilatçılığı ilə onu qaldırmaq istədikdə Edmon zarıldayaraq ağrıya dözə bilmədiyini bildirdi.

Şübhəsiz çəpiş Dantesin heç yadına da düşmürdü; lakin onun kimi pəhriz tutmağa niyyəti olmayanların hamısının sahilə dönməsini tələb etdi. Dediyinə görə, onun yalnız dincəlməyə ehtiyacı var idi, yoldaşlarını, onlar qayıdanadək özünü daha da yaxşı hiss edəcəyinə ümidləndirdi.

Dənizçiləri çox da dilə tutmaq lazım gəlmədi, onlar ac idilər və çəpişin qızardılmış iyini hiss etmişdilər, dəniz quldurları öz aralarında ədəb qaydalarını çox da gözləyən deyildilər.

Bir saatdan sonra dənizçilər qayıtdılar. Bu müddət ərzində Edmon yalnız bir neçə addım sürünərək, mamırla örtülmüş bir qayaya söykənə bilmişdi.

Lakin görünür, onun ağrısı sakitləşməmiş, hətta artmışdı. Yaşlı kapitan bu səhər yola düşməkdən ötrü və mallarını Pemonta ilə Fransa sərhədlərində, Nitssa ilə Frejüs arasında boşaltmaqdan ötrü Dantesdən ayağa qalxmasını istədi. Dantes qeyri-insani cəhdlə onun istəyini yerinə yetirir, lakin hər cəhdində rəngi qaçmış və əzab çəkən adam kimi yerə yıxılırdı.

– Onun qabırğaları sınıb. – Kapitan pıçıltı ilə dedi. – Dəxli yoxdur, o, yaxşı dostdur və onu atıb getmək olmaz; çalışaq onu tartanaya keçirək.

Lakin Dantes, kiçik bir hərəkətin ona verdiyi ağrıdansa, yerindəcə ölməyi seçdiyini bildirdi. Kapitan dedi:

– Lakin nə etmək olar? Nə olacaqsa olsun. Bircə sizin kimi dəyərli bir insanı köməksiz atıb getdiyimizi deməsinlər. Axşam üstündən tez lövbər qaldırmayacağıq.

Bu təklif dənizçiləri çox təəccübləndirdi, lakin heç kəs buna etiraz etmədi – əksinə, kapitanı hamı ciddi və dəqiq adam kimi tanıyırdı, onun öz məqsədindən imtina etdiyini, ya da onun yerinə yetirilməsinin vaxtını dəyişdiyini görən olmamışdı. Ona görə də Dantes, göyərtədə yaranmış bu qayda-qanunun gözlənilməyən bir dəyişikliyə məruz qalmasını istəmədi, kapitana dedi:

– Xeyr, mən özüm təqsirkaram və bacarıqsızlığıma görə cəzalanmalıyam: mənə bir az suxarı, dağ keçisi vurmaq, bəlkə də özümü müdafiə üçün tüfəng, barıt və güllə ehtiyatı saxlayın, siz yubansanız, özümə yer düzəltmək üçün bir külüng verin.

Kapitan dedi:

– Lakin sən acından öləcəksən.

Edmon cavab verdi:

– Bu ağrıları çəkməkdənsə, ölməyə üstünlük verirəm.

Kapitan dənizə çıxmağa hazırlaşan “Ameliyanın” dalğalar üzərində yırğalandığı kiçik limana baxdı.

– Maltalı, sizinlə biz nə edək? Biz səni tərk edə bilmirik, eyni zamanda qala da bilmərik.

Dantes dedi: – Gedin!

Kapitan cavab verdi:

– Bizim ayrılığımız bir həftədən az çəkməz, bir də səni götürmək üçün yolumuzu dəyişməliyik.

Dantes cavab verdi:

– Qulaq asın, siz iki-üç gündən sonra bu tərəfə gələn balıqçı qayığı görsəniz, deyin ki, bura gəlib məni Livornoya qədər aparsınlar, onlara aparmaları üçün iyirmi beş piastra verərəm.

Kapitan başını buladı.

Cakopo dedi:

– Qulaq asın, kapitan Baldi, hər şeyi qaydasına salmaq üçün belə bir təklifim var, siz gedin, mən isə yanında qalıb ona qulluq edərəm.

Edmon soruşdu:

– Mənim yanımda qalmaq üçün öz mənfəətindən imtina edəcəksən?

Cakopo cavab verdi:

– Bəli, tərəddüd etmədən.

Dantes dedi:

– Cakopo, sən çox gözəl adamsan; və rəbbim səni bu xoş niyyətlərinə görə mükafatlandıracaq, sənə təşəkkür edirəm, lakin mənim heç nəyə ehtiyacım yoxdur. Bir-iki gün dincəlib yaxşılaşaram, bu sıldırımlıqlar içərisində isə əzilmələr üçün güman edirəm, müalicəvi otlar tapa bilərəm.

Dantesin dodaqlarında qəribə bir təbəssüm yarandı; o Cakoponun əlini bərk sıxdı, lakin adada qalmaq və yalnız tək qalmaq qərarı dəyişə bilməzdi.

Qaçaqmalçılar Dantesin istədiklərinin hamısını ona verərək gəmiyə yollandılar və tez-tez arxaya baxaraq onunla dostcasına vidalaşırdılar, Dantes də sanki tərpənə bilməyən adam kimi, yalnız bir əlini qaldıraraq onlarla vidalaşırdı.

Onlar tamamilə gözdən itdikdə, Dantes güldü.

– Qəribədir, məhz belə adamlar içərisində dostluq və sədaqət tapırsan!

Sonra ehtiyatla sürünərək dənizin qabağını kəsən qayanın zirvəsinə çıxdı, oradan hazırlığını tamamlayan, lövbəri qaldırılmış sanki qağayı kimi, yelkənlərini açıb yüngülvarı yırğalanmayla tərpənən tartananı gördü.

Bir saatdan sonra, yaralının uzandığı yerdən gəmi artıq görünmürdü.

Dantes, bu çılpaq qayalar üzərində mərsin kolluğu və şibyə içərisində tullanan dağ keçisindən daha cəld ayağa qalxaraq bir əlinə tüfəngi, digər əlinə külüngü alaraq, çapıqların bitdiyi qayaya tərəf qaçdı.

Farianın ona ərəb balıqçısı haqqında danışdığı nağılı yadına salaraq bağırdı:

– İndi isə, açıl, Susam, açıl!