Kitabı oku: «QRAF MONTE-KRİSTO», sayfa 16

III. SEHRLİ PARILTI

Günəş yolun artıq üçdə birini qət etmişdi, isti, canlandırıcı may şüaları, sanki onun hərarətini hiss edən qayaların üzərinə yayılmışdı; süpürgə kolunda gizlənmiş minlərlə cırcırama isə durmadan eyni tipli cırıldamalarını havaya yaymaqla məşğul idi; zeytun və mərsin yarpaqları demək olar, dəmir səsi əks etdirərək əsməyə davam edirdi; Edmonun günəş altında qızmış qranit üzərindəki hər addımı, yaşıl zümrüd rəngli kərtənkələləri qorxudurdu; uzaqda, dağların döşündə ovçuları cəlb edən dağ keçiləri görünürdü; bir sözlə, ada canlı idi, buna baxmayaraq Edmon Tanrının nəzərləri altında özünü tənha hiss edirdi.

Edmonu qorxuya bənzər qəribə bir hiss bürüdü; buna səbəb isə aydın gündüz işığı idi, belə işıqda hətta səhrada da bizə elə gəlir, kiminsə hər şeyi bilmək istəyən baxışları bizi güdür.

Bu hiss o dərəcədə güclü idi ki, Edmon işə başlamazdan əvvəl külüngü bir yana qoyub tüfəngi əlinə alaraq ən yüksək zirvəyə qalxıb diqqətli baxışla ətrafa nəzər saldı.

Lakin etiraf etmək lazımdır ki, onun diqqətini nə evlərini gördüyü şairanə, məftunedici Korsika, nə ona tanış olmayan Sardiniya, nə yaddaşında böyük hadisələr oyandıran Elba, nə də üfüqdə ancaq təcrübəli dənizçi gözünə görünən möhtəşəm Genuya və ticari Livorno cəlb edirdi; xeyir, onun gözləri sübh tezdən yola çıxan yüngül hərbi gəmini və yenicə dənizə çıxmış tartananı axtarırdı.

Birinci artıq Bonifas boğazında gözdən itmişdi; ikincisi əks istiqamətdə Korsika sahili boyunca gedərək onu dolanıb keçməyə hazırlaşırdı.

Bu Edmonu sakitləşdirdi.

Dantes diqqətini yaxında olan əşyalara yönəltdi: o gördü ki, sivri uclu adanın ən yüksək nöqtəsində sanki kövrək heykəl kimi, nəhəng oturacağın üstündə durub; aşağıda kimsə yox idi; ətrafda da bir qayıq görünmürdü; qayaların ətəyinə vuran və sahil qranit daşları üzərinə gümüşü haşiyə salan mavi dənizdən başqa heç nə yoxdu.

Edmon tələsik, eyni zamanda da ehtiyatla enməyə başladı. Belə məharətlə və uğurla oynadığı bədbəxt hadisənin doğrudan başına gələcəyindən çox ehtiyat edirdi.

Qeyd etdiyimiz kimi, Dantes çapıqlara baxa-baxa geri qayıdaraq, izlərin onu antik nimfanın dəniz hamamına bənzər kiçik limana gətirib çıxartdığını gördü. Limana giriş lazım olduğu qədər geniş və dərin idi, hətta speronarların²⁰ bura girib gizlənməsi tamamilə mümkün idi. Onda Dantes, ağlı gözəl idarə edən Farianın ehtimallar labirintini ələ alaraq belə qərara gəldi ki, kardinal Spada onu görməsinlər deyə, bu kiçik limana girib, gəmini orada gizlədərək çapıqların istiqamətində gedib onun bitdiyi yerdə xəzinəni basdırıb. Bu ehtimal Dantesi yenidən yumru, böyük daşın yanına gətirib çıxartdı.

Yalnız bir fikir Edmonu narahat edir və dinamika haqqındakı təsəvvürünü alt-üst edirdi: bu cür beş-altı min funt ağırlığında daşı durduğu yerin üzərinə necə qaldırmışdılar?

Qəfildən Dantesin ağlına qəribə gözəl bir fikir gəldi, öz-özünə dedi: “Ola bilsin, onu ora qaldırmayıblar, sadəcə yuxarıdan aşağıya diyirlədiblər”.

Tələsik yuxarı qalxıb daşın ilkin durduğu yeri axtarmağa başladı.

O doğrudan da dağın başında kiçik bir maillik gördü, buradan daşı aşağı sürüşdürmək olardı. Qayanın ondan balaca bir hissəsi isə ən azı onu durdurmaq üçün dayaq ola bilərdi. Onun ətrafı kiçik daş və çay daşları ilə örtülmüşdü, bu hörgünün üstü isə xam torpaqla basdırılmış və onun üzərində artıq ot, mamır, mərsin, saqqız ağacı bitərək bu nəhəng daşı qaya ilə birləşdirmişdi.

Dantes, ehtiyatla torpağı qazaraq, bu hiyləgər hərəkətin sirrini açdı, ya da açdığını düşündü.

Keçən zaman ərzində bərkimiş bu ara divarı külünglə dağıtmağa başladı. On dəqiqədən sonra divarda əl girə biləcəyi qədər bir deşik açıldı. Dantes, tapa bildiyi ən böyük zeytun ağacını qırıb, budaqlarını təmizləyərək deşiyə soxdu və ling əvəzi işlətməyə başladı.

Lakin daş elə ağır idi, altdakı daş ona elə dayaq verirdi ki, heç kəs, hətta Herakl qüvvəsinə malik olan adam da onu yerindən tərpədə bilməzdi. Bu halda Dantes ilk növbədə dayağı ləğv etmək qərarına gəldi. Lakin necə?

Dantes, özünü itirmiş, diqqətsiz halda ətrafa baxarkən birdən gözü Cakoponun verdiyi barıtla dolu qoyun buynuzuna sataşdı.

O, gülümsədi; bu cəhənnəm ixtirası onun köməyinə çatacaqdı.

Dantes, külüngün köməyi ilə üst daşla alt daş arasında mina üçün yer qazanların ağır və uzun sürən işdən yaxa qurtarmaqları üçün etdikləri kimi, yer açdı: bu keçidi barıtla doldurdu, cib dəsmalını çıxardıb ondan fitil hazırladı. Sonra fitili yandırıb kənara çəkildi.

Partlayış özünü çox gözlətmədi. Üstdəki daş barıtın ölçüyə gəlməz qüvvəsi ilə anında qalxdı, altdakı daş isə parça-parça oldu. Dantesin açdığı deşikdən bir yığın lərzəyə gəlmiş həşərat, böcək və böyük, bu sehrli keçidin qoruyucusu, mavi halqalarını açıb yox olan suilanı çıxdı.

Dantes deşiyə yaxınlaşdı; dayaqsız qalmış üstdəki daş uçurum üzərində sallanırdı. Qorxmaz axtarıcı onun ətrafını dolanıb, ən sallaq yeri seçərək Sizif kimi, var gücü ilə lingin üzərinə basdı. Silkələnmə nəticəsində tərpənən daş yelləndi; Dantes, iki qat səylə çalışmağa başladı; o qayaları qoparan Tanrının sərkərdələri ilə döyüşən nəhəngə bənzəyirdi. Nəhayət daş uçulub diyirləndi, üz aşağı yuvarlanaraq dəniz burulğanında gözdən itdi.

Onun altında, girdə meydançanın ortasında, dördkünc sal daşa bərkidilmiş dəmir halqa görünürdü. Dantes, sevincdən və heyranlığından bağırdı – ilk cəhdi belə uğurla nəticələnmişdi!

O, axtarışlarını davam etdirmək istəyirdi, amma ayaqları elə titrəyir, ürəyi elə güclü döyünür, gözləri elə isti dumanla örtülmüşdür ki, dayanmağa məcbur oldu.

Lakin bu durğunluq bir an çəkdi. Edmon lingi halqanın içinə keçirib var gücü ilə onu hərəkətə gətirdi, sal daş qalxdı; onun altından mağaranın qatı qaranlığı içərisindən aşağı sərt yenən pilləkənə bənzər bir şey göründü.

Kim onun yerinə olsaydı ora tullanıb, sevincindən bağırardı. Dantesin rəngi qaçdı, o, fikir içində dayanıb durdu, öz-özünə dedi:

– Dayan! Kişilik göstərmək zamanıdır. Mən bədbəxtliyə alışmışam, ümidin boşa çıxması məni qıra bilməz; məgər əzab çəkmək mənə heç nə öyrətməyib? Ürək isti ümid əsmələri altında həddindən artıq genişlənərək partlayır, qəfil həqiqətin soyuğundan isə yığılır! Faria sayıqlayırdı: kardinal Spada bu mağarada heç nə basdırmayıb, ola bilsin, heç burada da olmayıb; əgər olubsa da qorxmaz fırıldaqçı, yorulmaz və qatı cinayətkar Sezar Bordjia onun ardınca gələrək mənim kimi çapıqlarla onun izini tapıb, daşı qaldıraraq hamıdan qabaq bura enib, mənə heç nə saxlamayıb.

O, təxminən bir dəqiqə tərpənmədən, dərin və qaranlıq quyuya baxaraq durdu.

– Bəli, bəli, belə macəraya bu kimi, təmtəraqlı quldurun, kölgə ilə işığın qarışdığı və onun həyatının məğzini təşkil edən qeyri-adi əhvalatların bir-birinə qarışmasında da yer ola bilər. Bu əfsanəvi sərgüzəşt onun qələbələrinin mütləq bir halqası idi; bəli, Bordjia bir vaxt bir əlində məşəl, digərində qalxan burada olub, ola bilsin, tam da burada, qayaların iyirmi addımlığında nəhs və nifrət oyandıran, diqqətlə yerə, havaya və dənizə göz gəzdirən iki gözətçi dururdu, halbuki bu vaxt, mənim etməyə hazırlaşdığım kimi, onların hökmdarı qəzəbli, alov saçan əli ilə qaranlığı yararaq mağaraya daxil olurdu.

Dantes, öz-özündən soruşdu: “Bəs Bordjia öz sirrini etibar etdiyi gözətçilərə nə etmişdi?”

Gülümsəyərək özünə cavab verdi: “Alarixanın qəbir qazanlarına etdiklərini, basdırılanlarla birlikdə basdırdılar”.

Dantes davam edərək dedi: “Lakin Bordjia burada olmuş olsaydı, sərvəti tapıb aparmış olardı; Bordjia – İtaliyanı ənginarla müqayisə edib onu yarpaq-yarpaq yeyən adamdır, vaxtın qiymətini yaxşı bilirdi, bu daşı əvvəlki yerinə qoyaraq boş yerə vaxt da itirməzdi. Beləliklə, mağaraya enək”.

O, dodaqlarında şübhəli gülüşlə, insan müdrikliyinin son sözünü pıçıldayaraq pilləkənə qədəm qoydu: “Ola bilsin!…”

Lakin burada Dantes, gözlədiyi qaranlıq və boğunuq hava əvəzinə, yumşaq, mavi alaqaranlıqla rastlaşdı; buraya hava və işıq təkcə onun açdığı dəliklərdən deyil, həmçinin zahirdən görünməyən qayaların arasındakı yarıqlardan da düşürdü, onların arasından mavi səma, palıd ağacının yaşıl naxışları və sürünən çaqqal gavalısının tikanlı lifləri görünürdü.

Havası nə nəm, nə də boğanaqdı, əksinə isti və mülayim, zahiri havadan aydın günəşin mavi alaqaranlıqda olduğu qədər yumşaq havası olan mağarada, bir neçə saniyə qalan Dantes, qaranlıqda görmək qabiliyyətinə malik olduğundan, artıq ən uzaq guşələrə nəzər sala bilmişdi; mağaranın divarları qranitdən idi, onun kiçik parıltıları almaz kimi bərq vururdu.

Edmon gülümsəyərək dedi:

– İlahi! Çox güman, kardinalın saxladığı bütün sərvət yalnız bundan ibarətdir, rəhmli rahib yuxusunda parıldayan divarları görərək, böyük ümidlərə qapılıb.

Lakin Dantes əzbər bildiyi vəsiyyətnamənin sözlərini yadına saldı. Orada bəyan edilirdi: “İkinci quyunun ən ucqar guşəsində”.

Dantes, yalnız birinci mağaraya girmişdi; ikinci mağaranın girişini tapmaq lazım idi.

O, ətrafına baxdı. İkinci mağara yalnız adanın dərinliyinə tərəf gedə bilərdi. Daş plitələri nəzərdən keçirib, mağaranın onun fikrincə, hər ehtimala qarşı bağlanmış, yarıq olan divarını döyməyə başladı.

Bir neçə dəqiqə külüngün qranitə dəyməsinin bərk, aydın səsləri eşidildi, Dantesin alnını tər basdı. Nəhayət yorulmaz mədən qazmaçısına elə gəldi, qranit divarın bir yerində səs onun çağırışına daha boğunuq, daha bəm səslə cavab verir; diqqətlə, alovlu baxışlarla divara baxdı və məhbus hissiyyatı ilə ola bilsin, heç kəsin başa düşə bilmədiyini başa düşdü: bu yerdə boşluq olmalıdır.

Lakin Sezar Bordjiadan vaxtın qədrini heç də az bilməyən Dantes, əbəs yerə əziyyət çəkməsin deyə, külünglə mağaranın digər divarlarını da yoxladı, tüfəngin qundağı ilə yeri döydü, şübhələndiyi yerlərdə qumu eşələyib heç nə tapmayaraq, sakitləşdirici səs verən divarın yanına qayıtdı.

Yenidən daha da böyük qüvvə ilə divara vurmağa başladı.

Qəfildən təəccüblə külüng zərbələri altında divardan parça-parça suvağın ayrıldığını, altından adi tikinti daşına bənzər, ağtəhər, yumşaq daşların üzə çıxdığını gördü. Qayadakı deşik bu daşla bağlanaraq üstü qranit rəngli suvaqla malalanmışdı.

Onda Dantes, külüngün şiş ucu ilə yenidən vurdu və külüng bir düym divara saplandı.

Görün onu harada axtarmaq lazım imiş.

İnsana xas olan təbii xüsusiyyətə görə Dantes, Farianın səhv etmədiyinə dair nə qədər çox sübut tapırdısa, bir o qədər şübhələri artır və ümidsizliyə daha çox yaxınlaşırdı. Bu yeni kəşf ona cəsarət vermək yerinə, olan gücünü də əlindən aldı. Külüng divardan sürüşərək az qalırdı əlindən düşə, onu yerə qoyub, alnını sildi və kiminsə onu güdüb-güdmədiyini yoxlamaq üçün mağaradan çıxdı, əslində isə Dantes təmiz hava almaq üçün çıxırdı; o, hiss edirdi ki, özündən gedir.

Ada kimsəsiz idi, ada yüksək nöqtədə olan günəşin yandırıcı şüaları altında qalmışdı. Uzaqda balıqçı qayıqları öz yelkənlərini mavi-yaqutlu dəniz üzərinə uzatmışdı.

Dantes səhərdən bəri heç nə yeməmişdi, lakin yemək onun yadına da düşmürdü, bir qurtum rom içib mağaraya qayıtdı.

Ağır olduğunu düşündüyü külüng, indi quş kimi gəldi; onu qapıb həvəslə işə başladı.

Bir neçə zərbədən sonra daşların bir-birinə hörülmədiyini, sadəcə üst-üstə qoyularaq qeyd etdiyimiz kimi, suvaqla malalandığını gördü. Külüngün ucunu boşluğa salıb var gücü ilə tutacağı basdı – daş onun ayaqlarının altına düşdü!

Bundan sonra Dantesə yalnız külüngün ucu ilə daşları çevirmək lazım gəlirdi, onlar bir-birinin ardınca birinci daşın yanına düşürdü.

Dantes çoxdan açdığı deşikdən içəri girə bilərdi, lakin ümidini qorumaq, əminliyi uzaqlaşdırmaq üçün hələ də ləngiyirdi.

Nəhayət, bir dəqiqəlik tərəddüdü dəf edən Dantes, birinci mağaradan ikinciyə keçdi.

İkinci mağara birincidən alçaq, qaranlıq və tutqun idi; yenicə açılmış deşikdən içəri daxil olan hava üfunətli və başgicəlləndirici idi, nə qədər təəccüblü olsa da birinci mağarada belə bir şey hiss edilmirdi. Dantes çöldən daxil olan havanı bu ölü havanı təmizləməsini gözləyib, içəri girdi. Giriş deşiyinin sol tərəfində dərin və uzun bir künc var idi.

Lakin biz artıq qeyd etmişdik, Dantes üçün qaranlıq mühit mövcud deyildi. O, mağaraya göz gəzdirdi. Bura da birinci mağara kimi boş idi. Xəzinə, doğrudan da mövcuddursa, bu qaranlıq küncdə basdırılmış olmalıydı.

Əzabverici dəqiqə gəldi. Dantesi böyük xoşbəxtlikdən, ya da dərin təəssüf hissindən cəmi iki fut torpaq ayırırdı.

Küncə yaxınlaşdı və qəfil gələn qətiyyət və cəsarətlə torpağı qazmağa başladı. Beş-altı zərbədən sonra külüng dəmirə dəydi.

Matəm zəngi, həyəcan siqnalı heç zaman onu eşidənlərdə belə təəssürat yaratmamışdı.

Dantes heç nə tapmasaydı belə, bu dərəcədə rəngi qaçmazdı.

O, külüngü başqa yerə, yana vurdu, yenə eyni müqavimətlə rastlaşdı, lakin səs başqa idi.

“Bu dəmirlə haşiyələnmiş taxta sandıqdır”, deyə öz-özünə pıçıldadı.

Bu anda kiminsə kölgəsi işığı tutaraq keçdi. Dantes külüngü əlindən buraxdı, tüfəngi götürərək tələsik mağaradan çıxdı. Dağ keçisi girişdən keçib mağaraya girdi və onun bir neçə addımlığında ot yeməyə başladı.

Bu özünü naharla təmin etmək üçün əlverişli bir təsadüf idi; lakin Dantes, silah səsinin kimisə cəlb etməsindən qorxurdu. Nəsə fikirləşdi, sonra qatran ağacını kəsib, qaçaqmalçıların çəpiş bişirdiyi közərən tonqalda yandıraraq məşəllə mağaraya qayıtdı.

O, heç nəyi gözdən qaçırmaq istəmirdi. Məşəli qazılmış yöndəmsiz dərinliyin yanına yaxınlaşdıraraq səhv etmədiyini başa düşdü: külüng doğrudan da növbə ilə gah dəmirə, gah da ağaca dəyirmiş.

Məşəli yerə sancıb işini yenidən davam etdirdi.

Bir neçə dəqiqəyə üç fut uzunluğunda, iki fut enində bir yeri təmizləyərək palıd ağacından, yanları dəmir haşiyəli bir sandıq gördü. Qapağın üstündə torpağın altında qalmağına baxmayaraq qaralmamış, Spada nəslinə aid gümüş gerbli lövhəcik parıldayırdı, onun üzərində çələng qoyulmuş kardinal şlyapası ilə oval şəkilli italyan qalxanı içərisində şaquli vəziyyətdə duran qılınc əks olunmuşdu.

Dantes rahib Farianın dəfələrlə çəkdiyi bu gerbi çox asanlıqla tanıdı! İndi artıq heç bir şübhə qalmamışdı. Xəzinə burada idi; heç kim əbəs yerə boş sandığı belə səliqə ilə gizlətməzdi.

Dantes bir dəqiqə içərisində sandığın ətrafındakı torpağı təmizlədi. Əvvəlcə üst cəftə göründü, sonra iki sallanan qıfıl, sonra da yan divarlardakı dəstəklər. Bunların hamısı sənətin dəmiri nəcibləşdirmə dövründə böyük məharətlə cilalanıb hazırlanmışdı. Dantes sandığın dəstəyindən yapışıb qaldırmaq istədi, lakin əbəs yerə.

Belə olan halda sandığı açmağa qərar verdi, lakin cəftə və asma qıfıllar möhkəm bağlanmışdı. Bu sadiq gözətçilər, deyəsən onlara tapşırılan xəzinəni vermək istəmirdi.

Dantes, külüngün şiş tərəfini sandığın divarı ilə qapağın arasına soxub əl yerindən basdı, qapaq, cırıldayaraq çatladı; geniş çat dəmir zolaqları zəiflətdi, onlar da öz növbəsində möhkəm caynaqları ilə zədələnmiş taxtaları sıxaraq töküldü, sandıq açıldı.

Əsəbi titrəmə Dantesi bürüdü. O tüfəngi götürüb tətiyi çəkib yanına qoydu. Əvvəlcə öz təxəyyülündə parıldayan gecə içərisində çoxlu ulduz görmək üçün, uşaqların etdiyi kimi, gözlərini yumdu, sonra onları açaraq gözləri qamaşdığından yerindəcə donub qaldı.

Sandıqda üç bölmə var idi.

Birincidə qırmızı parıltılı beşlik və onluq qızıl pullar parıldayırdı.

İkincidə cilalanmamış, yalnız çəkisinə və qızıl dəyərinə görə dəyərləndirilən səliqə ilə düzülmüş tökmə külçələr yatırdı.

Nəhayət, Edmon əllərini yarısına qədər almaz, mirvari, yaqutla dolu olan üçüncü bölümə salaraq bu zinət əşyaları ilə doldurdu, onlar parıldayan şəlalə kimi, bir-birinin üzərinə düşərək pəncərəni döyən dolu səsi çıxarırdı.

Titrəyən əllərini bir neçə dəfə qızıl və qiymətli daş-qaşların içinə salan Edmon, bu mənzərədən doyaraq sıçrayıb və kütləşmiş halda, dəli olmağa yaxın adam kimi, mağaradan çıxıb qaçdı. Dəniz görünən bir qayanın üzərinə çıxdı, lakin heç kimi görmədi. O, ona məxsus bu saysız-hesabsız, misli görünməyən, eşidilməyən var-dövlətlə tək idi, tamamilə tək. Lakin bu yuxudur, ya həqiqət? Bu ani görüntü ona xülya kimi gəlmişdi, yoxsa əlində tutduqları əsl həqiqətdir?

O, yenidən öz qızıllarını görmək istədi, lakin eyni zamanda bu mənzərəyə tamaşa etməyə gücünün olmadığını hiss etdi. Sanki qaçmağa hazır olan ağlını tutub saxlamaq üçün iki əli ilə başını tutdu, sonra yol seçmədən, çünki Monte-Kristo adasında yol yox idi, dağ keçilərini və dəniz quşlarını öz bağırtısı və qəzəbli hərəkətləri ilə qaçıraraq, adada qaçmağa başladı. Sonra dolayı yolla geri qayıdaraq, hələ də özünə inamsız halda birinci mağaraya, ordan da ikinci mağaraya tullanıb yenidən qarşısında bu qızıl və almaz xəzinəsini gördü…

Bu dəfə diz üstə çökərək, titrək vəziyyətdə əllərini ürəyinə basmış, yalnız Tanrının başa düşə biləcəyi duanı pıçıldayırdı.

Bir az gözlədikdən sonra daha sakit və bununla yanaşı daha xoşbəxt görünürdü; öz xoşbəxtliyinə yalnız indi inanmağa başlayırdı. Var-dövlətini saymağa başladı. Sandıqda min ədəd hər biri iki-üç funt ağırlığında qızıl külçə var idi; sonra indiki pulla hər biri səksən frank dəyərində olan və üzərində VI Aleksandr və onun sələflərinin surəti əks olunan iyirmi beş min ədəd qızıl onluq saydı, bu zaman bölmələrin yalnız yarısına qədər boşaldığına əmin oldu, nəhayət, iki əli ilə on ovuc mirvari, almaz və digər qiymətli daş-qaş ölçüb çıxartdı, bu daş-qaşların bir çoxu o dövrün ən yaxşı ustaları tərəfindən çərçivələndiyindən bədii dəyərinə görə onlardan az olmayan qiymətə malik idi.

Gün axşama doğru əyilirdi. Dantes toranın yaxınlaşdığını gördü. Qaranlığa mağarada yaxalanmaqdan qorxub əlində tüfəng ordan çıxdı. Bir parça suxarı və bir neçə qurtum çaxır axşam yeməyini əvəz etdi. Sonra sal daşı əvvəlki yerinə qoyub, onun üzərinə uzandı, mağaraya girişi öz bədəni ilə bağlayıb bir neçə saat yatdı.

Bu gecə onun üçün şirin, qorxulu gecələrdən biri idi, həyəcanlara bürünmüş adamın artıq ikinci-üçüncü dəfə idi bəxtinə belə şey düşürdü.

IV. YAD ADAM

Səhər açıldı. Dantes artıq çoxdan gözü açıq onu gözləyirdi. Günəşin ilk şüası ilə durub dünənki kimi adanın ən yüksək qayasına çıxdı, ətrafa göz gəzdirdi. Yenə hər tərəf əvvəlki kimi adamsız idi. Edmon aşağı enib mağaraya yaxınlaşdı, daşı çəkərək içəri girdi; ciblərini qiymətli daşlarla doldurub bacardığı qədər sandığın qapağını bərk bağlayıb üzərinə torpaq tökərək onu ayaqladı, sonra qazılmış yer görünməsin deyə, üstünə qum səpib mağaradan çıxdı, girişi sal daşlarla bağlayıb üzərinə xırda daşlar tökdü, aralarını torpaqla doldurub üstdən mərsin və süpürgə kolu əkdi, kök tutması və burada çoxdan əkildiyini, böyüdüyünü göstərmək üçün suladı, öz ayaq izlərini silib səbirsizliklə yoldaşlarının qayıtmasını gözləməyə başladı. Daha qızıl və almazların seyrinə vaxt itirməyə, adada oturub əjdaha kimi faydasız sərvəti qorumağa dəyməzdi. İndi həyata, insanların yanına qayıdıb vəziyyəti düzəltmək, ilk növbədə sərəncamında olan böyük qüvvə ilə zənginliyin dünyada qazandırdığı hakimiyyəti, təsiri əldə etmək zamanı idi.

Qaçaqmalçılar altı gündən sonra qayıtdılar. Dantes, hələ uzaqdan görünüşünə və sürətinə görə “Gənc Ameliyanı” tanıdı; o yaralı Filokteti kimi özünü limana güclə çatdırdı, yoldaşları sahilə endikdə ağrıdan şikayətlənərək özünü daha yaxşı hiss etdiyini bildirdi. Sonra öz növbəsində onların başlarına gələn macəraları dinlədi. Uğur onların tərəfində olmuşdu; lakin yükü boşaldar-boşaltmaz gözətçi gəmisinin Tulondan çıxıb onlara tərəf istiqamətləndiyi xəbərini almışdılar. “Ameliyanın” sürətini məharətlə artırmağı bacaran Dantesin onlarla olmamağından təəssüflənərək tələsik yola düşmüşdülər. Tezliklə dənizçilər onları təqib edən gözətçi briqi görmüş, lakin qaranlıqdan istifadə edib Kore burnunu dolanıb keçərək uğurla qaçıb canlarını qurtarmışdılar.

Ümumilikdə səfəri uğurlu hesab etmək olardı, lakin hamı, xüsusilə də Cakopo Dantesin onlarla olmamağına və adambaşına düşən əlli piastrdan məhrum olmasına heyfsilənirdi.

Edmon təmkinli idi; o, hətta adanı tərk edib gedə biləcəyi halda ona çatacaq gəlirin miqdarını eşidəndə gülmədi belə; lakin “Gənc Ameliya” Monte-Kristoya ancaq onun ardınca gəldiyindən, elə həmin gecə göyərtəyə qalxaraq kapitanın ardınca Livornoya yollandı.

Livornoya gəldikdə, yəhudi sərrafın yanına gedib, əlində olan ən kiçik daşlardan dördünü, hər biri beş min frankdan satdı. Yəhudi belə bir qiymətli daş-qaşın dənizçidə hardan olduğunu soruşa bilərdi, lakin hər bir daşda min frank mənfəət əldə etdiyindən susmağa üstünlük verdi.

Ertəsi gün Dantes, yeni bir balıqçı qayığı alaraq onu Cakopoya hədiyyə etdi, hədiyyənin üstündə, əlavə olaraq dənizçi tutmaq üçün, yüz piastr da nağd pul verdi. Lakin bir şərtlə, Cakopo Marselə gedib, Melyan xiyabanında yaşayan Lui Dantes adlı yaşlı adamdan və Katalana kəndində yaşayan Mersedes adlı gənc qadından ona xəbər gətirməli idi.

Cakopo yuxu gördüyünü düşünürdü, lakin Edmon dənizçiliyə ərköyünlükdən gəldiyini söylədi, doğmalarının ona pul vermədiklərini səbəb gətirdi, lakin Livornoya gəldikdə dayısının ölümündən sonra ona böyük bir miras qaldığını öyrənmişdi, Dantesin yüksək mədəniyyəti bu əhvalatı inandırıcı edirdi. Cakopo isə dostunun ona yalan danışmadığına, bir an da olsun, şübhə etmirdi.

Sonra “Gənc Ameliya”da xidmət müddəti bitdiyindən, onu dilə tutub gəmidə saxlamaq istəyən, lakin mirasdan xəbər tutaraq fikrindən daşınan kapitanla görüşüb, onlardan ayrıldı.

Ertəsi gün Cakopo Marselə yola düşdü. Danteslə Monte-Kristo adasında görüşməyə qərar verdilər. Elə həmin gün Dantes, hara getdiyini heç kimə demədən, vida zamanı “Gənc Ameliya”nın gəmi heyətini bolluca mükafatlandıraraq, kapitana, bir gün özü haqqında məlumat verəcəyini vəd edərək sağollaşıb getdi. O, Genuyaya yola düşdü.

Buranın limanında kiçik bir yaxtanı sınaqdan çıxarırdılar, Aralıq dənizində genuyalıların yaxşı gəmiqayıranlar olduğunu eşidən bir ingilis, onların inşa etdiyi bir yaxta əldə etmək qərarına gəlmişdi. İngilis yaxtanı qırx min franka sifariş etmişdi; Dantes, yaxtanı həmin gün ona təhvil vermək şərti ilə altmış min frank təklif etdi. Öz yaxtasını gözləyən ingilis İsveçrəyə səyahətə yollanmışdı. O, bir aydan tez dönməyəcəkdi; gəmiqayıran qərara gəldi ki, bu müddət ərzində yeni bir yaxta inşa edə bilər. Dantes, gəmi inşaatçısını yəhudinin dükanına apardı, burada arxa otaqda yəhudi inşaatçıya altmış min frank sayıb verdi.

İnşaatçı heyət tutmaq üçün Dantesə öz köməyini təklif etdi. Lakin Dantes, tək üzməyə adət etdiyini deyərək təşəkkür etdi və yalnız onun kayutunda, çarpayısının başı üzərində gizli qıfılı olan, öz növbəsində kilidli olmaq şərtilə üç bölümlü bir dolab quraşdırsın. Dantes bu bölümlərin ölçüsünü inşaatçıya göstərdi, qeyd edək ki, hər şey ertəsi günə hazır edilmişdi.

İki saatdan sonra tək üzməyə adət edən ispan əsilzadəsini yola salmağa toplananların maraqlı baxışları altında Genuya limanından yola düşürdü.

Dantes yaxtanın öhdəsindən əla gəlirdi: yalnız bir sükanın köməyi ilə o yaxtanı bütün lazımi manevrləri yerinə yetirməyə məcbur edirdi, belə ki, yaxta özünü Dantesin kiçik tapşırıqlarını yerinə yetirən ağıllı varlıq kimi aparır, Dantes isə ürəyində genuyalıların doğrudan da dünyada birinci gəmi inşaatçıları olduğu fikri ilə razılaşırdı.

Sahilə toplaşanlar yaxtanı gözdən itənədək gözləriylə yola saldılar, bu zaman onun hara getdiyi haqda mülahizələr başladı: bəziləri Korsikaya, bəziləri Elbaya getdiyini deyir; bəziləri isə İspaniyaya getməsi üzərində bəhsə girirdi, bəziləri onun Afrikaya getdiyini də dedilər, lakin Monte-Kristo adasının adını çəkmək heç kimin ağlına gəlmirdi.

Bu arada Dantes, məhz ora yollanırdı.

İkinci günün sonunda adaya yan aldı. Yaxta çox asan idarə olunan idi və məsafəni otuz beş saata qət etdi. Dantes, sahillərin ümumi şəklini yaxşı öyrənmişdi və əsas limana girmədən, kiçik bir limanda lövbər saldı.

Ada boş idi; görünür, Dantes oranı tərk edəndən sonra heç kim bura yan almamışdı. O, mağaraya daxil oldu və xəzinənin qoyduğu vəziyyətdə qaldığını gördü.

Ertəsi gün Dantesin saysız-hesabsız sərvəti yaxtaya daşındı və gizli dolabın üç bölümünə doldurulub bağlandı.

Dantes daha bir həftə gözlədi. Bütün bu həftəni yaxta ilə at təlimçisi kimi adanın ətrafında dolanırdı. Bu günlər ərzində yaxtanın bütün yaxşı cəhətlərini və qüsurlarını öyrəndi. Dantes, birinciləri artırmaq, sonuncuları isə düzəltdirmək qərarına gəldi.

Səkkizinci gün Dantes tam yelkənlə adaya tərəf gələn qayıq gördü, bunun Cakoponun qayığı olduğunu başa düşdü; Dantes, siqnal verdi, Cakopo da siqnala siqnalla cavab verdi, iki saatdan sonra qayıq yaxtaya yaxınlaşdı.

Edmon gözlədiyi hər iki sualına acı cavab aldı: yaşlı Dantes ölmüş, Mersedes isə yoxa çıxmışdı.

Edmon bu xəbərləri sakit dinlədi; lakin həmin dəqiqə, arxasınca gəlməyi qadağan edərək sahilə endi. İki saatdan sonra geri döndü; hər iki dənizçi yelkənləri idarə etmək üçün Cakoponun qayığından yaxtaya keçdilər; Dantes Marselə istiqamət götürməyi əmr etdi. Atasının ölümünü gözləyirdi; lakin Mersedes hara yox olmuşdu?

Edmon, öz sirrini açmadan heç bir müvəkkilə qaneedici tapşırıq verə bilmirdi; bundan əlavə o, bəzi başqa məlumatlar da almaq istəyirdi, bunu isə təkcə özü edə bilərdi. Livornoda bərbərin güzgüsü tanınmasından ehtiyatlanmağa ehtiyacı olmadığını göstərdi. Bununla yanaşı indi onun sərəncamında vücudunu dəyişmək üçün hər cürə vasitə var idi. Budur, bir səhər Dantesin yelkənli yaxtası balıqçı qayığının müşayiəti ilə cəsarətlə Marsel limanına girib bir zamanlar Edmonu İf qalasına aparmaq üçün gözətçi qayığının durduğu yerdə dayandı.

Dantes, əsə-əsə karantin qayığında ona yaxınlaşan jandarmanı gördü. Lakin o, əldə etdiyi sakit əminliklə, jandarma Livornoda aldığı ingilis pasportunu təqdim etdi, bu xarici Fransada fransız pasportlarından daha çox hörmətə malik buraxılışın köməyi ilə maneəsiz sahilə endi.

Dantesin Kannebyer küçəsində ilk gördüyü, “Faraon” gəmisindən tanıdığı dənizçi oldu. Bu adam bir vaxtlar Dantesin rəhbərliyi altında işləyirdi, sanki Dantesin özündə olan dəyişikliklərə əmin olması üçün buradaydı. Dantes, düz dənizçiyə yaxınlaşıb ona bir neçə sual verdi, o isə sualları həyatında birinci dəfə gördüyü adamın sualları kimi cavablandırdı. Dantes, dənizçiyə verdiyi məlumatlara görə hörmət əlaməti olaraq bir sikkə verdi; bir dəqiqə keçmiş bu yaxşı adamın onun ardınca qaçdığını eşitdi.

Dantes geri döndü. Dənizçi dedi:

– Üzr istəyirəm, cənab, görünür səhv etmisiniz; yəqin mənə iki franklıq sikkə vermək istəmisiniz, əvəzində iki qat napoleondor vermisiniz.

Dantes dedi:

– Düz deyirsən, əzizim, səhv etmişəm, lakin sənin düzgünlüyün mükafata layiqdir, xahiş edirəm, ikinci sikkəni də qəbul edib dostlarınla mənim salığıma içəsiniz.

Dənizçi elə heyrətlənmişdi ki, Edmona heç təşəkkür də etmədi, onun ardınca baxıb dedi:

– Görünür, Hindistandan gələn hansısa zadəgandır.

Dantes, yoluna davam edirdi; hər addımda ürəyi daha da güclü titrəyirdi; bizi tərk etməyən unudulmaz uşaqlıq xatirələri hər küncdə, hər kəsişmədə qarşısında peyda olurdu. Noayl küçəsinin sonuna çatıb Melyan xiyabanlarını gördükdə ayaqlarının dolaşdığını hiss etdi, az qala yanından keçən minik arabasının altına düşəcəkdi. Nəhayət, Dantes bir vaxtlar atasının yaşadığı evə yaxınlaşdı. Çardağın pəncərəsindən atasının səliqə ilə qulluq etdiyi ağ əsmər və ərik gülləri yoxa çıxmışdı.

Dantes, ağaca söykənib fikirli halda qədim evin yuxarı mərtəbələrinə baxdı; nəhayət qapıya yaxınlaşdı, astanadan keçərək boş mənzilin olub-olmadığını soruşdu, beşinci mərtəbədə bütün mənzillər dolu olsa da, Dantes, elə inadla onları görmək istədiyini bildirdi ki, qapıçı yuxarı qalxıb mənzil sahiblərindən xariciyə mənzilləri göstərməyə icazə istədi.

Bu ikiotaqlı kiçik mənzili iki həftə bundan əvvəl nişanlanmış gənc ailə tutmuşdu. Bu gənc, xoşbəxt cütlüyü gördükdə, Dantes, dərindən nəfəs aldı.

Bununla belə burada atasının yaşadığını xatırladan heç nə yoxdu, divar kağızları dəyişdirilmişdi; yaddaşında bütün təfsilatları ilə canlanan, uşaqlıq dostları olan köhnə əşyaların hamısı yoxa çıxmışdı. Yalnız divarlar həmin divarlar idi. Dantes, çarpayıya nəzər saldı; o, atasının çarpayısıyla eyni yerdə dururdu. Edmonun gözləri qeyri-iradi yaşla doldu: qoca burada oğlunu çağıra-çağıra son nəfəsini vermişdi.

Gənc ər-arvad təəccüblə donmuş sifətindən iri göz yaşları axan bu sərt adama baxırdılar. Lakin hər bir kədər müqəddəsdir, onlar bu yad adama heç bir sual vermədən ona mane olmamaq üçün kənara çəkildilər, sonra, vidalaşarkən onu yola salaraq nə vaxt istəsə bura gələ biləcəyini, bu kiçik mənzillərində onu görməyə həmişə şad olacaqlarını dedilər.

Bir mərtəbə aşağı enən Edmon digər qapının qarşısında duraraq dərzi Kadrussun hələ də burada yaşayıb-yaşamadığını soruşdu. Qapıçı soruşduğu adamın iflasa düçar olub indi Belqarddan Bokerə gedən yolda aşxana işlətdiyini dedi.

Dantes ev sahibinin ünvanını soruşub çıxan kimi ora yollandı, özünü lord Uilmor kimi təqdim edərək (vəsiqədə adı belə qeyd olunmuşdu) ondan evi iyirmi beş min franka satın aldı. O, ən azı on min artıq pul ödəmişdi. Lakin sahibkar Dantesdən yarım milyon da tələb etsəydi, sövdələşmədən pulu ödəyəcəkdi.

Elə həmin gün notarius beşinci mərtəbədə yaşayan gənc cütlüyə məlumat verərək bildirdi ki, evin yeni sahibi onların evdə istədikləri hər hansı mənzili yaşadıqları mənzilin müqabilində verməyə hazırdır.

Bu qəribə əhvalat bütün həftə boyu Melyan xiyabanının sakinlərini məşğul edərək, min cürə həqiqətə uyğun olmayan ehtimallar doğurdu.

Lakin camaatın ağlını daha da qarışdıran və yoldan azdıran başqa bir vəziyyət də üzə çıxdı, gündüz Melyan xiyabanındakı evdə olan həmin xarici adam axşam Katalan kəndində gəzişirmiş, bir kasıb balıqçı daxmasına girərək bir saat orada olmuş və artıq on beş il bundan əvvəl ölmüş və yaxud da yoxa çıxmış adamlar haqda sorğu-sual edirmiş.

Ertəsi gün onun sorğu-sual etdiyi balıqçılar hədiyyə olaraq iki böyük balıqçı toru ilə təchiz olunmuş yeni qayıq aldılar.

Balıqçılar bu geniş ürəkli ziyarətçiyə çox təşəkkür etmək istəyirdilər, lakin həmin ərəfədə bir dənizçi ilə söhbət etdikdən sonra atına minib Ekss darvazasından çıxdığını, Marseli tərk etdiyini öyrəndilər.