Kitabı oku: «Йөзек кашы / Перстень», sayfa 15
Укырга качу
Барлык бүтән кешеләрдә була торган тормыш диалектикасыннан минем җиңги дә өлешсез үк түгел иде шикелле. Соңыннанрак төшендем: ахрысы, ничек тә булса мине йорттан җибәрергә, әти үлгәннән соң, нигездә үзе генә хуҗа булып калырга теләп булса кирәк, ул мине йортка кадаклап кую белән һаман саен котырта, ә минем күңел яхшы ук чуарлана башлаган, элеккерәк елларда өебездә укытучы абый торганлыктан, борынга аз-маз гына китап исе дә сеңеп калган иде. Теләчегә барган чакларда, һәртөрле портфельле кешеләргә – контора кешеләренә дә күз төшкәли. Әлеге теге әвеш-тәвеш тәгәри торган «исерек көпчәкләр» дән дә хурланам, кыскасы, ике тәкә башының бер казанга сыймаслыгын сизенәм, җиңги котырткан саен, куык кебек кабарына барам. Сүзләрен дә таба башладым, хәер.
– Сәвит укырга куша, китәм дисәм, мине берәү дә тота алмый, тотарга хакы да юк, – дип кенә җибәрәм җиңгигә. Икәү генә урак урганда йә булмаса барган җиребездә юлыбыз уңмыйча, ачуны кемнән һәм ничек алырга белмичә күперенеп кайткан чакларда, безнең арада бу турыда еш кына сүз кузгала, икебез дә кызу канлы, туганым җиңги белән шәп-шәп кенә әйткәләшеп алабыз. Ләкин җиңгинең бер ягы бик яхшы, абыйга әләкләми, булган сүз ике арада бетә иде. Шулай да бу сөйләшүләр эзсез генә калмады. 1924 елның көзенә таба без, күршебез Галим мулла малае Габдулла белән сөйләшеп, Казанга укырга китәргә булдык. Үзебезчә, бик килештерергә тырышып, педтехникумга гаризалар яздык, авыл советыннан таныклык яздырып алдык. Моның өстәвенә әле Габдуллага, чыгышын яшереп, мулла малаеннан «ярлы крестьян баласы» на әверелү өчен, янә бер печатьле кәгазь кирәк булды. Шуларның барысын да җыйгач һәм ул кәгазьләрне өйдәгеләрнең, бигрәк тә туганым җиңгинең, борын төбендә селкеп күрсәткәч (янәсе, шушы хәтле печатьле кәгазе булган кешене тотып кара син, бар!), ниһаять, тәвәккәлләп, почтага салдык. Ләкин безнең зур өметләр баглап җибәргән бу кәгазьләребез Ванька Жуковның «Авылга – бабайга» дигән хаты булып чыкты. Без аңарга бер җавап та алмадык, шулай ук кәгазьләребезне кире кайтаручы да булмады.
Көтеп-көтеп тә нәтиҗәсе күренмәгәч, өйдәгеләрне сукрандырып, яланаяклап кына үзебез юлга кузгалдык. Казанда Габдулланың әтисе белән бертуган абыйсы сәүдә итә иде, Габдулла аркасында мин дә аларга барып сыендым. Көндез бер уку йортыннан икенчесенә йөреп, ләкин берсендә дә үзебезнең әлеге теге печатьле кәгазьләребезне тапмыйча һәм авыл мәктәбенең булыр-булмас дүрт классын гына бетергән такыр башларыбызны кая да куя алмыйча, тәкәббер нэпманнары, чатыр чабучы экипажлары, такылдап-такылдап сату итүче шкафчы малайлары белән кайнап торган ыгы-зыгылы Казанда берничә көн баш әйләндереп йөргәннән соң, абыйсы кибетендә сәүдә эшенә өйрәнергә булып, Габдулла калды, ә мин әлеге шул чебиләп беткән яланаякларымны яңадан Мәтәскә якларына таба бордым. «Юк, кайда ул безгә дигән уку, бүтәннәргә яраган авылың ярамыйча, эш ташлап йөргәч соң…» дип кимсенеп, үземне үзем тиргәп алдым мин. Һәм, дөресен әйтим, шул берничә көн интегеп йөргән арада шәһәр мине тәмам туйдырып өлгерде, шәһәрдә башыма урын таба алмавыма һич исем китми, хәтта күңелемнең бер почмагы белән моңа куанам да, тик абый белән җиңгидән генә хурланам, туганым җиңги тагын өскә очып куначак инде. Исемдә бик яхшы саклана: хәзерге Чехов базары урынында ул чагында вак кына частный кибетләр, ларёклар тезелеп киткән иде, ачык өстәлләрдә җиләк-җимеш, пешкән өйрә, көнбагыш маенда кыздырылган бәрәңге боламыгы һәм бүтән ризыклар саталар, тирә-юньгә җиләк-җимеш, пешкән ризык исе таралган һәм бөтен җирдә чебен мыжгып тора иде…
Көнбагыш маенда кызарып пешкән алсу бәрәңге боламыгы исеннән борын кимерчәкләрем бик сикерсә дә, алып ашарлык акчам юк, вак-төяккә дип өйдән биреп җибәргән тиеннәрдән кесә төбендә тик берәве генә калган иде. Шуңа ярты кило «пүкләвәнни» күмәч алып куенга кыстырдым да, борылып, шәһәрләренә карап та тормадым, чаптым авыл юлы белән. Утыз километрлар чамасы үткәннән соң, утырып, әлеге теге күмәчне «бөгеп салдым», аннары торып тагын чабарга тотындым. Шәһәрдә үзенә урын тапмаса да, шулай да башым йомры, үземчә план корып кайтам, көннең-көн буена чабып, кичкә ничек тә авылга кайтып җитәргә. Шулай да бик ашыкмаска, укырга керә алмыйча борылып кайтканны ничек тә кешеләргә сиздермәскә. Ә Казан белән безнең Мәтәскә арасы чама белән җитмеш километрлар тирәсе, бу араны ат белән чыккан кешеләр дә юлда кунып кайталар.
Һич онытасым юк, үзебезнең урманга кайтып җиткәндә, көнгә караңгылык төшкән, болытлы көзге төн шактый ук караңгы иде. Ә миңа шул караңгы төндә километр ярымлы калын урманны үтеп чыгарга кирәк. Тәпиләрем кабарган, үзем катырак җилгә дә авып китәрдәй булып арыганмын, әмма куркудан боларның берсе белән дә исәпләшеп тора алмадым. Юлны кыскарта төшә торган турырак сукмаклардан да түгел, олы юлның нәкъ уртасыннан, як-ягыма һич карамыйча, белгән-ишеткән догаларымны авыз эчемнән генә гел кабатлап, акыл ирешмәслек тизлектә урманны чабып үттем. Чабып үттем һәм чыктым да егылдым. Шул егылудан ник кенә тора алыйм! Гәүдәм бөтенләй үземнеке түгел, бот итләре таштай каткан, кабарган урыннар әрнеп сызлый иде. Ләкин авыл инде шунда гына, аннары тагын көндез кайтып керергә ярамаганлыгын да онытмаган идем. Күбенә тырышканны азына ничек тә тырышырга булып, янә торып бастым. Ләкин шул аз гына араны, урман белән авылыбыз арасын, узу никадәр азап булганлыгын гомердә дә оныта- сым юк.
Ындыр артлатып кына кайтып кердем. Хәер, вакыт та бик соң иде. Хәтта күңел өчен бер генә эт тә өреп карамады. Ишекне шакыйм, ачучы юк. Тәрәзәгә килеп чиертеп карыйм, тавыш биргәннәре ишетелми. Соңыннан белдем, әти күрше авылга – дәү апаларга кунакка киткән икән, ә абый белән туганым җиңги, чебеннән качып, җәй буе амбарда йоклаганнар иде, хәзер дә шунда йоклыйлар булып чыкты. Билгеле җирдән кәкре башлы кәшәкә таякны алып, өйалды ишегенең эчтән салынган бастырыгын төшердем. Аннары өйгә кереп, кулга нәрсә эләксә, шуның белән тамак ялгадым да чоландагы җәйнең җәй буена җыелмаган әзер урынга аудым.
Иртәгесен бик иртә кузгалдылар, йокым туймаган иде, шулай да өйалды сайгагы шыгырдауга уянып, байтак кына тыңлап яттым. Сүзләренә караганда, абый каядыр юлга җыена иде булса кирәк. Әле чоланда мин ятканны белмиләр, әти өйдә юк, җиңги, бәйләнер кеше калмаганга аптыраган кебек, үзалдына, йә булмаса савыт-саба көен тапмыйча, авыз эченнән мыгырданып йөри, ара-тирә абыйга да яхшы ук кычкыргалап ала иде.
Кичә Казан белән авыл арасын берөзлексез чабып кайту үзенекен иткән, аякларны кузгатып та булмый, табан асларындагы кабарган урыннар әрнеп-әрнеп сызлый иде. Ничек кирәк алай торып, чоланнан чыктым. Тегеләрнең икесенең дә күзләре шар булды.
– Укырга дип киткән тәти егет әйләнеп кайткан икән. Күрәсең, калкавычы бик җиңел булган, батмаган, – диде җиңги, абыйга әйткән булып.
Абый үз нәүбәтендә шулай ук читкә карап кына, өченче зат белән сөйләшкәндәй, ачулы мыгырданды:
– Эш ташлап йөргән була шунда. Кара сарык башы белән, укып, тиз генә камисар булмакчы. Аны гына көтеп торганнар ди калада. – Аннары, кинәт борылып, каршы сүз кушарга һич урын калдырмыйча, өзеп кенә әйтте: – Киен аягыңны, әйдә, Теләчегә, киттек. Ат янында торсаң да эш булыр. – Калган фикерен бүреген башына кигәннән соң, бүрек эченнән тапкан бик яңа нәрсәдәй, аеруча басым ясап өстәп куйды: – Кара сарык йонын агартырга маташканчы, солы җыеп, калага барып кайтсак, ичмасам, ат тамагы узар, йортка чәйлек-шикәрлек файдасы калыр.
Ишеткәнем бар, бик таныш сүзләр болар миңа. Безнең Мәтәскә авылының яртысы диярлек, җәйге кыр, ындыр эшләре беткәннән соң, Теләче базарыннан солы һәм бүтән азык-төлек җыеп, шуны Казанга алып барып, аз-маз файда белән сата. Кышкы салкыннарда йөк белән куна-төнә юл йөрүләрнең бәйрәм түгеллеген аз булса да үземнең дә татып караганым булды. Соңыннан, ниһаять, Казанда укырга калып, «кара сарык йоны агарта» башлаганнан соң, кышкы каникул вакытларында шундый йөкчеләрнең чанасына утырып, авылга бер генә яки берничә тапкыр гына кайтмадым. Беләм, беләм, Казаннан кайтышлый, җил уйнап торган буш чанада, аз гына салып алган крестьян агайның атка ничек кычкырганы әле дә колак төбемдә яңгырап тора. Ахрысы, миңа да шулай кала юлында катып-калҗаеп йөрергә туры килер инде.
Юк, туры килмәде, әй. Анадан бәхетле карындык эчендә туганлыктан түгел, ул яктан без барыбыз да бериш: бик үк зарыктырып көттермичә, кайда туры килсә, шунда туган һәм тууы белән үк иске әрмәккә төрелгән бәндәләр. Күрәсең, революция, безнең үзебезгә дә сиздермичә, күңелләребезгә тынгысыз нур сипте булса кирәк, юк, «чәйлек-шикәрлек» файда белән генә чикләнеп каласым килмәде, каядыр, карурманның артына сикереп чыгасым, андагы очсыз-кырыйсыз юлларның берсеннән еракка-еракка китәсем килә иде…
Солы җыярга дип чыккан әнә шул базарда, ат саклап торганда, мин Төрек авылында укытучы Габделхәй җизнине күреп, аңарга хәлне ничек бар, шулай сөйләп бирдем.
– Ә син шулай да борыныңны төшермә, – диде җизни, – бер барып керә алмасаң, икенче бар.
Аннары ул үзенең якын көннәрдә Казанга ниндидер йомышы төшәргә торганлыгын, барышлый Лаешка – кантон мәгариф бүлегенә кереп чыгарга тиешлеген әйтте һәм, сүзенә йомгак ясап, ярым ишарә белән өстәде:
– Әгәр тагын бер мәртәбә бәхет сыныйм дисәң, әйдә, утыр минем арбага. Түлке мин арба белән түгел, Рыбный Слабада аркылы, пароходка утырып китәчәкмен.
Минем әле үз гомеремдә пароходка утырганым да, аны күргәнем дә юк иде, җизнинең бу тәкъдименнән күңелем тагын иләсләнде, карурман артындагы серле юлларның берсе нәкъ әнә шулдыр кебек күренә башлады. Бу сәфәргә чыкканчы, җизнинең туган авылы Чүкәйгә кагыласы бар икән, анда кайчан булачагын әйтте, мин шул көндә аны Чүкәйдә туры китерергә тиеш булдым, шулай сөйләштек. Ләкин бу сөйләшүне безнең өйдәгеләр, һәм, гомумән, бүтән беркем дә белмәскә тиеш. Абый күрмәгәндә генә һәм, ул кайтып җитмәгәе дип курка-курка, сөйләшенгән шушы сүз һәм ул сүзнең җизни белән ике арабызда гына калырга тиешлеге безнең бу киңәшкә үзенә бертөрле серлелек бирә, шул ук вакытта өзлексез күңелне кымырҗытып торучы тынгысызлык уяткан иде.
Мин үзем, тулаем алганда, эчемдә караңгы бүлмәләр асрый торган кеше түгел, сер саклый белмим. Малай чагымда да шулай идем, әле хәзер дә берәр яшерен серем бар икән, шуны кемгә дә булса чишәргә теләп, эчемдә берьюлы бер дистә мәче мыраулый башлый. Шуны чамалап булса кирәк, Аллага шөкер, иптәшләр миңа бер дә андый йөк күтәртмиләр, әйтердәен шундук әйтеп бирәләр, әйтмәстәе булса, ул турыда теш агартып сүз ачмыйлар. Әнә шундый сертотмас үрдәк, мин, шулай да үз гомеремдә бер серне – җизнигә ияреп яңадан Казанга качарга җыенуымны – берәүгә дә әйтмичә тәки чыдадым. Моның сәбәбенә тик әле хәзер генә төшендем кебек: димәк, миндә укырга китү дәрте бик көчле булган булса кирәк. Әзерләнүем нәрсә: чикләвек җыеп саткан аз-маз акчам бар иде, аны кесәгә алып салдым. Алды яшел, арты шәмәхә материядән тегелгән һәм, кигәч, үземне төклетурага охшатыбрак күрсәтә торган жилетым бар иде, аны кул астынарак алып куйдым. Абыйның бай вакытыннан сакланып калган бер саквояжы аунап йөри иде, китап тутырырга-мазарга кирәк булса дип, аны да эләктереп китәргә булдым. Чабата-оек әзер иде, бүтәне турында уйлап та тормадым. Сөйләшенгән көнгә, берәүгә дә сиздермичә, көтү куганчы ук кузгалдым да алдыма-артыма һич карап тормыйча чыгып сыпырдым. Чүкәй авылына беренче генә баруым түгел, Чүкәйдән соң җизни белән барасы, ә җизни – укытучы кеше, шулай булгач, баш ватып торасы да юк. Казанда минем Габделхәй җизнине белмәгән кеше юктыр! Җитмәсә тагын, бу сәфәргә без пароход белән китәчәкбез, мәтәштермә, бу чыгып китү чынлап чыгып китү булырга тиеш!
Янә тагын Балык Бистәсе пристаненда, яр буенда, утыртма аяклар өстенә салынган склад астында, бик күп кешеләр бергәләп, ничек эләксә шулай ташланып, төн буе пароход көткәнебез хәтеремдә калган.
«Әйдә, Фатих, тор… пароход килә», – дип уятты җизни. Ахрысы, бик татлы таң йокысы булгандыр, торгач, озак кына аңыма килә алмыйча миңгерәп калдым. Тәнне чирата, су җиле шактый салкын иде. Кинәт күземне ача төшебрәк карасам, ходавәндә, пароход дигәннәре шушы икән! Бөтен җире яшелле-кызыллы утлар белән тулган, үзе безнең авылдагы Галиәхмәт байларның ике катлы өйләренә караганда да биегрәк, үзе бертуктаусыз гөжләп тора, үзенең морҗасы бар, морҗасыннан гел төтен чыга. Болай да башым әйләнгән чак, шунда тагын җизни башымны әйләндереп ташлады! «Җизни! Пароходны соң аны ничек йөртәләр?» – дип сораган идем, исе дә китмәде, әйтте дә салды: «Астына ут ягалар да, үзе шуннан йөри дә китә», имеш. Юк, яки минем җизни пароход мәсьәләсендә пычагымны да белми, йә белеп тә әйтергә теләмәде. Астына ут якканга карап кына йөри торган булса, әвеннең дә астына ут ягалар ич, нишләп соң әвен йөрми? Хәзер инде үземә күрә максатым да ачыклана башлады: Казанга барып укый башлау белән, иң элек шуны беләчәкмен – пароходны ничек йөртәләр? Аннары тагын бик кызыклы уй килде башка. Кызыклы, ләкин үземә үзем әйтергә дә шикләнәм. Шундый акыл җитмәслек уй: «Әгәр укып, пароход йөртергә өйрән- сәң, ә?»
Ак чәүкә
Пароход капитаны булырга теләү коры бер җилкенү булып кына калмады, бу фикерне мин байтакка кадәр үземдә саклап, җайлырак форсат чыкканны көтеп йөрдем. Ниһаять, Мулланур Вахитов исемендәге тугызъеллык мәктәпнең җиденче классын бетергәч, 1928 елның җәендә, Кәрим Вәлиуллин дигән зур гәүдәле таза бер малай – шәһәр малае белән Нижний Новгородка барып, Зайцев исемендәге политехникумга гариза бирдек һәм, причалда торган иске бер дебаркадерның өске катларында куна-төнә математика формулалары кимерә-кимерә, имтихан тапшырдык. Пароход йөртүче капитаннар, механиклар һәм яр буе службасы өчен белгечләр хәзерләп чыгаручы югары типтагы бу техник уку йорты минем өчен ватып булмаслык «каты чикләвек» булып чыкты. (Җәяләр эчендә генә булса да әйтеп үтим, математика һәм физика кебек төгәл фәннәрне мин элек-электән авыр үзләштерә идем, ничәмә-ничә тапкыр шахмат уйнарга өйрәнеп карадым, күңелем утырмады, әле хәзер дә сакалы биленә җиткән дәү абыйларның сәгатьләр буена шахмат тактасы янында кадакланып утыра алуларын һич башыма сыйдырып җиткермим. Бу мактанып әйтүем түгел, офтанып әйтүем; күрәсең, шулай сыңар канатлы гына булып туганмындыр.) Унбиш көннәр чамасы шулай этләнә торгач, Вәлиуллин кабул ителеп, мин, башка фәннәрдән имтихан бирә алсам да, бу уку йорты өчен аеруча әһәмиятле булган математикадан имтихан бирә алмыйча, яңадан Казанга кайтып китәргә мәҗбүр булдым.
Әмма бу фактны мин бераз алга сикерә төшеп, әлеге шул «пароход» дигән сүз чыккач кына сөйләдем. Чын дөреслектә, җиденче класска хәтле миңа әле байтак кына калач ашарга һәм аны нужа шулпасы белән юдырырга туры килде. Әлеге теге мине пароходка утыртып алып киткән Габделхәй җизни, болай үзе миңа карата яхшы теләктә булса да, укырга тиз генә урнаштыра алмады. Ул чагында, революция кояшыннан күзләре ачылып, минем кебек авылдан шәһәргә агылучы яшьләр гаять күп иде. Ф. Әсгать, белем нуры эзләп, таш калага омтылган яшьләр дулкынының күтәренке өметләрен чагылдырган мәшһүр «Таш кала» нәсерен нәкъ әнә шул елларда язды. Әйе, безнең ишеләр күп иде, шәһәр мине алай ансат кына «йота» алмады. Бугаздан үтмәвемнең төп сәбәпләреннән берсе – белемнең аз булуы. Авыл мәктәбенең барлы-юклы өч классын гына бетергән, русча бер авыз сүз рәтләп белмәгән, хәйләгә-мазарга өйрәнмәгән, таныш-белеш комиссарлары булмаган, бары тик матур хыялы һәм үзен төклетурага охшатып күрсәтә торган яшел жилеты гына булган яланаяклы авыл малаен бөке итеп кая булса да тыгып куярга мөмкин түгел, ә башкага ул ярамый иде. Җизни мине кулымнан җитәкләп озак йөртә алмады, кайбер танышларына ышандырып калдырып кайтып китте. Һич онытасым юк: аңарга хәтле бер җиргә дә чыкмаган авыл малаена – миңа – бер тиен акчасыз, ныклы таныш-белешсез, укырга керәчәгем яки керә алмаячагым ачык билгеле булмаган бер хәлдә, шау-шулы шәһәрдә торып калгач, бик тә күңелсез булды. Гүяки мине адаштыру өчен юри китереп ташладылар да, инде беркайчан да, беркем дә эзләп тапмаячак. Әмма нәрсә генә булмасын, мин инде авылга – абый белән җиңги янына икенче мәртәбә кире борылып кайтачак түгелмен, үземә үзем шулай сүз биреп куйдым.
Ул чагында Казанда, элекке «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе бинасында, «Мулланур Вахитов исемендәге күргәзмә-тәҗрибә мәктәп-шәһәрчеге» дигән, I һәм II баскыч мәктәпләрдән торган һәм яхшы гына укытучылар белән тәэмин ителгән зур бер уку йорты бар иде. Мин Казанга килгән шул егерме дүртенче елда бу мәктәп каршында, авылдан килеп укучылар өчен, интернат та ачылырга тиеш иде. Ләкин мин II баскыч мәктәпкә эләгә алмадым, I баскычның дүртенче классында гына калдым. Ә стипендия һәм интернат икенче баскычтан гына билгеләнәчәк, диләр. Шуннан нишләргә? Тотындым Вакыйф абый артыннан чабарга. Мәктәпнең директоры Вакыйф Зыя дигән бер кеше иде һәм, минем белүемә караганда, йомшак күңелле, рәхимле кеше иде. Берәү булса, безнең ише ябышкак малайларның (андыйлар без икәү: Казан арты ягыннан килгән Габделхак Губәев дигән малай да мин) өзлексез итәккә тагылып йөрүенә җене чыгар һәм, урамда ияргән иясез көчек балаларын таш атып куып җибәргән кебек, яныннан куып җибәрер иде. Әмма мин Вакыйф абый мәрхүмнең безгә хәтта тупас сүз әйткәнен дә хәтерләмим. Әлеге шул Вакыйф абый чабуына тагылып, әле Наркомпроска, әле кая йөгерә торгач, безнең хәлгә кереп, Казан арты малае белән миңа «күк капусы» н ачарга булдылар, ягъни II баскычта укымасак та, интернатка алырга һәм стипендиягә кертергә сүз бирделәр.
Бу, әлбәттә, безне бик канатландырды. Ләкин шулай да җирдән очып китә алмадык. Стипендия билгеләргә һәм интернатка алырга карар бирсәләр дә, ул карар закон төсенә кергәнче һәм безне интернатка алганчы, кайда эләксә – шунда кунып, тагын ике ай вакыт үтте. Интернат ачылачак йорт, элекке Әхмәт байларның Кабан күле буендагы зур сары йортлары, әле тик ремонтлана гына башлаган иде. Ә вакыт үзенекен итә, көзге җилле яңгырлар, салкын төннәр башланып китте, Казан арты малае Габделхак белән минем өчен бик үк җайлы түгел, кем якты чырай күрсәтсә – шунда кунып йөрибез. Белгән-күргән авылдашларыбызны, һәртөрле чыбык очы кардәшләрне йөреп чыктык. Әле интернат ачылу турында телгә дә алмыйлар иде. Белгән-күргән кешеләрдә якты чырай бетсә, әлеге шул интернат булачак Әхмәт бай йортына да кереп кунгалыйбыз; уты-суы үткәрелмәгән, ләкин ул чагында без утсыз һәм сусыз, бары тик күңел уты – өмет чаткысы белән генә җылынып та төнне үткәреп җибәрергә өйрәнгән идек инде.
Кунып чыгар урыны булмаган, кайтып китәр юлны өзеп килгән авыл малаеның салкын шәһәрдәге тормышы ниләр белән генә бәйләнми! Бервакытны шулай, башны куеп төн уздырыр почмак табу нияте белән, Гәрәй дигән авылдашымны эзләп киттем. Аны толчокта вак-төяк алу-сату эше белән шөгыльләнә дип сөйлиләр иде. Чын булса, башка һөнәрләре дә бар – авылдан йөк белән килгән ачык авызларны да утырткалый, имеш. Әмма без берсе турында да уйлап тормадык, көннәрдән бер көнне аны эзләп толчок якларына киттек. Габделхак алдында авылдашымның яман атын сатмыйм, шул ук вакытта бик үк шапырынырга да ашыкмыйм. Кырмыска оясы кебек кайнап торган толчокта, кешеләр арасында бәрелә-сугыла эзлибез. Ниһаять, очраттык, йомры телемне яссы итеп сүз башладым, хәлне сөйләп бирдем. Авылдаш агаем бик алай эреп төшмәде, әмма гозеребезне кире дә какмады.
– Минем әлегә эшем бар, кичкә таба әнә теге олы лабазның аргы башына таба килерсез, мин шул тирәдә булырмын, – диде дә китеп тә барды. Димәк, бүгенгә җылы почмак табылырга тора, тик менә олы лабаз дигәне генә бик олы икән! Җитмәсә тагын, теге ягында да, бу ягында да кеше мыжгып тора, таба алырбызмы-юкмы?
Башыңа төшкәч, башмакчы буласың икән, кунарга урын кирәк булгач таптык.
– Әйдә, миннән калма, – диде Гәрәй абый эре генә һәм, артына әйләнеп тә карамыйча, тиз-тиз атлап, Яңа бистә ягына таба китеп тә барды. Ул чагында әле Яңа бистәгә бернинди трамвай да, автобус та йөрми, хәзерге мех фабрикаларының исе дә юк, сәүдәсе уңган кешеләр дагалы атлар җигелгән экипажларда чак-чак узып китәләр, әмма күбесе безнең кебек җәяүләп юырта иде. Яңа бистәнең олырак урамнарын аркылы узып, тар гына тыкрыклардан дәшми-тынмый гына атлыйбыз. Йортлар һаман кечерәя, җимерек коймалар, өем-өем тиресләр һаман күбәя бара, сасысы да Аллага шөкер. Ниһаять, менә без тиреслек башына ук килеп чыктык. Инде монда өйләр дә рәтләп күренми, чокырлар да, шул чокырлар ярына казып ясалган вак-вак кына землянкалар. Без шул чокырлар арасыннан атлый торгач, кичке эңгер төште, землянкаларның дүртпочмаклы кечкенә-кечкенә тәрәзәләрендә тычкан утыдай утлар күренгәли башлады. Ахыр, менә без дә килеп җиттек кебек.
«Карап кына төшегез, минем дворецка керү алай ансат түгел», – диде Гәрәй абый. Өенә кайтып җиткәннекеме, аның тавышы шактый көр яңгырады бу юлы. Җирне баскычлап чокып төшкән тар гына коридорны үтеп, ишекне дәррәү тибеп ачты, без керосин лампасы белән яктыртылган, керосинка гөжләп торган кечкенә генә землянкага килеп кердек һәм аптырап калдык. Кинәт өч кеше килеп кергәч, өй эче бердән тулып калды, борылыр урын да юк иде. Әмма Гәрәй абыйның күңеле киң күренә; ахрысы, ул бераз гына салган да иде булса кирәк.
– Нәрсә сез катып калдыгыз, егетләр. Хәзинәдә бары шушы, салыгыз өсләрегезне, – диде ул тәкәллефсез генә. Шундый ук корылык белән кулындагы капчыкны хатынына атып бәрде:
– Эченә кереп карарга вакыт булмады, ни туры килде, шуны апкайттым.
Без аның бу сүзләреннән, әлбәттә, бернәрсә дә аңламадык, ләкин шунысы яхшы: ул моны ачуланып әйтмәде.
Гәрәй абыйның киң күңеллелеген без соңыннан, ашарга утыргач, тагын да якыннанрак белдек. Ахрысы, безнең ачлы-туклы йөргәнне ул да чамалады булса кирәк, култык астына кыстырып кайткан тегермән ташы кебек ак күмәчне турады да өеп салды табынга. Менә хатыны керосинкадан кайнар аш алып килде. Ниһаять, мондый бәхетне күрер көн дә бар икән! Без инде һөҗүмгә ташланырга әзер идек, әмма Гәрәй абыйның юмартлыгы чигенә барып җитмәгән булган икән.
– Кайнар аш алдыннан менә моны тотмыйбызмы? – диде ул, кайдандыр мич артыннан ярты литр аракы чыгарып.
Хатыны безне яклап арага керде:
– Укучы балаларны алай аздырмачы, Гәрәй. Языгын җыеп бетерә алмассың.
– Язык казык башында, биеп торчы каршымда, – дип җырлап ук җибәрде хуҗа. Һәм бер стакан аракыны авызына дәррәү чөйкәлтеп койды да, бераз җиңен иснәп алганнан соң, безнең кашыкка тотынуыбыз яки тотынмавыбыз белән һич исәпләшеп тормастан, шупырдатып ашый да башлады. Без дә, әлбәттә, аннан бик калышмадык. Мондый аш-су, мондый иркенлек, мондый күңел хөрлеге тагын кайчан эләгер, эләккәндә чамалап кал – Габделхак белән әллә нидә бер күзгә-күз карашып, сүзсез генә шулай сөйләшеп алабыз. Әмма үзебез вакытны һич тә бушка уздырмыйбыз, авыз белән тәлинкә арасында кашыкны йөгертә бирәбез, табын тутырып киселгән ак күмәч тә әкренләп эрегәндәй юкка чыга бара иде…
Аннары алар, җир идәнгә салам түшәк җәеп, безне шунда – салам түшәккә, үзләренең аяк очларына түшәп салдылар. Озын буйлы Гәрәй абыйның сәкедән сузылыбрак чыгып торган йонлач аягы нәкъ минем борын төбенә туры килде. Керосинка исенә хәзер инде аяк исе дә килеп өстәлде. Әмма шулай да Яңа бистәнең тирес башындагы шул кечкенә землянкада, идәндә, авылдашымның аягын иснәп йоклаган шул йокыдан да тәмле йокым булганын һич хәтерли алмыйм.
Иртәгесен алар безгә чәй эчертеп, кесәләребезгә берәр телем күмәч тыгып, якты йөз белән озатып калдылар. Җитмәсә әле, аптырап калсак, тагын килергә куштылар. Димәк, шулай икән бу Казан. Борын күтәреп йөрүче нэпманнардан гына тормый, аның әйбәт кешеләре дә күп икән. Инде безнең дә күңел әкренләп утыра башлады. Көндез барып укырга мәктәбебез бар, кирәк чагында кич барып кунарга Яңа бистәнең тиреслеге башында җир идәнле «дворецыбыз» әзер.
Гәрәй абыйның җәмәгате, исеме хәтердә калмаган, бик тә рәхимле хатын булып чыкты. Ул хәтта якты чырай белән генә чикләнеп калмады. Минем аякта бернәрсә дә юклыкны күреп, бүтәнчә берничек тә ярдәм итә алмагач, үзенекенме, кайдандыр Гәрәй абый эләктереп кайтканнымы, озын балтырлы, тезгә хәтле шнурланып менә торган биек үкчәле хатын-кыз гетры китереп тоттырды. Мин ул биек үкчәне киеп алгач, берьюлы биш карыш үсеп киттем, әмма ләкин мәктәптә Казан малайларының мыскыллап көлүләре генә бераз эчемне тырный иде.
Казан малайлары дигәннән, алар арасында мин, гомумән, кара каргалар арасына эләккән ак чәүкә кебегрәк идем. Буй җитеп килә торган уналты яшьлек егет, инде биек үкчәле сары гетр да киеп алгач, бөтенләй сузылдым. Билемнән генә булып калган шул кылчык малайлар арасында, ашаган көнне тук, ашамаганда ач килеш укып йөргән булам. Тегеләрнең дөньялары түгәрәк, кайсыларын, берәр җиргә үтешли, әтиләре атка утыртып алып килә, тамаклары тук, иреннәреннән майлары чәчрәп торгандай, күңелләре көр, өсләре-башлары бөтен, тәнәфес вакытларында, укытучыларга күрсәтмәскә тырышып кына, кыйммәтле папирослар тарталар. Исенә караганда, болай да тәмледер инде ул папирос, ә яшеренеп тарткач, бөтенләй үстереп җибәрә тегеләрне… Эчтән генә уйлыйм: «Әмма дә бер суырып карарга иде!» Ләкин сорарга хурланам.
Күрәсең, табигате шулайрак була кайбер кешенең. Үзенең хәле бик ялтырап тормагач, башкаларны күралмый. Үзем белән бер мәктәптә, бер класста укучы шәһәр малайлары миңа бөтенесе дә бер өер кара каргалар – «нэпман малайлары» булып күренәләр, мин аларны өнәп үк җиткермим, авылдагы малайлар белән булган иптәшлек хисе сизелми иде. Соңыннанрак төшенә башладым: хәлбуки алар арасында тормышның әчесен-төчесен күреп үскән эшче һәм хезмәткәр балалары да җитәрлек булган икән. Тагын да соңыннанрак шаһиты ук булдым: безнең ул Вахитов мәктәбендә минем белән бергә укып йөргән һәм миңа тоташ «нэпман малайлары» булып күренгән «кара каргалар» арасыннан менә дигән кешеләр – инженерлар, врачлар, профессорлар, партия һәм совет эшлеклеләре чыкты.
Әмма килгән генә елны минем аларга мөнәсәбәтем шулайрак иде, яшереп торуны кирәк тапмыйм. Мин – мин, белем эзләп килгән авыл чәүкәсе, ә тегеләр тоташы белән «кара каргалар» иде. Шулай итеп шул, авылны сагынып, ләкин кайтып китү турында хәтта башка да китермичә, шәһәргә ияләшмәгән килеш, әмма аның урамнарында ачлы-туклы һаман буталып, тиздән ачылачак интернатны дүрт күз белән көтеп, көннәрне үткәрә бирәм.
Соңга таба мин әлеге теге мине биш карыш үстереп җибәргән һәм кайбер малайлар өчен чәйнәр азык булган озын балтырлы, биек үкчәле сары гетрдан да котылдым, шулай куна-китә йөргәндә, тагын бер изге җан табылды. Ул изге җан дигәнем минем гетрны үзенә алып калды да аның урынына миңа үкчәсе бераз кыйшая башлаган, ләкин брезент кунычы әле таза сакланган итек бирде. Инде аяктан кайгы китте, Казанның ул чагындагы калтыр-колтыр урамнарын таптый бирәм. Сорап җибәрсәм, авылда иләнгән сарык тиресеннән теккән туным да бар, искерәк булса да, тужуркам да калды, ләкин үземә күрә түгел, ярлы тәкәббер, абый белән җиңгигә сер бирәсем килми, хәбәр җибәрмим. Ашлык базары рәтенә барып, солы сата килгән авылдашларымны читтән генә күзәтеп торам, әмма ләкин берсенә дә күренмим. Чөнки әле һаман ышанып җитмим: кала кешесе булып булырмы? Интернатка алырлармы?
Шулай икеле-микелерәк йөри торгач, үзе бер гомердәй озын һәм пычрак ай – октябрь дә узып китте. Ноябрь башларында, ахрысы, килүче Октябрь бәйрәмен күздә тотып булса кирәк, Кабан күле буендагы Әхмәт бай йортында, челтәрле баскычлы, идәннән түшәмгә сузылган зур көзгеле, тәрәзә каршында балконы булган зур йортта, безнең ише авылдан килеп укучы ябага тайлар өчен интернат ачылды. Бу минем өчен революциянең беренче иң җылы кочагы булды. Инде хәзер, йөз суы түгеп, кеше хозурында йөрүләр бетте, башың җиткәнчә укы да укы!
